Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Ірак 0 1216 5192242 5171183 2026-09-03T04:16:35Z StarDeg 16311 5192242 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Ірак |Арыгінальная назва ={{lang-ar|الجمهورية العراقية}}<br />аль-Джумхурыя аль-Іракія |Родны склон =Ірака |Дэвіз =[[Алах акбар|Бог вялікі]] (الله أكبر) |Назва гімна =موطني |Форма праўлення =[[Парламенцкая рэспубліка]]<ref>Дэ-юрэ, згодна з [[канстытуцыя]]й, прынятай на [[рэферэндум]]е ў [[2005]].</ref> |Дзяржаўная рэлігія =[[Файл:Star and Crescent.svg|22px]] [[іслам]] |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 20|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 23|lon_sec = 0 |Дата незалежнасці =[[3 кастрычніка]] [[1932]] |Незалежнасць ад =[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] |Найбуйнейшыя гарады =Багдад, [[Масул]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Ірака|Прэзідэнт]] <br /> [[Прэм'ер-міністр Ірака|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі =[[Бархам Салех]]<br />[[Мухамед Шыа ас-Судані]] |Месца па плошчы =57 |Плошча =437 072 |Працэнт вады =1,1 |Месца па насельніцтву =44 |Насельніцтва ={{рост}}36 004 552<ref>[http://www.mofamission.gov.iq Embassies overseas of Republic of İraq] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=8 лютага 2014 }}: [http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&id=14075 جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=8 лютага 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GUHbJYCI?url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=9 мая 2013|url-status=live}}</ref><ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=433&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=83&pr.y=17|title=Iraq|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6174iGOPc?url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006|archivedate=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> |Год перапісу =2014 |Шчыльнасць насельніцтва = 71 |ІРЧП = {{steady}} 0,590 |Год разліку ІРЧП = 2013 |Месца па ІРЧП = 131 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#fc0;">'''сярэдні'''</span> }} '''Рэспу́бліка Іра́к''', '''Іра́к''' — дзяржава ў Азіі на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], у [[Месапатамія|Месапатамскай нізіне]]. Тэрыторыя — 437,072 тыс. кв. км. Мае агульныя межы з [[Іран]]ам (1.458 км), [[Іарданія|Іярданіяй]] (181 км), Кувейтам (242 км), [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]] (814 км), [[Сірыя]]й (605 км), [[Турцыя]]й (331 км). Працягласць марскога ўзбярэжжа ў [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] — 58 км. Сталіца — [[Багдад]]. Дзяржаўная мова — [[Арабская мова|арабская]]. == Гісторыя == Тэрыторыя сучаснага Ірака адносіцца да гістарычнага рэгіёна [[Месапатамія]], які стаў адной з першых калысак сучаснай цывілізацыі. На тэрыторыі краіны паўставалі дзяржавы-гарады, якія пазней былі аб’яднаныя [[шумер]]амі. Пазней іх змянілі іншыя дзяржавы, сярод якіх вавіланяне, асірыйцы, персы і г.д. Поўнач сучаснага Ірака таксама часта пераходзіла з рук у рукі, з’яўляючыся ўладаннямі, у прыватнасці, хатаў, пазней — [[Хецкае царства|хетаў]]. Пасля пачатку нашай эры рэгіён становіцца аб’ектам прэтэнзій [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] і [[Парфянская дзяржава|парфян]]. У [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]] тэрыторыю Ірака захопліваюць арабы-мусульмане Аравійскага паўвострава, у выніку чаго тэрыторыя краіны хутка становіцца часткай халіфата, на яе тэрыторыі распаўсюджваецца [[іслам]]. У познім Сярэднявеччы — частка ўладанняў турак, якой і заставаўся да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст., калі разам з [[Трансіарданія]]й (сучасная Іярданія) і некаторымі іншымі сумежнымі ўладаннямі турак была перададзена [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Ад гэтага часу і пазней, па атрыманні незалежнасці ў [[1932]] годзе, краінай кіравала манархія на чале з [[дынастыя Хашымітаў|дынастыяй Хашымітаў]]. У [[1955]] падмандатны Ірак падпісаў [[Багдадскі пакт]], які стварылі імперыялістычныя дзяржавы з мэтай узмацнення кантролю знешнепалітычнай арыентацыі арабскіх краін. Ірак губляў сваю незалежнасць, і гэта не магло не выклікаць супраціву каралеўскай улады і тым, хто яе падтрымліваў. Да канца 1950-х нацыянальна-вызваленчы рух у Іраку набывае новыя рысы — ствараюцца масавыя палітычныя арганізацыі і партыі, якія ставілі антыімперыялістычныя задачы. У [[1956]] патрыятычнымі сіламі быў створаны {{нп3|Фронт Нацыянальнага адзінства, Ірак|Фронт Нацыянальнага адзінства|en|National Progressive Front (Iraq)}} (ФНЕ) пад сцягам барацьбы супраць манархічнага рэжыму і выхаду з Багдадскага пакта. ФНЕ аб’ядноўваў Нацыянальна-дэмакратычную партыю, Партыю незалежнасці, [[Баас]] і {{нп3|Іракская камуністычная партыя|Камуністычную партыю|ru|Иракская коммунистическая партия}}. Варта адзначыць, што на гэты Фронт абапіраліся і вузкія саслоўныя арганізацыі, рознага роду экстрэмісцкія групы, такія таемныя супольнасці, як «Свабодныя афіцэры», патрыярхальна-радавыя кланы. У дадзеным выпадку немагчыма было выказаць здагадку з дастатковай дакладнасцю, ніякая з палітычных сіл здолее захапіць уладу і якімі дакладна палітычнымі мэтамі яна будзе кіравацца. У [[1958]] годзе ў краіне адбываецца рэвалюцыя, падчас якой дэмакратычна накіраваныя афіцэры расстралялі каралеўскую сям’ю. Тым не менш, першы рэспубліканскі кіраўнік Ірака, {{нп5|Абдэль Керым Касем||en|Abd al-Karim Qasim}}, праз некалькі гадоў быў зрынуты сваім паплечнікам па рэвалюцыі [[1958]] года. Нестабільная палітычная сітуацыя, што характарызавалася практычна поўнай адсутнасцю легітымнай і дэмакратычнай перадачы ўлады, а таксама палітычнымі пераследамі, захоўвалася да прыходу да ўлады [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]], які атрымаў уладу таксама шляхам перавароту. У 1980-х гг. Ірак вёў [[Ірана-іракская вайна|Ірана-іракскую вайну]] і ажыццяўляў спробы ўварвання ў [[Кувейт]], аднак апошнія ваенныя дзеі апынуліся надзвычай няўдачнымі для рэжыму Хусейна, які атрымаў вялікі шэраг эканамічных санкцый. У [[2003]]—[[2011]] гадах у краіне вялася [[Іракская вайна|вайна]] праз уварванне міжнародных ваенных сіл на чале з [[ЗША]], якія зрынулі ўрад [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. Пасля вываду амерыканскіх войск у краіне вялася [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянская вайна]], якая скончылася 9 снежня 2017 года. == Геаграфія == === Рэльеф === Большая частка Ірака размешчана ў межах [[Месапатамская нізіна|Месапатамскай нізіны]], якая з’яўляецца перадавым прагінам, што раздзяляе дакембрыйскую Аравійскую платформу і маладыя нагор’і Альпійска-Гімалайскага рухомага пояса. Паўночная частка Месапатамскай нізіны ўяўляе сабой дэнудацынна-акумуляцыйную раўніну вышынёй 200—500 м, ускладненай асобнымі масівамі вышынёй да 1460 м (горы Сінджар), паўднёвая частка Месапатаміі — забалочаная алювіяльная нізіна вышынёй не больш за 100 м. Ускраіна Аравійскай платформы, якая заходзіць у Ірак з паўднёва-захаду, размешчана ў межах Сірыйска-Аравійскага пластовага плато вышынёй да 900 м, занятага [[Сірыйская пустыня|Сірыйскай пустыняй]] і пустыняй [[Эль-Хіджара]]. На поўначы Ірака працягваецца невысокія хрыбты [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]], якія пераходзяць на паўночным усходзе краіны ў сярэдневышынныя хрыбты Іранскага нагор’я з вышэйшым пунктам Ірака — гарой [[Чэеха Дар]] (3611 м). Гэтыя горныя раёны характарызуюцца падвышанай [[Сейсмалогія|сейсмічнасцю]]. === Карысныя выкапні === Асноўнымі карыснымі выкапнямі Ірака з’яўляюцца [[нафта]] і газ, радовішча якіх працягваюцца з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход краіны ўздоўж Месапатамскага перадавога прагіну і адносяцца да нафтагазаноснага басейна Персідскага заліва. У Сірыйскай пустыні прамыслова значныя радовішчы фасфарытаў, якія належаць Усходне-Міжземнаморскаму фасфарытаноснаму басейну. Таксама ў краіне маюцца радовішчы серы, гіпсу, тальку, [[азбест]]у, [[Кухонная соль|кухоннай солі]], [[Гліна|глін]], [[Вапняк|вапнякоў]], [[Храміт|храмітаў]], жалезных, свінцова-цынкавых, медных, нікелевых руд і іншых карысных выкапняў. === Клімат === Клімат у Іраку кантынентальны, з сухім і выключна гарачым летам і адносна дажджлівай прахалоднай зімой, на поўначы субтрапічны, на поўдні трапічны. Сярэднія тэмпературы студзеня павялічваюцца з поўначы на поўдзень ад 7 да 12&nbsp;°C (у гарах ляжыць снег), сярэднія тэмпературы ліпеня паўсюдна 34&nbsp;°C (у асобныя дні могуць дасягаць 48&nbsp;°C). Гадавая колькасць ападкаў 50-150 мм на раўнінах і да 1500 мм у гарах. Летам на поўдні частыя пыльныя буры. === Гідралогія === Галоўнымі воднымі артэрыямі краіны з’яўляюцца [[Тыгр (рака)|Тыгр]] і [[Еўфрат]], якія перасякаюць Месапатамскую нізіну з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход і зліваюцца ў нізоўях у Шат-эль-Араб, якая ўпадае ў Персідскі заліў. Воды Еўфрата, які не мае ў Іраку значных прытокаў, выдаткоўваюцца на арашэнне. Тыгр з прытокамі [[Вялікі Заб]], [[Малы Заб]] і [[Дыяла]] размяшчае гідраэлектрастанцыямі. Рэгулярнае суднаходства магчыма ў асноўным па рацэ Шат-эль-Араб. Увесну на рэках здараюцца паводкі, для барацьбы з якімі створаны наліўныя вадасховішча, якія дазваляюць выкарыстоўваць назапашаную ваду ў сухі сезон. Паніжэнні Месапатамскай нізіны шмат азёр: [[Тартар (возера)|Тартар]], [[Эль-Мільх]], [[Эль-Хамар]], [[Эс-Саад]], [[Эль-Хабанія]]. У пустынях падчас дажджоў працякаюць часовыя вадацёкі. Урадлівыя алювіяльныя глебы даліны Тыгра і Еўфрата, якія выкарыстоўваюцца з часоў цывілізацыі Старажытнай Месапатаміі, у выніку шматвяковай нерацыянальнай практыкі арашальнага земляробства ў многіх месцах ператварыліся ў саланчакі, [[такыры]], пясчаныя пустыні. Але і цяпер тут пераважаюць арошаныя зямлі. Большую частку астатняй тэрыторыі Ірака займаюць пустынныя стэпы, паўпустыні і трапічныя пустыні (на поўдні). Лясы, якія займаюць 2 % плошчы краіны, растуць у гарах ([[дуб]]ы, [[Фісташка|фісташкі]], [[ядловец]], якія змяняюцца да падножжа [[маквіс]]ам і калючымі хмызнякамі) і па далінах буйных рэк (тамарыкс, вярбы, туранга еўфрацкая). Верхнія схілы самых высокіх хрыбтоў занятыя альпійскімі [[луг]]амі. На поўдні Ірака вырошчваюць [[Фінікавая пальма|фінікавыя пальмы]]. === Жывёлы === Жывёлы Ірака ў выніку дэградацыі месцаў пражывання і ваенных дзеянняў, моцна абедненыя, а ахоўныя тэрыторыі (якія маюць невысокі статус аховы) займаюць усяго 0,001 % плошчы краіны. З буйных [[Млекакормячыя|млекакормячых]] захаваліся [[воўк]], [[Гіенавыя|гіена]], персідская антылопа, газель, [[каракал]], [[Шакал звычайны|шакал]]. Шмат [[Грызуны|грызуноў]], гадаў і небяспечных [[Членістаногія|членістаногіх]] ([[Скарпіёны|скарпіён]], фаланга, [[саранча]]). У дэльце рэк Тыгр і Еўфрат, а таксама ў балотах па іх плыні і ў возеры [[Тартар (возера)|Тартар]] насяляюць балотныя кракадзілы. У краіне гняздуецца 170 відаў птушак (у тым ліку амаль зніклыя эндэмікі Ірака — іракская чарацянка і іракская драздовая тымелія) і зімуе 230 відаў птушак (рэдкія кучаравы пелікан, ружовы фламінга…). Міжнародны саюз аховы птушак прапануе ўключыць у склад ахоўных тэрыторый Ірака {{num|3500|тыс. га}} арніталагічных тэрыторый міжнароднага значэння. == Эканоміка Ірака == Ірак — аграрна-індустрыяльная краіна. У пачатку XXI ст. Ірак быў краінай з рэгуляванай дзяржавай капіталістычнай эканомікай, аснова якой — здабыча нафты. Дзяржаўны сектар цалкам кантраляваў нафтавую прамысловасць і энергетыку. Высокаразвітыя такія галіны прамысловасці, як нафтаздабываючая, нафтаперапрацоўчая, газавая, цэментная, металургічная, электраэнергетыка, машынабудаванне і інш. Ёсць завод па вытворчасці рухавікоў, азотных угнаенняў, сельскагаспадарчых машын, а таксама электратэхнічны і металургічны заводы, фабрыка па вытворчасці верхняга адзення, саматужныя промыслы. У сельскай гаспадарцы пераважае экстэнсіўнае земляробства. Галоўныя харчовыя культуры — [[пшаніца]], [[ячмень]], [[рыс]], [[гародніна]], [[цытрусавыя]], [[тытунь]], [[бавоўна]]. Разводзяць буйную рагатую жывёлу, авечак, коз. У краіне вядуцца работы па ірыгацыі і механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, а таксама стварэнне буйных аграпрамысловых комплексаў. Транспарт: аўтамабільны, марскі, рачны, часткова — чыгуначны, развіты трубаправодны. Асноўныя іракскія парты ў Персідскім заліве — [[Басра]], {{Не перакладзена 5|Ум-Каср|3=ru|4=Умм-Каср}}, Фаа і Эз-Зубайр. Рачны порт — Багдад. У краіне ёсць два міжнародных аэрапорта — у Багдадзе і Басры і больш за 100 мясцовых аэрапортаў (у Хадыце, Кіркуку, Масуле і інш.). == Насельніцтва == Насельніцтва Ірака — каля 25 млн чал., з якіх 70-80 % складаюць [[арабы]], [[курды]] — 15-20 %, {{Не перакладзена 5|Іракскія туркмены|туркаманы|ru|Иракские туркмены}}, [[асірыйцы]] і інш. — 5 %. Пераважная рэлігія — [[іслам]]: 97 % вернікаў — мусульмане (60-65 % — [[шыіты]], 32-37 % — [[суніты]]), астатняе насельніцтва вызнае [[хрысціянства]] ([[нестарыяне]], [[халдзеі]], грыгарыяне). == Дзяржаўны лад == У сакавіку — красавіку 2003 года [[ЗША]] пры падтрымцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] распачалі ваенную акцыю, у выніку якой Ірак быў акупіраваны войскамі кааліцыі. Фармальнае аднаўленне суверэнітэту краіны адбылося 28 чэрвеня 2004, калі адбылася афіцыйная цырымонія перадачы ўладных паўнамоцтваў ад Часовых кааліцыйных улад Часоваму ўраду Ірака. 8 чэрвеня 2004 [[Савет Бяспекі ААН|СБ ААН]] прыняў рэзалюцыю № 1546, у якой зафіксаваны графік палітычнага працэсу на пераходны перыяд, які мусіў завяршыцца ў снежні 2005. У студзені 2005 прайшлі выбары ў Пераходную нацыянальную асамблею (ПНА), у красавіку быў сфарміраваны Пераходны ўрад Ірака (ПУІ). Праект сталай Канстытуцыі Ірака быў зацверджаны на рэферэндуме ў кастрычніку. У снежні 2005 прайшлі новыя агульнаіракскія выбары, па выніках якіх на аснове канстытуцыі былі фарміраваны сталыя органы ўлады. 22 красавіка 2006 былі ажыццёўлены прызначэнні на галоўныя дзяржаўныя пасады. Джалала Талабані (курд) перавыбралі на пост прэзідэнта. Віцэ-прэзідэнтамі сталі А. Абдельмахдзі (шыіцкая Аб’яднаная іракская кааліцыя) і Т. Хашэмі (суніцкі Фронт іракскай згоды). Старшынёй парламента быў абраны суніт М. Машхадані, яго намеснікамі зацверджаныя курд А. Тэйфур і шыіт Х. Атыя. Урад быў даручана сфарміраваць прэм’ер-міністру Н. Малікі, члену кіраўніцтва шыіцкай партыі «Даава». З’яўленне канстытуцыйных органаў улады фармальна азначае завяршэнне палітычнага працэсу ў Іраку. Праблематыка іракскага ўрэгулявання, аднак, застаецца на павестцы дня. На тэрыторыі краіны находзяцца Шматнацыянальныя сілы (ШНС), створаныя для выканання задач падтрымання і забеспячэнні бяспекі «ў мэтах паспяховага завяршэння палітычнага працэсу». ШНС дзейнічаюць пад адзіным амерыканскім камандаваннем, яго касцяк складаюць падраздзяленні войск ЗША. У лістападзе 2007 [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] і Н. Малікі зацвердзілі «Дэкларацыю аб прынцыпах», якая прадугледжвае падрыхтоўку двухбаковага дагавора, якая юрыдычна замацоўвае доўгатэрміновае базіраванне амерыканскіх войск у Іраку. 18 снежня 2007 СБ ААН прыняў рэзалюцыю № 1790 аб чарговым падаўжэнні мандата ШНС на адзін год, якое павінна стаць апошнім. У краіне фактычна ідзе партызанская вайна, назіраецца высокі ўзровень гвалту і тэрарыстычнай актыўнасці. == Канстытуцыя == [[Канстытуцыя Ірака]] — асноўны закон, прыняты на ўсенародным рэферэндуме 15 кастрычніка 2005 года. Канстытуцыя складаецца з 5 раздзелаў, некаторыя з раздзелаў дзеляцца на главы, а главы — на тэматычныя часткі. Канстытуцыя ўтрымлівае пастаянныя і часовыя палажэнні, тэрмін дзеяння апошніх паказаны ў самым асноўным законе. Усяго з улікам часовых палажэнняў Канстытуцыя Ірака налічвае 144 артыкулы. == Знешняя палітыка == === Адносіны паміж Іранам і Іракам === Іран быў катэгарычна супраць амерыканскага ўварвання ў Ірак. Нягледзячы на прахалодныя адносіны паміж краінамі пасля заканчэння [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]], [[Садам Хусейн]], адназначна, уяўляў для Ірана меншую пагрозу, чым амерыканцы. Адносіны паміж Іранам і Іракам ускладніліся неўзабаве пасля перадачы амерыканцамі ўлады ў Іраку часоваму ўраду ў сярэдзіне 2004 года. Тэгеран адмовіўся прызнаць новыя ўлады, а міністр абароны Ірака ў газетнай інтэрв’ю абвінаваціў Іран у прамым умяшанні ва ўнутраныя справы Ірака, захопе некалькіх баявых самалётаў, перададзеных Ірану Садамам Хусейнам у 1991 годзе, перад пачаткам [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]]. Тэгеран адмовіўся, заявіўшы, што перамовы з гэтай нагоды будзе весці толькі з дэмакратычна абранымі ўладамі Ірака. Духоўны лідар Ірана Алі Хаменеі абвінаваціў часовы ўрад Ірака ў «прыслужніцтве» амерыканцам. Адначасова ў Эн-Наджафе зноў успыхнула шыіцкае паўстанне. Пры гэтым лідара паўстання, Муктаду ас-Садра, амерыканскія сродкі масавай інфармацыі лічаць «чалавекам Тэгерана». Міністр абароны Ірака прама абвінаваціў Іран у арганізацыі гэтага бунту, падтрымцы Муктады ас-Садра, і назваў Іран «ворагам нумар адзін». У рэчаіснасці ён як іракскі нацыяналіст, вельмі нязручны для Ірана. Тэгеран, у сваю чаргу, заклікаў сваіх грамадзян адмовіцца ад паездак у Ірак, у тым ліку ад паломніцтва ў святыя для шыітаў гарады Эн-Наджаф і Кербела. 7 жніўня пасольства Ірана ў Багдадзе падвергнулася мінамётнаму абстрэлу, а на наступны дзень да антыіранскія кампаніі нечакана далучыліся іракскія баевікі. Групоўка «Ісламская армія ў Іраку» скрала іранскага консула ў Кербеле, абвінаваціўшы яго ў распальванні міжканфесійнага канфлікту паміж шыіцкай і суніцкіх суполкамі краіны. Тым не менш 2 лістапада 2004 года міністр замежных спраў Ірака Хашыяр Зібары заявіў, што Ірак мае намер у бліжэйшы час заключыць мірнае пагадненне з Іранам. Гэта дазволіла б канчаткова вырашыць вострыя праблемы, якія захоўваюцца ва ўзаемаадносінах дзвюх краін. Сярод іх пагранічны спрэчка адносна раёна Шат-эль-Араб уздоўж паўднёва-ўсходняй мяжы з Іранам, іранскія патрабаванні кампенсацый ад Багдаду за прычыненую матэрыяльны ўрон у ходзе ірана-іракскай вайны 1980—1988 гадоў, лёс ваеннапалонных. 21 лістапада 2005 года новы прэзідэнт Ірака [[Джалал Талабані]] наведаў Іран упершыню амаль за 40 гадоў. На пачатку красавіка 2006 года прэзідэнт Егіпта [[Хосні Мубарак]] заявіў, што Ірак знаходзіцца пад поўным уплывам Ірана і менавіта Тэгеран кантралюе сітуацыю ў краіне. Гэты пункт гледжання на тое, што адбываецца ў Іраку, выказваецца ў арабскім свеце ўсё часцей. Іарданскія ўлады, напрыклад, мяркуюць, што Ірак знаходзіцца на парозе поўнамаштабнай грамадзянскай вайны, якая можа завяршыцца яго распадам. Лідары Вярхоўнага Савета ісламскай рэвалюцыі ў Іраку (ВСІРІ) падтрымліваюць вельмі цесныя сувязі з Іранам. Большасць з іх падчас праўлення Садама Хусейна жыло ў выгнанні ў Тэгеране. Амерыканцы пастаянна заяўляюць, што, нібыта, на поўдні Ірака знаходзіцца мноства прадстаўнікоў іранскіх спецслужбаў, якія пранікаюць у краіну пад выглядам паломнікаў. Аднак, фактычна, поўдзень краіны ў большай ступені кантралюецца Арміяй Махдзі, асабліва пасля яе генеральнага наступу вясной 2008 года. Муктада ас-Садр, які ўзначальвае яе, варожа адносіцца да акупацыйных сіл і ўрада. Адносіны яго з Іранам хутчэй складаныя і адзначаны ўзаемным недаверам. Ён быў у гэтай краіне адзіны раз у жыцці ў рамках «візіту ветлівасці». 28 ліпеня 2009 года сотні іракскіх паліцыянтаў і салдат здзейснілі штурм лагера Ашраф каля Багдада, у якім жылі каля 3,5 тыс. бяззбройных іранскіх бежанцаў, членаў левай рэвалюцыйнай арганізацыі Маджахедзін-э Халк, якія атрымалі ў якасці бежанцаў від на жыхарства яшчэ пры Садаме і знаходзяцца ў непрымірымай апазіцыі да кіруючай у Іране ўлады. Як заявіў прэс-аташэ гэтай арганізацыі, сем чалавек забіта, ёсць мноства параненых. Многія з бежанцаў мелі падвойнае грамадзянства або від на жыхарства ў Еўропе, Канадзе і Злучаных Штатах. На думку невядомага аўтара АПН Паўночна-Захад, ліквідацыя лагера была зроблена па патрабаванні Ірана<ref>[http://www.apn-spb.ru/news/article5889.htm Иракские полицейские штурмовали лагерь иранских беженцев]</ref>. З іншага боку, напярэдадні акупацыі Ірака, ад [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] (PKK), якая раней вяла баявыя дзеянні, выкарыстоўваючы базы на тэрыторыі іракскага Курдыстана, выключна на тэрыторыі Турцыі, аддзялілася групоўка Партыя свабоднай жыцця Курдыстана (PJAK), якая пачала весці баявыя дзеянні на тэрыторыі Ірана<ref>[http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2617 The PKK, PJAK, and Iran: Implications for U.S.-Turkish Relations]</ref>. Турэцкія СМІ сцвярджаюць, што РКК карыстаецца ваеннай і фінансавай падтрымкай ЗША<ref>[http://www.courrierinternational.com/files/pp/Hebdo/H1048/index.htm#/13 Vive la transparence!, Courrier International, № 1048, стр. 12, цит. по Milliyet (Стамбул)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120103195619/http://www.courrierinternational.com/files/pp/Hebdo/H1048/index.htm#/13 |date=3 студзеня 2012 }}</ref>. Афіцыйна Вашынгтон абвясціў РКК тэрарыстычнай арганізацыяй<ref>[http://www.turkishweekly.net/news/10095/us-state-department-pkk-is-a-terrorist-organization.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150223174702/http://www.turkishweekly.net/news/10095/us-state-department-pkk-is-a-terrorist-organization.html|date=23 лютага 2015}}.</ref> === ААН і Ірак === 16 верасня 2004 года Генеральны сакратар ААН [[Кофі Анан]], упершыню за 18 месяцаў даючы міжнародна-прававую ацэнку ваеннай аперацыі ЗША і іх саюзнікаў у Іраку, заявіў, што напад на Ірак было незаконным і супярэчыў статуту ААН. Да пачатку баявых дзеянняў ён настойваў, што ЗША, перш чым напасці на Ірак, павінны атрымаць згоду [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. З пачаткам уварвання генеральны сакратар ААН ухіліўся ад іракскай праблемы і нават выканаў патрабаванні ЗША, загадаўшы інспектарам ААН пакінуць Ірак, каб захаваць іх жыцця ў ходзе амерыканскіх бамбардзіровак. ААН спачатку абмяжоўвалася гуманітарным супрацоўніцтвам з амерыканскімі ваеннымі, але ў жніўні 2003 года спыніла і гэту дзейнасць пасля таго, як у Багдадзе было падарвана будынак місіі ААН і загінуў спецпрадстаўнік Кофі Анана Серджа Віера дзі Мела. Толькі ў 2004 годзе ЗША звярнуліся да ААН з тым, каб зрабіць створаныя імі новыя іракскія ўлады легітымнымі. Эксперты ААН заявілі, што ў цяперашняй сітуацыі занадта рана фарміраваць парламент краіны, паколькі сапраўдныя дэмакратычныя выбары немагчымыя. ЗША да парады не прыслухаліся і працягнулі дзеянні па ўласным графіку, што выклікала крытыку з боку генеральнага сакратара ААН. Гэта заява прагучала праз некалькі дзён пасля таго, як дзяржаўны сакратар ЗША [[Колін Паўэл]] прызнаў, што ЗША не змогуць знайсці ў Іраку якую-небудзь зброю масавага паражэння, а бо менавіта яго выяўленне і ліквідацыя былі вылучаны ЗША як асноўная прычына для ўварвання ў Ірак. Між тым Вялікабрытанія, [[Аўстралія]], [[Польшча]], [[Японія]] заявілі, што не згодныя з Кофі Ананам. Кофі Анан абвясціў іракскую кампанію незаконнай менавіта тады, калі сітуацыя вакол Ірана накалілася да мяжы, і яго заяву можна лічыць спробай не дапусціць развіцця падзей па іракскім сцэнарыі. 18 снежня 2011 года былі выведзены апошнія сілы ЗША з Ірака. Ваенныя, якія засталіся, ахоўваюць амбасаду ЗША, а таксама засталіся некаторыя афіцэры ў Іракскай арміі. {{rq|sources|translate|wikify}} == Крыніцы == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Ірака}} {{Краіны ля Персідскага заліва}} {{Краіны Азіі}} {{Ліга арабскіх дзяржаў}} {{АІС}} [[Катэгорыя:Ірак| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 8kqg14dwaz1kgzljflg0h6wdp757b6o Сарока звычайная 0 8345 5192198 5167263 2026-09-02T19:39:08Z JerzyKundrat 174 5192198 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сарока}} {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | parent = Pica | rang = Від | latin = Pica pica | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Pica pica map.png | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Pica pica }} '''Сарока звычайная''' (''Pica pica'') — від [[птушкі|птушак]] з сямейства [[крумкачовыя|крумкачовых]] атраду [[вераб'інападобныя|вераб’інападобных]], шырока распаўсюджаны на большай частцы тэрыторый [[Еўразія|Еўразіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У [[Еўропа|Еўропе]] селіцца пераважна паблізу чалавечых паселішчаў. Лёгка распазнаецца, адрозніваецца ад іншых птушак адметнай чорна-белай афарбоўкай пер’я і доўгім [[хвост|хвастом]]. == Апісанне == Даўжыня цела 40-48 см, размах крылаў 52-60 см, маса да 260 г. Апярэнне мяккае, кантраснае. Асноўныя колеры [[намінальны таксон|намінальнага таксону]] сарокі — чорны і белы, з металічным, зеленавата-сіняватым бляскам. Галава, шыя, спіна, крылы і хвост чорныя; брушка, грудзі, плечы і плямы на крылах белыя. Хвост доўгі, ступенчаты, звычайна даўжэйшы чым астатняя частка [[тулава]], і абавязкова даўжэйшы чым [[крыло|крылы]] (складае 1/3 даўжыні цела). Афарбоўка [[Пяро|пер’я]] маладых асабін амаль што не адрозніваецца ад апярэння дарослых птушак, але без бляску, хвост без глянцу і некалькі карацейшы. Голас: гучнае, хуткае і прарэзлівае «чак-чак, чакерак», або «чр-тртртр». Рэзка стракоча, асабліва пры з’яўленні чалавека ці звера ў месцах існавання. == Пашырэнне == Арэал разарваны: у Палеарктыцы ад Еўропы да Ціхага акіяна, у Азіі (акрамя поўначы, Аравійскага паўвострава, Індыі, Індакітая); ізаляваная папуляцыя на Камчатцы, паўночным захадзе Афрыкі і захадзе Паўночнай Амерыкі. Лічыцца, што род ''Pica'' бярэ свой пачатак у [[Стары Свет|Старым Свеце]], распаўсюдзіўшыся на паўночнаамерыканскім кантэненце ў перыяд позняга [[плейстацэн]]у, верагодней усяго праз [[Берынгаў праліў]]. У [[Тэхас]]е былі знойдзены [[акамянеласць|акамянеласці]], якія сведчаць аб значна большаму падабенству знаходкі да ''Pica pica'' чым да ''Pica nuttallii'', таму магчыма, што ''Pica pica'' з’явіўся ў перыяд [[палеацэн]]а. Некаторыя даследчыкі прытрымліваюцца акрамя таго [[тэзіс]]а, што паміж звычайнай сарокай і [[блакітная сарока|блакітнай сарокай]] (''Cyanopica cyanus'') існуе даволі блізкая роднасць. Сарока насяляе адкрытыя ландшафты з купінамі дрэў і кустоў, ускрайкі дрэвастояў і хмызнякоў сярод палёў і пашаў, маладыя невялікія ляскі на вільготных тэрыторыях з прымессю бярозы і вольхі (часам ускрайкі хваёвых лясоў), а таксама групы дрэў паблізу рачных далін і лугоў. Радзей — ускраіны населеных пунктаў паблізу вільготных тэрыторый. Селіцца як на [[раўніна|раўнінных]] ландшафтах, так і ў [[горы|гарыстай]] мясцовасці. Сустракаецца паўсюль у свеце на [[арэал]]ах з вышынёй да 2500 метраў. Выключэнне складаюць [[падвід]]ы ''Pico pico asirensis'', ''Pico pico bottanensis'' і ''Pico pico hemileucoptera''. Так, напрыклад, падвід ''Pico pico bottanensis'' жыве на вышынях да 4000 метраў, а ў пошуках корму сустракаецца нават да вышыні 5500 метраў. Месца зімовак у межах гнездавога арэала, зімой вандруе невялікімі чародамі, часта трымаецца населеных пунктаў. На Беларусі звычайны на гнездаванні і зімуючы від, заходнюю частку насяляе пераважна падвід ''P. p. pica'', тады як ''P. p. fennorum'' сустракаецца часцей ва ўсходняй частцы. == Асаблівасці біялогіі == Жыве парамі. Усёедная, корміцца насякомымі, яйцамі і птушанятамі дробных птушак, мышападобнымі грызунамі, харчовымі адкідамі і інш. Можа паляваць на куранят. Вельмі асцярожная і кемлівая птушка. Гняздо ладзіць амаль на верхавінах дрэў бліжэй да ствала альбо ў верхняй частцы высокіх кустоў, ад 1 да 2,2 м над зямлёй (часам на зямлі). Будуюць гняздо абедзве птушкі. Яно шарападобнае, слаістае, знешняя частка выступае па-за гняздо, з тонкіх і гнуткіх галінак (ніжняя частка тоўстая, краі і дах — тонкія), адтуліна з боку гнязда; потым ідзе слой зямлі, змяшанай з карэньчыкамі і травой (толькі ў ніжняй частцы паўшар’я); высцілка з травы і карэньчыкаў (часам з прымессю шэрсці, валосся і пёраў). Яйкі (5-7, часам 3-10) звычайна з рознымі канцамі і завостраным вузейшым. Зеленавата-блакітныя або аліўкава-карычневыя (зменлівыя нават у адной і той жа кладцы). Глыбокія плямы шэрыя альбо шэра-папялістыя, паверхневыя большыя і больш густыя) — карычнева-аліўкавыя. Звычайныя памеры: 33 х 24 мм. Наседжвае толькі самка, з адкладкі першага яйца 17-18 сутак. У першыя дні пасля з’яўлення птушанят корм ім прыносіць толькі самец. Лётныя птушаняты (праз 22-27 сутак) спачатку трымаюцца вывадкам. Узятыя з гнязда добра прыручаюцца. Старыя гнёзды сарокі часта выкарыстоўваюць [[совы]], [[вавёркі]] і інш. == Падвіды == * '''''Pica pica pica''''': [[Намінальная форма]] — Брытанскія астравы, паўднёвы захад Францыі, поўдзень Скандынавіі, Паўночная і Цэнтральная Еўропа (да р. Буг); * '''''Pica pica galliae''''' вызначаецца больш цёмнай ніжняй часткай спіны і некалькі шыршым пер’ем нясучай паверхні крылаў у параўнанні з падвідам ''Pica pica germanica'' і скандынаўскімі сарокамі. Падвід распаўсюджаны на паўднёвым захадзе Еўропы (усход [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія]], [[Рэйнланд-Пфальц]] у Германіі). * '''''Pica pica fennorum''''' — поўнач Скандынавіі, Расія (да Волгі і Каўказа). * '''''Pica pica bactriana''''' — Цэнтральная Расія (на ўсходз і поўдзень ад Волгі). * '''''Pica pica hemileucoptera''''' — Цэнтральная Расія (да Заходняй і Паўднёвай Сібіры) і Паўднёва-Заходняя Азія. * '''''Pica pica melanotos''''' — Пірэнейскі паўвостраў. * '''''Pica pica bottanensis''''' самы вялікі падвід сарок з самым кароткім хвастом і чорнай ніжняй часткай спіны. Распаўсюджаны ў [[Бутан]]е, [[Сікім]]е і ва ўсходніх рэгіёнах [[Тыбет]]у. Акрамя таго выдзяляецца яшчэ 5 падвідаў. == У міфалогіі == У [[Германская міфалогія|германскай міфалогіі]] сарока лічылася пасланніцай багоў і птушкай багіні тагасветнага жыцця [[Хэль (міфалогія)|Хэль]], за што за сарокай замацавалася «слава» весніцы бяды і няшчасця. У [[сярэднявечча|сярэднявечнай]] Еўропе птушка мела рэпутацыю [[ведзьма|вядзьмярскай]] жывёлы і бадзягі са злодзейскім норавам. У [[азія]]цкіх народаў сарока, наадварот, традыцыйна лічыцца веснікам [[шчасце|шчасця]], а паўночнаамерыканскія [[індзейцы]] ставіліся да птушкі як да прыязнай чалавеку істоты духа. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сарока||184}} * Птушкі Еўропы: Палявы вызначальнік / пад рэд. М. Нікіфарава. — Варшава: Навуковае выдавецтва ПНВ, 2000. — 540 с.: іл. — ISBN 83-01-13187-X * {{Крыніцы/ЭПБ|4}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крумкачовыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Сінантропныя віды]] 54stlcjoo5lha74n1m0a1byrh63jg3h Валадар Глебавіч 0 14731 5192157 5190366 2026-09-02T17:35:43Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192157 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання [[Менскае княства|Менска]] ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў для гэтага атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, напэўна Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. У 1154 годзе інцыятывац яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе [[Глебавічы Менскія|Глебавічы]] вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і [[Усевалад Глебавіч|Усеваладам]] пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з [[Полацк]]а, і ён вярнуўся ў Менск. Полацкім князем зноў стаў, з 8 ліпеня 1158 года, Рагвалод-Васіль, які ў саюзе са [[Князі смаленскія|смаленскімі князямі]] пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам [[Род Давыдавічаў|Давыдавічам]] — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай [[аблога|аблозе]] узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок быў недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль і захапілі Давыдавічаў — Брачыслава і Валодшу, пасадзілі ў менскую турму, Брачыслава нават трымалі ў кайданах. Праз гэта ў 1160 годзе Рагвалод-Васіль арганізаваў новы паход на Менск, Давыдавічы былі вызваленыя і ім быў вернуты Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з нейкіх прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але безвынікова. Недзе тым часам памёр Расціслаў, і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль зноў прыйшоў да Менска, у некаторых летапісах напісана, што да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]], супраць Валадара. Аблога Менска (або Гарадца) Рагвалодам-Васілём была няўдалай, у начной вылазцы Валадар, у войску якога была шмат літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх было забіта, яшчэ болей трапіла ў палон{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]], у Полацк не вярнуўся, а пайшоў княжыць у Друцк. Полацкі сталец заняў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар з войскам, дзе зноў было шмат літоўцаў, выступіў супраць Усяслава Васількавіча, перамог яго ў бітве і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, заключыў з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем. Затым Валадар скіраваўся на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]], і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Гэта паклала канец актыўнай дзейнасці Валадара, але ў тым самым 1167 годзе разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]] ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Напэўна, Валадар жыў яшчэ ў 1176/1177 годзе, калі [[венды|вендамі]] быў схоплены нейкі Клемент, які вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynasti- og alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == 5 чэрвеня 1135 годзе ажаніўся, імаверна другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава III Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (каля 1145—1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] t0fu2n8qroynkxbuqkn4z7trvh22wtz 5192158 5192157 2026-09-02T17:36:39Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192158 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання [[Менскае княства|Менска]] ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў для гэтага атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, напэўна Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе [[Глебавічы Менскія|Глебавічы]] вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і [[Усевалад Глебавіч|Усеваладам]] пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з [[Полацк]]а, і ён вярнуўся ў Менск. Полацкім князем зноў стаў, з 8 ліпеня 1158 года, Рагвалод-Васіль, які ў саюзе са [[Князі смаленскія|смаленскімі князямі]] пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам [[Род Давыдавічаў|Давыдавічам]] — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай [[аблога|аблозе]] узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок быў недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль і захапілі Давыдавічаў — Брачыслава і Валодшу, пасадзілі ў менскую турму, Брачыслава нават трымалі ў кайданах. Праз гэта ў 1160 годзе Рагвалод-Васіль арганізаваў новы паход на Менск, Давыдавічы былі вызваленыя і ім быў вернуты Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з нейкіх прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але безвынікова. Недзе тым часам памёр Расціслаў, і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль зноў прыйшоў да Менска, у некаторых летапісах напісана, што да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]], супраць Валадара. Аблога Менска (або Гарадца) Рагвалодам-Васілём была няўдалай, у начной вылазцы Валадар, у войску якога была шмат літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх было забіта, яшчэ болей трапіла ў палон{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]], у Полацк не вярнуўся, а пайшоў княжыць у Друцк. Полацкі сталец заняў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар з войскам, дзе зноў было шмат літоўцаў, выступіў супраць Усяслава Васількавіча, перамог яго ў бітве і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, заключыў з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем. Затым Валадар скіраваўся на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]], і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Гэта паклала канец актыўнай дзейнасці Валадара, але ў тым самым 1167 годзе разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]] ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Напэўна, Валадар жыў яшчэ ў 1176/1177 годзе, калі [[венды|вендамі]] быў схоплены нейкі Клемент, які вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynasti- og alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == 5 чэрвеня 1135 годзе ажаніўся, імаверна другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава III Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (каля 1145—1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] gs3ldkvcqu8wim0lyg8wa237c3z8ppw 5192185 5192158 2026-09-02T19:02:49Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5192185 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання [[Менскае княства|Менска]] ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў для гэтага атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, напэўна Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе [[Глебавічы Менскія|Глебавічы]] вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і [[Усевалад Глебавіч|Усеваладам]] пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з [[Полацк]]а, і ён вярнуўся ў Менск. Полацкім князем зноў стаў, з 8 ліпеня 1158 года, Рагвалод-Васіль, які ў саюзе са [[Князі смаленскія|смаленскімі князямі]] пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам [[Род Давыдавічаў|Давыдавічам]] — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай [[аблога|аблозе]] узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок быў недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль і захапілі Давыдавічаў — Брачыслава і Валодшу, пасадзілі ў менскую турму, Брачыслава нават трымалі ў кайданах. Праз гэта ў 1160 годзе Рагвалод-Васіль арганізаваў новы паход на Менск, Давыдавічы былі вызваленыя і ім быў вернуты Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з нейкіх прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але безвынікова. Недзе тым часам памёр Расціслаў, і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль зноў прыйшоў да Менска, у некаторых летапісах напісана, што да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]], супраць Валадара. Аблога Менска (або Гарадца) Рагвалодам-Васілём была няўдалай, у начной вылазцы Валадар, у войску якога была шмат літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх было забіта, яшчэ болей трапіла ў палон{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]], у Полацк не вярнуўся, а пайшоў княжыць у Друцк. Полацкі сталец заняў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар з войскам, дзе зноў было шмат літоўцаў, выступіў супраць Усяслава Васількавіча, перамог яго ў бітве і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, заключыў з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем. Затым Валадар скіраваўся на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]], і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Гэта паклала канец актыўнай дзейнасці Валадара, але ў тым самым 1167 годзе разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]] ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Напэўна, Валадар жыў яшчэ ў 1176/1177 годзе, калі [[венды|вендамі]] быў схоплены нейкі Клемент, які вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynasti- og alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] iorexy3o6wp7plolqnluxl78bq22m48 5192186 5192185 2026-09-02T19:04:26Z M.L.Bot 261 5192186 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, напэўна Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе [[Глебавічы Менскія|Глебавічы]] вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і [[Усевалад Глебавіч|Усеваладам]] пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з [[Полацк]]а, і ён вярнуўся ў Менск. Полацкім князем зноў стаў, з 8 ліпеня 1158 года, Рагвалод-Васіль, які ў саюзе са [[Князі смаленскія|смаленскімі князямі]] пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам [[Род Давыдавічаў|Давыдавічам]] — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай [[аблога|аблозе]] узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок быў недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль і захапілі Давыдавічаў — Брачыслава і Валодшу, пасадзілі ў менскую турму, Брачыслава нават трымалі ў кайданах. Праз гэта ў 1160 годзе Рагвалод-Васіль арганізаваў новы паход на Менск, Давыдавічы былі вызваленыя і ім быў вернуты Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з нейкіх прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але безвынікова. Недзе тым часам памёр Расціслаў, і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль зноў прыйшоў да Менска, у некаторых летапісах напісана, што да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]], супраць Валадара. Аблога Менска (або Гарадца) Рагвалодам-Васілём была няўдалай, у начной вылазцы Валадар, у войску якога была шмат літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх было забіта, яшчэ болей трапіла ў палон{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]], у Полацк не вярнуўся, а пайшоў княжыць у Друцк. Полацкі сталец заняў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар з войскам, дзе зноў было шмат літоўцаў, выступіў супраць Усяслава Васількавіча, перамог яго ў бітве і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, заключыў з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем. Затым Валадар скіраваўся на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]], і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Гэта паклала канец актыўнай дзейнасці Валадара, але ў тым самым 1167 годзе разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]] ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Напэўна, Валадар жыў яшчэ ў 1176/1177 годзе, калі [[венды|вендамі]] быў схоплены нейкі Клемент, які вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynasti- og alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] 0v4kp1cehchuou4x9sm1sz2t6wd1gf9 5192187 5192186 2026-09-02T19:05:37Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192187 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, імаверна, Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе [[Глебавічы Менскія|Глебавічы]] вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і [[Усевалад Глебавіч|Усеваладам]] пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з [[Полацк]]а, і ён вярнуўся ў Менск. Полацкім князем зноў стаў, з 8 ліпеня 1158 года, Рагвалод-Васіль, які ў саюзе са [[Князі смаленскія|смаленскімі князямі]] пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам [[Род Давыдавічаў|Давыдавічам]] — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай [[аблога|аблозе]] узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок быў недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль і захапілі Давыдавічаў — Брачыслава і Валодшу, пасадзілі ў менскую турму, Брачыслава нават трымалі ў кайданах. Праз гэта ў 1160 годзе Рагвалод-Васіль арганізаваў новы паход на Менск, Давыдавічы былі вызваленыя і ім быў вернуты Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з нейкіх прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але безвынікова. Недзе тым часам памёр Расціслаў, і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль зноў прыйшоў да Менска, у некаторых летапісах напісана, што да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]], супраць Валадара. Аблога Менска (або Гарадца) Рагвалодам-Васілём была няўдалай, у начной вылазцы Валадар, у войску якога была шмат літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх было забіта, яшчэ болей трапіла ў палон{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]], у Полацк не вярнуўся, а пайшоў княжыць у Друцк. Полацкі сталец заняў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар з войскам, дзе зноў было шмат літоўцаў, выступіў супраць Усяслава Васількавіча, перамог яго ў бітве і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, заключыў з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем. Затым Валадар скіраваўся на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]], і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Гэта паклала канец актыўнай дзейнасці Валадара, але ў тым самым 1167 годзе разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]] ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Напэўна, Валадар жыў яшчэ ў 1176/1177 годзе, калі [[венды|вендамі]] быў схоплены нейкі Клемент, які вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynasti- og alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] h4kguv3oe8tk4i81fgl2w5waginlwn4 Сафія Валадараўна 0 17498 5192111 5191567 2026-09-02T14:28:48Z M.L.Bot 261 5192111 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' (каля [[1140]] — {{ДС|5|5|1198}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == Паміж 9 жніўня і 23 кастрычніка 1157 года Сафія ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Кнутсан|Вальдэмарам I]] у [[Вібарг]]у, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісамі яе згадваюць, вядома толькі з заходніх крыніц — сачынення Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Месца нараджэння невядома. Паходжанне княжны было дыскусійным у гістарыяграфіі, цяпер традыцыйна лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]], найболей аргументавана гэта даведзена [[Ярл Гален|Ярлам Галенам]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> меркавалі, што Сафія дачка [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім выпадку трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай ў пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] g537gmnu0png584a97hniadvc2vjzua 5192160 5192111 2026-09-02T17:39:39Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192160 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' (каля [[1140]] — {{ДС|5|5|1198}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == У 1157 годзе Сафія ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Кнутсан|Вальдэмарам I]] у [[Вібарг]]у, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісамі яе згадваюць, вядома толькі з заходніх крыніц — сачынення Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Месца нараджэння невядома. Паходжанне княжны было дыскусійным у гістарыяграфіі, цяпер традыцыйна лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]], найболей аргументавана гэта даведзена [[Ярл Гален|Ярлам Галенам]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> меркавалі, што Сафія дачка [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім выпадку трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай ў пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] 7mlqiurjbafoyzjki8g4j32ro0acax1 5192164 5192160 2026-09-02T17:44:01Z M.L.Bot 261 /* У гістарыяграфіі */ 5192164 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сафія Валадараўна''' (каля [[1140]] — {{ДС|5|5|1198}}) — княжна менская, каралева дацкая. == Біяграфія == У 1157 годзе Сафія ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Кнутсан|Вальдэмарам I]] у [[Вібарг]]у, запісы пра гэта ёсць у крыніцах мяжы XII—XIII ст. — «Дзеях данаў» [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]] і «Славянскай хроніцы» [[Арнольд з Любека|Арнольда з Любека]]. Сафія актыўна брала ўдзел у грамадскім жыцці Даніі. Мела двух сыноў і шэсць дачок. Аўдавела ў 1182 годзе. У 1184 годзе выйшла замуж за Людвіга III, ландграфа цюрынгскага, аднак у 1190 годзе развялася з ім і вярнулася ў Данію. Палітычны кантэкст шлюбу, як і сувязі полацка-менскіх князёў праз Сафію з дынастыямі герцагаў Браўншвейгскіх і ландграфаў Цюрынгскіх, не вывучаны<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7</ref>. Пахавана побач Вальдэмара I у каралеўскай пахавальні [[Рынгстэд (камуна)|Рынгстэда]]. [[Файл:Ringsted kosciol mpazdziora.JPG|thumb|Сабор у Рынгстэдзе, месца пахавання Сафіі.]] == У гістарыяграфіі == Летапісы Сафію не згадваю, вядома толькі з заходніх крыніц — сачынення Саксона Граматыка<ref>Saxo. Lib. XIV. Cap. XIX. P. 408;</ref>, «Сагі пра Кнютлінгаў»<ref>Knýtl. Bls. 242;</ref>, «Генеалогіі дацкіх каралёў»<ref>SmHD. Bd. I. P. 184, 185;</ref>, «Агляду саг пра дацкіх канунгаў»<ref>Ágr. Dan. Bls. 334;</ref>, зводу саг «Прыгожая скура»<ref>Fask. Bls. 300;</ref>, дацкіх аналаў<ref>SRD. Bd. I. P. 340;</ref>. Некаторыя скандынаўскія крыніцы даюць яе імя скажона — ''Суфія'', ''Сіфія''. Месца нараджэння невядома. Паходжанне княжны было дыскусійным у гістарыяграфіі, цяпер традыцыйна лічаць, што Сафія — дачка менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] і [[Рыкса Баляславаўна|Рыксы]], дачкі польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Найболей аргументавана паходжанне ад Валадара Глебавіча даведзена [[Ярл Гален|Ярлам Галенам]]<ref>''Gallén J.'' Vem var Valdemar den stores drottning Sofia? // Historisk Tidskrift för Finland. 1976. Årg. 61.</ref>. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і [[Пашута|Уладзімір Пашута]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика…. C. 421, генеалогич. табл. 2, № 17.</ref> меркавалі, што Сафія дачка [[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Уладзіміра Усеваладавіча]], але ў такім выпадку трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай ў пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле [[Аляксандр Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]]<ref name="Назар" />). Падрабязны агляд пунктаў гледжання на паходжанне Сафіі змешчаны ў працах [[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Таццяны Джаксан]]<ref>''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и ее соседей: X—XIII вв. // ДГ, 1988—1989. — М., 1991. — C. 163; ''Джаксон Т. Н.'' Исландские королевские саги о Восточной Европе (середина XI — середина XIII в.). — М., 2000. — С. 180—181.</ref>. Ёсць два пазнейшыя партрэты Сафіі (1580, 1757). У Беларусі асоба дацкай каралевы Сафіі стала шырока вядомай пасля публікацыі «Нашай Нівай» у 2005 годзе артыкула доктара гісторыі [[Андрэй Катлярчук|Андрэя Катлярчука]] «Соф’я Валадароўна, каралева Даніі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2024-08-31}}</ref>. == Дзеці == * [[Кнуд VI (кароль Даніі)|Кнут VI]] * [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар II]] * Хелена * Рыкса * Сафія * Маргарэт * Марыя * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Birgitte Hammer'' Sophia — den glemte dronning. — Juli 2015. — 368 s. — ISBN 978-87-93328-30-3 (P-bog), ISBN 978-87-93366-18-3 (E-bog) == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/129187|title=Соф’я Менская, маці двух каралёў|author=Алег Дзярновіч|website=Наша Ніва|date=2014-06-08|access-date=2026-08-31}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/99930|title=Соф’я Валадароўна, каралева Даніі|website=Наша Ніва|date=2005-05-13|access-date=2026-08-31}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Данію з Беларусі]] 7coikao22fy6249qn2cufyvo2tl13th Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч 0 17688 5192249 5190299 2026-09-03T05:17:28Z ~2026-48052-12 173531 /* Магіла */ 5192249 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Дэбют = [[Сялянка (опера)|«Сялянка»]] }} '''Вінцэ́нт Яку́б Ду́нін-Марцінке́віч''', у беларускай традыцыі пач. XX ст. '''Вінцу́к Ду́нін-Марцінке́віч''' ({{lang-be-latin|Vincent Jakub Dunin-Marcinkievič, Vincuk Dunin-Marcinkievič}}, {{lang-pl|Wincenty Jakub Dunin-Marcinkiewicz}}; {{ДН|4|2|1808}}, фальварак [[Панюшкавічы]], [[Бабруйскі павет]] — {{ДС|29|12|1884}}, [[Малая Люцінка|Люцінка]], [[Мінскі павет]]) — беларускі [[паэт]], [[драматург]], тэатральны дзеяч. Заснавальнік нацыянальнай драматургіі, тэатра, лічыцца першым класікам новай [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Паходжанне == [[Файл:Duniny-Marcinkievičy. Дуніны-Марцінкевічы (1832).jpg|злева|міні|Радавое дрэва «Дунінаў-Марцінкевічаў», 1832 г. Сапраўднасць звестак на ім аспрэчваецца даследчыкамі.]] Належаў да каталіцкага [[шляхта|шляхецкага]] роду Марцінкевічаў [[Лебедзь (герб)|гербу «Лебедзь»]]. [[Прыдомак]] «Дунін-» Вінцэнт Марцінкевіч дадаў у сталым узросце, да 1832 года не было ніводнага дакумента з прыдомкам. Усе дакументы бацькі, маці і брата маюць толькі прозвішча Марцінкевіч. Упершыню «Дунін-» з’явіўся ў дакументах Мінскага дваранскага сходу, дзе малады Вікенцій даказваў сваё дваранскае паходжанне. Гісторык [[Зміцер Дрозд]] лічыць, што бальшыня пададзеных у радаводзе Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча дакументаў — падробкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=169275|title=Навошта Марцінкевічу спатрэбіўся Дунін|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-17}}</ref>. Паводле гербоўнікаў Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, яго сваякі паходзілі з [[Данія|Даніі]]. Прыдомак прозвішча {{lang-pl|duńczyk}} — датчанін. Пазней, у паэме «З-над Іслачы, або Лекі на сон», згадваючы сваю асобу ў шэрагу іншых персанажаў твора, ён напіша: «Мой герб такога роду, які налічвае дванаццаць ваяводаў». Але гэта, хутчэй за ўсё, мастацкая фантазія Марцінкевіча. Працяглы час Дуніна-Марцінкевіча памылкова называлі пляменнікам мітрапаліта рымска-каталіцкай царквы Расійскай імперыі [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслава Богуша-Сестранцэвіча]]. На праўдзе, яны не былі ў крэўным сваяцтве — пляменніца Сестрэнцэвіча, Людавіка Рыкачэўская, была першай жонкай бацькі Вінцэнта Марцінкевіча — Яна Марцінкевіча, але Вінцэнт быў сынам Яна з другога шлюбу<ref>{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13842&mode=print|title=Сямейныя таямніцы Дуніна-Марцінкевіча|author=Зміцер Дрозд|website=www.kimpress.by|access-date=2023-08-17|archive-date=6 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906090753/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13842&mode=print|url-status=dead}}</ref>. У расійскай традыцыі і дакументах Расійскай імперыі яго запісвалі як Віке́нцій Іва́навіч Ду́нін-Марцінке́віч. == Біяграфія == === Раннія гады === Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч нарадзіўся 4 лютага 1808 года ў фальварку [[Панюшкавічы]] Бабруйскага павета (цяпер вёска Панюшкавічы, Бабруйскі раён) у сям’і [[шляхта|шляхціца]]-арандатара<ref>Пачынальнікі: З гісторыка-літаратурных матэрыялаў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] / Уклад. Г. В. Кісялёў. Мн., 1977. С. 118.</ref>. У 1824 годзе скончыў [[Бабруйскае павятовае вучылішча]], пазней Віленскую базыльянскую бурсу. Рана асірацеў, атрымліваў падтрымку ад [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслава Богуша-Сестранцэвіча]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=407}}. Лічыцца, што вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскім універсітэце]] (паводле іншых звестак — у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]) на медыцынскім факультэце, але не мог прызвычаіцца да анатаміравання і кінуў вучобу. Звестак пра ўсе этапы адукацыі не пацвярджаюцца ніякімі архіўнымі дакументамі, а вядомы толькі паводле біяграфій Марцінкевіча. У фармулярным спісе аб службе ніякіх даных аб атрыманай адукацыі няма. Хутчэй за ўсё, яна была хатняй. З 1827 года распачынае чыноўніцкую кар’еру. Ён працаваў памочнікам каморніка пры Мінскім межавым судзе, служыў перакладчыкам у Мінскай епархіяльнай кансісторыі, быў служачым у Мінскай крымінальнай палаце. У лістападзе 1835 года па падазрэнні ў падробцы дваранскіх дакументаў і каралеўскіх пячатак быў арыштаваны і знаходзіўся пад хатнім арыштам, на гарадской гаўптвахце і каля тыдня ў [[Пішчалаўскі замак|Мінскім турэмным замку]]. Вярнуўся на працу ў духоўную кансісторыю толькі праз 4 месяцы, у лютым 1836 годзе, дзе ў тлумачэнні пра такі вялікі прагул напісаў толькі пра хатні арышт, схаваўшы факт зняволення ў турме<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=139425|title=Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч і падробка пячатак|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-17}}</ref>. У выніку расследавання быў пакінуты на працы, але з «моцным падазрэннем». === Творчыя гады === У 1840 годзе сумесна з жонкай Юзэфай Бараноўскай, з якой ажаніўся ў вельмі маладым веку, набыў невялікі маёнтак [[Малая Люцінка|Люцінка]] (Люцынка) у Пяршайскай воласці (каля мястэчка [[Івянец]]) [[Мінскі павет|Мінскага павета]] і пайшоў з дзяржаўнай службы. У Люцынцы актыўна займаецца творчасцю. Тут разгарнулася яго культурна-асветная, літаратурная і тэатральная дзейнасць і прайшлі ўсе наступныя гады жыцця, тут арганізаваў [[Тэатр Дуніна-Марцінкевіча|тэатр]]. Пры гэтым часта бываў у Мінску ў асяродку дэмакратычнай інтэлігенцыі. У пачатку 1840-х гадоў, паводле некаторых звестак, служыў нейкі час аканомам-кіраўніком у маёнтку Шчаўры [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў асвечаных памешчыкаў Рашкоўскіх, з якімі захоўваў прыяцельскія адносіны і пазней{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. Дачка Каміла і сын Міраслаў падавалі вялікія надзеі ў дзяцінстве як добрыя выканаўцы на фартэпіяна, Дунін-Марцінкевіч вазіў іх на канцэрты ў [[Вільня|Вільню]], [[Кіеў]], [[Варшава|Варшаву]]. У 1854 годзе заўдавеў і праз некалькі гадоў ажаніўся зноў — з Марыяй Грушэўскай. Паводле некаторых звестак, у 1850-х гадах быў дэпутатам мінскай дваранскай зборні{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. [[Файл:Sielanka (1846).pdf|page=11|міні|Старонка першага выдання оперы «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]», 1846 г. Дыялогі па-беларуску напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], як і ўва ўсіх іншых пажыццёвых выданнях Дуніна-Марцінкевіча. У далейшым пісьменнік сутыкнецца з немагчымасцю друку ў Расійскай імперыі праз забарону на лацінскі шрыфт для беларускай мовы (афіцыйна — «беларускай гаворкі»).]] У пачатку 1840-х гадоў пачаў пісаць [[лібрэта]]. Напісаў тэксты некалькіх аперэт: «Рэкруцкі яўрэйскі набор» (1841), «Спаборніцтва музыкаў», «Чарадзейная вада» (1843). Музыку для іх стварыў [[Станіслаў Манюшка]] з удзелам мінскага музыканта [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Канстанціна Кжыжаноўскага]], часткова самога Дуніна-Марцінкевіча. Таксама Дунін-Марцінкевіч сам выканаў адну з галоўных роляў «Рэкруцкага набору». У тыя ж гады стварае камічную оперу «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]» («Ідылія»). У 1846 годзе твор быў выдадзены віленскім выдаўцом Завадскім, ён стаў важным для станаўлення беларускай літаратуры праз тое, што сяляне ў ім гаварылі па-беларуску{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. 9 лютага 1852 года опера была пастаўлена ў Мінску, сам Дунін-Марцінкевіч быў кіраўніком пастаноўкі, а таксама выканаў ролю войта Навума Прыгаворкі. У 1850-я гады Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч жыў пераважна ў Мінску. З ім падтрымлівалі цесныя сувязі бібліёграф [[Ігнат Сымонавіч Легатовіч|Ігнат Легатовіч]], мастак [[Адам Шэмеш]], паэт А. Пянькевіч, выдавец [[Аляксандр Валіцкі]], кампазітар Станіслаў Манюшка, калекцыянер [[Ежы Кабылінскі|Юры Кабылінскі]] і інш. У гасцях, калі прыязджалі ў Мінск, у яго былі паэты [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслаў Сыракомлля]], [[Адам Плуг]], музыкант А. Концкі і г.д. У Мінску выходзяць паэтычныя кнігі: «Гапон» (1855), «Вечарніцы і Апантаны» (1855), «Цікавішся? Прачытай!» (1856), «Дудар беларускі, або Усяго патроху» (1857). Апрача польскамоўных твораў, у зборнікі ўвайшлі таксама і буйныя беларускія творы: паэмы або вершаваныя аповесці і апавяданні «Гапон», «Дурны Зміцер, хоць хітры», «Стаўроўскія дзяды», «Купала», «Шчаўроўскія дажынкі», вершы «Павіншаванне войта Навума...», «Верш Навума Прыгаворкі...». У 1857 годзе Дунін-Марцінкевіч напісаў разгорнутую беларускую баладу «Травіца брат-сястрыца», цыкл вершаваных аповесцей «Быліцы, расказы Навума», але галоўная аповесць цыкла — «Халімон на каранацыі» — не была прапушчана расійскай цэнзурай, і была надрукаваная толькі ў 1945—1946 гады{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. Пачынае беларускі пераклад паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]». У 1859 годзе дзве першыя песні-«быліцы» перакладу былі надрукаваныя і цалкам падрыхтаваныя да выпуску віленскім выдаўцом Сыркіным, але ў выніку не дапушчаныя да выпуску расійскімі ўладамі праз [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскі шрыфт]] выдання, які быў забаронены для выданняў па-беларуску ў Расійскай імперыі (афіцыйна — «беларускай гаворкай»){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. Тыраж быў знішчаны, захавалася некалькі экзэмпляраў. Пасля гэтага Дуніну-Марцінкевічу не ўдавалася выдаць беларускія творы, хоць у 1867 годзе ён спрабаваў надрукаваць «Быліцы, расказы Навума» кірыліцай («рускім шрыфтам») у «[[Виленский вестник|Віленскім весніку]]». Да канца жыцця яму ўдалося зрабіць дзве публікацыі на польскай мове, абедзве ў 1861 годзе: кніга «Люцынка, або Шведы на Літве» (Вільня) і публіцыстычны артыкул «Ліст у рэдакцыю «Газэты Польскей», у якім ён тлумачыў мэты сваёй літаратурна-асветніцкай дзейнасці і заклікаў да асветы народа{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=408}}. === Паўстанне і рэакцыя. Апошнія гады === [[Файл:В. Дунін-Марцінкевіч з дачкой Камілай у групе інтэлігенцыі горада Мінска.jpg|250px|thumb|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч з дачкой Камілай у групе інтэлігенцыі горада Мінска, пачатак 1860-х гг.|злева]] Паводле поглядаў быў блізкі да шляхецкіх рэвалюцыянераў (правае крыло «[[Чырвоныя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|чырвоных]]»). У 1861 годзе ўдзельнічаў у паездцы [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] ў Варшаву, якая мела палітычную афарбоўку. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] паўстанцы мелі падтрымку ў [[Люцінка|Люцынцы]], сам жа пісьменнік у пачатку паўстання знік з дому і расшукваўся ўладамі, якія падазравалі яго ў напісанні беларускіх антыўрадавых выданняў (напрыклад, «[[Гутарка старога дзеда|Гутаркі старога дзеда]]»). У кастрычніку 1864 года Вінцэнт-Дунін Марцінкевіч быў арыштаваны ў мястэчку [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]] Свянцянскага павета і дастаўлены ў Мінск. Да снежня 1865 года быў зняволены ў [[Пішчалаўскі замак|мінскай турме]]. Прамы ўдзел Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча ў паўстанні не быў даказаны, ён быў вызвалены з абавязацельствам жыць бязвыезна ў Люцынцы пад наглядам паліцыі, на яго быў накладзены вялікі штраф. Дачка Каміла за сувязь з паўстанцамі была выслана ў [[Сібір]] і з 1863 года адбывала ссылку ў [[Салікамск]]у. Нагляд паліцыі быў зняты ў 1872—1874 гадах, але ізноў устаноўлены ў 1876 годзе. Прычынай нагляду стала адкрыццё ў Люцынцы без дазволу ўлад невялікай школы, дзе галоўнай настаўніцай была дачка пісьменніка Цэзарына{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=409}}. Да самай смерці заставаўся пад наглядам паліцыі. Зрэдку бываў у Мінску, на больш далёкія паездкі не атрымліваў дазволу. Сябры і прыхільнікі ([[Ян Карловіч]], [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]) абмяркоўвалі выданне твораў Дуніна-Марцінкевіча за мяжой Расійскай імперыі, аднак звестак пра здзяйсненне гэтых планаў няма. Не маючы магчымасці друкавацца, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч працягваў творчую дзейнасць. У гэты перыяд ім створаны фарс-вадэвіль «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» (1866, напісаны на пінскай гаворцы; надрукаваны па-беларуску ў 1918), камедыя «[[Залёты]]» (1870, часткова па-беларуску і па-польску; надрукавана ў 1918), паэма «З-над Іслачы, або Лекі на сон» (1868, на польскай мове, надрукавана ў 1984){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=409}}. Памёр у Люцынцы, пахаваны непадалёк ва ўрочышчы [[Падневічы|Тупальшчына]]. == Магіла == [[Файл:Падневічы. Капліца-пахавальня Жаброўскіх.jpg|міні|Магіла Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (злева) і капліца-пахавальня Жаброўскіх]] Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на магіле Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча стаяў дубовы крыж з надпісам па-польску: «''Тут спачываюць Вінцэнт, Марыя і Цэзарына Марцінкевічы. Памерлі ў 1885, 1891 і 1902 гг''». Як пісаў публіцыст і тагачасны выкладчык маладзечанскага педагагічнага інстытута [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]], крыж быў пастаўлены ўнучкамі пісьменніка ў 1930 годзе{{sfn|Янушкевіч Я.|2002|с=47}}. Марыя Паўлаўна Марцінкевічава з Грушэўскіх — другая жонка Вінцэнта, Цэзарына — дачка. У 1957 годзе [[Саюз пісьменнікаў БССР]] змяніў крыж на каменны помнік з мармуровай плітой і надпісам: «''Тут пахаваны выдатны беларускі пісьменнік Вікенці Іванавіч Дунін-Марцінкевіч. 1807—1884''». Была выкарыстана русіфікаваная форма імя, а згадкі пра пахаванне сваякоў пісьменніка былі прыбраныя. У 1977 годзе на помніку быў пастаўлены бронзавы бюст. Як адзначае літаратуразнавец [[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Язэп Янушкевіч]], бюст ёсць вельмі спрошчаным{{sfn|Янушкевіч Я.|2002|с=48}}. == Творчасць == [[Файл:Hapon powieść białoruska z prawdziwego zdarzenia.pdf|page=7|міні|злева|Старонка першага выдання «[[Гапон (паэма)|Гапона]]», 1855 г.]] Пісаў [[беларуская мова|па-беларуску]] (пераважна [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]) і [[польская мова|па-польску]]. Творчую дзейнасць пачаў з оперных лібрэта. Як драматург і акцёр дэбютаваў у [[Мінск]]у, паставіўшы аперэту «Рэкруцкі яўрэйскі набор» (1841) і выканаўшы ў ёй адну з галоўных роляў. Прысылаў свае творы ў газету [[Kurier Wileński (1840)|«Kurier Wilenski» («Виленский вестник»)]], якую рэдагаваў [[Адам Ганоры Кіркор]]. У 1846 годзе ў [[Вільня|Вільні]] надрукаваны яго драматычны твор [[Сялянка (опера)|«Сялянка»]] («Ідылія»), у якім сяляне гавораць па-беларуску. Опера была пастаўлена ў 1852 на мінскай сцэне створаным ім тэатральным калектывам (паўторна пастаўлена ў Мінску ў 1994). Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч выконваў ролю Навума Прыгаворкі (адсюль яго псеўданім). Першыя вядомыя паэтычныя творы Дуніна-Марцінкевіча на польскай мове («Малітва на памінальны дзень», «Дзіця і маці», «Вясна») прасякнуты [[сентыменталізм]]ам і рэлігійнымі матывамі. У 1850-я гады распрацоўваў новыя жанравыя формы — вершаванае апавяданне і аповесць, баладу, вытрыманыя ў павучальна-дыдактычным духу («Вечарніцы», «[[Гапон (паэма)|Гапон]]», 1855, «Купала», 1856, «Шчароўскія дажынкі», 1857, «Травіца брат-сястрыца» і «Быліцы, расказы Навума», нап. 1857). У гэтых творах сплавіліся рамантычная цікавасць да народных звычаяў, традыцый і рэалістычнае імкненне перанесці на грунт рэальнага жыцця матывы, вобразы народных легенд, казак, паданняў. У творчасці Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча сфарміраваўся своеасаблівы метад рамантычнага этнаграфізму, які адпавядаў пачатковаму этапу развіцця беларускай літаратуры XIX ст.{{sfn|БелЭн|1998|с=260}} [[Файл:Pan Tadeusz (1907).pdf|page=1|міні|Беларускі пераклад «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] аўтарства Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. Выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», Санкт-Пецярбург, 1908 г. Выдадзена беларускай лацінкай]] Адыход ад сентыментальна-ідылічных форм і жанраў выявіўся ў структуры вершаваных твораў, іх вострай канфліктнасці, імкненні вылучыць на першы план маральна-бытавую праблематыку, у спробах асэнсаваць некаторыя надзённыя з’явы сацыяльна-гістарычнай рэчаіснасці{{sfn|БелЭн|1998|с=260}}. У «Стаўроўскіх дзядах» (2-я частка «Вечарніц») побач са звычаёвымі рэаліямі выразна гучаць агульнагуманістычныя і сацыяльныя матывы. Ідэя маральнай чысціні народа выяўлена ў вершаванай аповесці «Купала». З пазіцый народнай этыкі зыходзіў аўтар і ў паэме «Гапон», паказаўшы барацьбу героя за асабістае шчасце, шырыню яго натуры, моцнае пачуццё чалавечай годнасці. У творы адлюстраваны і характэрныя сацыяльна-псіхалагічныя з’явы часу — нарастанне стыхійнага бунту сялян, трагедыя рэкрутчыны, маральны заняпад феадальнага грамадства. Этнаграфічна-бытавая праблематыка вызначальная і для вершаванай аповесці «Шчароўскія дажынкі», вершаванага апавядання «Быліцы, расказы Навума», балады «Травіца брат-сястрыца» і інш. У іх асноўнай матывіроўкай паводзін і ўчынкаў сталі народныя крытэрыі працавітасці і сумленнасці чалавека. Паэтызацыя земляробчай працы, узвышэнне чалавека з народа — сведчанне сувязі творчасці пачынальніка беларускай літаратуры з перадавымі традыцыямі славянскіх літаратур, глыбокага дэмакратызму яго эстэтыкі. У «Быліцах, расказах Навума» п’янства, маральная разбэшчанасць матывуюцца адмоўным уплывам феадальнай культуры. Ідэя абнаўлення жыцця на больш гуманных, дэмакратычных прынцыпах выразна выяўлена ў «Халімоне на каранацыі»{{sfn|БелЭн|1998|с=260}} (напісаны ў 1857, апублікаваны ў 1946). Твор праўдзіва адлюстраваў супярэчнасці ў свядомасці сялянскай масы напярэдадні [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|рэформы 1861 года]]: нягледзячы на расчараванне спадарожнікаў Халімона пасля каранацыі, у іх усё ж застаецца вера ў «добрага» цара. У распрацоўцы жанру балады паэт абапіраўся на багатыя традыцыі рамантызму славянскіх літаратур, яе вытокі бачыў у народнай творчасці{{sfn|БелЭн|1998|с=260}}. Пра шырыню і плённасць творчых інтарэсаў Дуніна-Марцінкевіча сведчаць яго вершаваныя апавяданні на польскай мове, прысвечаныя актуальным з’явам грамадскага жыцця («Благаславёная сям’я», 1856), гістарычным падзеям («Славяне ў XIX стагоддзі», 1856, «Люцынка, або Шведы на Літве», напісаны ў 1857). Пра арыентацыю на здабыткі [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і яго рамантычнай школы сведчаць і творы на польскай мове, і пераклад на беларускую мову [[Пан Тадэвуш|«Пана Тадэвуша»]] (1859), забароненыя царскай цэнзурай (выйшлі толькі 2 «быліцы»). [[Файл:LVIA, F. 1135-10-219. Старонка Пінскай шляхты В. Дуніна-Марцінкевіча.jpg|міні|Старонка рукапісу «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінскай шляхты]]»]] У 1860-я — 1870-я гады напісаў камедыі «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» і «[[Залёты]]». У камедыі «Пінская шляхта» (аўтарскае вызначэнне: фарс-вадэвіль, напісана ў 1866, апублікавана ў 1918) аўтар выкрывае паразітычную сутнасць царскага чыноўніцтва. Тут многа камедыйна-бытавых сцэн, дзеянне часта суправаджаецца песнямі і танцамі, але вядучыя прынцыпы — сатырычнае выкрыццё «чыноўных п’явак». Высмейваецца каставая абмежаванасць пінскай шляхты. Сатырычная камедыя «Залёты» (напісана ў 1870, апублікавана ў 1918) напісана ў традыцыях двухмоўя і прысвечана праблеме расслаення парэформеннай вёскі. У цэнтры п’есы вобраз вясковага гандляра Антона Сабковіча, асноўныя прынцыпы якога індывідуалізм, цынічны разлік, эгаізм. Пачаўшы пісаць, ён сутыкнуўся з тымі самымі цяжкасцямі, што і ўсе літаратары гэтага перыяду — адсутнасцю ўнармаванай беларускай мовы (не было [[слоўнік]]аў і [[граматыка|граматык]]). Нягледзячы на гэта, ён здолеў выйсці за вузкія дыялектныя межы і зарыентаваўся на агульнанародныя моўныя сродкі (пачаў ужываць формы словаў, якія былі вядомыя ва ўсёй [[Беларусь|Беларусі]]). Пры гэтым дыялогі «Пінскай шляхты», напісаныя на мясцовым дыялекце Піншчыны, упершыню былі апублікаваны ўжо ў перакладзе на беларускую літаратурную мову (пераклаў [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]]). Творчае станаўленне Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча складанае. Ён паэтызаваў жыццё і побыт селяніна як носьбіта высокіх маральных і эстэтычных каштоўнасцей, што садзейнічала нараджэнню новых дэмакратычных ідэй у беларускай літаратуры. Вялікая заслуга Дуніна-Марцінкевіча ў развіцці беларускай літаратурнай мовы, сілабічнага вершаскладання, у выпрацоўцы новых жанрава-стылістычных форм (ідылія, вершаванае апавяданне і аповесць, балада, камедыя). Значная частка яго твораў, у тым ліку камедыі, не ўбачылі свету пры жыцці аўтара. == Тэатр Дуніна-Марцінкевіча == {{Асноўны артыкул|Тэатр Дуніна-Марцінкевіча}} Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч арганізаваў тэатральную трупу — першы беларускі тэатр, які ладзіў спектаклі ў 1840—1850-я гады. Тэатр наследаваў народныя традыцыі мастацтва, вызначаўся дэмакратызмам, абуджаў нацыянальную самасвядомасць у гледачоў, пакінуў прыкметны след у гісторыі беларускага сцэнічнага мастацтва, садзейнічаў яго станаўленню і развіццю. Выступаў пераважна ў фальварку [[Люцынка]], а таксама ў [[Мінск]]у, [[Бабруйск]]у, [[Глуск]]у і інш. У 1852 годзе дзейнасць калектыву была забаронена ўладамі, і ён паказваў спектаклі фактычна нелегальна да 1856 года{{sfn|БелЭн|1998|с=261}}. Выступленні прымяркоўваліся да свят і ўрачыстасцей. Для гэтага пісьменнік спецыяльна пісаў новую п’есу (большасць не збераглася). У спектаклях ужываліся беларуская, руская, і польская мовы. У Мінску паказаны «Рэкруцкі яўрэйскі набор» (1841) і «Сялянка» («Ідылія», 9 лютага 1852; у ролях Іагана Бенатана і Навума Прыгаворкі раскрыўся яркі камедыйны талент Дуніна-Марцінкевіча). У трупу (больш за 20 чалавек) уваходзілі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, яго дочкі Каміла і Мальвіна, сын Міраслаў, [[Канстанцін Кжыжаноўскі]], Ляўданскі, Лопат, [[Ежы Кабылінскі|Юры Кабылінскі]], Прушынскі і інш. У пастаноўках удзельнічаў хор сялян з Люцынкі, быў аркестр. == Памяць == [[Файл:Dunin momiuszko.jpg|250px|thumb|Помнік Вінцэнту Дунін-Марцінкевічу і Станіславу Манюшку ў Мінску.]] Польскі пецярбургскі часопіс «Kraj» («Край») у некралогу Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча напісаў: «Удзячна і сардэчна ўспомняць яго некалі — калі пасталеюць — наступныя беларускія пакаленні». На пачатку ХХ стагоддзя невялікая кагорта беларусаў-адраджэнцаў адзначыла 25-ю гадавіну смерці пісьменніка. Газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» прысвяціла яму асобны нумар. Побач з артыкуламі [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]] «Вінцук Дунін-Марцінкевіч, яго жыццё і літаратурнае значэнне», [[Альгерд Бульба|Альгерда Бульбы]] «Грамадзянскае становішча В. Дуніна-Марцінкевіча», [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]] «В. Дунін-Марцінкевіч у практычным жыцці», вершам [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Памяці Вінцука Марцінкевіча» быў змешчаны рэдакцыйны матэрыял, у якім адзначалася: {{Цытата|Усе культурныя нацыі вельмі шануюць памяць найбольш заслужаных сыноў сваіх і ў гадаўшчыну іх ураджэння, смерці і т.п. успамінаюць іх заслугі. Такія нацыянальныя памінкі маюць вялікую вагу: асвячаюць перад народам жыццё і працу лепшых грамадзян, яны паказваюць моц і сілу ўсяе нацыі, каторая такіх сыноў узгадавала, развіваюць у народзе паважанне да сябе самога, будзяць нацыянальную свядомасць, а разам з гэтым заахвочваюць кожнага да працы для грамадзянства, даводзячы жывым прыкладам, што раней ці пазней родны край ацэніць тую працу павэдлуг справядлівасці. }} [[Выява:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|злева|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары]] ў [[Прага|Празе]] ў час вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці В. Дуніна-Марцінкевіча. 1924]] [[Беларуская грамада ў Празе]] 30 снежня 1924 года правяла юбілейную вечарыну, прысвечаную 40-м угодкам з дня смерці Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. На магіле пісьменніка ва ўрочышчы [[Падневічы|Тупальшчына]], недалёка ад Люцінкі пастаўлены помнік, а ў самой [[Люцінка|Люцінцы]] месца, дзе стаяў яго дом, адзначана мемарыяльным знакам. Мемарыяльная дошка ўстаноўлена і на радзіме пісьменніка, у вёсцы [[Сычкава]] Бабруйскага раёна. Імя Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча носяць вуліцы ў [[Вуліца Дуніна-Марцінкевіча (Мінск)|Мінску]], [[Бабруйск|Бабруйску]], [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Івянец|Івянцы]], [[Пяршаі|Пяршаях]]. Імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча носіць [[Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі]] ў [[Бабруйск]]у. Міністэрства культуры Беларусі і Беларускі саюз тэатральных дзеячаў (БСТД) заснавалі тэатральную прэмію імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча. У Беларусі існуе Міжнародны фестываль нацыянальнай драматургіі, які таксама носіць імя драматурга. 4 лютага 2008 года Нацыянальны банк Беларусі ўвёў у абарачэнне памятныя манеты «В. Дунін-Марцінкевіч. 200 год». Пошта Беларусі ў 2008 годзе выпусціла марку, прысвечаную пісьменніку. 3 верасня 2016 года ў цэнтры Мінска адкрыты помнік кампазітару [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] і Вінцэнту Дуніну-Марцінкевічу<ref>[http://www.svaboda.org/a/u-centry-miensku-adkryli-pomnik-maniusku-i-duninu-marcinkievicu/27965089.html У цэнтры Менску адкрылі помнік Манюшку і Дуніну-Марцінкевічу]</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Манеты і маркі"> Выява:Vincent Dunin-Marcinkievič (silver coin, reverse).gif Выява:2008. Stamp of Belarus 03-2008-01-22-718.jpg </gallery></center> == Выбраная бібліяграфія == * Hapon: powieść białoruska, z prawdziwego zdarzenia, w języku białoruskiego ludu napisana: ozdobiona 4 rycynami / przez Wincentego Dunin Marcinkiewicza. — Mińsk: nakładem księgarzy mińskich braci Bejlinów, 1855. — 125 с. * Ciekawyś? Przeczytaj!: trzy powiastki i wierszyk ulotny / przez Wincentego Dunin Marcinkiewicza. — Mińsk: drukiem Jokiela Dworzeca, 1856. — 112 с. * Dudarz białoruski, czyli Wszystkiego po trosze / przez Wincentego Dunin Marcinkiewicza. — Mińsk: nakładem i drukiem J. Dworca, 1857. — 117 с. * Wieczarnicy / Wincuka Dunin-Marcinkiewicza. — Pieciarburh: Zahlanie sonce i ŭ naše wakonce, 1909. — 32 c. — (Biełaruskije pieśniary; T. 5). * Драматычныя творы / Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 124, [2] с. * Збор твораў у 2 т. Т. 1. Драматычныя творы, вершаваныя аповесцi i апавяданнi / Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч; уклад. з тэкст. падрыхт., прадм., перакл. і камент. Я.Янушкевiча. — Мiнск: Маст. лiт., 2007. — 494 с.: [16] л. iл. Т. 2. Вершаваныя аповесцi i апавяданнi, вершы, публiцыстыка, лiсты i пасланнi, пераклады, Dubia / Вiнцэнт Дунiн-Марцiнкевiч; уклад. з тэкст. падрыхт., пер/ Я.Янушкевiча. — Мiнск: Маст. лiт., 2008. — 598 с.: [16] л. iл. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт|[[Мікола Грынчык|Грынчык М.]]|260—261|Грынчык М.}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|2|Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт|[[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Кісялёў Г.]], Махнач Т.|407—415}} * Кісялёў Г. Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча. — Мн., 1988. * Навуменка І. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч. — Мн., 1992. * Рагойша В. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8 {{Кніга|аўтар=Янушкевіч Я.|загаловак=За архіўным парогам: Беларуская лiтаратура XIX―XX стагоддзяў у святле архіўных пошукаў|частка=Магіла ў Тупальшчыне|год=2002|месца=Мінск|выдавецтва=Мастацкая літаратура|старонак=381|isbn=978-985-02-0067-9|ref=Янушкевіч Я.}} * Янушкевіч Я. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX ст. / НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. I. Мархель, В. А. Чамярыцкі. — 2-е выд. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 582 с. ISBN 978-985-08-1167-7. * Wincenty Dunin-Marcinkiewicz : poeta polsko-białoruski / [[Юзаф Галомбак|Józef Gołąbek]]. — Wilno, 1932. == Гл. таксама == * [[Паэтычны эпас Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Wikidata/Ancestors}}{{Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дунін-Марцінкевіч Вінцэнт}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч| ]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] 6nhguhic94b4shwakc3sdeptz80phcw Славакія 0 17769 5192339 4959911 2026-09-03T11:20:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192339 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Славацкая Рэспубліка |Арыгінальная назва = {{lang-sk|Slovenská republika}} |Родны склон = Славакіі |Сцяг = Flag of Slovakia.svg |Герб = Coat of Arms of Slovakia.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна = Nad Tatrou sa blýska |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =52 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =19 |lon_min =41 |lon_sec = 0 |region = SK |CoordScale = 1000000 |На карце = EU-Slovakia.svg |На карце2 = |Мова = [[Славацкая мова|Славацкая]] |Заснавана = [[16 чэрвеня]] [[1919]] (як [[Славацкая Савецкая Рэспубліка]]) |Дата незалежнасці = [[1 студзеня]] [[1993]] |Незалежнасць ад = [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] |Сталіца = [[Браціслава]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Браціслава]], [[Кошыцы]], [[Жыліна]], [[Прэшаў]], [[Банска-Бістрыца]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Славакіі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Славакіі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Зузана Чапутава]] <br/> [[Людавіт Одар]] |Месца па плошчы = 126 |Плошча = 49 036 |Працэнт вады = 1,9 % |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = {{рост}}5 419 000<ref name="Сусветны банк">[http://data.worldbank.org/country/slovak-republic Сусветны банк]</ref> |Год ацэнкі = 2014 |Насельніцтва па перапісу = 5 397 036 |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 110,31 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = {{рост}}99,79 млрд<ref name="Сусветны банк"/> |Год разліку ВУП (намінал) = 2014 |Месца па ВУП (намінал) = 61 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= {{рост}}18 415 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = {{рост}}0,830 |Год разліку ІРЧП = 2013 |Месца па ІРЧП = 37 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Слава́кія''' ({{lang-sk|Slovensko}}), '''Слава́цкая Рэспу́бліка''' ({{lang-sk|Slovenská republika}}), таксама '''Слава́ччына'''<ref>Некрашэвіч, С., Байкоў, М. Расійска-беларускі слоўнік / Сьцяпан Некрашэвіч, Мікола Байкоў; [рэд. В. Булгакаў; прадм. С. Запрудскага]. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 703 с. — С. 184. — ISBN 978-5-00076-013-0. Выданне распрацавана пад грыфам слоўнікавай камісіі гуманітарнай секцыі Інстытута беларускай культуры</ref>  — дзяржава ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй]]{{efn|У адпаведнасці з класіфікацыяй статыстычнага аддзела [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]].}} ([[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]]{{efn|У адпаведнасці з [[Еўропа#Часткі Еўропы|некаторымі іншымі класіфікацыямі]].}}) [[Еўропа|Еўропе]], якая не мае выхаду да [[мора]]. Плошча складае 49 036 км², а насельніцтва — прыкладна 5,43 мільёнаў чалавек. Мяжуе з [[Чэхія]]й (працягласць меж складае 251,8 км), [[Аўстрыя]]й (працягласць меж — 107,1 км), [[Польшча]]й (працягласць меж — 541,1 км), [[Украіна]]й (працягласць меж — 97,8 км) і [[Венгрыя]]й (працягласць меж — 654,8 км)<ref name=hranice>{{cite web | title = Štatistické údaje o štátnych hraniciach | url = http://www.civil.gov.sk/archiv/p10/p10-04.shtm | date = сакавік 2009 г. | publisher = SVS MV SR | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 19 лістапада 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110810114900/http://www.civil.gov.sk/archiv/p10/p10-04.shtm | archivedate = 10 жніўня 2011 | url-status = dead }}</ref>. [[Сталіца]] і найбуйнейшы горад — [[Браціслава]]. Першым дзяржаўным утварэннем [[Славяне|славян]] на тэрыторыі сучаснай Славакіі была [[Дзяржава Само]] ([[VII ст.]]), затым [[Нітранскае княства]] (пачатак [[IX ст.]]), якое злучылася з [[Мораўскае княства|Мораўскім княствам]] у [[833]] г. у складзе [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. З другой паловы [[X ст.]] да канца [[XI ст.]] тэрыторыя Славакіі паступова ўключалася ў склад [[Каралеўства Венгрыя]], якое ў [[1526]] г. стала часткай [[Габсбургская манархія|Аўстрыйскай (Габсбургскай) манархіі]], званай з [[1867]] г. [[Аўстра-Венгрыя]]й. Пасля распаду Аўстра-Венгрыі ў [[1918]] г. Славакія была часткай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] ажно да [[1993]] г. (за выключэннем перыяду незалежнасці падчас [[Першая Славацкая Рэспубліка|Першай Славацкай Рэспублікі]]). Дэкларацыя аб незалежнасці Славакіі прынята [[17 ліпеня]] [[1992]] года. [[1 студзеня]] [[1993]] г. у выніку падзелу Чэхаславакіі ўзнікла цалкам самастойная Славацкая Рэспубліка. Славацкая Рэспубліка з’яўляецца [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкай дэмакратыяй]], [[афіцыйная мова]] — [[славацкая мова|славацкая]]. З [[1 мая]] [[2004]] г. Славакія — член [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], а з [[21 снежня]] [[2007]] г. — [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. [[1 студзеня]] [[2009]] г. Славакія стала 16-м членам [[Эканамічны і валютны саюз Еўрапейскага Саюза|Еўрапейскага валютнага саюза]] — [[Еўразона|Еўразоны]] — а афіцыйнай валютай дзяржавы стаў [[еўра]], які замяніў такім чынам [[Славацкая крона|славацкую крону]]. == Этымалогія == Назва Славакіі ў значэнні ''«краіна, заселеная [[Славакі|славакамі]]»'' ўпершыню адзінкава згадвалася ў [[1029]] г. у словазлучэнні ''«dux Sclavonie»'', а пазней часта ў розных варыянтах і мовах з [[XV ст.]] Аднак дакладна незразумела, ці мелася на ўвазе ў цэлым ''«[[Славяне|славянская]]»'' ці канкрэтна ''«[[Славакі|славацкая]]»'' тэрыторыя, як гэта часта бывала і са ''«[[Славенцы|славенскімі]]»'' [[тапонім]]амі. Славацкая [[гістарыяграфія]] часта сыходзіць з таго, што тэрмін ''«славен»'', або ''«славэн»'', ''«славенскі»'', ці ''«славэнскі»'', яшчэ з часоў [[Вялікая Маравія|Вялікамаравіі]] паказвае на генетычных продкаў славакаў. Сучасная славацкая форма — ''«Slovensko»'' — была ўпершыню зафіксавана ў [[1675]] г. у дакуменце броўмаўскай [[шляхта|шляхты]], накіраваным [[гетман]]у краю ў горад [[Угерске-Градзіштэ]]<ref>[http://www.juls.savba.sk/ediela/ks/1992/8/ks1992-8.pdf Углар, В.: Пра паходжанне назваў «славак», «Славакія» ды «славацкая мова»] {{ref-sk}}</ref>. Часцей гэту назву пачалі ўжываць у пачатку [[XIX ст.]] Для пазначэння тэрыторыі ў гістарычных дакументах часта карысталіся варыянтам ''«Верхневугорскія славацкія ваколіцы»'' ({{lang-sk|Hornouhorské slovenské okolie}}), напрыклад у «[[Мемарандум славацкай нацыі|Мемарандуме славацкай нацыі]]» або «{{нп3|Венскі мемарандум|Венскім мемарандуме|sk|Viedenské memorandum}}», у якіх прадстаўнікі славацкага народа дамагаліся пэўнай [[Аўтаномія|аўтаноміі]] на ўласнай этнічнай тэрыторыі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Славакіі}} [[Файл:Trencin-Roman2.JPG|right|thumb|[[Старажытны Рым|Рымскі]] надпіс на скале ў [[Трэнчын]]е, які датуецца [[178]]—[[179]] гг.<ref name=Kronika>KOVÁČ, D., a kol.: ''Kronika Slovenska 1.'' Bratislava: Vydala Fortuna Print pre Adox, 1998, s. 76. {{ref-sk}}</ref>]] Першае сведчанне аб засяленні тэрыторыі Славакіі людзьмі паходзіць з канца [[палеаліт]]у — прыкладна 250 тыс. гадоў таму. [[Чэрап]] [[Неандэрталец|неандэртальца]] быў знойдзены на тэрыторыі вёскі {{нп3|Ганаўцы|Ганаўцы|sk|Gánovce}}, [[Палеалітычная Венера|статуя Венеры]] — на тэрыторыі вёскі {{нп3|Мораваны-над-Вагам|Мораваны-над-Вагам|sk|Moravany nad Váhom}}. Прыкладна 5000—4000 гадамі да н. э. датуюцца першыя [[Земляробства|земляробныя]] прылады, знойдзеныя на тэрыторыі сучаснай Славакіі ў пячоры [[Доміца]] — каменныя [[сякера|сякеры]], [[клін]]ы, [[скрабок|скрабкі]] і інш. З канца [[4 стагоддзе да н.э.|IV ст. да н. э.]] тэрыторыю сучаснай Славакіі ў некалькі хваль засяляе адна з першых вядомых аформленых этнічных груп таго часу — [[кельты]]. Аб прысутнасці ў Славакіі кельтаў існуюць пісьмовыя сведчанні ў рымскіх крыніцах. У [[1 стагоддзе да н.э.|I ст. да н. э.]] на тэрыторыю Славакіі прыходзяць [[дакі]], пад іх ціскам кельты адступаюць далей на поўнач, таму прадстаўнікі гэтых двух этнічных груп змешваюцца між сабой, утвараючы таксама змешаную культуру. З пачатку н. э. дакаў і кельтаў выштурхоўваюць плямёны [[Германцы|германцаў]]. На тэрыторыі Славакіі было ўтворана каралеўства {{нп3|Ваній|Ванія|sk|Vannius}} — аднаго з правадыроў германцаў — [[Дунай|рака Дунай]] утварала яго мяжу з [[Рымская імперыя|Рымскай імперыяй]]. У канцы [[IV ст.]] з пачаткам [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення]] ў Славакіі былі мноства народаў. Першыя [[Славяне|славянскія]] пасяленцы аселі на тэрыторыі сучаснай Славакіі ў [[V ст.]] Славацкія землі ўваходзілі ў склад [[Дзяржава Само|Дзяржавы Само]] ([[VII ст.]]), [[Нітранскае княства|Нітранскага княства]] (канец [[VIII ст.]] — [[833]] г.). З другой паловы [[X ст.]] да канца [[XI ст.]] тэрыторыя Славакіі паступова ўключалася ў склад [[Каралеўства Венгрыя]], якое ў [[1526]] г. стала часткай [[Габсбургская манархія|Аўстрыйскай (Габсбургскай) манархіі]], званай з [[1867]] г. [[Аўстра-Венгрыя]]й. Пасля [[Асманская імперыя|асманскай]] экспансіі на землі былога [[Каралеўства Венгрыя]] ў [[XVI ст.|XVI]] і [[XVII ст.|XVII]] стст. яно зменшылася практычна толькі да тэрыторый Славакіі, сучаснай [[Бургенланд|федэральнай зямлі Бургенланд]] і заходняй [[Харватыя|Харватыі]], такім чынам Славакія стала ядром [[Габсбургі|Габсбургскай]] дзяржавы. [[Браціслава]] стала [[сталіца]]й ([[1536]]—[[1784]]/[[1848]] гг.), [[Каранацыя|каранацыйным]] ([[1563]]—[[1830]] гг.) горадам і месцам пасяджэнняў улады [[Каралеўства Венгрыя]]. [[Трнава]] стала рэзідэнцыяй [[Эстэргам]]скага [[архібіскуп]]а, што фактычна зрабіла яе цэнтрам венгерскай [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкай Царквы]]. У [[1787]] г. [[Антан Берналак]] кадыфікаваў [[Славацкая мова|славацкую мову]] на аснове заходнеславацкай гаворкі ({{нп3|Берналакаўчына|берналакаўчына|sk|Bernolákovčina}}). У [[1843]] г. [[Людавіт Штур]] кадыфікаваў славацкую мову на аснове цэнтральнаславацкай гаворкі — менавіта гэта варыянт славацкай мовы з невялікімі зменамі выкарыстоўваецца і сёння [[славакі|славакамі]] ў якасці [[літаратурная мова|літаратурнага стандарту]]. У [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|рэвалюцыі 1848—1849 гг.]] [[славакі]] выступілі на баку [[Аўстрыйцы|аўстрыйцаў]], каб аддзяліцца ад Венгрыі і стаць самастойнай часткай [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]], што, аднак, ім не ўдалося. Пасля [[Аўстра-венгерскае пагадненне|Аўстра-венгерскага пагаднення]], у перыяд [[1867]]—[[1918]] гг., славакі цярпелі ад найгоршай хвалі [[Мадзьярызацыя|мадзьярызацыі]] ў гісторыі. У [[1918]] г. Славакія стала часткай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Падчас хаосу, які адбываўся пасля распаду Аўстра-Венгрыі, на частцы тэрыторыі Славакіі кароткі тэрмін існавала дзяржаўнае ўтварэнне з [[камунізм|камуністычнай ідэалогіяй]] — т. зв. [[Славацкая Савецкая Рэспубліка]] (сталіца знаходзілася ў [[Прэшаў|Прэшаве]]). Славакія ў межах Чэхаславакіі развівалася асобна ў галіне культуры. У канцы 1930-х гадоў [[Адольф Гітлер]] пачаў выкарыстоўваць факт этнічнай рознасці [[славакі|славакаў]] і [[чэхі|чэхаў]], а таксама наяўнасць на тэрыторыі Чэхаславакіі [[немцы|нямецкай]] меншасці ва ўласных знешнепалітычных мэтах: спачатку ён заняў частку зямель Чэхаславакіі, а потым цалкам анексаваў гэту краіну, у выніку перамоў дапамогшы славакам стварыць [[Першая Славацкая Рэспубліка|Першую Славацкую Рэспубліку]]. Такім чынам, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Славакія выступала як саюзнік [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. У адказ на ўступленне нямецкай арміі на тэрыторыю Славакіі ў [[1944]] г. славацкае супраціўленне ўзняла [[Славацкае нацыянальнае паўстанне]] з палітычным і вайсковым цэнтрам у [[Банска-Бістрыца|Банска-Бістрыцы]]. Адкрытае паўстанне было задушана, таму паўстанцы перайшлі да [[партызаны|партызанскай]] тактыкі. Ад [[нацызм|нацыстаў]] Славакія была вызвалена [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]], якая прыйшла з усходу. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адбылося аднаўленне Чэхаславакіі, якая трапіла пад сферу ўплыву [[СССР]]. Пасля [[1948]] г., калі да ўлады ў выніку [[Лютаўскі пераварот у Чэхаславакіі|Лютаўскага перавароту]] прыйшлі камуністы, пачалася [[нацыяналізацыя]] прыватных прадпрыемстваў і распачалася прымусовая [[калектывізацыя]] сельскай гаспадаркі. Эканамічная адсталасць і незадаволенасць дзеяннямі камуністычнай партыі прывялі ў [[1968]] г. да падзей, якія ўвайшлі ў гісторыю як [[Пражская вясна]], пасля якой у краіне адбыліся пэўныя палітычныя змены. [[21 жніўня]] [[1968]] г. гэтыя працэсы былі задушаны {{нп3|Уварванне войскаў Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|ўварваннем у Чэхаславакію войскаў Варшаўскага дагавора|sk|Vpád vojsk Varšavskej zmluvy do Česko-Slovenska}}. У выніку распачалася, т. зв. палітыка нармалізацыі, якую ў хуткім часе змяніла [[Леанід Ільіч Брэжнеў|брэжнеўская]] палітыка. У [[1989]] г. камуністычны рэжым быў зрынуты ў выніку [[Аксамітная рэвалюцыя|Аксамітнай рэвалюцыі]], і Чэхаславакія стала дэмакратычнай дзяржавай. [[1 студзеня]] [[1993]] г. у выніку мірнага [[Аксамітны развод|аксамітнага разводу]] [[Чэхаславакія]] распалася на дзве дзяржавы-пераемніцы — Славацкую Рэспубліку і [[Чэшская Рэспубліка|Чэшскую]]. Гэта адбылося пасля 75 гадоў супольнага існавання [[Чэхі|чэхаў]] і [[Славакі|славакаў]] у адной дзяржаве. Рашэнне цалкам адпавядала [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] і было зацверджана {{нп3|Федэральны сход Чэхаславакіі|Федэральным сходам ЧСФР|sk|Federálne zhromaždenie (Česko-Slovensko)}}. З [[19 студзеня]] [[1993]] г. Славакія — член [[ААН]], з [[29 сакавіка]] [[2004]] г. — член [[НАТА]], а з [[1 мая]] [[2004]] г. — член [[ЕС]]. == Геаграфія == {{main|Геаграфія Славакіі}} Славакія знаходзіцца ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] і характарызуецца горным ландшафтам на поўначы і раўнінамі на поўдні. [[File:Slavakia mapa be.PNG|thumb|right|Карта]] [[File:Slovakia Oravsky Podzamok.jpg|thumb|right|[[Ораўскі Град]].]] [[File:Chvojnica hills near Unin.jpg|thumb|Нівы {{нп3|Хвойніцкае ўзвышша|Хвойніцкага ўзвышша|sk|Chvojnická pahorkatina}}.]] [[File:Spissky hrad 2007.jpg|right|thumb|[[Спішскі Град]] на ўзгорку.]] [[File:Bardejov-town center square.jpg|thumb|right|Старажытны цэнтр [[Бардзеёў|Бардзеёва]].]] [[File:Kriváň.JPG|right|thumb|[[Крывань]] — неафіцыйны сімвал Славакіі.]] === Населеныя пункты === Славакія мае параўнальна густую сетку населеных пунктаў: на яе тэрыторыі знаходзяцца 2891 афіцыйна зарэгістраваныя месцы пражывання людзей, з якіх 138 маюць статус гарадоў (інфармацыя станам на [[2009]] г.)<ref name=VCH2009>{{cite web | title = Všeobecné charakteristiky za rok 2009 | url = http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=2213 | publisher = Štatistický úrad SR | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 3 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141112202449/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=2213 | archivedate = 12 лістапада 2014 | url-status = dead }}</ref>. Найбуйнейшымі гарадамі па колькасці насельніцтва з’яўляюцца [[Браціслава]] і [[Кошыцы]], потым [[Прэшаў]], [[Жыліна]], [[Нітра (горад)|Нітра]], [[Банска-Бістрыца]] і [[Трнава]]. У гарадах пражывае больш за 57 % насельніцтва. === Рэльеф === Славакія знаходзіцца на тэрыторыі [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]], [[Карпаты|Карпатаў]], {{нп3|Загарская нізіна|Загарскай нізіны|sk|Záhorská nížina}}, [[Дунайская нізіна|Дунайскай нізіны]] і [[Усходнеславацкая нізіна|Усходнеславацкай нізіны]]. === Клімат === [[Клімат]] Славакіі займае прамежкавае становішча паміж [[Кантынентальны клімат|кантынентальным]] і [[Марскі клімат|акіянічным]]. Паводле [[Уладзімір Пятровіч Кёпен|Кёпена]] мяжа між імі праходзіць паміж усходняй і цэнтральнай Славакіяй. Клімат Славакіі можа быць падзелены на 3 зоны: # '''Нізіны''' ## Нізінная падзона з пераважным акіянскім уплывам: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 10&nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — каля 20&nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — каля −3&nbsp;°C. Гэта [[Дунайская нізіна|Дунайская]] і [[Загарская нізіна|Загарская]] нізіны. Тыповымі гарадамі з такім кліматам з’яўляюцца [[Браціслава]] і {{нп3|Гурбанава|Гурбанава|sk|Hurbanovo}}. ## Нізінная падзона з пераважным кантынентальным уплывам: прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 9&nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — каля 20&nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — каля −3&nbsp;°C. Гэта [[Усходнеславацкая нізіна]] і {{нп3|Кошыцкая катлавіна|Кошыцкая катлавіна|sk|Košická kotlina}}. Тыповым горадам з такім кліматам з’яўляюцца [[Кошыцы]]. # '''Катлавіны:''' прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае ад 5&nbsp;°C да 8,5&nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — 15—18,5&nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — −3… −6&nbsp;°C. Тыповымі гарадамі з такім кліматам з’яўляюцца [[Попрад]], {{нп3|Сліяч|Сліяч|sk|Sliač}} і [[Жыліна]]. # '''Горы:''' прыкладная сярэднегадавая тэмпература складае каля 5&nbsp;°C; прыкладная сярэднегадавая тэмпература найцяплейшага месяца — 15&nbsp;°C, а найхаладнейшага месяца — каля −5&nbsp;°C. Тыповы клімат горнай зоны характэрны для {{нп3|Шчырбскае возера|Шчырбскага возера|sk|Štrbské pleso}}, {{нп3|Гара Хопак|гары Хопак|sk|Chopok}} і {{нп3|Гара Ломніцкі Шціт|гары Ломніцкі Шціт|sk|Lomnický štít}}. === Водная сістэма === Рэкі ў Славакіі пераважна разгалінаваныя і малаводныя. Усе рэкі маюць найбольшую паўнаводнасць вясною, калі растае снег. Адзіным выключэннем з гэтага правіла з’яўляецца [[Дунай]], які найпаўнаводнейшы ўлетку, калі растае лёд у [[Альпы|Альпах]]. Рэкі Славакіі прыналежаць да [[вадазбор]]аў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў. Да вадазбору Балтыйскага мора адносяцца рэкі {{нп3|Попрад, рака|Попрад|sk|Poprad (rieka)}} і {{нп3|Дунаец, рака|Дунаец|sk|Dunajec}}. Да вадазбору Чорнага мора адносяцца рэкі [[Морава (верхні прыток Дуная)|Морава]], [[Дунай]], [[Ціса]]. [[Возера|Азёры]] ў Славакіі ўтварыліся ў выніку адступлення горных [[ледавік]]оў, напрыклад {{нп3|Шчырбскае возера|Шчырбскае возера|sk|Štrbské pleso}}, {{нп3|Возера Вельке-Гінцава|возера Вельке-Гінцава|sk|Veľké Hincovo pleso}}, {{нп3|Попрадскае возера|Попрадскае возера|sk|Popradské pleso}} або {{нп3|Скалнацкае возера|Скалнацкае возера|sk|Skalnaté pleso}}. Найбольшая колькасць [[вадасховішча]]ў знаходзіцца на [[Ваг|рацэ Ваг]], дзе яны ўтвараюць Важскі каскад. Гэта, напрыклад, {{нп3|Вадасховішча Ліптаўска-Мара|Ліптаўска-Мара|sk|Liptovská Mara (priehrada)}}, {{нп3|Вадасховішча Слнява|Слнява|sk|Sĺňava}}, {{нп3|Вадасховішча Кралёва|Кралёва|sk|Vodné dielo Kráľová}}, {{нп3|Вадасховішча Носіцы|Носіцы|sk|Vodná nádrž Nosice}} і інш. Найбольшым вадасховішчам з’яўляецца [[Ораўскае вадасховішча]]} плошчай 35 км². Вадасховішчы ў Славакіі выкарыстоўваюцца ў мэтах [[Гідраэнергія|гідраэнергетыкі]], прадухілення [[Паводка|паводак]], накаплення [[Напой#Пітная вада|пітной вады]] (у якасці водных рэзервуараў выкарыстоўваюцца 8 вадасховішчаў), [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], рэкрэацыі. [[Жытны востраў]] мае найбольшыя запасы грунтовых вод у Славакіі. Грунтовыя воды падзяляюцца на 3 тыпы: # [[Карст]]авыя воды — знойдзены ў [[пячора]]х; # [[Мінеральная вада|Мінеральныя воды]]; # [[Геатэрмальная крыніца|Тэрмальныя воды]] — найцяплейшая вада ў Славакіі знаходзіцца ў {{нп3|Вёска Подгайска|Подгайсцы|sk|Podhájska}} (80&nbsp;°C). === Геаграфічныя цікавыя звесткі === ;Кірункі свету * Найбольш паўночны пункт: {{нп3|Гара Баб'я|Баб'я гара|sk|Babia hora}} ({{нп3|Вёска Ораўска-Полгара|вёска Ораўска-Полгара|sk|Oravská Polhora}}) на дзяржаўнай мяжы ({{coord|49|37|N|19|28|E}}); * Найбольш паўднёвы пункт: {{нп3|Вёска Пацінцы|вёска Пацінцы|sk|Patince}} ({{coord|47|44|N|18|17|E}}); * Найбольш заходні пункт: {{нп3|Вёска Загарска-Вэс|вёска Загарска-Вэс|sk|Záhorská Ves}} ({{coord|48|23|N|16|50|E}}); * Найбольш усходні пункт: {{нп3|Вёска Нова-Сэдліца|вёска Нова-Сэдліца|sk|Nová Sedlica}} ({{coord|49|05|N|22|34|E}}). ;Вышыні над узроўнем мора * Найвышэйшы пункт: [[гара Герлахаўскі-Шціт]] (2654,4 метры над узроўнем мора); * Найніжэйшы пункт: паверхня {{нп3|Рака Бодраг|ракі Бодраг|sk|Bodrog}} у {{нп3|Вёска Стрэда-над-Бодрагам|вёсцы Стрэда-над-Бодрагам|sk|Streda nad Bodrogom}} (94 метры над узроўнем мора). ;Цэнтры * Цэнтр Славакіі: каля {{нп3|Гара Вэпар|гары Вэпар|sk|Vepor}} (± 5—10 км) ({{coord|48|44|N|19|28|E}} — адносныя лічбы); * Геаметрычны цэнтр Славакіі: каля {{нп3|Гара Гайны Грун|гары Гайны Грун|sk|Hájny grúň (1 207,7 m n. m.)}}; * Цэнтр [[Еўропа|Еўропы]] (геаграфічны): [[касцёл]] Св. Яна ў {{нп3|Вёска Крэмніцке-Бане|вёсцы Крэмніцке-Бане|sk|Kremnické Bane}} (± 5—10 км) ({{coord|48|45|N|18|55|E}}). ;Межы<ref name=hranice /> * Агульная працягласць — 1652,6 км. * Найкарацейшая з [[Украіна]]й — 97,8 км. * Найдаўжэйшая з [[Венгрыя]]й — 654.8 км. * З [[Польшча]]й — 541,1 км. * З [[Аўстрыя]]й — 107,1 км. * З [[Чэхія]]й — 251,8 км. * Індэкс дзяржаўных меж — 2,1. ;Адлегласці (паветраныя) * Максімальная даўжыня (з захаду на ўсход): 428,8 км паміж вёскамі Загарска-Вэс і Нова-Сэдліца; * Мінімальная шырыня (з поўначы на поўдзень): 77,6 км паміж вёскамі {{нп3|Вёска Орлаў|Орлаў|sk|Orlov}} і {{нп3|Вёска Госцёўцы|Госцёўцы|sk|Hosťovce (okres Košice-okolie)}}; * Найкарацейшая адлегласць да [[мора]]: 361 км да [[Рыека|Рыекі]] на беразе [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. == Геалогія == {{main|Геалогія Славакіі}} === Геалагічная будова === [[File:Geol map.png|thumb|right|Тэктанічная карта [[Заходнія Карпаты|Заходніх Карпатаў]] і прылеглых тэрыторый.]] Большую частку тэрыторыі Славакіі займаюць [[Заходнія Карпаты]] з характэрным горным тэктанічным покрывам, які з’яўляецца адной з частак {{нп3|Міжземнаморскі складкаваты пояс|Міжземнаморскага складкаватага пояса|sk|Alpsko-himalájska sústava}}. Заходнія Карпаты падзяляюцца на некалькі зон<ref>Kováč, M., Plašianka, D., 2003: ''Geologická stavba oblasti na styku Alpsko-karpatsko-panónskej sústavy a priľahlých svahov Českého masívu.'' Univerzita Komenského, Bratislava, 88 s.</ref>. {{нп3|Верхнія Заходнія Карпаты|Верхнія Заходнія Карпаты|sk|Vonkajšie Západné Karpaty}} (якія ляжаць на вонкавай — паўночнай частцы Карпацкай дугі) праходзілі {{нп3|Тэктагенез|тэктагенез|sk|Orogenéza}} у канцы [[Палеагенавы перыяд|палеагену]] і ў пачатку [[Неагенавы перыяд|неагену]]. Яны складаюцца пераважна з {{нп3|Карпацкі фліш|карпацкага флішу|sk|Flyšové pásmo}}. Геалагічна складаная {{нп3|Пенінская скальная зона|скальная зона|sk|Pieninské bradlové pásmo}} ўтварае вонкавую мяжу {{нп3|Цэнтральныя Заходнія Карпаты|Цэнтральных Заходніх Карпатаў|sk|Centrálne Západné Karpaty}}. Да Цэнтральных Заходніх Карпатаў адносяцца [[Фатранска-Татранская вобласць]], {{нп3|Вэпарская зона|вэпарская зона|sk|Veporské pásmo}} і {{нп3|Гэмарская зона|гэмарская зона|sk|Gemerské pásmo}}, якія разам утвараюць самую высокую і вялікую частку Славакіі. Менавіта таму [[горная парода]] ў Славакіі дужа разнастайная. На поўдзень ад іх знаходзяцца {{нп3|Унутраныя Заходнія Карпаты|Унутраныя Заходнія Карпаты|sk|Vnútorné Západné Karpaty}}, утвораныя {{нп3|Мэліяцкая зона|мэліяцкай зонай|sk|Meliatske pásmo}}. Сярод іншых больш паўднёвых зон Заходніх Карпатаў на тэрыторыі Славакіі знаходзіцца толькі {{нп3|Зэмплінская зона|зэмплінская зона|sk|Zemplínske pásmo}}, якая знаходзіцца ў раёне {{нп3|Зэмплінскія горы|Зэмплінскіх гор|sk|Zemplínske vrchy}}. Прыкладна з поўдня на поўнач адбываецца наслаенне зон адна на адну. Найважнейшыя тэктагенныя рухі паўплывалі на Заходнія Карпаты ў перыяд верхняй [[Юрскі перыяд|юры]], сярэдняга [[Мелавы перыяд|мелу]] і [[міяцэн]]у. Па заканчэнні асноўных гораўтваральных рухаў, у [[палеаген]]е і [[неаген]]е пачалі з’яўляцца {{нп3|Разлом|разломы|sk|Zlom (geológia)}}, некаторыя з якіх утварылі, так званыя, палеагенавыя і неагенавыя катлавіны. Пэўны перыяд у выніку [[вулкан]]ічнай актыўнасці ўтвараліся эфузіўныя горныя пароды, асабліва шырока прадстаўленыя ў цэнтральнай і ўсходняй Славакіі. У пачатку [[Чацвярцічны перыяд|антрапагену]] вулканічная актыўнасць у Славакіі сціхла. Падчас [[Ледавіковая эпоха|ледавіковай эпохі]] ў найвышэйшых гарах узніклі [[ледавік]]і. З апошняй трэці антрапагену і дагэтуль назіраецца эразіўнае дзеянне ветру і рэк на горныя пароды. === Карысныя выкапні === [[File:Mineraly.sk - magnezit.jpg|right|thumb|Магнезіт з {{нп3|Вёска Лубанік|вёскі Лубанік|sk|Lubeník}}. У цяперашні час гэты мінерал з’яўляецца найбольш важнай сыравінай, якая здабываецца ў Славакіі.]] Здабыча [[мінерал|мінеральных рэсурсаў]] з’яўляецца адной з асноў металургічнай вытворчасці, хімічнай і будаўнічай прамысловасці, а таксама істотна ўплывае на іншыя галіны эканомікі. У [[2009]] г. кошт горназдабываючай прамысловасці Славакіі склаў 329,59 млн [[еўра]] ў бягучых цэнах, што склала 0,52 % [[ВУП]]<ref>Baláž, P., Kúšik, D., 2010: Nerastné suroviny Slovenskej republiky, stav k roku 2009. Štátny geologický ústav Dionýza Štúra, Bratislava, 158 s. [http://www.geology.sk/new/sites/default/files/media/doc/rocenky_NS/rocenka_%20NS_10.pdf Dostupné online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131214132746/http://www.geology.sk/new/sites/default/files/media/doc/rocenky_NS/rocenka_%20NS_10.pdf |date=14 снежня 2013 }}</ref>. Сярод энергетычных рэсурсаў сёння ў Славакіі ўжываюцца [[нафта]], [[прыродны газ]] і [[буры вугаль]]. Здабыча нафты пакрывае толькі каля 1 % дзяржаўнай патрэбнасці ў энергарэсурсах, здабыча прыроднага газу — 3 %, калі здабыча бурага вугалю пакрывае 80 % унутранага спажывання. Астатнія энергарэсурсы, як і ўвесь [[чорны вугаль]], імпартуюцца ў Славакію з [[Чэхія|Чэхіі]]. Іншыя энергарэсурсы, як [[антрацыт]], [[бітум]], [[гліністы сланец]] і несмалісты газ, здабываць пры сучасных цэнах нерэнтабельна. Знойдзены эканамічна цікавыя запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] (напрыклад, унутры {{нп3|Гара Ягадна|гары Ягадна|sk|Jahodná (vrch)}}), аднак іх распрацоўка яшчэ не пачалася. Сярод [[Руда|руд]] Славакія пэўны час здабывала толькі [[Жалезныя руды|жалезную руду]] ([[сідэрыт]]), здабыча якой пакрывала 11 % унутранага спажывання, аднак летам [[2008]] г. здабыча была спынена. У Славакіі, у адрозненні ад суседніх краін, ёсць запасы [[Сурма (хімічны элемент)|сурмы]], але ў сучаснасці яны не распрацоўваюцца. Краіна мае значныя запасы нярудных карысных выкапняў, з якіх галоўным па прыярытэтнасці здабычы з’яўляецца [[магнезіт]], які Славакія экспартуе, пакрываючы такім чынам 6 % сусветнага рынку гэтага мінерала. У глабальным маштабе значнай з’яўляецца і здабыча [[перліт]]у і [[Цэаліты|цэалітаў]]. Важную ролю граюць і нядаўна адкрытыя радовішчы [[тальк]]у ў {{нп3|Вёска Гэмарска-Полама|вёсцы Гэмарска-Полама|sk|Gemerská Poloma}}. Іншыя славацкія нярудныя карысныя выкапні ўключаюць у сябе [[барыт]], [[бентаніт]], [[каалін]] (пакрываецца 26 % унутранага спажывання), керамічныя [[Гліна|гліны]], [[базальт]], будаўнічы і абліцовачны камень, [[даламіт]], [[вапняк]], [[галіт]] (пакрываецца 20 % унутранага спажывання), [[ангідрыт]] (пакрываецца 45 % унутранага спажывання), [[кварц]], [[пясок]] і інш. У мінулым краіна была адным з вядучых вытворцаў самародных золата, срэбра, медзі і іншых руд, запасы якіх былі цалкам вычарпаны да нашага часу. == Прырода == === Флора === {{main|Флора Славакіі}} 44,3 % тэрыторыі рэспублікі (2,17 млн га) пакрытыя лясамі<ref>{{cite web | title = Prírodné bohatstvo Slovenska | url = http://www.tasr.sk/10/1307.axd?k=20080430TBB00452 | date = 2008 г. | publisher = [[TASR]] | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 8 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120203171624/http://www.tasr.sk/10/1307.axd?k=20080430TBB00452 | archivedate = 3 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. 60 % раслін ліставыя, 40 % — хвойныя, прычым пераважаюць расліны ва ўзросце ад 60 да 100 гадоў. Сярод парод, якія выкарыстоўваюцца ў дрэваапрацоўцы, пераважае (займае ⅓ долю ад усіх) [[бук]], затым [[елка]] і [[дуб]]. 60 % плошчы лясоў знаходзяцца ў падпарадкаванні дзяржаўных арганізацый. === Фаўна === {{main|Фаўна Славакіі}} У горных лясах Славакіі ёсць [[алень|алені]], [[рысь|рысі]], [[воўк|ваўкі]] і [[мядзведзь|мядзведзі]], а таксама дробныя жывёлы — [[ліса|лісы]], [[вавёрка|вавёркі]], [[ласка|ласкі]]. === Ахова прыроды === У Славакіі ахову прыроды забяспечваюць 9 [[Спіс нацыянальных паркаў Славакіі|нацыянальных паркаў]], прычым найвялікшым і найстарэйшым з’яўляецца [[Татранскі нацыянальны парк (Славакія)|Татранскі нацыянальны парк]]. Увогуле на тэрыторыі Славакіі знаходзяцца 1082 невялікія прыродаахоўныя тэрыторыі<ref>{{cite web | title = Štátny zoznam osobitne chránených častí prírody SR | url = http://uzemia.enviroportal.sk/main/list/sortColumn/Cislo/sortType/asc | date = 2007 г. | publisher = SAŽP | language = [[славацкая мова]] | access-date = 9 снежня 2014 | archive-date = 31 сакавіка 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220331224633/http://old.uzemia.enviroportal.sk/ | url-status = dead }}</ref>, 382 тэрыторыі агульнаеўрапейскага значэння<ref>{{cite web | title = Výnos č. 3/2004-5.1 zo 14. júla 2004 | url = http://www.sopsr.sk/natura/dokumenty/vynos.doc | date = 14 ліпеня 2004 г. | publisher = Ministerstva životného prostredia SR | language = [[славацкая мова]] }}</ref> і 38 тэрыторыі для аховы птушак<ref>{{cite web | title = Lokality Natura 2000 | url = http://www.sopsr.sk/natura/index1.php?p=4&lang=sk&sec=1&cpt=1 | date = | publisher = Štátna ochrana prírody SR | language = [[славацкая мова]] }}</ref>. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Славакіі}} {{Карта краёў Славакіі}} [[Image:Kosice (Slovakia) - Main Street 4.jpg|thumb|[[Кошыцы]] — другі па велічыні горад Славакіі.]] З [[1996]] г. Славакія дзеліцца на 8 краёў, якія з [[2002]] г. маюць пашыраныя правы самакіравання і называюцца ў Канстытуцыі рэспублікі ''найвышэйшымі тэрытарыяльнымі адзінкамі'' ({{lang-sk|vyššie územné celky}}). Назвы краёў надаваліся ў адпаведнасці з іх адміністрацыйнымі цэнтрамі. {| | width="50%" valign="top" | # [[Банскабістрыцкі край]] # [[Браціслаўскі край]] # [[Жылінскі край]] # [[Кошыцкі край]] # [[Нітранскі край]] # [[Прэшаўскі край]] # [[Трнаўскі край]] # [[Трэнчынскі край]] | width="50%" valign="top" | # [[Банска-Бістрыца]] # [[Браціслава]] # [[Жыліна]] # [[Кошыцы]] # [[Нітра (горад)|Нітра]] # [[Прэшаў]] # [[Трнава]] # [[Трэнчын]] |} === Гістарычны адміністрацыйны падзел Славакіі === * {{нп3|Гістарычныя жупы ў Славакіі|Гістарычныя жупы ў Славакіі|sk|Historické župy na Slovensku}} * {{нп3|Жупа, Чэхаславакія|Жупы ў Чэхаславакіі (1918—1928 гг.)|sk|Župa (Česko-Slovensko)}} * {{нп3|Краявыя ўтварэнні, Чэхаславакія|Краявыя ўтварэнні (1928—1939 гг. і 1945—1948 гг.)|sk|Krajinské zriadenie}} * {{нп3|Жупа, Першая Славацкая Рэспубліка|Жупы падчас Славацкай Рэспублікі (1939—1945 гг.)|sk|Župa (prvá slovenská republika)}} * {{нп3|Край, Чэхаславакія (1949—1960)|Краявыя ўтварэнні (1949—1960 гг.)|sk|Kraj (1949 – 1960)}} * {{нп3|Край, Чэхаславакія (1960—1990)|Краявыя ўтварэнні (1960—1990 гг.)|sk|Kraj (1960 – 1990)}} == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Славакіі}} * Найбольшую колькасць жыхароў маюць наступныя краі: [[Прэшаўскі край|Прэшаўскі]], [[Кошыцкі край|Кошыцкі]] і [[Нітранскі край|Нітранскі]]<ref name=VCH2009 />. * Найбольшую колькасць жыхароў маюць наступныя гарады: [[Браціслава]], [[Кошыцы]], [[Прэшаў]]. * Найбольшую [[шчыльнасць насельніцтва]] маюць наступныя краі: [[Браціслаўскі край|Браціслаўскі]], [[Трэнчынскі край|Трэнчынскі]] і [[Трнаўскі край|Трнаўскі]]. * Найбольшую плошчу маюць наступныя гарады: [[Браціслава]], {{нп3|Высаке-Татры|Высаке-Татры|sk|Vysoké Tatry (mesto)}} і [[Кошыцы]]. * Найбольшае зніжэнне колькасці насельніцтва адбываецца ў Браціслаўскім, Міяўскім, Кошыцкім, Медзілабарцкім і Собранцкім раёнах. * Найбольшы прырост насельніцтва адбываецца на [[Спіш]]у, {{нп3|Орава, рэгіён|Ораве|sk|Orava (región)}}, {{нп3|Кошыцкі рэгіён|Абаву|sk|Košický región}} і {{нп3|Земплін, рэгіён|Земпліне|sk|Zemplín (slovenský región)}}. === Нацыянальнасці === [[File:Etnicke zloženie 2011 Atlas romskych komunit.png|thumb|Этнічная структура вёсак і гарадоў Славацкай Рэспублікі паводле перапісу [[2011]] г. і Атласа [[цыганы|цыганскіх]] абшчын [[2013]] г.]] Нацыянальны склад насельніцтва Славакіі<ref name="ReferenceA">У адпаведнасці з перапісам [[2011]] г.</ref>: * [[Славакі]] — '''80,7 %'''; * [[Венгры]] — '''7,5 %'''; * [[Цыганы]] — '''2,0 %'''; * Іншыя — '''1,8 %'''; * Не паведамілі нацыянальнасць — '''8 %'''. {| class="wikitable sortable" |- ! Нацыянальнасць !! 2011<ref name="SODB" /> !! 2001<ref name="SODB" /> !! 1991<ref name="SODB" /> !! 1930 <ref name="FORUMINST">[http://www.foruminst.sk Fórum inštitút pre výskum menšín]</ref> |- | [[Славакі]] || 4 352 775 || 4 614 854 || 4 519 328 || 2 224 983 |- | [[Венгры]] || 458 467 || 520 528 || 567 296 || 571 988 |- | [[Цыганы]] || 105 738 || 89 920 || 75 802 || 30 626 |- | [[Чэхі]] || 30 367 || 44 620 || 52 884 || 120 926 |- | [[Русіны (этнічная група)|Русіны]] || 33 482 || 24 201 || 17 197 || 91 079 |- | [[Украінцы]] || 7 430 || 10 814 || 13 281 || (<small>''глядзі «Русіны»''</small>) |- | [[Немцы]] || 4 690 || 5 405 || 5 414 || 147 501 |- | [[Палякі]] || 3 084 || 2 602 || 2 659 || 933 |- | [[Харваты]] || 1 022 || 890 || - || - |- | [[Сербы]] || 698 || 434 || - || - |- | [[Рускія]] || 1 997 || 1 590 || 1 389 || (<small>''глядзі «Русіны»''</small>) |- | [[Яўрэі]] || 631 || 218 || 134 || 65 385 |- | [[Маравы]] || 3 286 || 2 348 || 6 037 || (<small>''глядзі «Чэхі»''</small>) |- | [[Балгары]] || 1 051 || 1 179 || 1 400 || - |- | Іншыя || 9 852 || 5 350 || 2 732 || 768 |- | Невядомая || 382 493 || 54 502 || 8 782 || 75 604 |- | '''Усяго''' || '''5 538 036''' || '''5 379 455''' || '''5 274 335''' || '''3 329 793''' |} Доля цыганоў паводле апошняга перапісу (або ў адпаведнасці з іх уласнымі дэкларацыямі) складае 1,7 %, але паводле вынікаў інтэрв’ю з прадстаўнікамі мясцовага самакіравання (задавалася пытанне этнічнай прыналежнасці насельніцтва, якое пастаянна пражывае на падкантрольнай тэрыторыі) гэта лічба складае 5,6 %. Трэба, аднак, адзначыць, што ў выпадку прымання на веру вышэй згаданых 5,6 % варта зменшыць агульную колькасць славакаў і венграў у табліцы на 4 %. === Мовы === Мовы этнічных меншасцей могуць выкарыстоўвацца ў кантакце з уладамі ў тых базавых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках, дзе доля прадстаўнікоў этнічнай меншасці ў структуры насельніцтва перавышае 20 %. На практыцы гэта тычыцца больш чым сотні венгерскіх вёсак, дзесяці русінскіх/украінскіх вёсак, цыганскіх абшчын і адной нямецкай вёскі. ==== Родная мова ==== [[File:Linguistic structure of Slovakia.png|thumb|Моўная структура (родная мова) вёсак і гарадоў Славацкай Рэспублікі паводле перапісу [[2011]] г.]] Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле роднай мовы<ref name="ReferenceA"/>: * [[Славацкая мова]] — '''80,7 %'''; * [[Венгерская мова]] — '''8,5 %'''; * [[Цыганская мова]] — '''2,0 %'''; * Іншыя — '''1,8 %'''; * Не паведамілі родную мову — '''7 %'''. {| class="wikitable sortable" |- ! Родная мова<ref>http://www.portal.statistics.sk {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329022711/http://portal.statistics.sk/ |date=29 сакавіка 2014 }}</ref>!! Перапіс 2011<ref name="SODB" /> !! 2001<ref name="SODB" /> !! 1910<ref name="SODB" /> |- | [[Славацкая мова|Славацкая]] || 4 240 453 || 4 512 217 || 1 688 152 |- | [[Венгерская мова|Венгерская]] || 508 714 || 572 929 || 885 646 |- | [[Цыганская мова|Цыганская]] || 122 518 || 99 448 || - |- | [[Русінская мова|Русінская]] || 55 469 || 54 907 || 97 047 |- | [[Украінская мова|Украінская]] || 5 689 || 7 879 || - |- | [[Чэшская мова|Чэшская]] || 35 216 || 48 201 || - |- | [[Нямецкая мова|Нямецкая]] || 5 186 || 6 343 || 198 387 |- | [[Польская мова|Польская]] || 3 119 || 2 731 || - |- | [[Харвацкая мова|Харвацкая]] || 1 234 || 988 || 3 480 |- | [[Ідыш]] || 460 || 17 || - |- | [[Балгарская мова|Балгарская]] || 132 || 1 004 || - |- | Іншыя || 13 585 || 6 735 || 48 500 |- | Невядомая || 405 261 || 66 056 || - |} ==== Мова, якая найчасцей ужываецца дома ==== Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле мовы, якая найчасцей ужываецца дома<ref name="ReferenceA"/>: * [[Славацкая мова]] — '''73,3 %'''; * [[Венгерская мова]] — '''8,7 %'''; * [[Цыганская мова]] — '''2,4 %'''; * Іншыя — '''2,1 %'''; * Не паведамілі мову — '''13,5 %'''. {| class="wikitable sortable" |- ! Мова!! Перапіс 2011<ref name="SODB" /> |- | [[Славацкая мова|Славацкая]] || 3 954 149 |- | [[Венгерская мова|Венгерская]] || 472 212 |- | [[Цыганская мова|Цыганская]] || 128 242 |- | [[Русінская мова|Русінская]] || 49 860 |- | [[Чэшская мова|Чэшская]] || 17 148 |- | [[Англійская мова|Англійская]] || 9 062 |- | [[Нямецкая мова|Нямецкая]] || 6 173 |- | [[Украінская мова|Украінская]] || 2 775 |- | [[Італьянская мова|Італьянская]] || 1 436 |- | [[Польская мова|Польская]] || 1 316 |- | [[Руская мова|Руская]] || 1 250 |- | [[В’етнамская мова|В’етнамская]] || 1 096 |- | [[Мова жэстаў]] || 1 039 |- | [[Харвацкая мова|Харвацкая]] || 932 |- | [[Ідыш]] || 203 |- | [[Балгарская мова|Балгарская]] || 124 |- | Іншыя || 21 109 |- | Невядомая || 728 910 |} ==== Мова, якая найчасцей ужываецца ў публічных месцах ==== Моўны склад насельніцтва Славакіі паводле мовы, якая найчасцей ужываецца ў публічных месцах<ref name="ReferenceA"/>: * [[Славацкая мова]] — '''80,4 %'''; * [[Венгерская мова]] — '''7,3 %'''; * Іншыя — '''2,8 %'''; * Не паведамілі мову — '''9,5 %'''. {| class="wikitable sortable" |- ! Мова!! Перапіс 2011<ref name="SODB" /> |- | [[Славацкая мова|Славацкая]] || 4 337 690 |- | [[Венгерская мова|Венгерская]] || 391 577 |- | [[Цыганская мова|Цыганская]] || 36 660 |- | [[Англійская мова|Англійская]] || 28 181 |- | [[Русінская мова|Русінская]] || 24 524 |- | [[Чэшская мова|Чэшская]] || 18 747 |- | [[Нямецкая мова|Нямецкая]] || 11 474 |- | [[Італьянская мова|Італьянская]] || 2 033 |- | [[Французская мова|Французская]] || 1 499 |- | [[Іспанская мова|Іспанская]] || 1 202 |- | [[Украінская мова|Украінская]] || 1 100 |- | [[Мова жэстаў]] || 964 |- | [[Польская мова|Польская]] || 723 |- | [[Харвацкая мова|Харвацкая]] || 383 |- | [[Ідыш]] || 159 |- | [[Балгарская мова|Балгарская]] || 68 |- | Іншыя || 24 735 |- | Невядомая || 515 312 |} === Рэлігіі і канфесіі === {{main|Рэлігія ў Славакіі}} Рэлігійна-канфесійны склад насельніцтва Славакіі<ref name="ReferenceA"/>: * [[Рымска-Каталіцкая Царква]] — '''62,0 %'''; * [[Атэізм]] — '''13,4 %'''; * [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання]] — '''5,9 %'''; * [[Уніяцтва|Грэка-Каталіцкая Царква]] — '''3,8 %'''; * [[Кальвінізм]] — '''1,8 %'''; * Іншыя — '''2,5 %'''; * Не паведамілі — '''10,6 %'''. [[File:Katedrála sv. Martina 03.jpg|thumb|[[Сабор Святога Марціна, Браціслава|Кафедральны сабор Святога Марціна]] ў [[Браціслава|Браціславе]].]] [[File:Náboženská mapa SR sčítanie 2001.png|thumb|Рэлігійна-канфесійны склад базавых адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Славацкай Рэспублікі паводле перапісу [[2001]] г.]] {| class="wikitable" |- ! Веравызнанне !! Перапіс 2011<ref name="SODB">[http://portal.statistics.sk Štatistický úrad SR] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329022711/http://portal.statistics.sk/ |date=29 сакавіка 2014 }}</ref> !! 2001<ref name="SODB" />!! 1991<ref name="SODB" /> !! 1930<ref name="FORUMINST"/> |- | [[Рымска-Каталіцкая Царква]] || 3 347 277 || 3 708 120 || 3 187 383 || 2 384 355 |- | [[Уніяцтва|Славацкая Грэка-Каталіцкая Царква]] || 206 871 || 219 831 || 178 733 || 214 725 |- | [[Праваслаўная царква Чэшскіх зямель і Славакіі|Праваслаўная Царква]] || 49 133 || 50 363 || 34 376 || 9 076 |- | [[Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання (Славакія)|Евангельская Царква Аўгсбургскага Вызнання]] || 316 250 || 372 858 || 326 397 || 400 258 |- | [[Кальвінізм]] || 98 797 || 109 735 || 82 545 || 145 829 |- | [[Сведкі Іеговы]] || 17 222 || 20 630 || 10 501 || - |- | [[Метадызм]] || 10 328 || 7 347 || 4 359 || 152 |- | Хрысціянскія Цэрквы || 7 720 || 6 519 || 700 || - |- | {{нп3|Апостальская Царква ў Славакіі|Апостальская Царква|sk|Apoštolská cirkev na Slovensku}} || 5 831 || 3 905 || 1 116 || - |- | {{нп3|Братэрскае Адзінства Баптыстаў|Братэрскае Адзінства Баптыстаў|sk|Bratská jednota baptistov}} || 3 486 || 3 562 || 2 465 || 1 745 |- | [[Царква Адвентыстаў Сёмага Дня]] || 2 915 || 3 429 || 1 721 || - |- | {{нп3|Братэрская Царква|Братэрская Царква|sk|Cirkev bratská}} || 3 396 || 3 217 || 1 861 || 29 |- | [[Іўдаізм]] || 1 999 || 2 310 || 912 || 136 737 |- | [[Старакаталіцызм]] || 1 687 || 1 733 || 882 || - |- | [[Гусіты]] || 1 782 || 1 696 || 625 || 11 495 |- | {{нп3|Новаапостальская Царква|Новаапостальская Царква|sk|Novoapoštolská cirkev}} || 166 || 22 || 188 || - |- | [[Бахаі]] || 1 065 || - || - || - |- | [[Мармоны]] || 972 || 58 || 91 || - |- | Іншыя || 23 340 || 6 214 || 6 094 || 1 524 |- | Без вызнання || 725 362 || 697 308 || 515 551 || 16 890 |- | Не паведамілі || 571 437 || 160 598 || 917 835 || - |} У Славакіі няма ніводнай [[Мячэць|мячэці]]<ref>{{cite web | title = Moslimovia na Slovensku by chceli mať mešitu | url = http://spravy.pravda.sk/moslimovia-na-slovensku-by-chceli-mat-mesitu-fnp-/sk_domace.asp?c=A100811_200030_sk_domace_p09 | date = 12 ліпеня 2012 г. | publisher = TASR | language = [[славацкая мова]] | url-status = dead }}</ref>. == Палітыка == [[File:BratislavaDonau.JPG|thumb|Месца пасяджэнняў славацкага парламента — [[Нацыянальная Рада Славакіі|Нацыянальнай Рады Славацкай Рэспублікі]] — і [[Браціслаўскі Град]].]] ''Глядзі'': : {{нп3|Палітычныя падзеі ў Славакіі з 1989|Палітычныя падзеі ў Славакіі з 1989|sk|Politický vývoj Slovenska od roku 1989}} : {{нп3|Канстытуцыя Славацкай Рэспублікі|Канстытуцыя Славацкай Рэспублікі|sk|Ústava Slovenskej republiky}} : [[Прэзідэнт Славакіі]] : [[Спіс прэм’ер-міністраў Славакіі]] : {{нп3|Спіс спікераў парламентаў Славакіі|Спіс спікераў парламентаў Славакіі|sk|Zoznam predsedov slovenských parlamentov}} * Прэзідэнт: [[Андрай Кіска]] * Прэм’ер-міністр: [[Роберт Фіца]] (СМЕР) * Спікер парламента: [[Петар Пелегрыні]] (СМЕР) * Віцэ-спікеры: [[Ян Фігель]], [[Яна Лашакава]], [[Міраслаў Чыж]], [[Эрыка Юрынава]] * Віцэ-прэм’ер: першы — [[Роберт Каліняк]], іншыя — [[Петар Кажымір]], [[Міраслаў Лайчак]] * Партыя ўлады: [[СМЕР]] * Арыентацыя ўлады: левая * Апазіцыя: [[СДКУ-ДС]], [[СаС]], [[КДГ]], [[Мост-Гід]], [[ОЛяНА]] * Колькасць палітычных партый у парламенце: 6 === Палітычная сістэма === Славацкая Рэспубліка з’яўляецца плюралістычнай дэмакратыяй парламенцкага тыпу — [[парламенцкая рэспубліка|парламенцкай рэспублікай]]. ==== Заканадаўчая ўлада ==== Парламент ([[Нацыянальная Рада Славакіі|Нацыянальная Рада Славацкай Рэспублікі]]) з’яўляецца найвышэйшым заканадаўчым органам дзяржавы. Ён складаецца з 150 членаў — пасланцаў, абраных у дэмакратычных [[Выбары|выбарах]], якія адбываюцца (за выключэннем выпадкаў датэрміновых выбараў) адзін раз на чатыры гады. [[Выбарчая сістэма]] падчас выбараў у Нацыянальную Раду Славакіі з’яўляецца [[Прапарцыянальная выбарчая сістэма|прапарцыянальнай]], такім чынам вынікі выбараў у вялікай ступені залежаць ад галасоў выбаршчыкаў. Калі кандыдаты вылучаюцца ў выбарчыя спісы ад партый, яны здымаюцца з выбараў у тых выпадках, калі іх праграма супярэчыць праграме партыі або калі яны выйшлі са складу партыі, г. зн. што дзейнічае [[імператыўны мандат]]. ==== Выканаўчая ўлада ==== [[Кабінет міністраў]] складаецца з міністраў, што паходзяць з палітычных партый, якія сфарміравалі кааліцыю большасці, г. зн. маюць больш за 75 месцаў у Нацыянальнай Радзе Славацкай Рэспублікі. Кіраўніком урада з’яўляецца прэм’ер-міністр, які не мае непасрэднай міністэрскай улады над асобнымі міністэрствамі. У выпадках, калі дэпутаты становяцца міністрамі, яны часова адмаўляюцца ад сваіх дэпутацкіх мандатаў і замяняюцца намеснікамі (для параўнання: у [[Чэхія|Чэхіі]] ў міністраў застаюцца дэпутацкія мандаты, што, у сваю чаргу, прыводзіць да частай адсутнасці міністраў на рабочых месцах праз неабходнасць галасаваць у парламенце). [[File:Grasalkovičov palác Bratislava Oct. 2006 007.jpg|right|thumb|[[Палац Грасалкавічаў]] у [[Браціслава|Браціславе]] — рэзідэнцыя Прэзідэнта Славацкай Рэспублікі.]] У выпадку адстаўкі ці звальнення міністр мае права вярнуцца ў парламент у якасці звычайнага дэпутата. ==== Прэзідэнт ==== Прэзідэнт у Славакіі з’яўляецца кіраўніком дзяржавы. [[Прэзідэнт Славакіі|Прэзідэнт Славацкай Рэспублікі]] разам з прэм’ер-міністрам і спікерам парламента — найвышэйшыя канстытуцыйныя чыноўнікі ў краіне (таму дзейнічаюць некаторыя абмежаванні: напрыклад, яны не могуць адначасова лятаць у адным самалёце). Функцыі прэзідэнта ў Славакіі носяць, хутчэй, фармальны характар. Яго паўнамоцтвы, напрыклад, уключаюць зацвярджэнне пасады прэм’ер-міністра, які абіраецца. Акрамя гэтага, прэзідэнт валодае, так званым правам «малога вета» — можа вярнуць закон на паўторны разгляд Нацыянальнай Радай. Для ажыццяўлення права «малога вета» ў Радзе павінна быць абсалютная большасць пасланцаў — г. зн. мінімум 76 чалавек. Для дасягнення парламенцкага кворуму з нагоды «малога вета» павінна прысутнічаць простая большасць галасоў, г. зн. мінімум 38. Акрамя іншых правоў, прэзідэнт выбірае канстытуцыйных суддзяў з ліку колькасці кандыдатаў, якая ў два разы перавышае колькасць суддзяў: кандыдаты ці атрымліваюць гранты Нацыянальнай Рады, ці вылучаюцца з ліку людзей, якія маюць пэўныя ўзнагароды. Станам на [[2014]] г. прэзідэнтам Славакіі з’яўляецца [[Андрай Кіска]]. === Знешняя палітыка === Славацкая Рэспубліка — член [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] з [[2004]] г. Славакія прымае актыўны ўдзел у вайсковых аперацыях [[НАТА]] (член з 2004 г.). Існуе злучэнне славацкіх міратворцаў (разам з [[Чэхія|чэшскімі]]) у [[Рэспубліка Косава|Косаве]]. Пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў 11 верасня 2001 г. у ЗША]] ўрад Славакіі адкрыў сваю паветраную прастору для самалётаў антытэрарыстычнай кааліцыі. У чэрвені [[2002]] г. Славакія абвясціла, што накіруе інжынерную брыгаду ў [[Афганістан]]. Славацкая Рэспубліка — член [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ААН)]], які ўдзельнічае ў яе спецыялізаваных агенцтвах. Славакія з’яўляецца членам [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ)]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі (СГА)]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР)]]. Славакія — адна з чатырох краін-удзельніц [[Вышаградская група|Вышаградскай групы]] (разам з [[Польшча]]й, [[Чэхія]]й і [[Венгрыя]]й) — форуму для абмеркавання пытанняў, якія ўяўляюць узаемную цікавасць. Славацкая Рэспубліка падтрымлівае дыпламатычныя адносіны з 134 дзяржавамі (пераважна праз Міністэрства замежных спраў). У Славакіі знаходзяцца 44 [[пасольства|пасольствы]] і 35 ганаровых [[консульства]]ў. ==== Адносіны з Беларуссю ==== Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[14 студзеня]] [[1993]] года. [[1 кастрычніка]] [[2000]] года ўрад Славакіі ператварыў сваё генеральнае консульства ў [[Мінск]]у ў пасольства. [[28 жніўня]] [[2002]] года генеральнае консульства Беларусі ў Браціславе пераўтворана ў пасольства. Першым беларускім паслом у Славакіі быў [[Валерый Варанецкі]]<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2003-01-16-2.html Матэрыялы брыфінгу намесніка начальніка ўпраўлення інфармацыі МЗС Беларусі Андрэя Савіных, праведзенага для прадстаўнікоў СМI 16 студзеня б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[16 студзеня]] [[2002]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Славакіі}} === Прамысловасць === [[File:Kia cee'd Concept.JPG|right|thumb|«Kia cee’d» — аўтамабіль, які вырабляецца на [[Жыліна|жылінскім]] заводзе «''[[Kia Motors Slovakia]]''».]] У мінулым у Славакіі вырабляліся пераважна прадукты цяжкага машынабудавання для краін [[СЭУ]] і іншых саюзнікаў [[СССР]], аднак пасля [[1989]] г. гэты рынак абваліўся. Нізкія выдаткі на працоўную сілу і падатковая рэформа ў пачатку [[XXI ст.]] зрабілі Славакію прывабнай краінай для замежных інвестараў, асабліва ў галіне аўтамабільнай прамысловасці, якая займае ў эканоміцы рэспублікі надзвычай моцныя пазіцыі: менавіта ў Славакіі вырабляецца найбольшая на планеце колькасць аўтамабіляў на аднаго грамадзяніна. Тут знаходзяцца заводы «''[[Volkswagen]]''» у [[Браціслава|Браціславе]], «''PSA [[Peugeot]]—[[Citroën]]''» у [[Трнава|Трнаве]] і «''[[Kia]]''» ў [[Жыліна|Жыліне]]. Другой найбольш важнай галіной прамысловасці з’яўляецца электратэхнічная прамысловасць: у [[Нітра (горад)|Нітры]] знаходзіцца завод «''[[Sony]]''», каля [[Галанта|Галанты]] — «''[[Samsung]]''». Славацкая прамысловасць мае пазітыўныя перспектывы развіцця і дэманструе стабільны штогадовы рост. Напрыклад, у [[2011]] г. у Славакіі былі выраблены 926 555 аўтамабіляў (менавіта тады краіна заняла першае месца на планеце па колькасці вырабленых аўтамабіляў на душу насельніцтва — 171 машыны на тысячу грамадзян), а ўжо ў [[2013]] г. вытворчасць павялічылася прыкладна да 980 000 аўтамабіляў<ref>{{cite web | title = Vyrobili sme takmer milión áut, na obyvateľa najviac na svete | url = http://ekonomika.sme.sk/c/7067415/vyrobili-sme-takmer-milion-aut-na-obyvatela-najviac-na-svete.html | date = 16 студзеня 2014 г. | publisher = sme.sk | language = [[славацкая мова]] }}</ref>. За надзвычайны выраб аўтамабіляў краіна атрымала мянушку «''[[Дэтройт]] [[Еўропа|Еўропы]]''» ({{lang-sk|Detroit Európy}}), а за развіццё эканомікі — «''[[Татры|татранскі]] [[тыгр]]''» ({{lang-sk|tatranský tiger}})<ref>{{кніга |аўтар = Joseph J. Hobbs |частка = |загаловак = World Regional Geography |арыгінал = |спасылка = |выданне = |месца = Belmont |выдавецтва = Cengage Learning |год = 2009 |том = |старонкі = 145 |старонак = |isbn = 0-495-38950-1 }}</ref>. === Сельская гаспадарка === Славакія мае развітую [[Сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]], якая выкарыстоўвае 19 350 км² сельскагаспадарчых угоддзяў (39,5 % плошчы краіны). У пачатку [[XX ст.]] у гэтай сферы былі заняты 60 % насельніцтва. Сёння ў сельскай гаспадарцы, паляванні і сумежных галінах занятыя каля 4,9 % эканамічна актыўнага насельніцтва (100 050 чалавек)<ref>Kolektív autorov, ''Ottova praktická encyklopédia Slovensko.'' Ottovo nakladatelství, Praha, 2008, s. 401—404</ref>. Найлепшыя ўмовы для вырошчвання сельскагаспадарчых культур у нізінах, прычым вырошчваюцца пераважна збожжавыя (60 % ад занятай зямлі), насенне алейных культур, адна- і шматгадовыя кармавыя расліны. [[Бульба]], [[бабовыя]], [[гародніна]] (асабліва [[Тамат звычайны|памідоры]], [[белая капуста]], [[цыбуля]], [[папрыка]] і [[морква]]) займаюць разам каля 3 % раллі<ref name="Némethová">{{cite web | title = J Némethová. Poľnohospodárstvo Slovenska | url = http://dam.fpv.ukf.sk/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=473 | date = 20 жніўня 2010 г. | publisher = dam.fpv.ukf.sk | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 15 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181106005009/https://dam.fpv.ukf.sk/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=473 | archivedate = 6 лістапада 2018 | url-status = dead }}</ref>. У Славакіі вылучаюць 6 рэгіёнаў вінаградарства. Большасць сартоў [[вінаград]]у вырошчваецца пераважна ў заходняй, цэнтральнай і, у меншай ступені, ва ўсходняй Славакіі. Землі на ўзвышшах выкарыстоўваюцца ў якасці паш для [[Карова|буйнога рагатага быдла]] і [[Авечка свойская|авечак]], але найбольшая частка пагалоўя канцэнтруецца ў нізінах, бо там лепшая кармавая база. [[File:Harvest Dubodiel2010.JPG|thumb|right|Жніво вёскі Дубадзел.]] [[31 снежня]] [[2009]] г. у Славакіі былі<ref>{{cite web | title = Štatistický úrad SR. Súpis hospodárskych zvierat k 31.12.2009 | url = http://portal.statistics.sk/files/Sekcie/sek_500/polnohospodarstvo/publikacie-stiahnutie/stavy-zvierat/supis-zvierat-2009.pdf | date = 20 жніўня 2010 г. | publisher = portal.statistics.sk | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 15 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110811042249/http://portal.statistics.sk/files/Sekcie/sek_500/polnohospodarstvo/publikacie-stiahnutie/stavy-zvierat/supis-zvierat-2009.pdf | archivedate = 11 жніўня 2011 | url-status = dead }}</ref>: {| class="wikitable" border="1" |- ! Від ! Колькасць у тысячах |- | Буйное рагатае быдла | 471 |- | Свінні | 740 |- | Авечкі | 376 |- | Козы | 35 |- | Коні | 7 |- | Птушкі (у тым ліку куры) | 13 583 (6252) |} Колькасць жывёл большасці відаў ужо даўно мае тэндэнцыю да зніжэння, пераважна з прычыны зніжэння попыту на ўнутраным рынку і нізкай пакупніцкай здольнасці мясцовага насельніцтва<ref name="Némethová"/>. Структура зямельнага фонду Славацкай Рэспублікі ў перыяд [[2007]]—[[2012]] гг. была наступная (уся інфармацыя прыведзеная ў [[гектар]]ах на [[1 студзеня]] дадзенага года)<ref>{{cite web | title = Štruktúra pôdneho fondu | url = http://www.podnemapy.sk/portal/reg_pod_infoservis/struktura_pf_070101/struktura_pf.aspx | date = 2012 г. | publisher = Pôdny portál | language = [[славацкая мова]] }}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Год !! Разам !! Сельскагаспадарчыя <br />глебы !! Ворныя глебы !! Хмельнікі !! Вінаграднікі !! Сады !! Садавінавыя <br />сады !! Травы !! Лясы !! Водныя <br />акваторыі !! Населеныя <br />пункты !! Іншае |- | '''[[2007]]''' || 4 903 397 || 2 430 683 || 1 427 357 || 534 || 27 314 || 76 813 || 17 792 || 880 873 || 2 006 939 || 93 325 || 227 092 || 145 357 |- | '''[[2008]]''' || 4 903 573 || 2 428 899 || 1 425 896 || 530|| 27 243 || 76 720 || 17 590 || 880 920 || 2 007 142 || 93 656 || 227 931 || 145 945 |- | '''[[2009]]''' || 4 903 704 || 2 423 478 || 1 421 852 || 520|| 27 258 || 76 636 || 17 360 || 879 853 || 2 008 257 || 94 575 || 229 059 || 148 335 |- | '''[[2010]]''' || 4 903 717 || 2 417 933 || 1 417 983 || 519|| 27 140 || 76 563 || 17 257 || 878 470 || 2 008 843 || 94 645 || 229 941 || 152 356 |- | '''[[2011]]''' || 4 903 644 || 2 414 291 || 1 416 633 || 520|| 27 091 || 76 529 || 17 034 || 876 484 || 2 011 250 || 94 761 || 230 589 || 152 753 |- | '''[[2012]]''' || 4 903 613 || 2 410 812 || 1 415 653 || 517|| 26 997 || 76 563 || 16 858 || 874 224 || 2 012 336 || 94 764 || 231 967 || 153 733 |} === Турызм === Славакія прыцягвае сваёй прыроднай прыгажосцю, асабліва ў [[Горны хрыбет|гарах]], [[пячора]]х, але таксама і такімі культурнымі і гістарычнымі славутасцямі, як сярэдневяковыя [[Замак|Грады]] і [[Горад|гарады]], народная архітэктура, крыніцы і гарналыжныя курорты. Па некаторых дадзеных, краіна мае найбольшую канцэнтрацыю замкаў (тут іх традыцыйна прынята называць «Грады») на душу насельніцтва. У [[2006]] г. Славакію наведалі больш за 1,6 млн чалавек. Найбольшая колькасць наведванняў прыйшлася на [[Браціслава|сталіцу]] і [[Татры]]<ref>{{cite web | title = Turistov na Slovensku pribúda | url = http://aktualne.centrum.sk/cestovanie/clanek.phtml?id=240802 | date = 9 кастрычніка 2011 г. | publisher = aktualne.centrum.sk | language = [[славацкая мова]] }}</ref>. Турысты прыязджаюць пераважна з [[Чэхія|Чэхіі]] (каля 26 % ад усіх турыстаў), [[Польшча|Польшчы]] (15 %) і [[Германія|Германіі]] (11 %). З прычыны адсутнасці гор у [[Беларусь|Беларусі]] Славакія карыстаецца попытам у беларускіх аматараў горных лыж праз адносна нізкія кошты і выгоднае геаграфічнае знаходжанне. === Сфера паслуг === [[Сфера паслуг]] у Славакіі пасля атрымання ёю незалежнасці развіваецца хутка. У сферы паслуг працуе каля 57 % насельніцтва краіны. 59 % [[ВУП]] Славацкай Рэспублікі складаецца за кошт іменна гэтай сферы. Асабліва дынамічна развіваецца турызм: за перыяд з [[2001]] г. па [[2005]] г. прыбыткі ў гэтай галіне выраслі ў 2 разы. === Энергетыка === {{На карце+|Славакія|float={{{float|right}}}|width={{{width|300}}}|caption=Актыўныя АЭС у Славакіі.|places= {{На карце~|Славакія|marksize=7|lat=48.497185|long=17.693052|label=Богуніцы}} {{На карце~|Славакія|marksize=7|lat=48.260813|long=18.458083|label=Мохаўцы}} }} Першаснае энергетычнае ўжыванне Славакіі складала 194 ТВт·г (каля 36 ТВт·г на мільён чалавек) у [[2009]] г. Славацкая Рэспубліка — тыповы энергетычны [[Імпарт|імпарцёр]]: у краіну імпартуецца 63 % ад першасна ўжыванай энергіі<ref name=IEA2010>[http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2010/key_stats_2010.pdf IEA Key energy statistics 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101011091637/http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2010/key_stats_2010.pdf |date=11 кастрычніка 2010 }} Page: Country specific indicator numbers from page 48 {{ref-en}}</ref>. Славакія мае 4 дзеючыя [[Ядзерны рэактар|ядзерныя рэактары]] на 2 [[АЭС]], уведзеныя ў эксплуатацыю ў перыяд паміж [[1984]] г. і [[1999]] г. На долю [[Ядзерная энергія|ядзернай энергіі]] прыходзіцца прыкладна 52 % электрычнасці Славацкай Рэспублікі<ref>[http://www.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=SK IAEA Slovakia]{{ref-en}}</ref>. Па дадзеных на канец [[2010]] г. аб’ём [[Энергія ветру|энергіі ветру]], які выкарыстоўваўся ў Славакіі, склаў 3 МВт·г, што з’яўлялася найніжэйшым паказчыкам сярод краін [[ЕС]], акрамя бадай што [[Мальта|Мальты]] і [[Славенія|Славеніі]]<ref>[http://ewea.org/fileadmin/ewea_documents/documents/statistics/EWEA_Annual_Statistics_2010.pdf Wind in power 2010 European statistics] [[EWEA]] February 2011 pages 4 and 11 {{ref-en}}</ref>. «''[[Slovnaft]]''» — найбуйнейшая нафтаапрацоўчая кампанія ў рэспубліцы. «''Славацкая газавая прамысловасць''» ({{lang-sk|Slovenský plynárenský priemysel}}) — асноўная кампанія, якая забяспечвае [[Прыродны газ|прыродным газам]] краіну. == Транспарт == === Паветраны транспарт === [[File:Bratislava Airport new terminal BTS.jpg|right|thumb|[[Браціслава|Браціслаўскі]] [[аэрапорт]].]] У Славакіі знаходзяцца 36 [[аэрапорт]]аў (у тым ліку 20 з цвёрдым пакрыццём)<ref name=CIA>{{cite web | title = The World Factbook | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html | publisher = Central Intelligence Agency | language = [[англійская мова]] | accessdate = 15 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200407000151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html | archivedate = 7 красавіка 2020 | url-status = dead }}</ref>. Славакія мае 6 міжнародных аэрапортаў: [[Браціслава|у Браціславе]], [[Кошыцы|Кошыцах]], [[П’ешцяны|П’ешцянах]], [[Попрад]]зе, [[Сліяч]]ы і [[Жыліна|Жыліне]]. Найвялікшы аэрапорт у Славакіі знаходзіцца ў Браціславе. У [[2009]] г. гэтым аэрапортам былі перавезены 1 710 018 пасажыры<ref>{{cite web | title = Štatistické údaje | url = http://www.letiskobratislava.sk/31.html | publisher = Letisko M.R.Štefánika Bratislava | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 15 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111101154841/http://www.letiskobratislava.sk/31.html | archivedate = 1 лістапада 2011 | url-status = dead }}</ref>. '''Колькасць аэрапортаў паводле даўжыні палос'''<ref name=CIA />: * болей за 3047 м — 1; * ад 2438 м да 3047 м — 3; * ад 1524 м да 2437 м — 3; * ад 914 м да 1523 м — 12; * меней за 914 м — 17. === Чыгуначны транспарт === [[File:Czech Raildays 2012, ZSSK 861, 861 005-1 (02).jpg|thumb|right|Тыповы славацкі пасажырскі цягнік.]] [[Чыгунка]] Славацкай Рэспублікі ў [[2007]] г. мела працягласць 3690 км<ref>{{cite web | title = Zmluva o prevádzkovaní dráh na rok 2007 | url = http://www.zsr.sk/buxus/docs//Zmluva_o_vykone/Zmluva_o_prev_drah_2007.rtf | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 15 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110722115057/http://www.zsr.sk/buxus/docs//Zmluva_o_vykone/Zmluva_o_prev_drah_2007.rtf | archivedate = 22 ліпеня 2011 | url-status = dead }}</ref> нармальных, шырокіх і вузкіх каляін і 1923 км ліній з блакіровачным абсталяваннем. Акрамя таго, ёсць 1159 перасячэнні чыгуначных пуцей з сігналізацыяй, 8773 пераключальнікі каляін, 76 тунэлі агульнай працягласцю 43,3 км, 2283 масты агульнай даўжынёй 46,7 км і 2344 чыгуначныя пераезды. Кампанія «Славацкая чыгунка» юрыдычна кантралюе ўсю чыгунку Славакіі. Найбуйнейшыя чыгуначныя вузлы: [[Браціслава]], [[Жыліна]], [[Кошыцы]], [[Зволен]] і [[Нове-Замкі]]. Найдаўжэйшы тунэль у Славакіі, а таксама ў былой [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] — {{нп3|Чрэмашнянскі тунэль|Чрэмашнянскі тунэль|sk|Čremošniansky tunel}} даўжынёй 4697 м. Сярод славутасцей чыгуначнага транспарту можна вылучыць {{нп3|Кісуцка-ораўская лясная чыгунка|Кісуцка-ораўскую лясную чыгунку|sk|Kysucko-oravská lesná železnica}}. Яна функцыянавала з [[1926]] г. па [[1971]] г., а зараз з’яўляецца турыстычным аб’ектам. === Аўтамабільны транспарт === [[File:Highways SK map v3.svg|right|thumb|Карта дарог для аўтамабіляў Славакіі.]] Агульная працягласць дарог складае 42 993 км: 37 533 км з удасканаленым пакрыццём (у тым ліку 415,5 км дарог для аўтамабіляў і 259 км хуткасных дарог) і 5460 км з неўдасканаленым пакрыццём. Вылучаюць наступныя катэгорыі дарог: I класа, II класа, III класа, хуткасныя дарогі, дарогі для аўтамабіляў ([[D1]], [[D2]], [[D3]], [[D4]]). === Водны транспарт === У Славакіі няма мораў. Водны транспарт ажыццяўляецца толькі па рэках (у дужках пазначана працягласць прыдатных для транспарту ўчасткаў рэк): * [[Дунай]] (172 км); * [[Ваг]] (78,8 км); * [[Рака Бодраг|Бодраг]] (7,8 км); * [[Рака Топля|Топля]] (20 км). Рачныя парты знаходзяцца ў гарадах [[Браціслава]] і [[Комарна]]. Іншыя водныя вузлы выкарыстоўваюцца пераважна ў рэкрэацыйных і тэхналагічных мэтах. Быў рэалізаваны праект міжнароднага значэння па злучэнні Дуная праз Ваг з [[Одэр]]ам і [[Вісла]]й<ref>{{cite web | title = Koncepcia rozvoja vodnej dopravy SR | url = http://www.telecom.gov.sk/index/index.php?ids=481 | publisher = MDPT | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110824043741/http://www.telecom.gov.sk/index/index.php?ids=481 | archivedate = 24 жніўня 2011 | url-status = dead }}</ref>. === Трубаправоды === Праз Славакію праходзяць два трубаправоды — [[Нафтаправод Дружба|«''Дружба''»]] (працягласць складае 506,6 км) і «''[[Адрыя]]''» (працягласць — 8,5 км). Скрозь краіну таксама праходзіць [[Брацтва, трубаправод|«''Брацтва''»]] — галоўны трубаправод славацкай размеркавальнай сістэмы, які аб’ядноўвае ў сабе больш за 30 650 км труб<ref>{{cite web | title = D. Széplaky, L. Lukáč. Súčasnosť a budúcnosť tranzitnej prepravy zemného plynu na území Slovenska | url = http://www.tzbportal.sk/kurenie-voda-plyn/sucasnost-buducnost-tranzitnej-prepravy-zemneho-plynu-na-uzemi-slovenska.html | date = 3 лютага 2011 г. | publisher = tzbportal.sk | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141113005131/http://www.tzbportal.sk/kurenie-voda-plyn/sucasnost-buducnost-tranzitnej-prepravy-zemneho-plynu-na-uzemi-slovenska.html | archivedate = 13 лістапада 2014 | url-status = dead }}</ref>. === Сувязь === Асноўнай кампаніяй, якая забяспечвае насельніцтва як стацыянарнай, так і мабільнай сувяззю (уключаючы таксама лічбавае ТБ, [[інтэрнэт]] і г. д.) з’яўляецца кампанія «''Slovak Telekom''», 51 % акцый якой належыць [[Германія|нямецкай]] кампаніі «''Deutsche Telekom''», а 49 % — ураду Славацкай Рэспублікі. Па дадзеных на [[2010]] г. больш за 100 кампаній мелі ліцэнзіі на забеспячэнне насельніцтва тэлекамунікацыйнымі паслугамі<ref name="providers">[http://www.teleoff.gov.sk/sk/OTR/viewpublic.php?limit=1136 Providers of networks and services (Telecommunications Regulatory Authority of the Slovak Republic)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721003810/http://www.teleoff.gov.sk/sk/OTR/viewpublic.php?limit=1136 |date=21 ліпеня 2011 }} {{ref-sk}}</ref>. Праз шырокае пранікненне ў славацкае грамадства мабільных тэлефонаў колькасць функцыянуючых стацыянарных ліній пастаянна зніжаецца: з 1 655 380 у [[1999]] г. да 994 421 у 2010 г.<ref name="stats1">[http://www.telecom.gov.sk/files/statistika_vud/infra_tel.htm#k1 Telecomunication Infrastructure (Department of Transport, Construction and Regional Development of the Slovak Republic, 2010)]{{ref-sk}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310125703/http://www.telecom.gov.sk/files/statistika_vud/infra_tel.htm#k1 |date=10 сакавіка 2016 }}</ref> У Славакіі існуе каля 6 млн мабільных абанентаў. Сувязь стандарту [[GSM]] (па стане на [[2010]] г.) пакрывала 95,9 % тэрыторыі краіны і 99,6 % яе насельніцтва<ref name=CIA-WFB-Slovakia-2013>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html «Slovakia»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200407000151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lo.html |date=7 красавіка 2020 }}, ''World Factbook'', U.S. Central Intelligence Agency, 10 September 2013. {{ref-en}}</ref>. == Ахова здароўя == [[File:Ministerstvo zdravotníctva Slovenskej republiky.jpg|thumb|right|Будынак Міністэрства аховы здароўя Славацкай Рэспублікі.]] Сучасная сістэма [[Ахова здароўя|аховы здароўя]] ў Славакіі засноўваецца на дзяржаўным фінансаванні і ажыццяўляецца праз абавязковае для грамадзян Славацкай Рэспублікі медыцынскае страхаванне. Медыцынскае абслугоўванне кантралюецца Міністэрствам аховы здароўя Славацкай Рэспублікі і Бюро па наглядзе аховы здароўя. У Славакіі існуе 5 страхавых кампаній, якія маюць права займацца медыцынскім страхаваннем, прычым 2 з іх — найбуйнейшыя — з’яўляюцца дзяржаўнымі. Грамадзяне Славацкай Рэспублікі маюць права свабодна выбіраць кампанію: насельніцтва амаль раўнамерна размяркоўваецца паміж імі, таму канкурэнцыя ў гэтай галіне нязначная. Кожны працуючы грамадзянін абавязаны плаціць страхавыя ўзносы, акрамя наступных ільготных катэгорый грамадзян (за іх узносы плаціць дзяржава з [[бюджэт]]у): * [[Беспрацоўе|беспрацоўныя]] і асобы, якія знаходзяцца ў стане пошуку працы; * пенсіянеры; * [[Інваліднасць|інваліды]]; * часова непрацаздольныя па стане здароўя; * ваенныя запасу; * жанчыны, якія знаходзяцца ў [[водпуск]]у па [[Цяжарнасць|цяжарнасці]] і даглядзе дзіцяці. Работадавец абавязаны рэгістраваць кожнага новага супрацоўніка ў адной са страхавых кампаній. Пры гэтым для работніка страхавы ўзнос складае 4 % ад базавага акладу, а работадавец плаціць астатнія 10 %. Пры гэтым працуючыя інваліды плацяць толькі 2,6 %: рэшта субсідзіруецца дзяржавай; а індывідуальныя прадпрымальнікі — усе 14 %. Мінімальная заработная плата, з якой вылічваюцца грошы на медыцынскую страхоўку, устаноўлена ў памеры 91 еўра. Варта адзначыць, што максімальная сума страхавога ўзносу з’яўляецца лімітаванай, што робіць сістэму аховы здароўя Славацкай Рэспублікі дужа прывабнай для багатых людзей. Страхаванне пакрывае ўсе медыцынскія паслугі (нават [[Рэабілітацыя|рэабілітацыю]]), акрамя [[Стаматалогія|стаматалагічных]] і неабавязковых (эстэтычная медыцына). Хранічна хворыя асобы, цяжарныя жанчыны і [[ветэран]]ы войнаў маюць права на бясплатнае забеспячэнне лекавымі сродкамі. Шмат іншых катэгорый грамадзян маюць права на частковае субсідзіраванне кошту лекаў<ref>[http://evroportal.ru/social/zdravoohranenie-i-meditsina-v-slovakii/ Здравоохранение и медицина в Словакии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150318231052/http://evroportal.ru/social/zdravoohranenie-i-meditsina-v-slovakii/ |date=18 сакавіка 2015 }} {{ref-ru}}</ref>. == Адукацыя == [[File:Univerzita Komenského v Bratislave.JPG|thumb|right|Гістарычны будынак [[Універсітэт Коменскага, Браціслава|Універсітэта Коменскага ў Браціславе]].]] Абавязковая пачатковая 6-гадовая школьная адукацыя была ўведзена ў Славакіі ў [[1868]] г. З [[1922]] г. яна была падоўжана да 8-гадовай. У эру [[сацыялізм]]у, якая надышла ў хуткім часе, тэрмін быў павялічаны да 10 гадоў, прычым атрымоўваць адукацыю можна было ці ў пачатковых і сярэдніх школах, ці ў васьмігадовых гімназіях. Узровень непісьменнасці складае каля 0,6 % ад агульнай колькасці насельніцтва, старэйшага за 15 гадоў. Дзейнічаюць дзяржаўныя, царкоўныя і прыватныя школы. Забяспечваецца таксама навучанне на некалькіх мовах нацыянальных меншасцей. У пачатковых школах навучаюцца дзеці ад 6 (або 7) да 14 (або 15) гадоў. Усе стандартныя ступені адукацыі, у тым ліку дзяржаўная вышэйшая, прадастаўляюцца бясплатна. У Славакіі дзейнічаюць некалькі дзясяткаў [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] і [[Універсітэт|ўніверсітэтаў]]. У [[2006]] г. вышэйшую адукацыю ў Славакіі атрымалі 34 535 выпускнікі<ref>Řádek, M. a kolektív, 2007: [http://www.jeneweingroup.com/dokumenty/eppp/Vysoke_skolstvo.pdf ''Vysoké školstvo na Slovensku. Realita, problém, možné riešenia.''] EPPP, 38 s.</ref>, аднак аніводны ўніверсітэт Славакіі не ўваходзіць у лік 500 найлепшых універсітэтаў свету<ref>{{cite web | title = Academic Ranking of World Universities - 2008 - Top 500 World Universities | url = http://www.arwu.org/rank2008/Top500_EN(by%20rank).pdf | date = 18 кастрычніка 2009 г. | publisher = arwu.org | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090325114856/http://www.arwu.org/rank2008/Top500_EN%28by%20rank%29.pdf | archivedate = 25 сакавіка 2009 | url-status = dead }}</ref>. Сярод найлепшых ВНУ ўсходнееўрапейскага рэгіёна (паводле колькасці навуковых публікацый у інтэрнэце) згадваюцца наступныя славацкія: [[Універсітэт Каменскага ў Браціславе|Універсітэт Коменскага ў Браціславе]], [[Тэхнічны ўніверсітэт у Кошыцах]], [[Славацкі тэхнічны ўніверсітэт у Браціславе]], [[Славацкі сельскагаспадарчы ўніверсітэт у Нітры]] і [[Універсітэт Паўла Ёзафа Шафарыка|Універсітэт Паўла Ёзафа Шафарыка ў Кошыцах]]<ref>{{cite web | title = Top Eastern Europe Universities | url = http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=E_Europe | date = 13 ліпеня 2009 г. | publisher = webometrics.info | language = [[англійская мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100508050101/http://www.webometrics.info/top100_continent.asp?cont=E_Europe | archivedate = 8 мая 2010 | url-status = dead }}</ref>. == Навука і даследаванні == Навуковая дзейнасць і даследаванні ў Славакіі, як правіла, заказваюцца дзяржавай і фінансуюцца ўніверсітэтамі, навукова-даследчымі інстытутамі і [[Акадэмія навук Славакіі|Акадэміяй навук Славакіі]]. Прыватны сектар у навукова-даследчай галіне практычна адсутнічае. Сферамі ведаў, у якіх славацкія вучоныя маюць высокую кваліфікацыю, параўнальную з сусветным узроўнем, можна назваць [[тэхнічныя навукі]] і [[фізіка|фізіку]]. Выдаткі на навуку і даследаванні, нягледзячы на намаганні павысіць іх да [[2010]] г. да 3 % ад [[ВУП]], не паднімаюцца на працягу некалькіх гадоў вышэй за 0,5 % ад [[ВУП]], прычым у [[2008]] г. нават назіраўся спад: выдаткі склалі ўсяго 0,47 % ад [[ВУП]]<ref>{{cite web | title = Výdavky na výskum a vývoj | url = http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=17374 | date = 15 кастрычніка 2009 г. | publisher = Štatistický úrad Slovenskej republiky | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141112210928/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=17374 | archivedate = 12 лістапада 2014 | url-status = dead }}</ref>. Варта адзначыць для параўнання, што ў [[1989]] г. выдаткі на навукова-даследчую дзейнасць складалі 3,9 % ад [[ВУП]], што адпавядала сусветнаму ўзроўню<ref>{{cite web | title = Vladimír Baláž. Slovenská ekonomika je malá, otvorená a hlúpa | url = http://komentare.sme.sk/c/5020902/slovenska-ekonomika-je-mala-otvorena-a-hlupa.html | date = 16 верасня 2009 г. | publisher = sme.sk | language = [[славацкая мова]] }}</ref><ref>{{cite web | title = Slovensko: každý rok menší podiel HDP na vedu a výskum | url = http://www.euractiv.sk/vzdelavanie0/clanok/slovensko-kazdy-rok-mensi-podiel-hdp-na-vedu-a-vyskum | date = 11 сакавіка 2008 г. | publisher = euractiv.sk | language = [[славацкая мова]] }}</ref>. == Сілавыя структуры == === Узброеныя сілы === [[File:Slovak Troops in Afghanistan.jpg|thumb|Салдаты Узброеных сіл Славацкай Рэспублікі ў [[Афганістан]]е.]] Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі (да [[2002]] г. Армія Славацкай Рэспублікі) служаць найперш для аховы бяспечнасці дзяржавы, яе [[свабода|свабоды]] і [[суверэнітэт]]у. Яны таксама выкарыстоўваюцца для дапамогі ў ліквідацыі наступстваў [[Стыхійнае бедства|стыхійных бедстваў]] або іншых надзвычайных здарэнняў. Са студзеня [[2006]] г., калі было вырашана скасаваць усеагульную вайсковую павіннасць, Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі сталі прафесійнай арміяй<ref>História povinnej vojenskej služby. Obrana, 8, 2005 s. 6 — 9 [http://www.mod.gov.sk/data/files/373.pdf Спасылка ў сетцы]</ref>. Узрост добраахвотнага далучэння да шэрагаў Узброеных сіл абмежаваны інтэрвалам паміж 18 і 30 гадамі. У арміі маюць права служыць як мужчыны, так і жанчыны. Адміністрацыйна Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі падзяляюцца на Сухапутныя, Паветраныя сілы і Сілы навучання і падтрымкі. Выдаткі на Узброеныя сілы Славакіі складаюць каля 2 % [[ВУП]] (у [[2011]] г. — 1,1 % [[ВУП]], гэта былі на той час 655,79 млн [[еўра]])<ref>{{cite web | title = Štátny rozpočet, Výdavky podľa funkčnej klasifikácie - Obrana | url = http://www.rozpocet.sk/app/homepage/rozpocetVCislach/rozpocetVerejnejSpravy/statnyRozpocet/2011/#sekcia5 | date = 20 верасня 2013 г. | publisher = Ministerstvo financií SR | language = [[славацкая мова]] }}</ref>. У [[2013]] г. Узброеныя сілы Славацкай Рэспублікі складаліся з 14 501 ваенных і 6989 грамадзянскіх служачых. === Паліцыя === [[File:Police Nissan Patrol.JPG|thumb|right|Тыповы славацкі паліцэйскі джып, які добра падыходзіць для выканання задач ва ўмовах горнага [[ландшафт]]у.]] Абавязкі паліцыі размяркоўваюцца на дзяржаўны і мясцовы ўзроўні: акрамя Паліцыі Славацкай Рэспублікі ({{lang-sk|Policajný zbor Slovenskej republiky}}), якая з’яўляецца па сутнасці агульнадзяржаўным паліцэйскім органам, існуюць разнастайныя муніцыпальныя паліцэйскія сілы. Пагатоў, кожны грамадзянін Славакіі, калі ён адпавядае пэўным крытэрыям, можа служыць у добраахвотнай паліцыі — своеасаблівай народнай дружыне па ахове парадку, за службу ў якой не надаюцца ніякія прывілеі. Зрэшты, паліцэйскія сілы Славакіі на агульнадзяржаўным узроўні не абмяжоўваюцца Паліцыяй Славацкай Рэспублікі: існуюць незалежныя Ваенная паліцыя, Чыгуначная паліцыя, Фінансавая паліцыя, а таксама спецыялізаваныя сілы, якія падпарадкоўваюцца розным міністэрствам у адпаведнасці з іх прызначэннем. Паводле дадзеных на [[2012]] г. у Славакіі служылі: 21 407 паліцэйскіх у Паліцыі Славацкай Рэспублікі, 2500 муніцыпальных паліцэйскіх і 750 добраахвотных паліцэйскіх — такім чынам, агульная колькасць паліцэйскіх у Славацкай Рэспубліцы ў 3 разы перавысіла колькасць паліцэйскіх у [[Фінляндыя|Фінляндыі]], насельніцтва якой прыкладна такое жа па колькасці, як і насельніцтва Славакіі<ref name=SME2>{{cite news|title=Počtom policajtov sme veľmoc (We are a superpower in terms of the number of policemen)|url=http://www.sme.sk/c/6472259/poctom-policajtov-sme-velmoc.html|accessdate=29 July 2012|newspaper=[[SME (newspaper)|SME]]|date=26 July 2012}}</ref>. == Сродкі масавай інфармацыі == [[File:Slovak Radio Pyramid2.jpg|right|thumb|Цэнтр Славацкага радыё на Мітнай у [[Браціслава|Браціславе]].]] На [[1 студзеня]] [[2011]] г. была створана арганізацыя «''[[Радыё і тэлебачанне Славакіі]]''» ({{lang-sk|Rozhlas a televízia Slovenska}}) — грамадская нацыянальная незалежная інфармацыйна-культурна-адукацыйная ўстанова. Яна падзяляецца на дзве галіны: [[Славацкае радыё]] і [[Славацкае тэлебачанне]], якія да стварэння РТБС функцыянавалі незалежна адна ад адной<ref>{{cite web | title = Zákon č. 532/2010 Z. z. o Rozhlase a televízii Slovenska a o zmene a doplnení niektorých zákonov | url = http://www.rtvs.eu/index.php?r=download/file/id/1 | date = 3 чэрвеня 2011 г. | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 11 лютага 2022 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151127065352/http://www.rtvs.eu/index.php?r=download%2Ffile%2Fid%2F1 | archivedate = 27 лістапада 2015 | url-status = dead }}</ref>. Генеральным дырэктарам РТБС з’яўляецца [[Вацлаў Міка]]. === Радыё === Найбольш папулярныя радыёстанцыі Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы [[2010]] г.)<ref>{{cite web | title = Počúvanosť rádií na Slovensku 2010 | url = http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/pocuvanost_radii/ | date = 3 чэрвеня 2011 г. | publisher = strategie.hnonline.sk | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120312132046/http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/pocuvanost_radii/ | archivedate = 12 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>: * «''[[Rádio Expres]]''» — 19,95 %; * «''[[Rádio Slovensko]]''» — 16,86 %; * «''[[Fun Rádio]]''» — 13,83 %; * «''[[Jemné Melódie]]''» — 7,23 %; * «''[[Rádio Europa 2]]''» — 6,30 %; * «''[[Rádio Regina]]''» — 6,12 %; * «''[[Rádio Viva]]''» — 3,85 %; * «''[[Rádio Lumen]]''» — 2,91 %; * «''[[Rádio FM]]''» — 1,99 %; * «''[[Rádio Hey!]]''» — 1,61 %. [[File:stvtower.jpg|right|thumb|Цэнтр Славацкага тэлебачання ў Млінскай даліне ў [[Браціслава|Браціславе]].]] Славацкае радыё мае больш за 85-гадовую гісторыю і 9 умоўных акруг. Аналагавае вяшчанне ажыццяўляюць наступныя станцыі: «''[[Rádio Slovensko]]''», «''[[Rádio Regina]]''», «''[[Rádio Devín]]''», «''[[Rádio FM]]''», «''[[Rádio Patria]]''» і «''[[Radio Slovakia International]]''». Лічбавае вяшчанне праз інтэрнэт ажыццяўляюць наступныя станцыі: «''[[Rádio Klasika]]''», «''[[Rádio Litera]]''» і «''[[Rádio Junior]]''». Цэнтр Славацкага радыё знаходзіцца ў [[Браціслава|Браціславе]]. === Тэлебачанне === Пасля знікнення чэхаславацкага тэлебачання ў Славакіі з’явілася непасрэдна Славацкае тэлебачанне, якое мае два каналы — «''Першы''» і «''Другі''» («''Трэці''» канал спыніў вяшчанне ў [[2011]] г.). У [[2011]] г. «''Першы''» канал (да [[2004]] г. меў назву «''STV 1''») адзначыў сваё 55-годдзе. «''Другі''» канал (да [[2004]] г. меў назву «''STV 2''») транслюе пераважна славацкія дакументалістыку, спорт, славацкія і некамерцыйныя замежныя фільмы. У [[1996]] г. пачала вяшчанне камерцыйная тэлекампанія «''TV Markíza''», якая доўгі час карысталася найбольшай папулярнасцю ў краіне. Яе дырэктар — Маціяс Сетале. Праз пэўны час быў запушчаны другі канал — «''TV Doma''» (мэтавая аўдыторыя — жанчыны), а затым і трэці — «''TV Dajto''» (мэтавая аўдыторыя — мужчыны). Быў таксама створаны і чацвёрты канал з назваю «''TV Foor''», аднак яго згарнулі ў [[2014]] г. Колішні канал «''TV Global''» у [[2002]] г. трансфармаваўся ў «''TV JOJ''», які пашырыўся да яшчэ аднаго канала «''JOJ Plus''», а ў [[2013]] г. запусціў яшчэ два каналы: «''TV WAU''» і «''TV SENZI''». Дырэктар — Францішак Бораўскі. Канал «''TA3''» транслюе навіны са Славакіі і замежжа. У дадатак да гэтых каналаў у Славакіі вяшчаюць «''TVA''» (бізнес-адміністраванне), «''Nautik TV''» (раней спецыялізаваўся на акіянічным і марскім свеце, а цяпер ажыццяўляе перад усім інтэрактыўную трансляцыю), «''MusicBox''» (музыкальны канал), «''Ring TV''» (транслюецца ўночы замест «TA3», мае інтэрактыўнае вяшчанне), а таксама іншыя рэгіянальныя і лакальныя каналы. Найбольш папулярныя тэлевізійныя каналы Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы [[2010]] г.)<ref>{{cite web | title = Sledovanosť televízií 2010 (MML - TGI) | url = http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/sledovanost_televizii/ | date = 3 чэрвеня 2011 г. | publisher = strategie.hnonline.sk | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310165225/http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/sledovanost_televizii/ | archivedate = 10 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>: * «''TV Markíza''» — 57,33 %; * «''TV JOJ''» — 36,80 %; * «''Першы''» — 21,17 %; * «''TA3''» — 4,88 %. У сакавіку [[2011]] г. Славакія пачала пераход ад аналагавага тэлебачання да лічбавага<ref>{{cite web | title = Predpokladaný harmonogram vypínania základných analógových televíznych vysielačov a zapínania vysielačov DVB T v roku 2011 | url = http://www.digimedia.sk/?IDe=105034 | date = 3 чэрвеня 2011 г. | publisher = MDVRR SR | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 16 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120112034231/http://www.digimedia.sk/?IDe=105034 | archivedate = 12 студзеня 2012 | url-status = dead }}</ref>. === Друк === Найбольш чытаныя перыядычныя выданні Славакіі (дадзеныя за 3—4 кварталы [[2010]] г.)<ref>{{cite web | title = Čítanosť tlače (MML + OMV) | url = http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/citanost_tlace/ | date = 3 чэрвеня 2011 г. | publisher = strategie.hnonline.sk | language = [[славацкая мова]] | accessdate = 17 снежня 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120426064822/http://strategie.hnonline.sk/sk/reklama/data/media/citanost_tlace | archivedate = 26 красавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>: * Штодзённыя выданні: ** «''[[Nový Čas]]''» — 22,30 %; ** «''[[SME]]''» — 7,49 %; ** «''[[Plus Jeden Deň]]''» — 7,03 %; ** «''[[Pravda]]''» — 6,77 %; ** «''[[Šport]]''» — 3,94 %; ** «''[[Korzár]]''» — 3,61 %; ** «''[[Hospodárske noviny]]''» — 3,39 %; ** «''[[Új Szó]]''» — 2,28 %; ** «''[[Avízo]]''» — 1,24 %; * Штотыднёвыя выданні: ** «''[[Plus 7 dní]]''» — 12,27 %; ** «''[[Život]]''» — 9,60 %; ** «''[[Nový Čas pre ženy]]''» — 8,43 %; ** «''[[Báječná žena]]''» — 7,71 %; ** «''[[Eurotelevízia]]''» — 6,12 %; ** «''[[Slovenka]]''» — 4,15 %; * Штомесячныя выданні: ** «''Zdravie''» — 9,23 %; ** «''Eva''» — 9,07 %; ** «''EMMA''» — 8,33 %; ** «''Záhradkár''» — 7,40 %; ** «''Auto motor a šport''» — 5,04 %; ** «''Auto magazín''» — 4,17 %; ** «''Pekné bývanie''» — 4,16 %. == Спорт == [[File:Slovakia2010WinterOlympicscelebration2.jpg|thumb|right|Зборная Славакіі па [[Хакей|хакеі]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 г]].]] Улічваючы кліматычнае становішча Славакіі, у краіне папулярныя як летнія, так і зімнія віды спорту. Найбольш папулярныя віды спорту ў Славакіі: [[футбол]], [[хакей]], [[тэніс]], [[лёгкая атлетыка]], [[гандбол]], [[баскетбол]], [[валейбол]], [[вяслярны слалам]], [[лыжны спорт]], [[веласпорт]], [[хакейбол]], [[флорбол]] і іншыя. Цэнтрам [[біятлон]]у ў Славакіі з’яўляецца маленькая вёска {{нп3|Вёска Осрбле|Осрбле|sk|Osrblie}}, дзе ў [[1997]] г. праходзіў Чэмпіянат свету па біятлоне. Спаборніцтвы ў вяслярным слаламе рэгулярна арганізоўваюцца ў Чунаве. У лыжнай зоне Шцірбскага возера знаходзяцца два трампліны, на каторых адбываліся Чэмпіянаты свету па скоках на лыжах у [[1935]] г. і ў [[1970]] г. Зборная Славакіі па футболе не паказвае паспяховых вынікаў як на еўрапейскім, так і на сусветным узроўнях, нягледзячы на высокую папулярнасць футболу ў краіне. Футбольная асацыяцыя Славакіі арганізоўвае і праводзіць спаборніцтвы між славацкімі камандамі: Вышэйшая ліга, Першая ліга і г. д. У [[2010]] г. славацкая зборная ўпершыню ў гісторыі незалежнай Славакіі прайшла ў ⅛ фіналу на [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|Чэмпіянаце свету па футболе ў ПАР]]. Найбольш знакамітыя славацкія футбольныя клубы — «''[[ФК Слован Браціслава]]''», «''[[Жыліна, футбольны клуб|Жыліна]]''» і «''[[ФК Спартак Трнава]]''». Зборная Славакіі па хакеі дэманструе значныя поспехі: напрыклад, залаты медаль у [[2002]] г., сярэбраныя медалі на Чэмпіянатах свету ў [[2000]] г. і ў [[2012]] г., бронзавы медаль у [[2003]] г.). Федэрацыя хакею Славакіі з’яўляецца асноўным кіруючым органам у Славакіі ў галіне хакею і праводзіць шматлікія спаборніцтвы: Слаўнафт Экстраліга, Першая ліга, Першая жаночая ліга, Юніёрская ліга і г. д. У [[2011]] г. у [[Браціслава|Браціславе]] і [[Кошыцы|Кошыцах]] праходзіў Чэмпіянат свету па хакеі, а ўпершыню гэта мерапрыемства ў Славакіі адбылося ў [[1925]] г. у [[Высокія Татры|Высокіх Татрах]] на натуральных прыродных катках. == Кухня == [[File:Halusky kapustnica.jpg|thumb|right|[[Брынзавыя галушкі]], [[Капусніца (суп)|капусніца]] і цёмнае піва [[Zlatý Bažant]].]] {{main|Славацкая кухня}} [[Славацкая кухня]] з’яўляецца разнастайнай і адрозніваецца ў залежнасці ад рэгіёна, адчувае ўплывы адпаведна [[Чэхія|чэшскай]], [[Польшча|польскай]], [[Аўстрыя|аўстрыйскай]] і [[Венгрыя|венгерскай]] кухняў. У паўночнай Славакіі кухня ўключае тыповыя пастухоўскія стравы, як [[брынзавыя галушкі]] і [[дранікі]] ({{lang-sk|zemiakové placky}}), калі ў паўднёвай Славакіі разам з традыцыйнымі славацкімі стравамі сустракаюцца венгерскія і аўстрыйскія [[гуляш]], [[леча]], [[фаршыраваныя перцы]], [[венскі шніцаль]]. Таксама ў славацкую кухню ўваходзяць<ref>[http://www.mpsr.sk/politikakvality/download.php?59 Zoznam výrobkov v Slovenskej republike ako chránené označenie pôvodu a chránené zemepisné označenie]</ref>: * Сырныя вырабы: [[параніца]], [[авечыя сыры]], [[корбачык]]і, [[ошцьепак]], [[брынза]], каўбасны сыр; * Мясныя вырабы: [[спішскія паркі]], [[шпекачкі]], ліптаўская каўбаса, ловецкая каўбаса; * Пякарскія вырабы: [[скаліцкі трдзелнік]], [[браціслаўскі рожак]]. == Галерэя == <gallery> Image:Town Presov Slovakia 52.jpg|[[Прэшаў]], [[Касцёл Святога Мікалая, Прэшаў|Касцёл Святога Мікалая]] Image:Kosice - St. Elisabeth Cathedral retouched.jpg|[[Кошыцы]], [[Сабор Святой Лізаветы, Кошыцы|Сабор Святой Лізаветы]] Image:Zilina-namestie ahlinku.jpg|[[Жыліна]], [[Плошча Андрая Глінку]] Image:Banska Bystrica from Urpin.jpg|[[Банска-Бістрыца]] Image:Trencin hrad 20010302.jpg|[[Трэнчын]] Image:Nitra - Castle.jpg|[[Нітра (горад)|Нітра]] Image:Slovakia-Trnava-Town tower.jpg|[[Трнава]] Image:Capital Bratislava Slovakia 0943.jpg|[[Браціслава]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Дзяржаўныя сімвалы Славакіі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Славакія||486—493}} == Спасылкі == {{commons|Slovakia}} * {{wikivoyage|Slovakia}} * [http://www.government.gov.sk Афіцыйны сайт урада] * [http://www.prezident.sk Афіцыйны сайт прэзідэнта] * [http://www.nrsr.sk Narodna Rada — Афіцыйны сайт парламента] * [http://www.slovakia-tourism.sk/ Турызм Славакіі] * [http://www.mapy.zoznam.sk/ Карты Славакіі] * [http://www.zoznam.sk/ Славацкі пошукавы сервер] {{Нарматыўны кантроль}} {{Славакія ў тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Славянскія краіны}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{Добры артыкул|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Славакія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 843mf9suj3ctaja48ctkobo3raen8fc Нептуній 0 18030 5192101 5191201 2026-09-02T13:53:25Z Autumndancer 168015 5192101 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Нептуній''' ({{lang-la|Neptunium}}) '''Np''' — штучны [[радыеактыўныя элементы|радыеактыўны хімічны элемент]] III групы [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]], атамны нумар 93; адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. Стабільных ізатопаў не мае. Вядомыя ізатопы з масавымі лікамі 227—241; найбольш устойлівы [[Нептуній-237|​237Np]] (перыяд паўраспаду 2,20{{e|6}} гадоў, α-выпрамяняльнік). У вельмі нязначнай колькасці знойдзены ва [[уранавая руда|ўранавых рудах]]. Першы [[трансуранавыя элементы|трансуранавы элемент]]; адкрыты [[Эдвін Матысан Мак-Мілан|Эдвінам Матысан Мак-Міланам]] і [[Філіп Хаўгэ Эблсан|Ф.​Эйблсанам]] у 1940; назва — ад [[Нептун (планета)|планеты Нептун]]. [[крохкасць|Крохкі]] серабрыста-белы [[метал]], [[тэмпература плаўлення|tпл]] 639 °C, [[шчыльнасць]] 20450 кг/м³. Вельмі рэакцыйназдольны ([[ступень акіслення]] ў [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэннях]] ад +3 да +7). Утвараецца ў [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]] пры працяглым апрамяненні [[уран (хімічны элемент)|урану]], вылучаюць як пабочны прадукт пры атрыманні [[плутоній|плутонію]]. Ізатоп ​237Np выкарыстоўваюць для вытворчасці плутонію-238. Высокатаксічны, ГДК у паветры рабочых памяшканняў 2,6∙10​−6 Бк/л. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|11|Нептуній||}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Актыноіды]] fpce306x8ijkz0jwoapexzb0866ikg2 Плутоній 0 18099 5192103 4737194 2026-09-02T13:54:11Z Autumndancer 168015 5192103 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |імя=Плутоній |нумар=94 |сімвал=Pu }} [[Файл:Plutonium3.jpg|thumb]] '''Плуто́ній'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{lang-la|Plutonium}}) '''Pu''' — радыеактыўны [[хімічны элемент]] III групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]] з атамным нумарам 94; адносіцца да [[актыноіды|актыноідаў]]. [[крохкасць|Крохкі]] серабрыста-белы [[метал]]. Названы ў гонар [[Карлікавая планета Плутон|Плутона]], карлікавай планеты [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. == Гісторыя адкрыцця == [[Энрыка Фермі]] разам са сваімі супрацоўнікамі ў [[Рымскі ўніверсітэт «Ла Сапіенца»|Рымскім універсітэце]] паведамілі, што выявілі хімічны элемент з парадкавым нумарам 94, у 1934 годзе. Фермі назваў гэты элемент гесперыем, зрабіў такім чынам здагадку пра існаванне трансуранавых элементаў і стаў іх тэарэтычным першаадкрывальнікам. Фермі трымаўся гэтай пазіцыі і ў сваёй Нобелеўскай лекцыі ў 1938 годзе, аднак, даведаўшыся пра адкрыццё Ота Ганам і Фрыцам Штрасманам дзялення ядра, быў вымушаны зрабіць у друкаванай версіі, якая выйшла ў Стакгольме ў 1939 годзе, заўвагу, якая паказвала на неабходнасць перагляду «ўсёй праблемы трансуранавых элементаў». Праца нямецкіх навукоўцаў паказала, што актыўнасць, выяўленая Фермі ў яго эксперыментах, была абумоўлена менавіта дзяленнем, а не адкрыццём трансуранавых элементаў, як ён раней лічыў. [[Файл:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|[[Глен Тэадор Сібарг]] (1912—1999) разам з супрацоўнікамі ў Берклі ўпершыню сінтэзаваў плутоній. Ён быў кіраўніком або ключавым членам каманд, якія атрымалі яшчэ восем элементаў: [[Амерыцый|Am]], [[Кюрый|Cm]], [[Берклій|Bk]], [[Каліфорній|Cf]], [[Эйнштэйній|Es]], [[Фермій|Fm]], [[Мендзялевій|Md]], [[Набелій|No]]<ref>{{артыкул|аўтар=Michael McClure|загаловак=The New Alchemy. ''The Search Went On...''|спасылка=http://portal.acs.org/portal/fileFetch/C/CTP_005396/pdf/CTP_005396.pdf|мова=en|выданне=Часопіс ChemMatters|тып=артыкул|год=кастрычнік 2006|старонкі=17|выдавецтва=American Chemical Society (ACS)}}</ref>. У яго гонар названы элемент [[сіборгій]]<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/430417|title=Хассий-долгожитель|author=Алексей Левин|date=2006-12-19|publisher=Элементы.Ру|lang=ru|accessdate=2010-12-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/618ay0N25?url=http://elementy.ru/news/430417|archivedate=2011-08-22|url-status=live}}</ref>. Э. Макмілан і Г. Сібарг у 1951 годзе былі ганараваны [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміяй]] за «вывучэнне хіміі трансуранавых элементаў»<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/|title=The Nobel Prize in Chemistry 1951|date=2011-01-02|publisher=NobelPrize.org|lang=en|accessdate=2011-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/618azY8NV?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/|archivedate=2011-08-22|url-status=live}}</ref>.]] Адкрыццё плутонію групай супрацоўнікаў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]] пад кіраўніцтвам [[Глен Тэадор Сібарг|Глена Сібарга]] было здзейснена з дапамогай 60-цалевага [[цыклатрон]]а. Першае бамбаванне актааксіду трыўрана-238 (<sup>238</sup>U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>) [[дэйтрон]]амі, разагнанымі ў цыклатроне да 14-22 М[[Электронвольт|эВ]] і праходзячымі праз алюмініевую фольгу таўшчынёй 0,002 [[Цаля|цалі]] (50,8 мкм), была праведзена 14 снежня. Параўноўваючы ўзоры, атрыманыя і вытрыманыя на працягу 2,3 сутак, з выдзеленай фракцыяй чыстага [[Нептуній|нептунію]], навукоўцы выявілі значную розніцу ў іх [[Альфа-актыўнасць|альфа-актыўнасцях]] і выказалі здагадку, што яе рост праз 2 сутак абумоўлены ўплывам новага элемента, які з’яўляецца даччыным адносна нептунію. Далейшыя фізічныя і хімічныя даследаванні працягваліся 2 месяцы. У ноч з 23 на 24 лютага 1941 года быў праведзены вырашальны эксперымент па акісленні меркаванага элемента з дапамогай пераксіддысульфат-іонаў і іонаў срэбра як каталізатара, які паказаў, што [[нептуній-238]] праз два дні перажывае [[бета-мінус-распад]] і ўтварае хімічны элемент пад нумарам 94 у наступнай рэакцыі: : [[Уран-238|<sup>238</sup>U]](d,2n) → [[Нептуній-238|<sup>238</sup>Np]] → (β<sup>−</sup>) [[Плутоній-238|<sup>238</sup>Pu]] == Прыродныя крыніцы == У прыродзе трапляецца ў мізэрнай колькасці ва [[уранавая руда|ўранавых рудах]] (пастаянна ўтвараецца ў іх пры ўзаемадзеянні [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] з нейтронамі). Увесь плутоній, які выкарыстоўваецца на практыцы, атрымліваюць штучна. == Прымяненне == Прымяняецца ў ваенных мэтах (пры вырабе [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]), у энергетыцы (паліва атамных рэактараў; малагабарытныя ядзерных крыніцы электрычнага току з працяглым тэрмінам службы), а таксама як сыравіна для вытворчасці трансплутоніевых элементаў. Па маштабах прымянення займае першае месца сярод усіх штучна атрыманых элементаў. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Плуто́ній||436}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Ізатопы плутонію}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Металы]] [[Катэгорыя:Плутоній| ]] cknb560spt4730al16tbgsrsjntnlvs Маргарэт Тэтчэр 0 19994 5192078 5190741 2026-09-02T13:06:41Z Autumndancer 168015 /* Маладосць і адукацыя */ 5192078 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ма́ргарэт Хі́льда Тэ́тчэр''' ({{lang-en|Margaret Hilda Thatcher}}, народжаная Робертс, ''Roberts''; {{ДН|13|10|1925}}, [[Грэнтэм]], [[Лінкальншыр]] — {{ДС|8|4|2013}}, [[Лондан]]) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] палітык. Член Палаты абшчын (ніжняя палата) [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламента Вялікабрытаніі]] (1959—1992 гг.). Міністр адукацыі і навукі (1970—1974 гг.). Лідар [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] (1975—1990 гг.). Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі (1979—1990 гг.), першая жанчына, якая ўзначаліла ўрад еўрапейскай дзяржавы. Праводзіла жорсткую эканамічную палітыку. [[Забастоўка брытанскіх шахцёраў 1984—1985|Супрацьстаяла прафсаюзу шахцёраў]]. Вяла бескампрамісную вайну з [[Ірландская рэспубліканская армія|ірландскімі сепаратыстамі]]. Падчас яе прэм’ерства адбылася [[Фалклендская вайна]]. У 1992 годзе атрымала тытул [[Барон|баранэсы]], што дазволіла ёй стаць пажыццёвым членам Палаты Лордаў (верхняя палата) Брытанскага парламента. == Маладосць і адукацыя == [[Выява:Maison natale de Margaret Thatcher, Grantham.JPG|thumb|left|Дом у Грэнтэме, у якім нарадзілася М. Тэтчэр.]] [[Выява:Plaque, maison natale de Margaret Thatcher.JPG|thumb|left|Памятная дошка на доме, у якім нарадзілася М. Тэтчэр]] Маргарэт Робертс нарадзілася [[13 кастрычніка]] [[1925]] года. Бацька — {{нп3|Альфрэд Робертс|Альфрэд Робертс|en|Alfred Roberts}} родам з [[Нортгемптаншыр]]а, маці — Беатрыс Ітэл (у дзявоцтве Стэфенсан) родам з [[Лінкальншыр]]а{{sfn|Beckett|2006|p=3}}. Дзяцінства правяла ў горадзе [[Грэнтэм]], дзе яе бацька валодаў дзвюма [[бакалейныя тавары|бакалейнымі]] крамамі<ref name="Beckett-p3">{{Harvnb|Beckett|2006|p=3}}</ref>. Разам са старэйшай сястрой М’юрыэл жыла ў кватэры над адной з бакалейных крам бацькі, размешчанай недалёка ад чыгункі<ref name="Beckett-p3"/>. Бацька Маргарэт прымаў актыўны ўдзел у мясцовай палітыцы і жыцці рэлігійнай абшчыны, быў [[Олдэрмен|членам муніцыпальнага савета]] і [[метадызм|метадысцкім]] пастарам<ref name=BeckettP8/>. Па гэтай прычыне дочкі былі выгадаваны ім у строгіх метадысцкіх традыцыях<ref name="Johnson">{{cite news|first=Maureen|last=Johnson|title=Bible-Quoting Thatcher Stirs Furious Debate|agency=Associated Press|date=28 May 1988}}</ref>. Сам Альфрэд нарадзіўся ў сям’і [[Ліберальная партыя, Вялікабрытанія|ліберальных поглядаў]], аднак, як гэта было тады прынята ў органах мясцовага самакіравання, быў [[беспартыйны]]м. У перыяд з [[1945]] па [[1946]] год быў мэрам Грэнтэма, а ў [[1952]] годзе, пасля пераканаўчай перамогі [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] на муніцыпальных выбарах [[1950]] года, у выніку якіх партыя ўпершыню атрымала большасць у Савеце Грэнтэма, перастаў быць олдэрменам<ref name=BeckettP8>{{Harvnb|Beckett|2006|p=8}}</ref>. Робертс наведвала пачатковую школу на Хантынгтаўэр-Роўд, затым атрымала стыпендыю для навучання ў Школе для дзяўчынак Кестэвена і Грэнтэма<ref name=BeckettP5>{{Harvnb|Beckett|2006|p=5}}</ref>. Справаздачы аб навучальнай паспяховасці Маргарэт сведчаць аб стараннасці і сталай працы вучаніцы па самаўдасканаленню. Яна хадзіла на факультатыўныя заняткі па ігры на [[піяніна]], [[Хакей на траве|хакеі на траве]], [[Плаванне|плаванні]] і [[Спартыўная хада|спартыўнай хадзьбе]], курсы паэтычнага майстэрства<ref name=BeckettP6>{{Harvnb|Beckett|2006|p=6}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|pp=21–22}}</ref>. У [[1942]]—[[1943]] гадах была {{нп3|старэйшая вучаніца і старэйшы вучань|старэйшай вучаніцай|en|Head Girl and Head Boy}}<ref>{{cite web|url=http://www.kestevengrantham.lincs.sch.uk/|title=Kesteven & Grantham Girls' School|publisher=Kestevengrantham.lincs.sch.uk|access-date=27 January 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBq0jxt?url=http://www.kestevengrantham.lincs.sch.uk/|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. У апошні год навучання ў {{нп3|Школы па падрыхтоўцы да ўніверсітэтаў|школе па падрыхтоўцы да ўніверсітэтаў|en|Sixth form}} падала заяўку на стыпендыю для вывучэння хіміі ў {{нп3|Сомервільскі каледж|Сомервільскім каледжы|en|Somerville College, Oxford}} [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Хоць першапачаткова была атрымана адмова, пасля адмовы іншага прэтэндэнта Маргарэт усё-ткі атрымала стыпендыю<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=12}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=23}}</ref>. У [[1943]] годзе яна прыехала ў Оксфард і ў [[1947]] годзе пасля чатырох гадоў вывучэння хіміі атрымала дыплом другой ступені, стаўшы {{нп3|Бакалаўр прыродазнаўчых навук|бакалаўрам прыродазнаўчых навук|en|Bachelor of Science}}. У апошні год навучання яна займалася [[Рэнтгенаструктурны аналіз|рэнтгенаструктурным аналізам]] пад кіраўніцтвам [[Дораці Кроўфут-Ходжкін]]<ref>{{Harvnb|Blundell|2008|pp=25–27}}</ref><ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=16}}</ref>. У [[1946]] годзе Робертс стала старшынёй {{нп3|Асацыяцыя Кансерватыўнай партыі Оксфардскага ўніверсітэта|Асацыяцыі Кансерватыўнай партыі Оксфардскага ўніверсітэта|en|Oxford University Conservative Association}}<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|pp=20–21}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=28}}</ref>. Найбольшы ўплыў на яе палітычныя погляды падчас навучання ва ўніверсітэце аказала праца [[Фрыдрых Аўгуст фон Хаек|Фрыдрыха фон Хаека]] «[[Дарога да рабства]]» ([[1944]]), у якой умяшанне ўрада ў эканоміку краіны разглядалася як папярэднік аўтарытарнай дзяржавы<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=17}}</ref>. Пасля заканчэння ўніверсітэта Робертс пераехала ў [[Колчэстэр]] у англійскім графстве [[Эсэкс]], дзе працавала хімікам-даследчыкам у кампаніі ''BX Plastics''<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=17}}</ref>. У гэты ж час уступіла ў мясцовую асацыяцыю [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] і прыняла ўдзел у партыйнай канферэнцыі ў [[Ландыдна]] [[1948]] года ў якасці прадстаўніка Кансерватыўнай асацыяцыі выпускнікоў універсітэта<ref name="Beckett-p22">{{Harvnb|Beckett|2006|p=22}}</ref>. Адзін з оксфардскіх сяброў Маргарэт быў таксама сябрам старшыні [[Дартфард]]скай асацыяцыі Кансерватыўнай партыі ў [[Кент|Кенце]], якая займалася пошукам кандыдатаў на выбары<ref name="Beckett-p22"/>. Старшыні асацыяцыі былі настолькі ўражаны Маргарэт, што ўгаварылі яе прыняць удзел у выбарах, хоць сама яна не ўваходзіла ва ўхвалены спіс кандыдатаў ад Кансерватыўнай партыі: Маргарэт была выбрана кандыдатам толькі ў студзені [[1951]] года і ўключана ў выбарчы спіс<ref name="Blundell-p36">{{Harvnb|Blundell|2008|p=36}}</ref>. На святочным абедзе, арганізаваным пасле яе афіцыйнага зацвярджэння ў якасці кандыдата ад Кансерватыўнай партыі ў Дартфардзе ў лютым [[1951]] года, Робертс пазнаёмілася з паспяховым і заможным разведзеным бізнесменам {{нп3|Дэніс Тэтчэр|Дэнісам Тэтчэрам|en|Denis Thatcher}}<ref name="Beckett-p22"/><ref name="Blundell-p36"/>. Падчас падрыхтоўкі да выбараў яна пераехала ў Дартфард, дзе ўладкавалася хімікам-даследчыкам у кампанію {{нп3|J. Lyons and Co.|J. Lyons and Co.|en|J. Lyons and Co.}}, займаючыся распрацоўкай эмульсіфікатараў, якія выкарыстоўваліся пры вытворчасці [[Марожанае|марожанага]]<ref name="Beckett-p22"/><ref name="ns-rs">{{cite journal|title=Cream of the crop at Royal Society|url=http://books.google.com/?id=XRpdT3gc9KYC&pg=PA5&dq=Margaret+Thatcher+ice#v=onepage&q=Margaret+Thatcher+ice&f=false|journal=New Scientist|date=7 July 1983|page=5|access-date=25 January 2011|volume=99|issue=1365|publisher=New Science Publications|url-status=dead}}</ref>. == Пачатак палітычнай кар’еры == На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1950|ўсеагульных выбарах у лютым 1950 года]] і [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1951|кастрычніку 1951 года]] Робертс брала ўдзел у выбарах у парламент ад акругі Дартфард, дзе традыцыйна перамагалі лейбарысты. Як самы малады кандыдат і адзіная жанчына, якая балатавалася ў парламент, яна прыцягнула ўвагу прэсы<ref name="Beckett-p23">{{Harvnb|Beckett|2006|pp=23–24}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=37}}</ref>. Нягледзячы на пройгрыш у абодвух выпадках Норману Додсу, Маргарэт удалося паменшыць падтрымку лейбарыстаў сярод электарату спачатку на 6000 галасоў, а затым яшчэ на 1000 галасоў<ref name="Beckett-p23"/>. Падчас перадвыбарнай кампаніі яе падтрымлівалі бацькі, а таксама Дэніс Тэтчэр, за якога яна выйшла замуж у снежні [[1951]] года<ref name=Beckett-p23/><ref name="Denis Thatcher">{{cite news |url=http://news.independent.co.uk/people/obituaries/article36663.ece |access-date=9 December 2007 |date=27 June 2003 |title=Sir Denis Thatcher Bt |newspaper=The Independent |first=Nicholas |last=Faith |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103100502/http://news.independent.co.uk/people/obituaries/article36663.ece |archive-date=3 студзеня 2008 |url-status=dead }}</ref>. Дэніс таксама дапамог сваёй жонцы стаць членам асацыяцыі адвакатаў<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=25}}</ref>; у [[1953]] годзе яна стала [[барыстар]]ам са спецыялізацыяй па пытаннях [[Падаткаабкладанне|падаткаабкладання]]<ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=35}}</ref>. У гэтым жа годзе ў сям’і нарадзіліся двайняты — дачка {{нп3|Кэрал Тэтчэр|Кэрал|en|Carol Thatcher}} і сын {{нп3|Марк Тэтчэр|Марк|en|Mark Thatcher}}<ref name="Beckett-p26">{{Harvnb|Beckett|2006|p=26}}</ref>. === Член Парламента === У сярэдзіне 1950-х гадоў Тэтчэр аднавіла барацьбу за месца ў Парламенце. У [[1955]] годзе ёй не ўдалося стаць кандыдатам ад Кансерватыўнай партыі ў выбарчай акрузе Орпінгтан<ref name="Beckett-p26"/>, аднак у красавіку [[1958]] года стала кандыдатам у акрузе Фінчлі. На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1959|выбарах 1959 года]] Тэтчэр падчас цяжкай перадвыбарнай кампаніі ўсё-ткі атрымала перамогу, стаўшы членам [[Палата Абшчын|Палаты Абшчын]]<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=27}}</ref>. У сваёй першай прамове ў якасці парламентарыя яна выступіла ў падтрымку {{нп3|Закон аб дзяржаўных органах (доступе да сходаў) 1960 года|Закона аб дзяржаўных органах|en|Public Bodies (Admission to Meetings) Act 1960}}, патрабуючы ад мясцовых саветаў публічнасці сваіх сходаў, а ў [[1961]] годзе адмовілася падтрымаць афіцыйную пазіцыю Кансерватыўнай партыі, прагаласаваўшы за аднаўленне пакарання {{нп3|сячэнне розгамі|розгамі|en|birching}}<ref>{{Harvnb|Campbell|2000|p=134}}</ref>. У кастрычніку [[1961]] года Тэтчэр была высунута на пасаду парламенцкага намесніка міністра пенсій і дзяржаўнага сацыяльнага страхавання ў кабінеце [[Гаральд Макмілан|Гаральда Макмілана]]<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=4}}</ref>. Пасля паразы Кансерватыўнай партыі на [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1964|парламенцкіх выбарах 1964 года]] яна стала прадстаўніком партыі па пытаннях жыллёвага будаўніцтва і зямельнай уласнасці, адстойваючы права арандатараў выкупляць муніцыпальныя жылыя дамы<ref name="Wapshott-p64">{{Harvnb|Wapshott|2007|p=64}}</ref>. У [[1966]] годзе Тэтчэр стала членам ценявой каманды Дзяржаўнага казначэйства і ў якасці дэлегата выступала супраць прапанаванага лейбарыстамі абавязковага кантролю коштаў і прыбыткаў, сцвярджаючы, што гэта прывядзе да адваротных вынікаў і разбурыць эканоміку краіны<ref name="Wapshott-p64"/>. На партыйнай канферэнцыі Кансерватыўнай партыі [[1966]] года яна раскрытыкавала палітыку высокіх падаткаў, якая праводзілася лейбарысцкім урадам. Па яе меркаванні, гэта было ''«не проста крокам на шляху да [[сацыялізм]]у, колькі крокам на шляху да [[камунізм]]у»''<ref name="Wapshott-p64"/>. Тэтчэр падкрэслівала неабходнасць захавання нізкіх падаткаў у якасці стымулу для руплівай працы<ref name="Wapshott-p64"/>. Яна таксама была адным з нешматлікіх членаў Палаты Абшчын, якія падтрымалі вызваленне ад крымінальнай адказнасці [[Гомасексуалізм|гамасексуалістаў]]<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/05/sexual-offences-no-2|title=Sexual Offences (No. 2)|date=5 July 1966|journal=Hansard|volume=731|page=267|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=4 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104201938/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/05/sexual-offences-no-2|url-status=dead}}</ref> і якія прагаласавалі за легалізацыю абортаў<ref name="Thatcher-p150">{{Harvnb|Thatcher|1995|p=150}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/22/medical-termination-of-pregnancy-bill|title=Medical Termination of Pregnancy Bill|date=22 July 1966|journal=Hansard|volume=732|page=1165|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=2 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102150407/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/22/medical-termination-of-pregnancy-bill|url-status=dead}}</ref> і забарону [[Паляванне на зайца з хартамі «па відушчым»|палявання на зайца з хартамі «па відушчым»]]<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1970/may/14/hare-coursing-bill|title=Hare Coursing Bill|date=14 May 1970|journal=Hansard|volume=801|pages=1599–1603|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=10 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110125021/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1970/may/14/hare-coursing-bill|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=Hare coursing attack; League Against Cruel Sports |newspaper=The Times |date=28 February 1989}}</ref>. Акрамя таго, Тэтчэр падтрымлівала захаванне [[Смяротная кара|смяротнага пакарання]]<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jun/24/capital-punishment|title=Capital Punishment|date=24 June 1969|journal=Hansard|volume=785|page=1235|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=27 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227015036/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jun/24/capital-punishment|url-status=dead}}</ref> і прагаласавала супраць паслаблення закона аб парадку скасавання шлюбу<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1968/feb/09/divorce-reform-bill|title=Divorce Reform Bill|date=9 February 1968|journal=Hansard|volume=758|pages=904–907|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=1 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101221424/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1968/feb/09/divorce-reform-bill|url-status=dead}}</ref><ref>{{Harvnb|Thatcher|1995|p=151}}</ref>. У [[1967]] годзе яна была абрана Пасольствам ЗША ў [[Лондан]]е для ўдзелу ў {{нп3|Праграма міжнародных візітаў|Праграме міжнародных візітаў|en|International Visitor Leadership Program}}, дзякуючы якой у Тэтчэр з’явілася ўнікальная магчымасць па праграме прафесійнага абмену на працягу шасці тыдняў наведаць гарады ЗША, сустрэцца з рознымі палітычнымі фігурамі і наведаць такія міжнародныя арганізацыі, як [[МВФ]]<ref>{{cite journal|last=Scott-Smith|first=Giles|title=„Her Rather Ambitious Washington Program“: Margaret Thatcher's International Visitor Program Visit to the United States in 1967|url=http://mountainrunner.us/library/publicdiplomacy/Scott-Smith%20(2003)-%20%E2%80%98Her%20Rather%20Ambitious%20Washington%20Program%E2%80%99%20Margaret%20Thatcher%E2%80%99s%20International%20Visitor%20Program%20Visit%20to%20the%20US%20in%201967.pdf|year=2003|journal=Contemporary British History|volume=17|issue=4|pages=65–86|publisher=Routledge – Taylor and Francis|issn=1743-7997|format=PDF|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126115302/http://mountainrunner.us/library/publicdiplomacy/Scott-Smith%20%282003%29-%20%E2%80%98Her%20Rather%20Ambitious%20Washington%20Program%E2%80%99%20Margaret%20Thatcher%E2%80%99s%20International%20Visitor%20Program%20Visit%20to%20the%20US%20in%201967.pdf|archive-date=26 лістапада 2010|url-status=dead}}</ref>. Праз год Маргарэт стала членам [[Ценявы кабінет афіцыйнай апазіцыі, Вялікабрытанія|Ценявога кабінета афіцыйнай апазіцыі]], курыруючы пытанні, звязаныя з паліўным сектарам. Незадоўга да [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1970|ўсеагульных выбараў 1970 года]] яна займалася пытаннямі транспарту, а затым адукацыі<ref>{{Harvnb|Wapshott|2007|p=65}}</ref>. === Міністр асветніцтва і навукі (1970—1974) === У [[1970]]—[[1974]] гадах Маргарэт Тэтчэр была міністрам асветніцтва і навукі ў кабінеце [[Эдвард Хіт|Эдварда Хіта]]. На парламенцкіх выбарах 1970 года перамогу атрымала Кансерватыўная партыя пад кіраўніцтвам [[Эдвард Хіт|Эдварда Хіта]]. У новым урадзе Тэтчэр была прызначана міністрам асветніцтва і навукі. У першыя месяцы знаходжання на гэтай пасадзе Маргарэт прыцягнула ўвагу грамадскасці дзякуючы спробе зрэзаць выдаткі ў гэтай сферы. Яна аддала прыярытэт акадэмічным патрэбам у школах<ref name="Reitan-p14"/> і панізіла выдаткі на дзяржаўную сістэму адукацыі, у выніку чаго была адменена бясплатная выдача [[Малако|малака]] школьнікам ва ўзросце ад сямі да адзінаццаці гадоў<ref name="Wapshott-p76">{{Harvnb|Wapshott|2007|p=76}}</ref>. У той жа час была захавана выдача малака аб’ёмам у 1/3 [[Пінта, адзінка аб'ёму|пінты]] меншым дзецям<ref name="Wapshott-p76"/>. Палітыка Тэтчэр выклікала шквал крытыкі з боку Лейбарысцкай партыі і СМІ<ref name="Reitan-p15">{{Harvnb|Reitan|2003|p=15}}</ref>, якія абазвалі Маргарэт ''«Margaret Thatcher, Milk Snatcher»'' (у перакладзе з англійскай мовы — ''«Маргарэт Тэтчэр, зладзейка малака»'')<ref name="Wapshott-p76"/>. У сваёй аўтабіяграфіі Тэтчэр пасля пісала: ''«Я атрымала каштоўны ўрок. Наклікала на сябе максімум палітычнай нянавісці за мінімум палітычнай выгады»''<ref name="Reitan-p15"/><ref>{{Harvnb|Thatcher|1995|p=182}}</ref>. Перыяд знаходжання Тэтчэр на пасадзе міністра асветніцтва і навукі быў таксама адзначаны прапановамі аб больш актыўным закрыцці мясцовымі органамі адукацыі [[Школа граматы|школ граматы]] і ўвядзенні адзінай сярэдняй адукацыі. У цэлым, нягледзячы на тое, што Маргарэт прадугледжвала захаваць школы граматы<ref name="Reitan-p14">{{Harvnb|Reitan|2003|p=14}}</ref>, доля вучняў, якія наведвалі адзіныя сярэднія школы, узрасла з 32 да 62 %<ref>{{Harvnb|Marr|2007|pp=248–249}}</ref>. === Лідар апазіцыі (1975—1979) === [[Выява:Thatcher-loc.jpg|thumb|left|150 px|Маргарэт Тэтчэр (1975)]] Пасля шэрагу складанасцяў, з якімі сутыкнуўся ўрад Хіта на працягу [[1973]] года ([[Нафтавы крызіс 1973 года|нафтавы крызіс]], патрабаванні прафсаюзаў аб павышэнні зарплат), на [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, люты 1974|парламенцкіх выбарах лютага 1974 года]] Кансерватыўная партыя пацярпела паразу ад лейбарыстаў<ref name="Reitan-p15"/>. На чарговых [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, кастрычнік 1974|усеагульных выбарах, якія адбыліся ў кастрычніку 1974 года]], вынік кансерватараў апынуўся яшчэ горшым. На фоне зніжэння падтрымкі партыі сярод насельніцтва Тэтчэр уступіла ў барацьбу за пасаду старшыні Кансерватыўнай партыі<ref name="Reitan-p16">{{Harvnb|Reitan|2003|p=16}}</ref>. Паабяцаўшы правесці партыйныя пераўтварэнні, яна заручылася падтрымкай так званага {{нп3|Камітэт 1922 года|Камітэта 1922 года|en|1922 Committee}}, які аб’ядноўваў кансерватараў-членаў Парламента<ref name="Reitan-p16"/>. У [[1975]] годзе на выбарах старшыні партыі Тэтчэр у першым туры галасавання атрымала перамогу над Хітам, які быў вымушаны сысці ў адстаўку<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article545321.ece?token=null&offset=12&page=2|title=Thatcher leads tributes to Sir Edward Heath|date=18 July 2005|access-date=14 October 2008|work=The Times|first=Philippe|last=Naughton|location=London|url-status=dead}}</ref>. У другім туры яна перамагла [[Уільям Уайтлоу|Уільяма Уайтлоу]], якога лічылі найбольш пераважным пераемнікам Хіта, а ўжо [[11 лютага]] [[1975]] года афіцыйна стала старшынёй Кансерватыўнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102452|title=Press Conference after winning Conservative leadership (Grand Committee Room)|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=29 September 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBqqRM3?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102452|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>, прызначыўшы Уайтлоу сваім намеснікам. Пасля абрання Тэтчэр стала рэгулярна наведваць афіцыйныя абеды ў {{нп3|Інстытут эканамічны адносін|Інстытуце эканамічных адносін|en|Institute of Economic Affairs}} — «мазгавым цэнтры», заснаваным магнатам, вучнем Фрыдрыха фон Хаека {{нп3|Энтані Фішэр|Энтані Фішэрам|en|Antony Fisher}}. Удзел у гэтых сустрэчах істотна паўплываў на яе погляды, якія фармаваліся зараз пад уплывам ідэй {{нп3|Ральф Харыс|Ральфа Харыса|en|Ralph Harris, Baron Harris of High Cross}} і {{нп3|Артур Селдан|Артура Селдана|en|Arthur Seldon}}. У выніку Тэтчэр стала тварам ідэалагічнага руху, які выступаў супраць ідэі [[Сацыяльная дзяржава|дзяржавы ўсеагульнага дабрабыту]]. Брашуры інстытута прапанавалі наступны рэцэпт аднаўлення брытанскай эканомікі: менш умяшання дзяржавы ў эканоміку, ніжэйшыя падаткі і больш свабоды для прадпрымальнікаў і спажыўцоў<ref>{{Harvnb|Beckett|2010|chapter=11}}</ref>. [[19 студзеня]] [[1976]] года Тэтчэр выступіла з рэзкай крытыкай Савецкага Саюза: {{quote|Рускія настроены на сусветнае панаванне, і яны імкліва набываюць сродкі, неабходныя для станаўлення ў якасці самай магутнай імперскай дзяржавы, якую калі-небудзь бачыў свет. Мужчынам у савецкім Палітбюро не трэба турбавацца наконт хуткай змены грамадскай думкі. Яны абралі [[гарматы замест масла]], у той час як для нас амаль усё астатняе важней гармат.<ref name="ironlady"/>}} У адказ на гэта газета Міністэрства абароны СССР «[[Чырвоная зорка, газета|Чырвоная зорка]]» назвала Тэтчэр ''«жалезнай дамай»''<ref name="ironlady">{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102939|title=Britain Awake|access-date=2 November 2008|publisher=Margaret Thatcher Foundation|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBrKFLf?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102939|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве пераклад гэтай мянушкі ў англійскай газеце «[[The Sunday Times]]» як ''«жалезная лэдзі»'' трывала замацаваўся за Маргарэт. Нягледзячы на аднаўленне брытанскай эканомікі ў канцы 1970-х гадоў, лейбарысцкі ўрад сутыкнуўся з праблемай грамадскай турботы наконт далейшага шляху развіцця краіны, а таксама з серыяй забастовак узімку [[1978]]—[[1979]] гадоў (гэта старонка ў гісторыі Вялікабрытаніі стала звацца «{{нп3|Зіма нязгоды|Зімой нязгоды|en|Winter of Discontent}}»). Кансерватары, у сваю чаргу, уладкоўвалі рэгулярныя нападкі на лейбарыстаў, першым чынам вінавацячы іх у рэкордным узроўні беспрацоўя. Пасля таго, як напачатку [[1979]] года ўрад [[Джэймс Калаган|Джэймса Калагана]] атрымаў [[вотум недаверу]], у Вялікабрытаніі былі абвешчаны [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1979|пазачарговыя парламенцкія выбары]]. Кансерватары пабудавалі свае перадвыбарныя абяцанні вакол эканамічных пытанняў, даказваючы неабходнасць прыватызацыі і ліберальных рэформ. Яны абяцалі змагацца з інфляцыяй і дамагацца паслаблення прафсаюзаў, паколькі забастоўкі, якія арганізуюцца імі, наносілі значную шкоду эканоміцы<ref>{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/document/110858|title=Conservative General Election Manifesto 1979|publisher=Margaret Thatcher Foundation|lang=en|access-date=2012-03-15|archive-url=https://www.webcitation.org/66BPvpKKB?url=http://www.margaretthatcher.org/document/110858|archive-date=15 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. == Прэм’ерства == === Унутраная палітыка === Па выніках [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1979|выбараў]] [[3 мая]] [[1979]] года кансерватары ўпэўнена перамаглі, атрымаўшы 43,9 % галасоў і 339 месцаў у Палаце абшчын (лейбарысты атрымалі 36,9 % галасоў і 269 месцаў у Палаце абшчын)<ref>{{cite web|url=http://www.election.demon.co.uk/geresults.html|title=General Election Results 1885-1979|author=David Boothroyd.|publisher=United Kingdom Election Results|lang=en|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6677O0LTS?url=http://www.election.demon.co.uk/geresults.html|archive-date=12 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, і [[4 мая]] Тэтчэр стала першай жанчынай — прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі<ref>{{кніга|аўтар=Robert Eccleshall, Graham S. Walker.|загаловак=Biographical dictionary of British prime ministers|выдавецтва=Routledge|год=1998|pages=358|allpages=428|isbn=9780415187213}}</ref>. На гэтым пасту Тэтчэр распачала энергічныя намаганні па рэфармаванні [[Эканоміка Вялікабрытаніі|брытанскай эканомікі]] і ўсяго грамадства. На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1983|парламенцкіх выбарах 1983 года]] кіруемыя Тэтчэр кансерватары атрымалі падтрымку 42,43 % выбаршчыкаў, у той час як [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарысты]] атрымалі толькі 27,57 % галасоў<ref>{{cite web|url=http://www.election.demon.co.uk/ge1983.html|title=GENERAL ELECTION, 9th JUNE 1983|author=David Boothroyd.|publisher=United Kingdom Election Results|lang=en|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6677hjwcU?url=http://www.election.demon.co.uk/ge1983.html|archive-date=12 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Гэтаму таксама спрыяў і крызіс у лейбарысцкай партыі, якая прапаноўвала далейшае павелічэнне дзяржаўных выдаткаў, аднаўленне дзяржаўнага сектара ў ранейшым аб’ёме і павелічэнне падаткаў для багатых. Акрамя таго, у партыі адбыўся раскол, і ўплывовая частка [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]] («банда чатырох») заснавала Сацыял-дэмакратычную партыю, якая выступіла на гэтых выбарах сумесна з [[Ліберальная партыя Вялікабрытаніі|ліберальнай партыяй]]<ref>{{кніга|аўтар=Громыко А. А.|загаловак=Политическая модернизация Великобритании: от Вестминстерской к плюральной модели демократии|спасылка=http://www.ieras.ru/pub/doc/158.doc|месца=М.|выдавецтва==Российская Академия Наук. Институт Европы|год=2005|старонкі=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005029/http://www.webcitation.org/6679F1qCe|archive-date=12 снежня 2012}}</ref>. Нарэшце, супраць лейбарыстаў сыгралі такія фактары, як агрэсіўнасць неаліберальнай ідэалогіі, папулізм тэтчэрызму, радыкалізацыя прафсаюзаў, а таксама [[Фалклендская вайна]]<ref>{{кніга|аўтар=Громыко А. А.|загаловак=Политическая модернизация Великобритании: от Вестминстерской к плюральной модели демократии|спасылка=http://www.ieras.ru/pub/doc/158.doc|месца=М.|выдавецтва=Российская Академия Наук. Институт Европы|год=2005|старонкі=15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005029/http://www.webcitation.org/6679F1qCe|archive-date=12 снежня 2012}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1987|парламенцкіх выбарах 1987 года]] [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватары]] ізноў перамаглі, атрымаўшы 42,3 % галасоў супраць 30,83 % у [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]]<ref>{{cite web|url=http://www.election.demon.co.uk/ge1987.html|title=GENERAL ELECTION, 11th JUNE 1987|author=David Boothroyd.|publisher=United Kingdom Election Results|lang=en|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6677oJD9f?url=http://www.election.demon.co.uk/ge1987.html|archive-date=12 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Гэта было звязана з тым, што Тэтчэр, дзякуючы прынятым ёю цвёрдым і непапулярным мерам у эканоміцы і сацыяльнай сферы, удалося дамагчыся стабільнага эканамічнага росту. Замежныя інвестыцыі, якія пачалі актыўна паступаць у Вялікабрытанію, спрыялі мадэрнізацыі вытворчасці і павелічэнню канкурэнтаздольнасці выпусканай прадукцыі. Пры гэтым урад Тэтчэр доўгі час паспяхова захоўваў інфляцыю на вельмі нізкім узроўні. Акрамя таго, да канца [[1980-я|80-х]] дзякуючы прынятым мерам значна скараціўся ўзровень беспрацоўя<ref>{{Harvnb|Белоусов et al|2003|pp=297}}</ref>. Асаблівая ўвага з боку СМІ надавалася ўзаемаадносінам прэм’ер-міністра з каралевай, з якой штотыдзень праводзіліся сустрэчы для абмеркавання бягучых палітычных праблем<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=28}}</ref><ref>{{Harvnb|Seward|2001|p=154}}</ref>. У ліпені [[1986]] года брытанская газета ''[[Sunday Times]]'' апублікавала артыкул, у якой аўтар сцвярджаў аб існаванні рознагалоссяў паміж [[Букінгемскі палац|Бакінгемскім палацам]] і [[Даўнінг-стрыт, 10|Даўнінг-стрытам]] па ''«шырокаму колу пытанняў, якія тычацца ўнутранай і знешняй палітыкі»''<ref name=dismayed>{{cite news |title=Queen dismayed by 'uncaring' Thatcher |newspaper=Sunday Times |date=20 July 1986|first1=Simon|last1=Freeman|first2= Michael|last2=Jones}}</ref><ref name=rift>{{cite news |title=The Queen And Thatcher: The story they couldn't kill; Alleged rift between Premier and British Monarch |newspaper=Sunday Times |date=27 July 1986|first=Michael|last=Jones}}</ref>. У адказ на гэты артыкул прадстаўнікі каралевы апублікавалі афіцыйнае аспрэчанне, адпрэчыўшы любую магчымасць канстытуцыйнага крызісу ў Брытаніі<ref name=rift/>. Пасля сыходу Тэтчэр з пасады прэм’ер-міністра асяроддзе Елізаветы II і далей звала «глупствам» любыя сцвярджэнні аб тым, што каралева і прэм’ер-міністр канфліктавалі адзін з адным<ref>{{cite news |title=Queen to toast Thatcher |url=https://archive.org/details/sim_electronic-engineering-times_1995-10-16_870/page/2 |newspaper=The Times |date=16 October 1995 |page=2}}</ref>. Пасля былы прэм’ер-міністр пісала: ''«Я заўсёды лічыла стаўленне Каралевы да працы Урада зусім карэктным… апавяданні аб супярэчнасцях паміж „дзвюма ўплывовымі жанчынамі“ былі занадта добрыя, каб іх не прыдумляць»''<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|p=18}}</ref>. ==== Эканоміка і падаткаабкладанне ==== Істотны ўплыў на эканамічную палітыку Тэтчэр аказалі ідэі [[манетарызм]]у і працы такіх эканамістаў, як [[Мілтан Фрыдман]] і [[Фрыдрых фон Хаек]]<ref name="Childs-p185">{{Harvnb|Childs|2006|p=185}}</ref>. Сумесна з [[канцлер казначэйства|канцлерам казначэйства]] [[Джэфры Хау]] Тэтчэр праводзіла палітыку, накіраваную на зніжэнне [[прамы падатак|прамых падаткаў]] на прыбытак і павышэнне [[ускосны падатак|ўскосных падаткаў]], у тым ліку [[падатак на дададзены кошт|падатку на дададзены кошт]]<ref name="Reitan-p30">{{Harvnb|Reitan|2003|p=30}}</ref>. З мэтай зніжэння тэмпаў [[Інфляцыя|інфляцыі]] і аб’ёмаў [[грашовая маса|грашовай масы]] была павялічана [[уліковая стаўка|ўліковая стаўка]]<ref name="Childs-p185"/>. У сваю чаргу, для барацьбы з [[бюджэтны дэфіцыт|бюджэтным дэфіцытам]] ужываліся вельмі непапулярныя меры: скарочаны датацыі пакінутым дзяржаўным прадпрыемствам, скарочана дапамога дэпрэсіўным рэгіёнам, зніжаны выдаткі на сацыяльную сферу (адукацыя і [[Жыллёва-камунальная гаспадарка|ЖКГ]])<ref name="Reitan-p30"/>. Падразанне выдаткаў на [[вышэйшая адукацыя|вышэйшую адукацыю]] прывяла да таго, што Тэтчэр стала першым паваенным прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі, які скончыў Оксфардскі ўніверсітэт, але не атрымаў статус ганаровага доктара ўніверсітэта (супраць гэтага выступілі не толькі студэнты, але і прагаласаваў кіруючы савет)<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/29/newsid_2506000/2506019.stm |title=29 January 1985: Thatcher snubbed by Oxford dons |access-date=9 April 2007 |year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. Створаныя ёю {{нп3|каледж гарадскіх тэхналогій|каледжы гарадскіх тэхналогій|en|City Technology College}} не карысталіся вялікім поспехам. Для кантролю выдаткаў у сферы адукацыі пасродкам адкрыцця і зачынення школ было заснавана Кансалідаванае школьнае агенцтва, якое, па словах {{нп3|Фонд сацыяльнага рынка|Фонду сацыяльнага рынка|en|Social Market Foundation}}, карысталася ''«незвычайна дыктатарскімі паўнамоцтвамі»''<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=464}}</ref>. {| class="wikitable plainrowheaders" style="float:right; text-align:center; margin:10px;" |- ! scope="col" style="width:190px;"|ВУП і дзяржаўныя выдаткі <br />па функцыянальнай класіфікацыі ! scope="col" style="width:150px;"|%-змена ў рэальным выразе<br />з 1979/80 да 1989/90<ref>{{Harvnb|Lawson|1992|p=301}}</ref> |- !scope="row" |ВУП | +23.3 |- !scope="row" |Дзяржаўныя выдаткі ўсяго | +12.9 |- !scope="row" |Правапарадак | +53.3 |- !scope="row" |Занятасць насельніцтва і падрыхтоўка спецыялістаў | +33.3 |- !scope="row" |Ахова здароўя | +31.8 |- !scope="row" |Сацыяльная абарона | +31.8 |- !scope="row" |Транспарт | −5.8 |- !scope="row" |Гандаль і прамысловасць | −38.2 |- !scope="row" |ЖКГ | −67.0 |- !scope="row" |Абарона | −3.3<ref>{{cite journal |first=Roger |last=Middleton |title=The Political Economy of Decline |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2006-07_41_3/page/580 |journal=Journal of Contemporary History |volume=41 |issue=3 |year=2006 |page=580}}</ref> |} Частка членаў Кансерватыўнай партыі з прыхільнікаў Эдварда Хіта, якія ўваходзілі ў Кабінет, не падзяляла палітыку Тэтчэр<ref name="nft"/>. Пасля англійскіх мяцяжоў [[1981]] года ў брытанскіх СМІ адкрыта загаварылі пра неабходнасць карэнных змен у эканамічным курсе краіны. Аднак на партыйнай канферэнцыі кансерватараў [[1980]] года Тэтчэр адкрыта заявіла: ''«Паварочвайце, калі жадаеце. Лэдзі не паварочвае!»''<ref name="nft">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/10/newsid_2541000/2541071.stm |title=10&nbsp;October 1980: Thatcher 'not for turning'|access-date=21 December 2008 |year=2008 |publisher=BBC|work=On this day 1950–2005}}</ref> У снежні [[1980]] года рэйтынг Тэтчэр зваліўся да 23 % — самы нізкі паказчык, які калі-небудзь быў у брытанскіх прэм’ераў-міністраў<ref name=Thornton>{{Harvnb|Thornton|2006|p=18}}</ref>. Пасля пагаршэння сітуацыі ў сферы эканомікі і паглыбленні [[Рэцэсія|рэцэсіі]] напачатку 1980-х гадоў Тэтчэр, нягледзячы на турботу з боку вядучых эканамістаў, павялічыла падаткі<ref name="Reitan-p31">{{Harvnb|Reitan|2003|p=31}}</ref><ref>{{cite news |title=An avalanche of economists |date=31 March 1981 |url=http://infotrac.galegroup.com/itw/infomark/263/101/138526786w16/purl=rc1_TTDA_0_CS285575295&dyn=75!xrn_1_0_CS285575295&hst_1?sw_aep=mclib |newspaper=The Times |page=17 |access-date=12 January 2011}}</ref>. Да [[1982]] году ў эканоміцы Вялікабрытаніі азначыліся станоўчыя зрухі, якія сведчылі аб яе аднаўленні<ref>{{Harvnb|Floud et al|2004|p=392}}</ref>: узровень інфляцыі зменшыўся з 18 % да 8,6 %. Тым не менш упершыню з 1930-х гадоў колькасць беспрацоўных склала звыш 3 млн чалавек<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/26/newsid_2506000/2506335.stm |title=26&nbsp;January 1982: UK unemployment tops three million|year=2008 |access-date=16 April 2010 |work=On this day 1950–2005|publisher=BBC }}</ref>. Да [[1983]] годзе тэмпы эканамічнага росту паскорыліся, а ўзровень інфляцыі і стаўкі крэдытавання па [[іпатэка|іпатэцы]] дасягнулі самых нізкіх з [[1970]] года паказчыкаў. Нягледзячы на гэта, аб’ём вытворчасці ў параўнанні з 1970 годам зваліўся на 30 %<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/article.asp?ID=1296|publisher=Office for National Statistics|access-date=13&nbsp;June 2008|title=Consumer Price Inflation: 1947 to 2004|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20060215080249/http://www.statistics.gov.uk/CCI/article.asp?ID=1296|archive-date=2006-02-15}}{{dead link|date=October 2011}}</ref>, а колькасць беспрацоўных дасягнула свайго піка ў [[1984]] годзе — 3,3 млн чалавек<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/unemployment-among-young-workers-hits-15-per-cent-1645728.html |title=Unemployment among young workers hits 15 per cent|newspaper=The Independent |date=16 March 2009 |access-date=21 November 2010|first=Sean|last=O'Grady |location=London}}</ref>. Да [[1987]] году ўзровень беспрацоўя ў краіне зменшыўся, стан эканомікі стабілізаваўся, а тэмпы інфляцыі былі адносна нізкімі. Немалаважную ролю ў падтрыманні эканомікі Вялікабрытаніі ігралі прыбыткі ад 90-працэнтнага падатку на [[паўночнаморская нафта|паўночнаморскую нафту]], якія на працягу 1980-х гадоў таксама актыўна выкарыстоўваліся для рэалізацыі рэформаў<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=439}}</ref>. Паводле апытанняў грамадскай думкі, Кансерватыўная партыя карысталася найбольшай падтрымкай сярод насельніцтва, а паспяховыя для кансерватараў вынікі выбараў мясцовых саветаў падштурхнулі Тэтчэр прызначыць на [[11 чэрвеня]] парламенцкія выбары, хоць крайні тэрмін для іх правядзення мінаў толькі праз 12 месяцаў. Па выніках [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1987|выбараў]], Маргарэт захавала за сабой пост прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі на трэці тэрмін<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/background/pastelec/ge87.shtml|title=BBC Politics 97|publisher=Bbc.co.uk|date=11 June 1987|access-date=14 November 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBrndLI?url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/background/pastelec/ge87.shtml|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Падчас свайго трэцяга прэм’ерскага тэрміна Тэтчэр правяла рэформу падаткаабкладання, прыбыткі ад якога ішлі ў бюджэты органаў мясцовага самакіравання: замест падатку, заснаванага на намінальным арэндным кошце дома, быў уведзены так званы «камунальны падатак» (падушны падатак), які ў ранейшым памеры павінен быў выплачваць кожны паўналетні жыхар дома<ref name="polltax">{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE7DD1030F930A15757C0A966958260 |newspaper=New York Times |access-date=30 October 2008 |date=23 April 1990 |last=Passell |first=Peter |title=Furor Over British Poll Tax Imperils Thatcher Ideology}}</ref>. У [[1989]] годзе гэты тып падатку быў уведзены ў [[Шатландыя|Шатландыі]], а ў [[1990]] годзе — у [[Англія|Англіі]] і [[Уэльс]]е<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|pp=87–88}}</ref>. Рэфармаванне сістэмы падаткаабкладання стала адной з самых непапулярных мер падчас прэм’ерства Тэтчэр<ref name="polltax"/>. Грамадская незадаволенасць вылілася [[31 сакавіка]] [[1990]] года ў буйныя дэманстрацыі ў [[Лондан]]е, у якіх прынялі ўдзел каля 70 тысяч чалавек. Дэманстрацыі на [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], урэшце, выліліся ў мяцяжы, падчас якіх 113 чалавек было паранена, а 340 чалавек — арыштавана<ref name="otd pt">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31/newsid_2530000/2530763.stm |title=31 March 1990: Violence flares in poll tax demonstration|access-date=30 October 2008 |year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. Крайняя незадаволенасць падаткам сярод насельніцтва прымусіла пераемніка Тэтчэр, [[Джон Мэйджар|Джона Мэйджара]], адмяніць яго<ref name="otd pt"/>. ==== Прыватызацыя ==== Палітыка [[прыватызацыя|прыватызацыі]] стала неад’емнай часткай так званага «[[тэтчэрызм]]у»<ref>{{Harvnb|Seldon et al|2000|p=27}}</ref>. Пасля выбараў [[1983]] года продажы дзяржаўных прадпрыемстваў на рынку камунальных паслуг паскорыліся<ref>{{Harvnb|Feigenbaum et al|1998|p=71}}</ref>. Усяго ад продажу дзяржаўных прамысловых прадпрыемстваў урад выбавіў больш £29 млрд, а ад продажу муніцыпальных дамоў — яшчэ £18 млрд<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=428}}</ref>. Працэс прыватызацыі, асабліва стратных дзяржаўных прамысловых прадпрыемстваў, спрыяў паляпшэнню шэрагу паказчыкаў гэтых прадпрыемстваў, асабліва [[прадукцыйнасць працы|прадукцыйнасці працы]]<ref name=ParkerMartin>{{cite journal |last1=Parker |first1=David |last2=Martin |first2=Stephen |title=The impact of UK privatisation on labour and total factor productivity |url=https://archive.org/details/sim_scottish-journal-of-political-economy_1995-05_42_2/page/216 |journal=Scottish Journal of Political Economy |volume=42 |issue=2 |date=May 1995 |pages=216–217}}</ref>. Быў прыватызаваны шэраг прадпрыемстваў у сферы здабычы [[прыродны газ|прыроднага газу]], [[Водазабеспячэнне|водазабеспячэння]] і [[Электразабеспячэнне|электразабеспячэння]], якія, тым не менш, заставаліся [[натуральная манаполія|натуральнымі манаполіямі]], таму іх прыватызацыя не магла прывесці да ўзнікнення канкурэнцыі на рынку. Нягледзячы на тое, што Тэтчэр заўсёды выступала супраць прыватызацыі чыгункі, лічачы, што гэта стане для брытанскага ўраду тым жа, чым і [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоа]] для [[Напалеон I|Напалеона I]], незадоўга да сваёй адстаўкі яна пагадзілася на прыватызацыю кампаніі [[British Rail]], якая была рэалізавана ўжо яе пераемнікам у [[1994]] годзе<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=495}}</ref>. Шэраг прыватызаваных вытворчасцяў дэманстраваў паляпшэнні і пад дзяржаўным кантролем. Да прыкладу, кампанія [[British Steel]] значна павялічыла сваю прадукцыйнасць, застаючыся дзяржаўным прадпрыемствам, дзейнасць якога кантралявалася прызначаным урадам старшынём у асобе Яна МакГрэгара, які за гады сваёй дзейнасці сутыкнуўся з рэзкай незадаволенасцю з боку прафсаюзаў з прычыны закрыцця заводаў і скарачэння ўдвая працоўных месцаў<ref>{{cite book |last=Kirby |first=M. W. |year=2006 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/69687 |contribution=MacGregor, Sir Ian Kinloch (1912–1998)|title=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press |edition=online |access-date=24 November 2009}}{{ODNBsub}}</ref>. Для кампенсавання страты прамога дзяржаўнага кантролю над прыватызаванымі прадпрыемствамі Урадам Вялікабрытаніі было значна пашырана рэгуляванне гэтай галіны: былі створаны такія рэгулюючыя органы, як {{нп3|Упраўленне па кантролю за газазабеспячэннем|Упраўленне па кантролю за газазабеспячэннем|en|Office of Gas and Electricity Markets}}, {{нп3|Міністэрства тэлекамунікацый|Міністэрства тэлекамунікацый|en|Oftel}} і {{нп3|Нацыянальнае упраўленне па праблемах рэк|Нацыянальнае упраўленне па праблемах рэк|en|National Rivers Authority}}<ref>{{Harvnb|Veljanovski|1990|pp=291–304}}</ref>. У цэлым вынікі прыватызацыі апынуліся дваістымі, хоць спажыўцы апынуліся ў выйгрышы дзякуючы зніжэнню коштаў і паляпшэнню прадукцыйнасці<ref name=McAleese>{{Harvnb|McAleese|2004|pp=169–170}}</ref>. Акрамя таго, дзякуючы масавай прыватызацыі многія брытанцы сталі акцыянерамі, што лягло ў аснову «[[Народны капіталізм|народнага капіталізму]]». Прыватызацыя дзяржаўных актываў суправаджалася фінансавым дэрэгуліраваннем з мэтай падтрымкі эканамічнага росту. Джэфры Хау адмяніў валютнае рэгуляванне ў [[1979]] годзе, дазволіўшы павялічыць інвеставанне капіталу ў замежныя рынкі. А так званы «Вялікі шок» [[1986]] года прывёў да зняцця большасці абмежаванняў на [[Лонданская фондавая біржа|Лонданскай фондавай біржы]]. Урад Тэтчэр падтрымліваў рост у фінансавым сектары і сферы паслуг у якасці кампенсавання дэпрэсіўных тэндэнцый у сферы прамысловасці. Па словах палітычнага эканаміста {{нп3|С'юзан Стрэйндж|С'юзан Стрэйндж|en|Susan Strange}}, гэта палітыка прывяла да фармавання «капіталізму казіно» ({{lang-en|casino capitalism}}), у выніку якога спекуляцыі і фінансавы гандаль сталі адыгрываць у эканоміцы краіны важнейшую ролю, чым прамысловая вытворчасць<ref>{{Harvnb|Gamble|2009|p=16}}</ref>. ==== Працоўныя адносіны ==== У перыяд свайго прэм’ерства Тэтчэр праводзіла актыўную барацьбу з уплывам [[прафсаюз]]аў, якія, па яе меркаванні, негатыўна ўплывалі на парламенцкую дэмакратыю і эканамічныя вынікі з прычыны рэгулярных забастовак<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|pp=97–98, 339–340}}</ref>. Першы прэм’ерскі тэрмін Маргарэт быў адзначаны шэрагам забастовак, арганізаваных часткай прафсаюзаў у адказ на новае заканадаўства, якое абмежавала іх паўнамоцтвы. У [[1981]] годзе ў [[Брыкстан]]е адбыліся сур’ёзныя беспарадкі, якія злучаліся з ростам беспрацоўя, аднак урад Тэтчэр не стаў змякчаць сваю эканамічную палітыку, якая з’яўлялася прычынай росту [[Беспрацоўе|беспрацоўя]]. У выніку супрацьстаянне прафсаюзаў з урадам скончылася безвынікова<ref name="thatcher-cw">{{cite news |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/thatcher/ |title=Margaret Thatcher |access-date=29 October 2008 |publisher=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20080703072749/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/thatcher/ |archive-date=3 ліпеня 2008 }}</ref>. Толькі 39 % членаў прафсаюзаў прагаласавала за Лейбарысцкую партыю на парламенцкіх выбарах [[1983]] года<ref>{{cite news |last=Revzin |first=Philip |title=British Labor Unions Begin to Toe the Line, Realizing That the Times Have Changed |newspaper=Wall Street Journal |date=23 November 1984}}</ref>. Па меркаванні [[BBC]], Тэтчэр «удалося пазбавіць прафсаюзы ўлады амаль на адно пакаленне»<ref name="bbcstrike">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3067563.stm |title=Enemies within: Thatcher and the unions |access-date=29 October 2008 |date=5 March 2004 |last=Wilenius |first=Paul |work=BBC News}}</ref>. Падчас другога прэм’ерскага тэрміна Тэтчэр, не робячы паслабленняў у праводжанай палітыцы, працягвала правядзенне ранейшага эканамічнага курсу, а таксама пачала больш актыўную барацьбу з уплывам прафсаюзаў: былі прыняты законы аб забароне на прымушэнне да ўваходжання ў прафсаюз, аб забароне «забастовак салідарнасці», аб абавязковым папярэджанні працадаўцаў аб пачатку забастоўкі і аб абавязковым тайным галасаванні для прыняцця рашэння аб пачатку забастоўкі. Акрамя таго, адмянялася правіла «зачыненага цэха» аб пераважным прыёме на працу членаў вядучай на гэтым прадпрыемстве [[трэд-юніян]]а, пагадненні з трэд-юніянамі аб мінімальнай гарантаванай зарплаце. З кансультатыўных урадавых камісій па пытаннях эканамічнай і сацыяльнай палітыкі таксама былі выключаны прадстаўнікі прафсаюзаў<ref>{{Harvnb|Белоусов et al|2003|pp=293}}</ref>. Хоць высілкі Тэтчэр былі накіраваны на недапушчэнне масавых забастовак, якія сталі частымі ў Вялікабрытаніі, яна пераконвала брытанцаў у тым, што гэтыя меры дапамогуць павялічыць дэмакратычнасць прафсаюзаў. Тым не менш разам са значнымі скарачэннямі на прыватызаваных стратных прадпрыемствах і хуткім ростам беспрацоўя гэта палітыка вылілася ў буйныя забастоўкі<ref>{{Harvnb|Белоусов et al|2003|pp=296}}</ref>. Забастоўка шахцёраў [[1984]]—[[1985]] гадоў стала найбуйнейшай праявай канфрантацыі паміж прафсаюзамі і брытанскім урадам. У сакавіку 1984 года {{нп3|Нацыянальнае упраўленне вугальнай прамысловасці|Нацыянальнае упраўленне вугальнай прамысловасці|en|National Coal Board}} выступіла з прапановай аб закрыцці 20 з 174 дзяржаўных шахт і скарачэнні на 20 тысяч працоўных месцаў (усяго ў галіне працавала 187 тысяч чалавек)<ref name=Glass>{{cite news|first=Robert|last=Glass|title=The Uncivilized Side of Britain Rears its Ugly Head|newspaper=The Record |date=16 December 1984|page=37}}</ref><ref name=Black>{{cite news |last=Black |first=Dave |title=Still unbowed, ex-miners to mark 25&nbsp;years since the start of the strike |url=https://archive.org/details/sim_national-journal_2009-02-21_41_8/page/19 |newspaper=The Journal |date=21 February 2009 |page=19}}</ref><ref name="pits-closed"/>. Дзве трэці шахцёраў краіны пад кіраўніцтвам [[Нацыянальны саюз гарнякоў (Вялікабрытанія)|Нацыянальнага саюза гарнякоў]] абвясцілі агульнанацыянальную забастоўку, а ўжо ўлетку да шахцёраў далучыліся працаўнікі транспарту і металургіі. Забастоўка ахапіла ўсю краіну і закранула шматлікія галіны эканомікі<ref name=Glass/><ref name="thatcher-num">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3537463.stm |title=Iron Lady versus union baron |access-date=20 November 2008 |date=6 March 2004 |last=Hannan |first=Patrick |work=BBC News}}</ref><ref name=Jones>{{cite news|first=Alan|last=Jones|title=A History of the Miners' Strike|url=https://archive.org/details/riversvoyageinto0000jone|work=Press Association National Newswire|date=3 March 2009}}</ref>. Тэтчэр адмовілася прыняць умовы забастоўшчыкаў і параўнала прэтэнзіі шахцёраў з [[Фалклендскі канфлікт|фалклендскім канфліктам]], які здарыўся за два гады да гэтых падзей: ''«Нам прыйшлося змагацца з ворагам за межамі краіны, на Фалклендскіх астравах. Мы заўсёды павінны ведаць пра ворага ўнутры краіны, з якім цяжэй змагацца і які ўяўляе большую небяспеку для свабоды»''<ref>{{Harvnb|Khabaz|2007|p=226}}</ref>. Праз год пасля пачатку забастоўкі, у сакавіку 1985 года, Нацыянальны саюз гарнякоў быў вымушаны адступіць. Шкода для эканомікі краіны ад гэтых падзей ацэньвалася, сама меней, у £1,5 млрд. Акрамя таго, забастоўкі сталі прычынай моцнага падзення курсу [[Фунт стэрлінгаў|фунта стэрлінгаў]] у адносінах да [[долар ЗША|долара ЗША]]<ref name=Harper>{{cite news |last=Harper |first=Timothy |title=Miners return to work today. Bitter coal strike wrenched British economy, society |newspaper=Dallas Morning News |date=5 March 1985 |page=8}}</ref>. Урад Вялікабрытаніі зачыніў у [[1985]] годзе 25 нерэнтабельных шахт, а да [[1992]] года іх лік склаў 97<ref name="pits-closed"/>. Пакінутыя шахты былі прыватызаваны<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3531819.stm |title=UK Coal sees loss crumble to £1m |access-date=20 November 2008 |date=4 March 2004 |work=BBC News}}</ref>. Наступнае зачыненне яшчэ 150 вугальных шахт, частка з якіх не была стратнай, прывяло да таго, што дзясяткі тысяч чалавек страцілі працу<ref name="pits-closed">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3514549.stm |title=Watching the pits disappear |access-date=20 November 2008 |date=5 March 2004|work=BBC News}}</ref><ref name=Lee>{{cite news |last=Lee |first=Adrian |title=King Coal |newspaper=Daily Express |date=9 December 2008 |pages=20–21}}</ref>. Як вядома, шахцёры ўнеслі свой уклад у адстаўку прэм’ера Хіта, таму Тэтчэр была рашуча настроена атрымаць поспех там, дзе ён пацярпеў няўдачу. Для мінімізацыі наступстваў забастоўкі брытанскі ўрад павялічыў здабычу нафты ў [[Паўночнае мора|Паўночным моры]] і павялічыў імпарт нафты, а таксама сачыў за забеспячэннем працы тых, хто з-за боязі страціць працу не далучыўся да забастоўшчыкаў, і настроіла грамадскую думку супраць удзельнікаў забастоўкі і прафсаюзаў. Стратэгія стварэння нацыянальных запасаў гаручага паліва, прызначэнне главой Нацыянальнага саюза гарнякоў Яна МакГрэгара, які вёў барацьбу з прафсаюзамі, а таксама падрыхтоўка да магчымых забастовак і мяцяжоў брытанскай паліцыі зрабілі істотны ўнёсак у перамогу Тэтчэр над прафсаюзамі<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=411}}</ref>. Вынікам дзеянняў урада стала заканчэнне забастоўкі ў [[1985]] годзе. У [[1979]] годзе колькасць забастовак у Вялікабрытаніі дасягнула свайго піка (4583 забастоўкі, колькасць страчаных працоўных дзён — больш 29 млн). У [[1984]] годзе, у год шахцёрскіх забастовак, у краіне праходзіла 1221 забастоўка. У наступныя гады прэм’ерства Тэтчэр колькасць забастовак стабільна скарачалася: у [[1990]] годзе іх было ўжо 630<ref name=ButlerButlerP375>{{Harvnb|Butler et al|1994|p=375}}</ref>. Скарачалася і колькасць членаў прафсаюзаў: з 13,5 млн у [[1979]] годзе да 10 млн чалавек у [[1990]] годзе (год адстаўкі Тэтчэр)<ref name=EvansP40>{{Harvnb|Evans|2004|p=40}}</ref>. Для барацьбы з беспрацоўем урад Тэтчэр таксама перагледзеў сістэму дапамогі беспрацоўным: была скарочана сацыяльная дапамога, знята рэгуляванне кватэрнай платы дзяржавай, стымуляваліся няпоўны працоўны дзень, больш ранні выхад на пенсію, прафесійная перападрыхтоўка на больш запатрабаваныя спецыяльнасці, пераезд у меней паспяховыя рэгіёны краіны<ref>{{Harvnb|Norpoth|1992|p=42}}</ref>. Акрамя таго, стымулявалася развіццё дробнага бізнесу. Нягледзячы на значны ўзровень беспрацоўя напачатку і сярэдзіне 80-х, дзякуючы адыходу ад традыцыйнай паваеннай палітыкі поўнай занятасці<ref>{{Harvnb|Norpoth|1992|p=11}}</ref> шматлікія прамысловыя прадпрыемствы здолелі значна палепшыць сваю канкурэнтаздольнасць, скараціўшы выдаткі. У сваю чаргу, гэта спрыяла эканамічнаму росту<ref>{{Harvnb|Evans|2004|p=32—33}}</ref>. ==== Сацыяльная сфера ==== Неаліберальная палітыка Тэтчэр закранула не толькі сферы эканомікі, фінансаў і працоўных адносін, але і сацыяльную сферу, на якую ўрад краіны імкнуўся распаўсюдзіць тыя ж самыя прынцыпы і выкарыстоўваць ідэнтычную стратэгію — зніжэнне выдаткаў, прыватызацыя і дэрэгуляванне. Падобная палітыка дазволіла, з аднаго боку, распаўсюдзіць элементы рынку ў гэтай сферы, з другога боку — умацаваць кантроль над ёй з боку цэнтральнага ўрада<ref name="educationengland">{{cite web|url=http://www.educationengland.org.uk/history/chapter08.html|title=Education in England: a brief history. Thatcherism: the marketisation of education|author=Derek Gillard.|lang=en|access-date=2012-03-31|archive-url=https://www.webcitation.org/66ZpRkOFc?url=http://www.educationengland.org.uk/history/chapter08.html|archive-date=31 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. ===== Адукацыя ===== У першыя гады прэм’ерства Тэтчэр сфера адукацыі не была асноўным прыярытэтам для ўрада краіны, які быў больш заняты барацьбой з інфляцыяй і прафсаюзамі, аднак ужо ў [[1981]] годзе, пасля прызначэння міністрам адукацыі {{нп3|Кейт Джозеф|Джозефа Кейта|en|Keith Joseph}}, адзначыўся паварот у палітыцы, які стаў адлюстраваннем імкнення Тэтчэр узяць пад кантроль дзейнасць адукацыйных устаноў і ў той жа час распаўсюдзіць на іх рыначныя законы, паводле якіх выжывае наймацнейшы, гэта значыць школы, якія карыстаюцца найбольшай папулярнасцю<ref name="educationengland" />. Сярод важных дасягненняў Тэтчэр у гэтай сферы стала ўвядзенне так званых {{нп3|Схема субсідавання раёнаў|схем субсідавання раёнаў|en|Assisted Places Scheme}}, паводле якога навучанне вучняў магло быць часткова ці цалкам аплачана за кошт дзяржаўных сродкаў. Гэта дазволіла таленавітым дзецям з бедных сем’яў наведваць прыватныя школы, навучанне ў якіх было платным<ref>{{Harvnb|Viner|2009|p=57}}</ref>. Акрамя таго, бацькам вучняў было дадзена права самастойна вызначаць месца навучання сваіх дзяцей, а не накіроўваць іх у тыя школы, да якіх яны былі прыпісаны, а таксама з’яўляцца членамі кіруючых саветаў школ<ref>{{Harvnb|Viner|2009|p=58}}</ref>. Законам аб адукацыйнай рэформе [[1988]] года ў Вялікабрытаніі ўводзіліся {{нп3|Нацыянальны навучальны план|нацыянальныя навучальныя планы|en|National Curriculum (England, Wales and Northern Ireland)}}, у аснове якіх была ідэя атрымання вучнямі падобнай адукацыі незалежна ад тыпу школы і яе месцазнаходжання. Былі выдзелены «асноўныя прадметы», да якіх былі аднесены [[англійская мова]], [[матэматыка]] і навука, а таксама «фундаментальныя прадметы» — [[гісторыя]], [[геаграфія]], [[тэхналогія]], [[музыка]], [[мастацтва]] і [[фізіка]]. У сярэдняй школе ўводзілася абавязковае вывучэнне замежнай мовы<ref name="Viner59">{{Harvnb|Viner|2009|p=59}}</ref>. Сур’ёзныя меры былі прыняты з боку Тэтчэр у кірунку зніжэння ролі і самастойнасці мясцовых органаў народнай адукацыі, якія займаліся фінансавым кіраваннем школ. Замест іх фінансы былі перададзены пад кантроль кіраўнікоў, сярод якіх было шмат і бацькоў вучняў<ref name="Viner59" />. Законам [[1988]] года таксама ўводзіўся новы тып устаноў сярэдняй адукацыі — {{нп3|Гарадскі тэхналагічны каледж|гарадскія тэхналагічныя каледжы|en|City Technology College}}, якія атрымалі фінансавую падтрымку з боку дзяржавы (пры гэтым таксама фінансаваліся з боку прыватных спонсараў і дабрачынных унёскаў). Навучанне ў гэтых каледжах было бясплатным<ref>{{Harvnb|Viner|2009|p=60}}</ref>. ===== Ахова здароўя ===== На перыяд прэм’ерства Тэтчэр прыйшлося ўзнікненне эпідэміі [[СНІД]]у, аднак першапачаткова Урад краіны заставаўся безуважным да гэтага пытання. Тэма [[ВІЧ]] была паднята толькі ў [[1984]] годзе, калі паўстала пытанне аб неабходнасці забеспячэння бяспекі донарскай крыві. У выніку ў перыяд з 1984 па 1985 год праблема СНІДу развівалася, у першую чаргу, у кантэксце [[Гематрансфузія|гематрансфузіі]] і барацьбы з [[наркаманія]]й<ref>{{Harvnb|Berridge et al|2002|p=28}}</ref>. Непапулярнасць гэтай тэмы ў рамках дзейнасці брытанскага ўрада тлумачылася некалькімі прычынамі. Па-першае, існавала ўяўленне аб тым, што новы вірус распаўсюджаны ў першую чаргу сярод [[Гомасексуалізм|гамасексуалістаў]] і, у меншай ступені, сярод іншых маргінальных груп, таму ён мала пагражаў звычайным грамадзянам краіны. Па-другое, Кансерватыўная партыя імкнулася супрацьпаставіць сябе лейбарыстам, якія выступалі ў падтрымку правоў [[Сексуальныя меншасці|сексуальных меншасцей]]. У значнай ступені гэта тлумачылася прыхільнасцю кансерватараў да больш кансерватыўных поглядаў у пытанні сямейных адносін і сямейных каштоўнасцяў<ref>{{Harvnb|Berridge et al|2002|p=29}}</ref>. Зыходзячы з гэтага, у [[1986]] годзе Міністэрства адукацыі разгарнула ў школах кампанію супраць стварэння станоўчага вобразу гомасексуалізму, а ў [[1988]] годзе была прынята вядомая [[Артыкул 28 закона аб мясцовым самакіраванні Вялікабрытаніі|папраўка да Закона аб мясцовым самакіраванні]], якая прадпісвала [[мясцовае самакіраванне|мясцовым органам улады]] «не дапушчаць садзейнічання ў распаўсюджванні [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасці]] ці матэрыялаў з мэтай яго заахвочвання», а таксама «не дапушчаць падчас навучання ў школах матэрыялаў аб прымальнасці гомасексуальнасці»<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1988/9/section/28|title=Local Government Act 1988|publisher=The National Archives|access-date=2012-03-31|archive-url=https://www.webcitation.org/66ZkaTA9v?url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1988/9/section/28|archive-date=31 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. У той жа час прынятая ў [[1986]] годзе новая палітыка ў сферы барацьбы са СНІДам, якая складалася ў распаўсюджванні палавой асветы сярод насельніцтва як адзіна эфектыўнага спосабу барацьбы з эпідэміяй, прадугледжвала супрацоўніцтва і ўдзел у яе рэалізацыі груп найбольшай рызыкі, у першую чаргу гей-супольнасці. Такім чынам, Урад да гэтага часу хутчэй прытрымліваўся стратэгіі прафілактычных мер (заклік выкарыстоўваць [[прэзерватыў|прэзерватывы]], аднаразовыя шпрыцы), а не палітыкі пакарання ці адчужэння асноўных груп рызыкі, хоць і падтрымліваў вобраз гомасексуалізму як анамальнай з’явы. У значнай ступені, такая змена ў палітыцы была выклікана бояззю перад эпідэміяй СНІДу сярод гетэрасексуальных пар, а таксама навуковымі публікацыямі амерыканскіх спецыялістаў<ref name="Berridge">{{Harvnb|Berridge et al|2002|p=30}}</ref>. Аднак ужо ў [[1989]] годзе, па меры знікнення трывогі ў грамадстве наконт эпідэміі СНІДу, адбыліся чарговыя змены ў палітыцы па гэтым пытанні. Тэтчэр, упэўненая ў перабольшанні праблемы, распусціла адмысловы аддзел па пытаннях СНІДу пры Міністэрстве аховы здароўя, а таксама адмовілася фінансаваць акадэмічныя даследаванні ў сферы сексуальных паводзін. У выніку, СМІ зноў сталі пісаць аб гэту праблеме як аб бядзе гей-супольнасці, а не традыцыйных сексуальных пар<ref name="Berridge" />. ==== Праблема Паўночнай Ірландыі ==== У [[1981]] годзе прадстаўнікі [[Часовая Ірландская рэспубліканская армія|Часовай Ірландскай рэспубліканскай арміі]] і [[Ірландская нацыянальная вызваленчая армія|Ірландскай нацыянальнай вызваленчай арміі]], якія адбывалі турэмнае зняволенне ў паўночнаірландскай турме [[турма Мэйз|Мэйз]], уладкавалі [[Ірландская галадоўля 1981 года|галадоўлю]], патрабуючы вярнуць ім статус палітычных зняволеных, якога яны былі пазбаўлены папярэднім лейбарысцкім урадам<ref name="strike"/>. Галадоўлю пачаў [[Бобі Сэндс]], які заявіў, што гатовы галадаць да смерці, калі ўрад не пойдзе на паляпшэнне ўмоў адбывання зняволення яго сакамернікамі<ref name="strike">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/3/newsid_2451000/2451503.stm |year=2008 |title=3 October 1981: IRA Maze hunger strikes at an end |publisher=BBC|work=On this day 1950–2005 }}</ref>. Аднак Тэтчэр адмовілася ісці на ўступкі. Па яе словах, ''«злачынствы ёсць злачынствы, і палітычнага аспекту ў гэтым выпадку няма»''<ref name="strike"/>. Тым не менш брытанскі ўрад вёў тайныя перамовы з рэспубліканскімі лідарамі, спрабуючы спыніць галадоўлі<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/ireland/article6036723.ece |title=Was Gerry Adams complicit over hunger strikers? |access-date=20 April 2009 |date=5 April 2009 |newspaper=Sunday Times |last=Clarke |first=Liam |location=London |archive-date=1 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301124629/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/ireland/article6036723.ece |url-status=dead }}</ref>. Пасля смерці Сэндса і дзевяці іншых зняволеных, якія галадалі ад 46 да 73 дзён, зняволеныя ірландскія нацыяналісты былі зраўнаваны ў правах з іншымі зняволенымі — членамі ўзброеных фарміраванняў, аднак Тэтчэр катэгарычна адмовілася даць ім палітычны статус<ref name="CAIN-hs"/>. Галадоўля прывяла да эскалацыі гвалту ў Паўночнай Ірландыі, а ў [[1982]] годзе палітык з [[Шын Фейн]] Дэні Морысан назваў Тэтчэр ''«найбуйнейшым ублюдкам, якога мы калі-небудзь ведалі»'' ({{lang-en|the biggest bastard we have ever known}})<ref>{{Harvnb|English|2005|pp=207–208}}</ref>. [[12 кастрычніка]] [[1984]] года [[Ірландская рэспубліканская армія]] здзейсніла замах на Тэтчэр, падарваўшы бомбу ў гатэлі ў [[Брайтан]]е падчас канферэнцыі кансерватараў<ref name="bbc-bomb">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/12/newsid_2531000/2531583.stm|access-date=29 October 2008 |year=2008 |title=12 October 1984: Tory Cabinet in Brighton bomb blast|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. У выніку тэракту былі забіты пяць чалавек, у тым ліку жонка аднаго з членаў Кабінета міністраў. Сама Тэтчэр не пацярпела і на наступны дзень адкрыла партыйную канферэнцыю<ref name="bbc-bomb"/>. Як і было запланавана, яна выступіла з дакладам<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|pp=379–383}}</ref>, што выклікала падтрымку з боку палітычных колаў і павялічыла яе папулярнасць сярод грамадскасці<ref>{{cite journal |last1=Lanoue |first1=David J. |last2=Headrick |first2=Barbara |title=Short-Term Political Events and British Government Popularity: Direct and Indirect Effects |url=https://archive.org/details/sim_polity_spring-1998_30_3/page/423 |journal=Polity |volume=30 |issue=3 |date=Spring 1998 |pages=423, 427, 431, 432}}</ref>. [[6 лістапада]] [[1981]] года Тэтчэр і ірландскі прэм’ер-міністр [[Гарэт Фіцджэральд]] заснавалі Англа-ірландскі міжурадавы савет, у рамках якога праводзіліся рэгулярныя сустрэчы паміж прадстаўнікамі абодвух урадаў<ref name="CAIN-hs">{{cite web|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/hstrike/chronology.htm|title=The Hunger Strike of 1981&nbsp;– A Chronology of Main Events|publisher=CAIN, University of Ulster|access-date=27 January 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBsZ3oI?url=http://cain.ulst.ac.uk/events/hstrike/chronology.htm|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. [[15 лістапада]] [[1985]] года Тэтчэр і Фіцджэральд падпісалі ў {{нп3|Замак Хілсбара|замку Хілсбара|en|Hillsborough Castle}} {{нп3|Англа-ірландскае пагадненне, 1985|Англа-ірландскае пагадненне|en|Anglo-Irish Agreement}}, па якім уз’яднанне Ірландыі павінна было адбыцца толькі ў выпадку падтрымкі гэтай ідэі большасцю насельніцтва Паўночнай Ірландыі. Акрамя таго, упершыню ў гісторыі брытанскі ўрад даў Ірландскай Рэспубліцы кансультацыйныя функцыі ў кіраванні Паўночнай Ірландыяй. Прадпісвалася скліканне міжурадавай канферэнцыі ў складзе ірландскіх і брытанскіх афіцыйных асоб для абмеркавання палітычных і іншых пытанняў, якія адносяцца да Паўночнай Ірландыі, пры гэтым Ірландская Рэспубліка прадстаўляла інтарэсы паўночнаірландскіх каталікоў<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/SEVERNAYA_IRLANDIYA.html?page=0,5|title=Северная Ирландия|publisher=Энциклопедия Кругосвет|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBtHWiV?url=http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/SEVERNAYA_IRLANDIYA.html?page=0,5|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Падпісанае пагадненне выклікала рэзкую крытыку з боку юніяністаў, якія прадстаўлялі пераважна інтарэсы пратэстанцкага насельніцтва і выступалі за захаванне [[Ольстэр]]а ў складзе Вялікабрытаніі і супраць умяшання Ірландыі ў справы Паўночнай Ірландыі. Намеснік главы юніяністаў-дэмакратаў Пітэр Робінсан нават назваў яго ''«актам палітычнай прастытуцыі»''<ref>{{кніга|аўтар=Медведев Д. М. |загаловак=: неизвестная Мэгги|выдавецтва=RIPOL classic|год=2009|старонкі=336|старонак=430}}</ref>. Да пратэстнай кампаніі пад лозунгам «Ольстэр гаворыць не» на чале з юніяністамі далучылася больш за 100 тысяч чалавек<ref>{{cite web|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/aia/chron.htm|title=Anglo Irish Agreement Chronology|publisher=[[CAIN]], University of Ulster|access-date=27 January 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBuWB2F?url=http://cain.ulst.ac.uk/events/aia/chron.htm|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Член Кансерватыўнай партыі {{нп3|Іэн Гоу|Іэн Гоу|en|Ian Gow}} сышоў з паста дзяржаўнага міністра ў Казначэйстве<ref>{{cite news |title=15 November 1985: Anglo-Irish agreement signed |year=2008|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/15/newsid_2539000/2539849.stm |access-date=4 May 2010|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref><ref>{{Harvnb|Moloney|2002|p=336}}</ref>, і ўсё 15 юніяністаў-членаў Палаты Абшчын пакінулі свае месцы; толькі адзін з іх вярнуўся ў выніку парламенцкіх давыбараў, якія адбыліся [[23 студзеня]] [[1983]] года<ref>{{Harvnb|Cochrane|2001|p=143}}</ref>. === Знешняя палітыка === [[Выява:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|thumb|Маргарэт Тэтчэр і [[Рональд Рэйган]]. [[Кэмп-Дэвід]], [[1986]]]] год У вонкавай палітыцы Тэтчэр арыентавалася на [[ЗША]] і падтрымлівала ініцыятывы [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў дачыненні да [[СССР]], да якога абодва палітыкі ставіліся з недаверам<ref name="thatcher-cw"/>. Падчас свайго першага прэм’ерскага тэрміна яна выступіла ў падтрымку рашэння [[НАТА]] аб разгортванні ў Заходняй Еўропе ракет наземнага базіравання [[BGM-109G]] і ракет малой далёкасці [[Першынг-1А]], а таксама дазволіла амерыканскім ваенным, пачынаючы з [[14 лістапада]] [[1983]] года, размясціць больш за 160 крылатых ракет на ваенна-паветранай базе ЗША [[Грынэм-Коман]], размешчанай у англійскім [[Беркшыр]]ы, чым выклікала масавыя пратэсты з боку [[Кампанія за ядзернае раззбраенне|Кампаніі за ядзернае раззбраенне]]<ref name="thatcher-cw"/>. Акрамя таго, Вялікабрытанія пры Тэтчэр закупіла на суму больш за £12 млрд<ref>{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/uk/slbm/vanguard.htm|title=Vanguard Class Ballistic Missile Submarine|access-date=16 January 2011|date=5 November 1999|publisher=Federation of American Scientists|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBv3Qjt?url=http://www.fas.org/nuke/guide/uk/slbm/vanguard.htm|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref> (у коштах [[1996]]—[[1997]] гадоў) ракеты сістэмы «[[Трайдэнт]]» для ўстаноўкі на сваіх ПЛАРБ, якімі меркавалася замяніць ракеты «[[Поларыс]]». У выніку ядзерныя сілы краіны патроіліся<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922079,00.html |title=Trident is go |access-date=16 January 2011 |date=28 July 1980 |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826001043/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922079,00.html |archive-date=26 жніўня 2013 |url-status=dead }}</ref>. Такім чынам, у пытаннях абароны брытанскі ўрад цалкам спадзяваўся на ЗША. Значную агалоску атрымала ў студзені [[1986]] года «справа Вестлэнда». Тэтчэр прыклала ўсе высілкі да таго, каб нацыянальны вытворца верталётаў «Westland» адмовіўся ад прапановы аб зліцці з боку італьянскай кампаніі [[Agusta|«Agusta»]] на карысць прапановы ад амерыканскай кампаніі «[[Sikorsky Aircraft]]». Пасля дзяржаўны сакратар абароны Вялікабрытаніі {{нп3|Майкл Хезелтайн|Майкл Хезелтайн|en|Michael Heseltine}}, які падтрымліваў пагадненне з «Agusta», падаў у адстаўку<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=419}}</ref>. [[2 красавіка]] [[1982]] года аргенцінскі дэсант, па загаду кіруючай ваеннай хунты, высадзіўся на брытанскіх [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравах]], справакаваўшы пачатак [[Фалклендская вайна|Фалклендскай вайны]]<ref>{{Harvnb|Smith|1989|p=21}}</ref>. Гэты крызіс, як паказала гісторыя, стаў ключавой падзеяй у гады прэм’ерства<ref name="Jackling 2005 230">{{Harvnb|Jackling|2005|p=230}}</ref>. Па прапанове [[Гаральд Макмілан|Гаральда Макмілана]] і Роберта Армстранга<ref name="Jackling 2005 230"/>, Тэтчэр стварыла і стала старшынёй ваеннага кабінета<ref>{{Harvnb|Hastings et al|1983|pp=80–81}}</ref>, які да 5—6 красавіка паставіў перад ВМФ Вялікабрытаніі задачу вярнуць кантроль над астравамі<ref>{{Harvnb|Hastings et al|1983|p=95}}</ref>. [[14 чэрвеня]] аргенцінскія ваенныя здаліся, а ваенная аперацыя завяршылася поспехам для брытанскага боку, хоць падчас канфлікту было забіта 255 брытанскіх ваенных і 3 жыхары Фалклендскіх астравоў. Аргенцінскі бок страціў 649 чалавек (з іх 323 чалавека загінулі ў выніку патаплення брытанскай атамнай падводнай лодкай аргенцінскага крэйсера «[[крэйсер Генерал Бельграна|Генерал Бельграна]]»)<ref name=liberation>{{cite news |title=The Falklands: 25 years since the Iron Lady won her war; Liberation Day |url=https://archive.org/details/sim_church-times_2007-06-15_7527/page/32 |newspaper=The Times |date=15 June 2007 |page=32|first=Michael|last=Evans}}</ref>. Падчас канфлікту Тэтчэр раскрытыкавалася за грэбаванне пытаннямі абароны Фалклендскіх астравоў, а таксама за рашэнне аб патапленні «Генерала Бельграна»<ref>{{Harvnb|Hastings et al|1983|pp=335–336}}</ref>. Тым не менш Тэтчэр змагла задзейнічаць усе ваенныя і дыпламатычныя магчымасці для аднаўлення кантролю Вялікабрытаніі над астравамі. Гэта палітыка была з адабрэннем сустрэта брытанцамі, што прыкметна ўмацавала пазіцыі кансерватараў, якія было пахіснуліся, і лідарства Тэтчэр у партыі перад [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1983|парламенцкімі выбарамі 1983 года]]. Дзякуючы «фалклендскаму фактару», эканамічнаму аднаўленню пачатку 1982 года і рознагалоссям сярод лейбарыстаў, Кансерватыўнай партыі на чале з Тэтчэр удалося атрымаць перамогу на выбарах<ref>{{cite journal |last1=Sanders |first1=David |last2=Ward |first2=Hugh |last3=Marsh |first3=David |title=Government Popularity and the Falklands War: A Reassessment |journal=British Journal of Political Science |volume=17 |date=July 1987 |page=28 |issue=3}}</ref>. Тэтчэр, у адрозненне ад многіх кансерватараў, халаднавата адносілася да ідэі далейшага паглыблення [[Еўрапейская інтэграцыя|еўрапейскай інтэграцыі]]. У [[1988]] годзе ў сваёй прамове ў [[Бругэ]] яна выступіла супраць ініцыятыў [[Еўрапейская эканамічная супольнасць|ЕЭС]] аб павышэнні цэнтралізацыі ў прыняцці рашэнняў і стварэнні федэратыўных структур<ref>{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=107332|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=31 October 2008|date=20 September 1988|title=Speech to the College of Europe («The Bruges Speech»)|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBwAvmA?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=107332|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Хоць у цэлым Тэтчэр выступала за членства Вялікабрытаніі ў інтэграцыйным аб’яднанні, яна лічыла, што роля арганізацыі павінна быць абмежавана пытаннямі забеспячэння свабоднага гандлю і эфектыўнай канкурэнцыі<ref name="Senden-p9">{{Harvnb|Senden|2004|p=9}}</ref>. Нягледзячы на пазіцыю канцлера казначэйства [[Найджэл Лоўсан|Найджэла Лоўсана]] і міністра замежных спраў [[Джэфры Хау]]<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|p=712}}</ref>, Маргарэт выступала катэгарычна супраць удзелу краіны ў Еўрапейскім механізме валютных курсаў, папярэдніку Еўрапейскага валютнага саюза, мяркуючы, што гэта накладзе абмежаванні на брытанскую эканоміку<ref name="ecc">{{cite news |title=Thatcher stands firm against full EMS role |url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=106969 |publisher=Margaret Thatcher Foundation |access-date=8 October 2008 |last=Riddell |first=Peter |date=23 November 1987 |newspaper=Financial Times}}</ref>. Аднак [[Джон Мэйджар|Джону Мэйджару]] ўдалося пераканаць Тэтчэр, і ў кастрычніку [[1990]] года Вялікабрытанія стала ўдзельнікам механізму<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=484}}</ref>. Роля Брытанскай Садружнасці пры Тэтчэр паменшылася. Расчараванне Тэтчэр у гэтай арганізацыі тлумачылася павышанай, з яе пункту гледжання, цікавасцю Садружнасці да ўрэгулявання становішча на поўдні Афрыкі на ўмовах, якія не адказвалі патрабаванням брытанскіх кансерватараў. Тэтчэр разглядала Садружнасць толькі як карысную структуру для вядзення перамоў, якія не ўяўлялі вялікага значэння<ref>Ал. А Громыко, Великобритания эпоха реформ, М 2007 </ref>. Тэтчэр адной з першых сярод заходніх палітыкаў станоўча ацаніла рэфармісцкія настроі савецкага лідара [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]]. Яшчэ ў лістападзе 1988 года — за год да падзення [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]] і ўсходнееўрапейскіх сацыялістычных рэжымаў — яна ўпершыню адкрыта заявіла аб заканчэнні «халоднай вайны»: ''«Зараз мы не ў стане халоднай вайны»'', бо ''«новыя адносіны шырокія як ніколі»''<ref name="reforms1988">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE2DC1738F93BA25752C1A96E948260|title= Gorbachev Policy Has Ended The Cold War, Thatcher Says|date=18 November 1988|agency=Associated Press|newspaper=New York Times |access-date=30 October 2008}}</ref>. У [[1984]] годзе Тэтчэр наведала Савецкі Саюз і сустрэлася з Міхаілам Гарбачовым і Старшынём [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалаем Рыжковым]]<ref>{{cite book | last1=Zemtsov |first1=Ilya |last2=Farrar |first2=John |title=Gorbachev: The Man and the System |publisher=[[Transaction Publishers]] |year=2007 |isbn=9781412807173 |page=138}}</ref>. Першапачаткова яна выступала супраць магчымага [[Аб’яднанне Германіі (1990)|аб’яднання Германіі]]. Па яе словах, гэта ''«прывядзе да змены паваенных межаў, і мы не можам дазволіць гэтага, бо падобнае развіццё падзей паставіць пад пытанне стабільнасць усёй міжнароднай сітуацыі і можа пагражаць нашай бяспецы»''. Акрамя таго, Тэтчэр асцерагалася, што адзіная Германія будзе ў большай ступені супрацоўнічаць з СССР, адсунуўшы на другі план НАТА<ref>{{Harvnb|Gortemaker|2006|p=198}}</ref>. У той жа час прэм’ер-міністр выступала ў падтрымку незалежнасці [[Харватыя|Харватыі]] і [[Славенія|Славеніі]]<ref>{{cite news |url=http://www.margaretthatcher.org/document/111358|title=TV Interview for HRT (Croatian radiotelevision) [urges international recognition of Croatia & Slovenia]|date=22 December 1991|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=21 March 2011}}</ref>. === Адстаўка === [[Выява:ThatcherProfile.JPG|thumb|left|upright|alt=Photograph|Тэтчэр у [[1990]] годзе]] Падчас выбараў старшыні Кансерватыўнай партыі, якія адбыліся ў [[1989]] годзе, супернікам Тэтчэр выступаў мала каму вядомы член Палаты Абшчын Энтані Маер<ref name="89election">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/5/newsid_2528000/2528339.stm |access-date=1 November 2008 |year=2008 |title=5 December 1989: Thatcher beats off leadership rival|publisher=BBC|work=On this day 1950–2005 }}</ref>. З 374 членаў парламента, якія ўваходзілі ў Кансерватыўную партыі і мелі права голасу, за Тэтчэр прагаласавала 314 чалавек, у той час як за Маера — 33 чалавека<ref name="89election"/>. Яе прыхільнікі ў партыі палічылі вынік поспехам і адпрэчылі любыя сцвярджэнні аб тым, што ўнутры партыі існавалі рознагалоссі<ref name="89election"/>. Падчас свайго прэм’ерства Тэтчэр мела другі самы нізкі сярэдні ўзровень падтрымкі ў насельніцтва (каля 40 %) сярод усіх паваенных прэм’ер-міністраў Вялікабрытаніі. Апытанні грамадскай думкі сведчылі аб тым, што яе папулярнасць была ніжэй папулярнасці Кансерватыўнай партыі<ref name="ridley">{{cite news |last=Ridley |first=Matt |title=Et Tu, Heseltine?; Unpopularity Was a Grievous Fault, and Thatcher Hath Answered for It |periodical=Washington Post |date=25 November 1990 |page=2}}</ref>. Аднак упэўненая ў сабе Тэтчэр заўсёды настойвала на тым, што яе мала цікавяць розныя рэйтынгі, паказваючы на рэкордную падтрымку падчас парламенцкіх выбараў<ref>{{cite news |title=The poll tax incubus |newspaper=The Times |date=24 November 1990}}</ref>. Паводле апытанняў грамадскай думкі, праведзеных у верасні [[1990]] года, рэйтынг лейбарыстаў быў на 14 % вышэй за рэйтынг кансерватараў<ref name="howe"/>, а да лістапада кансерватары саступалі лейбарыстам ужо на працягу 18 месяцаў<ref name="ridley"/>. Вышэйпаказаныя рэйтынгі, а таксама ваяўнічая асоба Тэтчэр і ігнараванне ёю меркавання калег сталі прычынай рознагалоссяў унутры Кансерватыўнай партыі<ref name="resign-nyt"/>. У выніку менавіта партыя першай пазбавілася ад Маргарэт Тэтчэр. [[1 лістапада]] [[1990]] года [[Джэфры Хау]], апошні з першага Кабінета Тэтчэр [[1979]] года, пакінуў пост намесніка прэм’ер-міністра пасля таго, як Тэтчэр адмовілася ўзгадніць тэрміны далучэння Вялікабрытаніі да адзінай еўрапейскай валюты<ref name="howe">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/1/newsid_2513000/2513953.stm|year=2008 |access-date=1 November 2008 |title=1 November 1990: Howe resigns over Europe policy|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news |last=Millership |first=Peter |title=Thatcher's Deputy Quits in Row over Europe |newspaper=Reuters News |date=1 November 1990}}</ref>. На наступны дзень [[Майкл Хезелтайн]] абвясціў пра сваё жаданне ўзначаліць Кансерватыўную партыю<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=473}}</ref>. Паводле апытанняў грамадскай думкі, менавіта яго асоба магла дапамагчы кансерватарам абагнаць лейбарыстаў<ref>{{cite news |first=David |last=Lipsey |title=Poll swing followed downturn by Tories; Conservative Party leadership |newspaper=The Times |date=21 November 1990}}</ref>. Хоць Тэтчэр удалося заняць першае месца падчас першага тура галасавання, Хезелтайн заручыўся дастатковай колькасцю галасоў (152 галасы) для правядзення другога тура<ref name="number-10"/>. Маргарэт першапачаткова намервалася працягнуць барацьбу да пераможнага канца ў другім туры, аднак пасля кансультацый з Кабінетам яна прыняла рашэнне зняцца з выбараў<ref name="resign-nyt">{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6DB1438F930A15752C1A966958260&sec=&spon=&pagewanted=1 |title=Change in Britain; Thatcher Says She'll Quit; 11? Years as Prime Minister Ended by Party Challenge |access-date=1 November 2008 |date=23 November 1990 |newspaper=New York Times |last=Whitney|first=Craig R}}</ref><ref name="number-10">{{cite web|publisher=Government of the United Kingdom|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|title=Margaret Thatcher, 10 Downing Street|access-date=18 November 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBwdVan?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref><ref name="resign-bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/22/newsid_2549000/2549189.stm |title=22 November 1990: Thatcher quits as prime minister |year=2008 |access-date=1 November 2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. Пасля аўдыенцыі ў Каралевы і сваёй заключнай прамовы ў Палаце абшчын Тэтчэр пакінула пост прэм’ер-міністра. Сваё зрушэнне з пасады яна палічыла здрадай<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=474}}</ref>. Пасада прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі і старшыні Кансерватыўнай партыі перайшла да [[Джон Мэйджар|Джона Мэйджара]], на чале з якім Кансерватыўнай партыі ўдалося атрымаць перамогу на [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1992|парламенцкіх выбарах 1992 года]]<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2005/apr/04/electionspast.past3|title=Pollsters taxed |work=guardian.co.uk |date=4 April 2005 |access-date=23 January 2011|last=Kettle|first=Martin|publisher=Guardian News and Media |location=London}}</ref>. == Пасля адстаўкі == Пасля сыходу з пасады прэм’ер-міністра Тэтчэр на працягу двух гадоў была членам Палаты Абшчын ад Фінчлі<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=118}}</ref>. У [[1992]] годзе, ва ўзросце 66 гадоў, яна прыняла рашэнне пакінуць брытанскі парламент, што, па яе меркаванні, давала ёй магчымасць больш адкрыта выказваць сваё меркаванне па тых ці іншых падзеях<ref name="lords">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/30/newsid_2523000/2523395.stm|title=30 June 1992: Thatcher takes her place in Lords |year=2008 |access-date=1 November 2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. === Пасля сыходу з Палаты Абшчын === Пасля сыходу з Палаты Абшчын Тэтчэр стала першым былым прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі, які заснаваў фонд. У [[2005]] годзе з-за фінансавых цяжкасцяў ён быў зачынены<ref name="historyandpolicy">{{cite web |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-101.html |title=What next for Gordon Brown? |last=Theakston |first=Kevin |date=May 2010 |publisher=History & Policy |access-date=9&nbsp;December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111055350/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-101.html |archive-date=11 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Тэтчэр напісала два тамы мемуараў: ''«The Downing Street Years»'' (1993) і ''«The Path to Power»'' (1995). У ліпені [[1992]] года Маргарэт была нанята тытунёвай кампаніяй ''«[[Altria|Philip Morris]]»'' у якасці ''«геапалітычнага кансультанта»'' са службовым акладам у $250 000 і штогадовым унёскам у $250 000 у яе фонд<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1992-07-19/news/mn-4763_1_margaret-thatcher |title=Tobacco Company Hires Margaret Thatcher as Consultant |date=19 July 1992 |newspaper=LA Times |access-date=16 January 2011|agency=Associated Press}}</ref>. Акрамя таго, за кожны публічны выступ яна атрымлівала $50 000<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2007/feb/03/past.conservatives?INTCMP=SRCH |title=Into the void |date=3 February 2007 |access-date=16 January 2011 |last=Harris |first=John |newspaper=The Guardian |location=London}}</ref>. У жніўні [[1992]] года Тэтчэр заклікала [[НАТА]] спыніць уладкаваную сербамі разню ў баснійскіх гарадах [[Гораждзе]] і [[Сараева]], спыніўшы этнічныя чысткі перыяду [[Баснійская вайна|Баснійскай вайны]]. Яна параўнала сітуацыю ў Босніі з ''«горшымі крайнасцямі нацыстаў»'', заявіўшы, што сітуацыя ў краі можа стаць новым [[Халакост]]ам<ref>{{cite news |date=6 August 1992 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7DE1731F935A3575BC0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=2 |title=Stop the Excuses. Help Bosnia Now|newspaper=New York Times |access-date=2 December 2007 |last=Thatcher |first=Margaret}}</ref>. Тэтчэр таксама выступіла ў Палаце лордаў з крытыкай [[Маастрыхцкі дагавор|Маастрыхцкага дагавора]]<ref name="lords"/>, які, па яе словах, ''«яна ніколі не падпісала б»''<ref>{{cite web|title=House of Lords European Communities (Amendment) Bill Speech|date=7 June 1993|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108314|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=9 April 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/67nByW4zl?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108314|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. На фоне росту зацікаўленасці заходніх нафтавых кампаній у энергарэсурсах [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] ў верасні [[1992]] года Тэтчэр наведала [[Баку]], дзе прыняла ўдзел у падпісанні пагаднення аб правядзенні ацэнкавых распрацовак радовішчаў Чыраг і Шахдэніз паміж Урадам [[Азербайджан]]а і кампаніямі — англійскай [[British Petroleum|Брытыш Петролеум]] і нарвежскай [[Statoil|Статойл]]<ref>{{артыкул|аўтар=Сео Дон Чан.|загаловак=Каспийская нефть во взаимоотношениях Азербайджана и России|спасылка=http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/11/11_2.pdf|выданне=International Journal of Central Asian Studies|выдавецтва=The International Association of Central Asian Studies Institute of Asian Culture and Development|год=2006|том=11|старонкі=19|issn=1226-4490|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185243/http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/11/11_2.pdf|archive-date=4 сакавіка 2016}}</ref>. [[Выява:Mulroney Thatcher and Gorbachev at Reagan's funeral.jpg|thumb|300px|alt=Photograph|Тэтчэр з [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Гарбачовым]] (злева) і [[Браян Малруні|Малруні]] (у цэнтры) на пахаваннях Рэйгана]] У перыяд з [[1993]] па [[2000]] год Тэтчэр была ганаровым рэктарам [[Каледж Вільгельма і Марыі|Каледжа Вільгельма і Марыі]] ў амерыканскім штаце [[Вірджынія]]<ref>{{cite web|title=Chancellor's Robe|url=http://www.wm.edu/about/administration/chancellor/robe/index.php|publisher=College of William and Mary|access-date=18 January 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBzK1iJ?url=http://www.wm.edu/about/administration/chancellor/robe/index.php|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>, а з [[1992]] па [[1999]] год — ганаровым рэктарам [[Букінгемскі ўніверсітэт|Бакінгемскага ўніверсітэта]] (першага прыватнага ўніверсітэта Вялікабрытаніі, заснаванага ёю ў [[1975]] годзе)<ref>{{cite news |title=Thatcher installed as chancellor of private university |date=1 October 1992 |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/thatcher-installed-as-chancellor-of-private-university-charles-oulton-reports-on-a-day-of-mixed-emotions-for-the-former-prime-minister-1554652.html|newspaper=The Independent |access-date=12 January 2010|first=Charles|last=Oulton |location=London}}</ref>. Пасля абрання [[Тоні Блэр]]а старшынём Лейбарысцкай партыі ў [[1994]] годзе Тэтчэр назвала яго ''«самым небяспечным лідарам лейбарыстаў з часоў [[Х’ю Гейтскел]]а»''<ref>{{cite news |last=Castle |first=Stephen |title=Thatcher praises 'formidable' Blair |newspaper=The Independent |date=28 May 1995}}</ref>. У [[1998]] годзе пасля арышту іспанскімі ўладамі былога [[чылі]]йскага дыктатара [[Аўгуста Піначэт]]а, які павінен быў паўстаць перад судом за масавае парушэнне правоў чалавека, Тэтчэр заклікала да яго вызвалення, спаслаўшыся на тую падтрымку, які ён аказаў Вялікабрытаніі падчас Фалклендскага канфлікту<ref>{{cite news |title=Pinochet - Thatcher's ally |date=22 October 1998|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/198604.stm |access-date=15 January 2010|work=BBC News}}</ref>. У [[1999]] годзе яна наведала былога палітыка, які знаходзіўся пад [[хатні арышт|хатнім арыштам]] у прыгарадзе [[Лондан]]а<ref>{{cite news|title=Thatcher stands by Pinochet |date=26 March 1999 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/304516.stm |access-date=15 January 2010|work=BBC News}}</ref>. Піначэт быў вызвалены па рашэнні міністра ўнутраных спраў [[Джэк Стро|Джэка Стро]] ў сакавіку [[2000]] года па медыцынскіх прычынах<ref>{{cite news |title=Pinochet set free |date=2 March 2000 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/663170.stm |access-date=15 January 2010|work=BBC News}}</ref>. Падчас [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 2001|парламенцкіх выбараў 2001 года]] Тэтчэр падтрымлівала кансерватараў, хоць і не ўхваліла кандыдатуру [[Іан Дункан Сміт|Іана Дункана Сміта]] на пасаду лідара Кансерватыўнай партыі, як гэта было ў выпадку з [[Джон Мэйджар|Джонам Мэйджарам]] і [[Уільям Хейг|Уільямам Хейгам]]. Тым не менш непасрэдна пасля выбараў яна аддала перавагу Дункану Сміту, а не [[Кенет Гары Кларк|Кенету Кларку]]<ref>{{cite web|title=Letter supporting Iain Duncan Smith for the Conservative leadership published in the ''Daily Telegraph''|date=21 August 2001|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108390|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=9 April 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC0623P?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108390|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. У сакавіку [[2002]] года Тэтчэр выпусціла кнігу ''«Мастацтва кіравання дзяржавай: стратэгіі для зменлівага свету»'', якую яна прысвяціла Рональду Рэйгану<ref>{{кніга |аўтар = Margaret Thatcher. |загаловак = Statecraft |выдавецтва = HarperCollins Publishers |год = 2003 |isbn = 978-0007150649 }} }</ref>. У ёй Маргарэт выказала сваю пазіцыю па шэрагу міжнародных палітычных падзей і працэсаў. Яна сцвярджала, што на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] не будзе міру датуль, пакуль не будзе зрынуты [[Садам Хусейн]]; пісала аб неабходнасці [[Ізраіль|Ізраіля]] ахвяраваць тэрыторыяй у абмен на мір, утапічнасці [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]]. Па яе меркаванні, Брытаніі трэба перагледзець умовы свайго членства ў ЕС ці нават пакінуць інтэграцыйнае ўтварэнне, далучыўшыся да [[НАФТА]]<ref>{{Harvnb|Campbell|2003|pp=796–798}}</ref>. === Пасля 2002 года === [[26 чэрвеня]] [[2003]] года сышоў з жыцця муж Тэтчэр — Дэніс. [[3 ліпеня]] ён быў крэміраваны<ref>{{cite news|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3041546.stm|title=Lady Thatcher bids Denis farewell|date=3 July 2003|access-date=20 January 2011}}</ref>. [[11 чэрвеня]] [[2004]] года Тэтчэр наведала пахаванне Рональда Рэйгана<ref>{{cite news |title=Thatcher: 'Reagan's life was providential' |publisher=CNN |access-date=1 November 2008|date=11 June 2004 |url=http://www.cnn.com/2004/ALLPOLITICS/06/11/thatcher.transcript/}}</ref>. З прычыны праблем са здароўем быў загадзя зроблены відэазапіс з яе надмагільнай прамовай<ref>{{cite news |title=Thatcher's final visit to Reagan |access-date=1 November 2008 |date=10 June 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3793565.stm|work=BBC News}}</ref>. Потым Тэтчэр разам з асяроддзем Рэйгана адправілася ў [[Каліфорнія|Каліфорнію]], дзе наведала памінальную службу і цырымонію пахавання ў Прэзідэнцкай бібліятэцы Рональда Рэйгана<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3800315.stm |access-date=1 November 2008|date=12 June 2004 |title=Private burial for Ronald Reagan|work=BBC News}}</ref>. [[Выява:Thatcher 2006 September 11 event.jpg|thumb|300px|Тэтчэр на памінальнай службе ў гонар пяцігоддзя з дня [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных актаў 11 верасня 2001 года]]. Справа — [[Дзік Чэйні]] і яго жонка]] Сваё 80-годдзе Маргарэт адсвяткавала [[13 кастрычніка]] [[2005]] года ў лонданскай гасцініцы ''Mandarin Oriental Hotel''. Сярод госцяў лічыліся [[Елізавета II]], [[герцаг Эдынбургскі]], [[Аляксандра Кенцкая]] і Тоні Блэр<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/4329132.stm |title=Thatcher marks 80th with a speech |access-date=1 November 2008 |date=13 October 2005 |work=BBC News}}</ref>. Джэфры Хау, які таксама прысутнічаў на ўрачыстасцях, заявіў, што ''«яе сапраўдны трыумф трансфармаваў не толькі адну, колькі абедзве партыі, таму, калі лейбарысты вярнуліся да ўлады, большая частка прынцыпаў тэтчэрызму была прынята імі як дадзенасць»''<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/4337404.stm |access-date=1 November 2008 |date=13 October 2005 |title=Birthday tributes to Thatcher|work=BBC News}}</ref>. У [[2006]] годзе Тэтчэр у якасці госця [[Дзік Чэйні|Дзіка Чэйні]] наведала ў Вашынгтоне афіцыйную памінальную службу ў памяць аб [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных актах 11 верасня 2001 года]]. Падчас візіту Маргарэт сустрэлася з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Кандаліза Райс|Кандалізай Райс]]<ref>{{cite web |title=9/11 Remembrance Honors Victims from More Than 90 Countries |access-date=1 November 2008 |publisher=United States Department of State |date=11&nbsp;September 2006 |url=http://montevideo.usembassy.gov/usaweb/paginas/2006/06-334EN.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20060922193936/http://montevideo.usembassy.gov/usaweb/paginas/2006/06-334EN.shtml |archive-date=22 верасня 2006 |url-status=dead }}</ref>. У лютым [[2007]] года Тэтчэр стала першым прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі, якому пры жыцці ўстанавілі помнік у брытанскім парламенце (афіцыйнае адкрыццё адбылося [[21 лютага]] [[2007]] года ў прысутнасці былога палітыка). Бронзавая статуя з выцягнутай правай рукой<ref>{{cite news |url=http://newsmax.com/archives/ic/2007/2/21/195931.shtml?s=ic |title=Statue of Margaret Thatcher Unveiled |agency=Associated Press |date=21 February 2007 |access-date=1 November 2008}}</ref> размешчана насупраць статуі палітычнага куміра Тэтчэр — [[Уінстан Чэрчыль|Уінстана Чэрчыля]]<ref name="bronze"/>. Тэтчэр выступіла з кароткай прамовай у Палаце абшчын, заявіўшы, што ''«я хутчэй аддала перавагу б жалезнай статуі, але бронза таксама сыдзе… Яна не саржавее»''<ref name="bronze">{{cite news |date=21 February 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6384029.stm |title=Iron Lady is honoured in bronze |access-date=9 April 2007|work=BBC News}}</ref>. У канцы лістапада [[2009]] года Тэтчэр ненадоўга вярнулася на [[Даўнінг-стрыт, 10]], каб прадставіць публіцы свой афіцыйны партрэт, выкананы мастаком Рычардам Стоўнам (ён жа ствараў партрэты Елізаветы II і яе маці — [[Елізавета Боўз-Лаян|Елізаветы Боўз-Лаян]])<ref name=ThatcherReturns>{{cite news |title=Margaret Thatcher returns to Downing Street |newspaper=Daily Telegraph |date=23 November 2009 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/margaret-thatcher/6636644/Margaret-Thatcher-returns-to-Downing-Street.html |access-date=23 November 2009 |location=London}}</ref>. Гэта падзея стала праявай асаблівай павагі да былога прэм’ер-міністра, які знаходзіўся яшчэ пры жыцці<ref>{{cite news |title=Brown bans cameras from No.10 portrait unveiling&nbsp;... |newspaper=Daily Mail |date=23 November 2009 |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1229921/Brown-bans-cameras-No10-portrait-unveiling--After-Thatcher-win-votes.html |access-date=23 November 2009 |first1=Simon |last1=Walters |first2=Glen |last2=Owen |location=London}}</ref>. У [[2002]] годзе Тэтчэр перажыла некалькі мікраінсультаў, пасля якіх урач параіў ёй адмовіцца ад удзелу ў публічных мерапрыемствах і адысці ад грамадскай і палітычнай дзейнасці<ref>{{cite press release |title=Statement from the office of the Rt Hon Baroness Thatcher LG OM FRS |publisher=Margaret Thatcher Foundation |date=22&nbsp;March 2002|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=109305 |access-date=9 November 2008}}</ref>. Пасля непрытомнасці падчас абеду ў Палаце абшчын, якая здарылася [[7 сакавіка]] [[2008]] года, яна была дастаўлена ў бальніцу Сент-Томас у цэнтральнай частцы Лондана<ref name="ill08">{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-528755/Immaculate-Baroness-Thatcher-leaves-hospital-collapsing-fruit-jelly.html |title=Immaculate as ever, Baroness Thatcher leaves hospital after collapsing over the fruit jelly |access-date=9 November 2008 |date=8 March 2008 |last=Walters |first=Simon |newspaper=Daily Mail |location=London}}</ref>. У чэрвені [[2009]] года была шпіталізавана ў сувязі з пераломам рукі. 4 ліпеня 2011 года Тэтчэр павінна была прысутнічаць на цырымоніі адкрыцця 10-футавага помніка Рональду Рэйгану ў Лондане, але не змагла ў сувязі з дрэнным самаадчуваннем<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-14009137|title=Ronald Reagan statue unveiled at US Embassy in London|publisher=BBC News|date=4 ліпеня 2011}}</ref>. У тым жа месяцы ў апытанні арганізацыі «[[Ipsos MORI]]» яна была названа самым кампетэнтным брытанскім прэм’ер-міністрам за апошнія 30 гадоў<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/d4e23a0c-a3f9-11e0-8b4f-00144feabdc0.html|title=Thatcher heads poll of most competent PMs|last=Stacey|first=Kiran|date=3 ліпеня 2011|newspaper=Financial Times}}</ref>, а 31 ліпеня было абвешчана, што яе офіс ў Палаце Лордаў зачынены<ref>{{cite news|last=Walker|first=Tim|url=http://www.telegraph.co.uk/news/8671195/Baroness-Thatchers-office-is-closed.html|title=Baroness Thatcher's office is closed|date=30 ліпеня 2011|newspaper=The Daily Telegraph}}</ref>. === Смерць і пахаванне === Маргарэт Тэтчэр памерла 8 красавіка 2013 года ва ўзросце 87 гадоў пасля перанесенага [[інсульт]]у. Яна здымала нумар-люкс у гатэлі «[[Гатэль рыц, Лондан|Рыц]]» у Лондане са снежня 2012 года пасля таго, як ёй стала цяжка ўздымацца па лесвіцы свайго дома «[[Чэстэр Скуэр]]» у [[Раён Белгравія|Белгравіі]]<ref>{{cite news|last=Swinford|first=Steven|url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/margaret-thatcher/9980269/Margaret-Thatcher-final-moments-in-hotel-without-her-family-by-her-bedside.html|title=Margaret Thatcher: final moments in hotel without her family by her bedside|newspaper=The Daily Telegraph|date=8 April 2013}}</ref>. Рэакцыі на вестку пра смерць Тэтчэр у Вялікабрытаніі былі змяшаныя, пачынаючы ад апісання яе як найвялікшага прэм’ер-міністра мірнага часу ў краіне да грамадскіх урачыстасцяў з нагоды яе смерці і выразаў асабістай непрыязнасці<ref>{{cite news|last1=Burns|first1=John F.|last2=Cowell|first2=Alan|url=http://www.nytimes.com/2013/04/11/world/europe/british-lawmakers-margaret-thatcher-legacy.html?pagewanted=all&_r=0|title=Parliament Debates Thatcher Legacy, as Vitriol Flows Online and in Streets|newspaper=The New York Times|date=10 April 2013}}</ref>. Падрабязная інфармацыя пра пахаванне Тэтчэр была загадзя ўзгодненая з ёй<ref name="Independent, 12 April 2013">{{cite news|last=Wright|first=Oliver|title=Funeral will be a 'ceremonial' service in line with Baroness Thatcher's wishes|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/funeral-will-be-a-ceremonial-service-in-line-with-baroness-thatchers-wishes-8565093.html|newspaper=The Independent|date=8 April 2013}}</ref>. [[Дзяржаўныя пахаванні ў Вялікабрытаніі|Цырымонія была ўрачыстай]] і ўключала ў сябе ваеннае ўшанаванне і царкоўную службу ў [[Сабор Святога Паўла|Саборы Святога Паўла]] 17 красавіка<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22067155|title=Ex-Prime Minister Baroness Thatcher dies, aged 87|date=8 April 2013|publisher=BBC News}}</ref><ref name="BBC News, 9 April 2013">{{cite news|title=Margaret Thatcher funeral set for next week|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22079749|publisher=BBC News|date=9 April 2013}}</ref>. На пахаванні прысутнічалі [[Лізавета II|каралева Лізавета II]] і [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]], герцаг Эдынбургскі<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22177366|title=Margaret Thatcher: Queen leads mourners at funeral|publisher=BBC News|date=17 April 2013}}</ref>. Гэта быў другі раз за час праўлення каралевы, калі яна прысутнічала на пахаванні былога прэм’ер-міністра (пасля пахавання [[Уінстан Чэрчыль|Уінстана Чэрчыля]] ў 1965 годзе)<ref>{{cite news|last=Davies|first=Caroline|url=http://www.guardian.co.uk/politics/2013/apr/10/queen-decision-lady-thatcher-funeral|title=Queen made personal decision to attend Lady Thatcher's funeral|newspaper=The Guardian|date=10 April 2013}}</ref>. Пасля службы ў саборы цела Маргарэт Тэтчэр было крэміравана крэматорыі «[[Крэматорый Мортлэйк|Мортлэйк]]», там жа, дзе і цела яе мужа. Крэмацыя адбылася 28 верасня ў [[Каралеўскі шпіталь Чэлсі|Каралеўскім шпіталі Чэлсі]]. Падчас прыватнай цырымоніі прах Тэтчэр быў аддадзны зямлі на тэрыторыі лякарні, таксама як і прах яе мужа<ref name=Telegraph-20130913>{{cite news|title=Baroness Thatcher's ashes laid to rest|url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/margaret-thatcher/10341402/Baroness-Thatchers-ashes-laid-to-rest.html|newspaper=The Telegraph|date=28 September 2013}}</ref><ref name=BBC-intere>{{cite news|title=Margaret Thatcher's ashes laid to rest at Royal Hospital Chelsea|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-24316701|publisher=BBC News|date=28 September 2013}}</ref>. == Спадчына == Для прыхільнікаў Тэтчэр яна застаецца палітычнай фігурай, якая змагла аднавіць брытанскую эканоміку, нанесці істотны ўдар па прафсаюзах і аднавіць імідж Вялікабрытаніі ў якасці сусветнай дзяржавы<ref name="legacy-bbc">{{cite news |title=Evaluating Thatcher's legacy |date=4 May 2004 |access-date=1 November 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3681973.stm|work=BBC News}}</ref>. У перыяд яе прэм’ерства з 7 да 25 % узрасла колькасць брытанскіх жыхароў, якія валодалі акцыямі; больш мільёна сем’яў набылі дамы, што належалі раней муніцыпальным саветам, што павялічыла лік домаўладальнікаў з 55 да 67 %. Агульны асабісты дабрабыт вырас на 80 %<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=430}}</ref>. Перамога ў [[Фалклендская вайна|Фалклендскай вайне]] і цесны саюз з [[ЗША]] таксама лічацца адным з яе найважнейшых дасягненняў<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/newsnight/7593554.stm | work=BBC News | title=Who has been UK's greatest post-war PM? | date=16 September 2008}}</ref>. У той жа час перыяд прэм’ерства Тэтчэр быў адзначаны высокім беспрацоўем насельніцтва і рэгулярнымі забастоўкамі<ref name="legacy-bbc"/>. У пытанні беспрацоўя большасць крытыкаў вінавацяць яе эканамічную палітыку, якая знаходзілася пад моцным уплывам ідэй [[манетарызм]]у<ref>{{cite web|author=Susie Boniface|url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2010/10/24/george-osborne-wreaks-havoc-just-like-margaret-thatcher-in-1980s-115875-22654756/|title=George Osborne wreaks havoc .. just like Margaret Thatcher in 1980s|publisher=mirror.co.uk|access-date=21 August 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC0YpuW?url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/george-osborne-wreaks-havoc--256105|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Гэта праблема, у сваю чаргу, стала прычынай распаўсюджвання наркаманіі і сямейных разводаў<ref>{{Harvnb|Richards|2004|p=63}}</ref>. Выступаючы ў красавіку [[2009]] года ў [[Шатландыя|Шатландыі]], напярэдадні трыццацігадовай гадавіны яе абрання ў якасці прэм’ер-міністра, Тэтчэр настойвала на тым, што ніколькі не шкадавала аб сваіх дзеяннях падчас прэм’ерства, у тым ліку ў пытанні ўвядзення падушнага падатку і адмовы ад субсідавання ''«састарэлай прамысловасці, чые рынкі збыту знаходзіліся ў заняпадзе»''<ref>{{cite news |title=Thatcher: I did right by Scots; Thatcher: I regret nothing|newspaper=Sunday Times |date=26 April 2009 |page=1|first=Jason|last=Allardyce}}</ref>. Прэм’ерства Тэтчэр стала самым працяглым у [[XX]] стагоддзі, з часоў [[Роберт Гаскойн-Сесіл, 3-ці маркіз Солсберы|Солсберы]] ([[1885]], [[1886]]—[[1892]] і [[1895]]—[[1902]]) і самым працяглым бесперапынным знаходжаннем на пасадзе з часоў [[Роберт Джэнкінсан|лорда Ліверпуля]] ([[1812]]—[[1827]])<ref>{{cite web|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|title=Margaret Thatcher|access-date=18 April 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBwdVan?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/marquess-of-salisbury|title=Marquess of Salisbury|access-date=18 April 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC1z5c7?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/marquess-of-salisbury|archive-date=20 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/earl-of-liverpool|title=Earl of Liverpool|access-date=18 April 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC2P6Zl?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/earl-of-liverpool|archive-date=20 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. === Узнагароды === [[Выява:Margaret Thatcher awarded Presidential Medal of Freedom.jpg|thumb|left|Прэзідэнт ЗША [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш стар.]] уручае Тэтчэр [[Прэзідэнцкі медаль Свабоды]] ([[1991]] год)]] Заняўшы ў [[1970]] годзе пост міністра асветніцтва і навукі, Тэтчэр стала членам [[Тайны савет Вялікабрытаніі|Тайнага савета Вялікабрытаніі]]<ref>{{cite journal |last1=Gay |first1=O. |last2=Rees |first2=A. |title=The Privy Council |journal=House of Commons Library Standard Note|id= SN/PC/2708 |year=2005 |url=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snpc-3708.pdf|format=PDF |access-date=27 February 2009}}</ref>. Праз два тыдні пасля сыходу з паста яна атрымала [[Ордэн Заслуг (Вялікабрытанія)|Ордэн Заслуг]] — адметны знак членаў абмежаванага таварыства (ордэна), заснаванага ў Вялікабрытаніі ў [[1902]] годзе каралём [[Эдуард VII|Эдуардам VII]]. Адначасова Дэніс Тэтчэр стаў уладальнікам спадчыннага тытула — [[баранэт]]ам. У [[1992]] годзе Тэтчэр стала пэрам Палаты Лордаў з прысваеннем асабістага [[Пэрства, Вялікабрытанія|спадчыннага дваранства]] з тытулам [[барон|баранэсы]] [[Кестывен]]а ў графстве [[Лінкальншыр]] і [[герб]]а<ref name="lords"/>. У [[1995]] годзе яна была прызначана Елізаветай II дамай [[Ордэн Падвязкі|Найвысакароднага Ордэна Падвязкі]] (вышэйшага рыцарскага ордэна Вялікабрытаніі). У [[1983]] годзе Тэтчэр была выбрана членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]], а пасля абрання ў [[1975]] годзе лідарам Кансерватыўнай партыі стала першай жанчынай-паўнапраўным членам (у якасці ганаровага члена) [[Карлтонскі клуб|Карлтонскага клуба]]<ref>{{cite news|work=Sunday Times|title=Carlton Club to vote on women|first=Jon|last=Ungoed-Thomas|date=8 February 1998}}</ref>. На Фалклендскіх астравах, пачынаючы з [[1992]] года, штогод [[10 студзеня]] адзначаецца Дзень Маргарэт Тэтчэр<ref name="Reuters-January">«Falklands to make 10 January Thatcher Day&nbsp;— Newspaper», ''Reuters News'' (6 January 1992).</ref> у памяць пра яе візіт на астравы ў [[1983]] годзе<ref>{{Harvnb|Wheeler|2004|p=171}}</ref><ref>Pat Roller, «Off the Record», ''Scottish Daily Record'' (10 January 2004), p. 10</ref>. Акрамя таго, у гонар палітыка была названа вуліца ў [[Порт-Стэнлі]], а таксама паўвостраў у [[Паўднёвая Джорджыі|Паўднёвай Джорджыі]]<ref name="Reuters-January"/>. Тэтчэр была ўзнагароджана Рэспубліканскім сенатарскім медалем Свабоды, а таксама адной з дзвюх вышэйшых узнагарод ЗША для грамадзянскіх асоб, якія ўручаюцца па рашэнні прэзідэнта ЗША, — [[Прэзідэнцкі медаль Свабоды|Прэзідэнцкім медалем Свабоды]]. Акрамя таго, яна стала лаўрэатам [[Прэмія Свабоды Рональда Рэйгана|Прэміі Свабоды Рональда Рэйгана]]. Тэтчэр аказвае садзейнічанне стратэгічнаму даследчаму інстытуту ЗША [[Heritage Foundation]], пры якім у [[2005]] годзе быў створаны Цэнтр свабоды імя Маргарэт Тэтчэр<ref>{{cite web|url=http://www.heritage.org/About/Departments/trustees.cfm|title=Heritage Foundation Board of Trustees|publisher=heritage.org|access-date=14&nbsp;June 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC2q6tj?url=http://www.heritage.org/about/board-of-trustees|archive-date=20 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. У [[1998]] годзе Тэтчэр было прысвоена званне [[Спіс ганаровых грамадзян Заграба|ганаровага грамадзяніна Заграба]]<ref name="honorary-citizens">{{cite web|url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1390|title=Pocasni gradanin Grada Zagreba: 1945. - 1990. (SFR Jugoslavija)|publisher=Афіцыйны сайт Заграба|language=hr|access-date=2011-07-20|archive-url=https://www.webcitation.org/61ALqklgo?url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1390|archive-date=24 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. З’яўлялася членам [[Більдэрбергскі клуб|Більдэрбергскага клуба]]<ref>{{cite news|publisher=The Times|date=April 26, 1975|page=5|title=News in Brief|quote=Mrs Thatcher, the Conservative leader and Mr Healey, the Chancellor of the Exchequer, were among participants in the twenty second Bilderberg Conference.}}</ref>. === Згадванні ў культуры === Асоба Маргарэт Тэтчэр згадана ў шэрагу мастацкіх твораў, у тым ліку ў літаратурных тэкстах, тэлевізійных праграмах, мастацкіх і дакументальных фільмах, тэатральных пастаноўках. У дакументальнай драме {{нп3|Фалклендская гульня|«Фалклендская гульня»|en|The Falklands Play}}, якая выйшла ў 2002 годзе на брытанскім тэлеканале BBC4, ролю брытанскага прэм’ер-міністра сыграла актрыса {{нп3|Патрысія Ходж|Патрысія Ходж|en|Patricia Hodge}}<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/2002/apr/11/tvandradio.television1|title=Islands mentality|author=Gareth McLean.|date=2002-04-11|publisher=The Guardian|lang=en|access-date=2012-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/66Cij2zEP?url=http://www.guardian.co.uk/media/2002/apr/11/tvandradio.television1|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>, а ў {{нп3|Маргарэт Тэтчэр: Доўгі шлях да Фінчлі|«Маргарэт Тэтчэр: Доўгі шлях да Фінчлі»|en|The Long Walk to Finchley}} — {{нп3|Андрэа Райзбара|Андрэа Райзбара|en|Andrea Riseborough}}<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/culture/tvandradioblog/2008/jun/13/margaretthatcherthelongwalktofinchley|title=Last night's TV: Margaret Thatcher: The Long Walk to Finchley|author=Sam Wollaston.|date=2008-06-13|publisher=The Guardian|lang=en|access-date=2012-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/66CiTJmxX?url=http://www.guardian.co.uk/culture/tvandradioblog/2008/jun/13/margaretthatcherthelongwalktofinchley|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, Тэтчэр стала галоўным героем у такіх фільмах, як {{нп3|Маргарэт, фільм, 2009|«Маргарэт»|en|Margaret (2009 film)}} (2009; ролю выканала {{нп3|Ліндсі Дункан|Ліндсі Дункан|en|Lindsay Duncan}})<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/culture/2009/feb/17/bbc-thatcher-drama|title=The lady's not for turning off: Drama shows the chinks in Thatcher's armour|author=Michael White.|date=2009-02-17|publisher=The Guardian|lang=en|access-date=2012-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/66CjMgYXj?url=http://www.guardian.co.uk/culture/2009/feb/17/bbc-thatcher-drama|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref> і «[[Жалезная лэдзі, фільм|Жалезная лэдзі]]» (2011; ролю выканала [[Мэрыл Стрып]])<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12393674 |title=Image of Meryl Streep as Margaret Thatcher unveiled |access-date=9 February 2011|date=8 February 2011|work=BBC News}}</ref>. За ролю Тэтчэр у апошнім фільме Мерыл Стрып стала ўладальніцай восьмай статуэткі прэміі «[[Залаты глобус]]», другой статуэткі прэміі ''[[BAFTA]]'' і атрымала трэцяга «[[Оскар]]а»<ref>{{citeweb|url=http://www.goldenglobes.org/nominations/|title=Nominations and Winners|publisher=Hollywood Foreign Press Association|lang=en|access-date=2012-3-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080103050631/http://www.goldenglobes.org/nominations/|archive-date=3 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.bafta.org/film/awards/nominees-winners-2012,2449,BA.html|title=BAFTA Film Awards Winners and Nominations in 2012|publisher=BAFTA|lang=en|access-date=2012-3-10|archive-date=19 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119230240/http://www.bafta.org/film/awards/nominees-winners-2012,2449,BA.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/84/nominees.html|title=Nominees and Winners for the 84th Academy Awards|publisher=The Academy of Motion Picture Arts and Sciences|lang=en|access-date=2012-3-10}}</ref>. ==== Кінематограф ==== * Джанет Браўн — «Рашэнне 79» (1979), «[[Толькі для вашых вачэй]]» (1981). * Кэралайн Бернстайн — «Назад у справу» (2007), «Я — Боб» (2007). * [[Мэрыл Стрып]] — [[Жалезная лэдзі, фільм|«Жалезная лэдзі»]] (2011). ==== Тэлебачанне ==== * Анжэла Торн — «Хто-небудзь за Дэніса?» (1982), «Данрулін» (1990). * Стыў Нэлан — «Выліты партрэт» (1985—1987), «Ужывую з Лондана» (1988), «KYTV» (1989), «Яблычак!» (1990), «Бен Элтан: Чалавек з Онці» (1990), «Новы дзярждзеяч» (1987—1990), «Палас» (1992), «Ноч з тысячай твараў» (2001), «У пошуках Ла Шэ» (2011). * Хілары Цёрнер — «Першы сярод роўных» (1986). * Морын Ліпман — «Пра твар» (1989). * «Картачны дамок» (1990). * Сільвія Сімс — «Тэтчэр: Апошнія дні» (1991). * «Апошні дубль» (1995). * Патрысія Ходж — «Фалклендская гульня» (2002). * Луіза Голд — «Дзённікі Алана Кларка» (2004). * Ганна Мэсі — «Піначэт у прыгарадзе» (2006). * Кіка Маркхэм — «Лінія прыгажосці» (2006). * Кэралайн Блэкістан — «Кубак!» (2006). * Элізабэт Шэперд — «Адценні чорнага: Гісторыя Конрада Блэка» (2006). * Андрэа Райзбара — «Маргарэт Тэтчэр: Доўгі шлях да Фінчлі» (2008). * Ліндсі Дункан — «Маргарэт» (2009). * [[Леслі Мэнвіл]] — «Каралева» (2009). * «Тэтчэр. Жанчына на вяршыні ўлады» (дакументальны, 2010)<ref>{{citeweb|url=http://www.afisha.ru/movie/202918/|title=Тэтчэр. Жанчына на вяршыні ўлады|publisher=Afisha|lang=ru|access-date=2012-3-14}}</ref>. ==== Літаратура ==== * «Першы сярод роўных» ([[Джэфры Арчэр]], 1984) * «[[Чацвёрты пратакол, раман|Чацвёрты пратакол]]» ([[Фрэдэрык Фарсайт]], 1984). * «Перагаворшчык» (Фарсайт Фарсайт, 1989). * «Ашуканец» (Фрэдэрык Форсайт, 1991). * «Дзённікі Алана Кларка» (Алан Кларк, 1993, 2000). * «Кулак Алаха» (Фрэдэрык Фарсайт, 1994). * «[[Ікона, раман|Ікона]]» (Фрэдэрык Фарсайт, 1997). * «[[Лінія прыгажосці, раман|Лінія прыгажосці]]» ([[Алан Холінгхёрст]], 2004)<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/jul/15/august-book-clubs|title=Guardian book club summer events|publisher=The Guardian|author=Джон Малан|date=15 ліпеня 2011|lang=en|access-date=2012-3-14}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === На рускай мове === * {{кніга|аўтар=Белоусов Л. С., Смирнов В. П., Строганов А. И. и др.|загаловак=История новейшего времени стран Европы и Америки 1945-2000 гг |адказны=Под ред. Е.Ф. Языкова|выдавецтва=Простор|год=2003|старонак=480|isbn=5900451224|ref=Белоусов et al}} === На англійскай мове === {{refbegin|colwidth=30em}} * {{Кніга |загаловак=When the Lights Went Out; Britain in the Seventies|аўтар=Beckett, Andy. |выдавецтва=Faber & Faber |год=2010 |isbn=978-0-571-22137-0|ref=Beckett}} * {{кніга|загаловак=Margaret Thatcher |аўтар=Beckett, Clare. |выдавецтва=Haus Publishing |год=2006 |isbn=978-1-904950-71-4|ref=Beckett}} * {{Кніга |аўтар=Berridge, Virginia; Strong, Philip.|загаловак=AIDS And Contemporary History|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2002 |isbn=9780521521147|ref=Berridge et al}} * {{Кніга |аўтар=Burns, William E. |загаловак=A Brief History of Great Britain |год=2009 |выдавецтва=Facts on File |isbn=978-0-8160-7728-1|ref=Burns}} * {{Кніга |загаловак=Margaret Thatcher: a portrait of the Iron Lady|аўтар=Blundell, John. |выдавецтва=Algora |год=2008 |isbn=978-0-87586-630-7|ref=Blundell}} * {{Кніга |загаловак=British Political Facts 1900–1994 |аўтар=Butler, David; Butler, Gareth.|выданне=7-е выд |выдавецтва=Macmillan |год=1994 |isbn=978-0-333-52616-3|ref=Butler et al}} * {{Кніга |загаловак=Margaret Thatcher; Volume One: The Grocer's Daughter|аўтар=Campbell, John. |выдавецтва=Pimlico |год=2000 |isbn=0-7126-7418-7|ref=Campbell}} * {{Кніга |загаловак=Margaret Thatcher; Volume Two: The Iron Lady |first=John |аўтар=Campbell. |выдавецтва=Pimlico |год=2003 |isbn=0-7126-6781-4|ref=Campbell}} * {{Кніга |загаловак=Britain since 1945: a political history|аўтар=Childs, David. |edition=6 |выдавецтва=Taylor & Francis |год=2006 |isbn=978-0-415-39326-3|ref=Childs}} * {{Кніга |загаловак=After the Nazi racial state: difference and democracy in Germany and Europe|аўтар=Chin, Rita C-K. |год=2009 |url=http://books.google.com/books?id=tqlrRJHwjKoC&pg=PA92 |ref=Chin |isbn=9780472116867}} * {{Кніга |аўтар=Cochrane, Feargal.|загаловак=Unionist Politics and the Politics of Unionism Since the Anglo-Irish Agreement |год=2001 |выдавецтва=Cork University Press |isbn=1-85918-259-3|ref=Cochrane}} * {{Кніга |загаловак=Armed Struggle: The History of the IRA |аўтар=English, Richard |isbn=978-0-19-517753-4 |выдавецтва=OUP |год=2005|ref=English }} * {{Кніга |аўтар=Evans, Eric. |год=2004 |загаловак=Thatcher and Thatcherism (The Making of the Contemporary World) |выданне=2-е изд |выдавецтва=Routledge |isbn=978-0-415-27013-7|ref=Evans}} * {{Кніга |загаловак=Lilibet: An Intimate Portrait of Elizabeth II|аўтар=Erickson, Carolly. |выдавецтва=Macmillan |год=2005 |isbn=0-312-33938-0|ref=Erickson}} * {{Кніга |аўтар=Feigenbaum,Harvey; Henig, Jeffrey; Hamnett, Chris. |загаловак=Shrinking the State: The Political Underpinnings of Privatization |год=1998 |выдавецтва=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63918-7|ref=Feigenbaum et al}} * {{Кніга |аўтар=Floud, Roderick; Johnson, Paul. |загаловак=The Cambridge Economic History of Modern Britain, Volume 3 |год=2004 |выдавецтва=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52738-5|ref=Floud et al}} * {{Кніга |загаловак=John Major, Tony Blair and a Conflict of Leadership: Collision Course |аўтар=Foley, Michael. |выдавецтва=Manchester University Press |год=2002 |isbn=0-7190-6317-5|ref=Foley}} * {{Кніга |аўтар=Gamble, Andrew. |загаловак=The Spectre at the Feast: Capitalist Crisis and the Politics of Recession |год=2009 |выдавецтва=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-23075-0|ref=Gamble}} * {{Кніга |аўтар=Gilbert, Martin. |загаловак=A History of the Twentieth Century |год=2002 |выдавецтва=Harper Perennial |isbn=0-06-050594-X|ref=Gilbert}} * {{Кніга |аўтар=Glyn, Andrew. |загаловак=The Economic Legacy, 1979–1992 |выдавецтва=Academic Press |год=1992 |pages=77–87 |isbn=978-0-12-494060-4|ref=Glyn}} * {{Кніга |загаловак=Britain and Germany in the Twentieth Century|аўтар=Gortemaker, Manfred. |выдавецтва=Berg |год=2006 |isbn=1-85973-842-7|ref=Gortemaker}} * {{Кніга |загаловак=Battle for the Falklands|аўтар=Hastings, Max; Jenkins, Simon.|выдавецтва=Norton |год=1983 |isbn=0-393-30198-2|ref=Hastings et al}} * {{Кніга |аўтар=Jackling, Roger.|contribution=The Impact of the Falklands Conflict on Defence Policy|загаловак=The Falklands Conflict Twenty Years On: Lessons for the Future (Sandhurst Conference Series) |год=2005 |выдавецтва=Routledge |isbn=978-0-415-35030-3|ref=Jackling}} * {{Кніга |загаловак=Visions Before Midnight|аўтар=James, Clive. |год=1977 |isbn=978-0-224-01386-4|ref=James}} * {{Кніга |загаловак=Political Issues in Britain Today|аўтар=Jones, Bill. |выдавецтва=Manchester University Press |год=1999 |isbn=0-7190-5432-X|ref=Jones}} * {{Кніга |загаловак=Politics UK |аўтар=Jones, Bill; Kavanagh, Dennis; Moran, Michael. |выдавецтва=Longman |выданне=6-е изд |частка=Media organisations and the political process |год=2007 |isbn=978-1-4058-2411-8|ref=Jones et al}} * {{Кніга |аўтар=Khabaz, D. V. |загаловак=Manufactured Schema: Thatcher, the Miners and the Culture Industry |год=2007 |выдавецтва=Matador |isbn=978-1-905237-61-6|ref=Khabaz}} * {{Кніга |загаловак=The Reordering of British Politics: Politics after Thatcher|аўтар=Kavanagh, Dennis. |выдавецтва=OUP |год=1997 |isbn=978-0-19-878201-8|ref=Kavanagh}} * {{Кніга |загаловак=Monarch: The Life and Reign of Elizabeth II |аўтар=Lacey, Robert. |выдавецтва=Simon & Schuster |год=2003|isbn=0-7432-3669-6|ref=Lacey}} * {{Кніга|загаловак=The View from No. 11: Memoirs of a Tory Radical|аўтар=Lawson, Nigel. |выдавецтва=Bantam |год=1992 |isbn=978-0-593-02218-4|ref=Lawson}} * {{Кніга |аўтар=McAleese, Dermott. |загаловак=Economics For Business: Competition, Macro-stability & Globalisation |год=2004 |выданне=3-е изд |выдавецтва=Financial Times Management |isbn=978-0-273-68398-8|ref=McAleese}} * {{Кніга |загаловак=A History of Modern Britain|аўтар=Marr, Andrew.|выдавецтва=Pan |год=2007 |isbn=978-0-330-43983-1|ref=Marr}} * {{Кніга |аўтар=Moloney, Ed. |загаловак=A Secret History of the IRA |год=2002 |выдавецтва=W. W. Norton & Company |isbn=0-393-32502-4|ref=Moloney}} * {{Кніга |загаловак=Confidence regained: economics, Mrs. Thatcher, and the British voter|аўтар=Norpoth, Helmut.|выдавецтва=University of Michigan Press |год=1992 |isbn=9780472103331|ref=Norpoth}} * {{Кніга |загаловак=The Thatcher Revolution: Margaret Thatcher, John Major, Tony Blair, and the Transformation of Modern Britain, 1979–2001 |аўтар=Reitan, Earl Aaron. |выдавецтва=Rowman & Littlefield |год=2003 |isbn=0-7425-2203-2|ref=Reitan}} * {{Кніга |загаловак=Understanding the Global Economy |аўтар=Richards, Howard. |выдавецтва=Peace Education Books |год=2004 |isbn=0-9748961-0-1|ref=Richards}} * {{Кніга |загаловак=Britain Under Thatcher |аўтар=Seldon, Anthony; Collings, Daniel. |выдавецтва=Longman |год=2000 |isbn=978-0-582-31714-7|ref=Seldon et al}} * {{Кніга |загаловак=Soft Law in European Community Law|аўтар=Senden, Linda. |выдавецтва=Hart Publishing |год=2004 |isbn=1-84113-432-5|ref=Senden}} * {{Кніга |загаловак=The Queen and Di: The Untold Story |аўтар=Seward, Ingrid. |выдавецтва=Arcade Publishing |год=2001 |isbn=1-55970-561-2|ref=Seward}} * {{Кніга |загаловак=Battles of the Falklands War|аўтар=Smith, Gordon.|выдавецтва=I. Allan|год=1989|isbn=978-0-7110-1792-4|url=http://www.naval-history.net/NAVAL1982FALKLANDS.htm|ref=Smith}} * {{Кніга |загаловак=The Downing Street Years |аўтар=Thatcher,Margaret. |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |isbn=0-00-255354-6|ref=Thatcher}} * {{Кніга |загаловак=The Path to Power |аўтар=Thatcher, Margaret. |выдавецтва=HarperCollins |год=1995 |isbn= 978-0-00-638753-4|ref=Thatcher}} * {{Кніга |аўтар=Thornton, Richard C. |загаловак=The Reagan Revolution II: Rebuilding the Western Alliance |год=2006 |выдавецтва=Trafford Publishing |isbn=978-1-4120-1356-7|ref=Thornton}} * {{Кніга |загаловак=Making Reputations: Power, Persuasion and the Individual in Modern British Politics |аўтар=Toye, Richard; Gottlieb, Julie V. |выдавецтва=I. B. Tauris |год=2005 |isbn=1-85043-841-2|ref=Toye et al}} * {{Кніга |аўтар=Veljanovski, Cento. |contribution=The Political Economy of Regulation|загаловак=Developments in British Politics 3 |выдавецтва=Macmillan |год=1990 |ref=Veljanovski}} * {{Кніга |загаловак=Leading a Faith School: Understanding and developing your role as senior leader|аўтар=Viner, John. |выдавецтва=Optimus Education eBooks|год=2009 |isbn=9781907567056|ref=Viner}} * {{Кніга |загаловак=Ronald Reagan and Margaret Thatcher: A Political Marriage |аўтар=Wapshott, Nicholas. |выдавецтва=Sentinel |год=2007 |isbn=1-59523-047-5|ref=Wapshott}} * {{Кніга |загаловак=The Falklands and South Georgia Island |аўтар=Wheeler, Tony. |выдавецтва=Lonely Planet |год=2004 |isbn=1-74059-643-9|ref=Wheeler}} * {{Кніга |загаловак=UK Government & Politics |аўтар=Williams, Andy. |выдавецтва=Heinemann |год=1998 |isbn=978-0-435-33158-0|ref=Williams}} {{refend}} {{start box}} {{succession box | before=[[Эдвард Хіт]] | title=[[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Лідар Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] | years=[[1975]]–[[1990]] | after=[[Джон Мэйджар]]}} {{succession box | before=[[Джэймс Калаган]] | title=[[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] | years=[[1979]]–[[1990]] | after=[[Джон Мэйджар]]}} {{end box}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Палітыка|Асоба}} {{DEFAULTSORT:Тэтчэр Маргарэт}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Заграба]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Познані]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Кракава]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гданьска]] 7xe9q65foeuienwg2mfdy6r0y9pdapl 5192083 5192078 2026-09-02T13:14:23Z Autumndancer 168015 5192083 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ма́ргарэт Хі́льда Тэ́тчэр''' ({{lang-en|Margaret Hilda Thatcher}}, народжаная Робертс, ''Roberts''; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] палітык. Член Палаты абшчын (ніжняя палата) [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламента Вялікабрытаніі]] (1959—1992 гг.). Міністр адукацыі і навукі (1970—1974 гг.). Лідар [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] (1975—1990 гг.). Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі (1979—1990 гг.), першая жанчына, якая ўзначаліла ўрад еўрапейскай дзяржавы. Праводзіла жорсткую эканамічную палітыку. [[Забастоўка брытанскіх шахцёраў 1984—1985|Супрацьстаяла прафсаюзу шахцёраў]]. Вяла бескампрамісную вайну з [[Ірландская рэспубліканская армія|ірландскімі сепаратыстамі]]. Падчас яе прэм’ерства адбылася [[Фалклендская вайна]]. У 1992 годзе атрымала тытул [[Барон|баранэсы]], што дазволіла ёй стаць пажыццёвым членам Палаты Лордаў (верхняя палата) Брытанскага парламента. == Маладосць і адукацыя == [[Выява:Maison natale de Margaret Thatcher, Grantham.JPG|thumb|left|Дом у Грэнтэме, у якім нарадзілася М. Тэтчэр.]] [[Выява:Plaque, maison natale de Margaret Thatcher.JPG|thumb|left|Памятная дошка на доме, у якім нарадзілася М. Тэтчэр]] Маргарэт Робертс нарадзілася [[13 кастрычніка]] [[1925]] года. Бацька — {{нп3|Альфрэд Робертс|Альфрэд Робертс|en|Alfred Roberts}} родам з [[Нортгемптаншыр]]а, маці — Беатрыс Ітэл (у дзявоцтве Стэфенсан) родам з [[Лінкальншыр]]а{{sfn|Beckett|2006|p=3}}. Дзяцінства правяла ў горадзе [[Грэнтэм]], дзе яе бацька валодаў дзвюма [[бакалейныя тавары|бакалейнымі]] крамамі<ref name="Beckett-p3">{{Harvnb|Beckett|2006|p=3}}</ref>. Разам са старэйшай сястрой М’юрыэл жыла ў кватэры над адной з бакалейных крам бацькі, размешчанай недалёка ад чыгункі<ref name="Beckett-p3"/>. Бацька Маргарэт прымаў актыўны ўдзел у мясцовай палітыцы і жыцці рэлігійнай абшчыны, быў [[Олдэрмен|членам муніцыпальнага савета]] і [[метадызм|метадысцкім]] пастарам<ref name=BeckettP8/>. Па гэтай прычыне дочкі былі выгадаваны ім у строгіх метадысцкіх традыцыях<ref name="Johnson">{{cite news|first=Maureen|last=Johnson|title=Bible-Quoting Thatcher Stirs Furious Debate|agency=Associated Press|date=28 May 1988}}</ref>. Сам Альфрэд нарадзіўся ў сям’і [[Ліберальная партыя, Вялікабрытанія|ліберальных поглядаў]], аднак, як гэта было тады прынята ў органах мясцовага самакіравання, быў [[беспартыйны]]м. У перыяд з [[1945]] па [[1946]] год быў мэрам Грэнтэма, а ў [[1952]] годзе, пасля пераканаўчай перамогі [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] на муніцыпальных выбарах [[1950]] года, у выніку якіх партыя ўпершыню атрымала большасць у Савеце Грэнтэма, перастаў быць олдэрменам<ref name=BeckettP8>{{Harvnb|Beckett|2006|p=8}}</ref>. Робертс наведвала пачатковую школу на Хантынгтаўэр-Роўд, затым атрымала стыпендыю для навучання ў Школе для дзяўчынак Кестэвена і Грэнтэма<ref name=BeckettP5>{{Harvnb|Beckett|2006|p=5}}</ref>. Справаздачы аб навучальнай паспяховасці Маргарэт сведчаць аб стараннасці і сталай працы вучаніцы па самаўдасканаленню. Яна хадзіла на факультатыўныя заняткі па ігры на [[піяніна]], [[Хакей на траве|хакеі на траве]], [[Плаванне|плаванні]] і [[Спартыўная хада|спартыўнай хадзьбе]], курсы паэтычнага майстэрства<ref name=BeckettP6>{{Harvnb|Beckett|2006|p=6}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|pp=21–22}}</ref>. У [[1942]]—[[1943]] гадах была {{нп3|старэйшая вучаніца і старэйшы вучань|старэйшай вучаніцай|en|Head Girl and Head Boy}}<ref>{{cite web|url=http://www.kestevengrantham.lincs.sch.uk/|title=Kesteven & Grantham Girls' School|publisher=Kestevengrantham.lincs.sch.uk|access-date=27 January 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBq0jxt?url=http://www.kestevengrantham.lincs.sch.uk/|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. У апошні год навучання ў {{нп3|Школы па падрыхтоўцы да ўніверсітэтаў|школе па падрыхтоўцы да ўніверсітэтаў|en|Sixth form}} падала заяўку на стыпендыю для вывучэння хіміі ў {{нп3|Сомервільскі каледж|Сомервільскім каледжы|en|Somerville College, Oxford}} [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Хоць першапачаткова была атрымана адмова, пасля адмовы іншага прэтэндэнта Маргарэт усё-ткі атрымала стыпендыю<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=12}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=23}}</ref>. У [[1943]] годзе яна прыехала ў Оксфард і ў [[1947]] годзе пасля чатырох гадоў вывучэння хіміі атрымала дыплом другой ступені, стаўшы {{нп3|Бакалаўр прыродазнаўчых навук|бакалаўрам прыродазнаўчых навук|en|Bachelor of Science}}. У апошні год навучання яна займалася [[Рэнтгенаструктурны аналіз|рэнтгенаструктурным аналізам]] пад кіраўніцтвам [[Дораці Кроўфут-Ходжкін]]<ref>{{Harvnb|Blundell|2008|pp=25–27}}</ref><ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=16}}</ref>. У [[1946]] годзе Робертс стала старшынёй {{нп3|Асацыяцыя Кансерватыўнай партыі Оксфардскага ўніверсітэта|Асацыяцыі Кансерватыўнай партыі Оксфардскага ўніверсітэта|en|Oxford University Conservative Association}}<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|pp=20–21}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=28}}</ref>. Найбольшы ўплыў на яе палітычныя погляды падчас навучання ва ўніверсітэце аказала праца [[Фрыдрых Аўгуст фон Хаек|Фрыдрыха фон Хаека]] «[[Дарога да рабства]]» ([[1944]]), у якой умяшанне ўрада ў эканоміку краіны разглядалася як папярэднік аўтарытарнай дзяржавы<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=17}}</ref>. Пасля заканчэння ўніверсітэта Робертс пераехала ў [[Колчэстэр]] у англійскім графстве [[Эсэкс]], дзе працавала хімікам-даследчыкам у кампаніі ''BX Plastics''<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=17}}</ref>. У гэты ж час уступіла ў мясцовую асацыяцыю [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] і прыняла ўдзел у партыйнай канферэнцыі ў [[Ландыдна]] [[1948]] года ў якасці прадстаўніка Кансерватыўнай асацыяцыі выпускнікоў універсітэта<ref name="Beckett-p22">{{Harvnb|Beckett|2006|p=22}}</ref>. Адзін з оксфардскіх сяброў Маргарэт быў таксама сябрам старшыні [[Дартфард]]скай асацыяцыі Кансерватыўнай партыі ў [[Кент|Кенце]], якая займалася пошукам кандыдатаў на выбары<ref name="Beckett-p22"/>. Старшыні асацыяцыі былі настолькі ўражаны Маргарэт, што ўгаварылі яе прыняць удзел у выбарах, хоць сама яна не ўваходзіла ва ўхвалены спіс кандыдатаў ад Кансерватыўнай партыі: Маргарэт была выбрана кандыдатам толькі ў студзені [[1951]] года і ўключана ў выбарчы спіс<ref name="Blundell-p36">{{Harvnb|Blundell|2008|p=36}}</ref>. На святочным абедзе, арганізаваным пасле яе афіцыйнага зацвярджэння ў якасці кандыдата ад Кансерватыўнай партыі ў Дартфардзе ў лютым [[1951]] года, Робертс пазнаёмілася з паспяховым і заможным разведзеным бізнесменам {{нп3|Дэніс Тэтчэр|Дэнісам Тэтчэрам|en|Denis Thatcher}}<ref name="Beckett-p22"/><ref name="Blundell-p36"/>. Падчас падрыхтоўкі да выбараў яна пераехала ў Дартфард, дзе ўладкавалася хімікам-даследчыкам у кампанію {{нп3|J. Lyons and Co.|J. Lyons and Co.|en|J. Lyons and Co.}}, займаючыся распрацоўкай эмульсіфікатараў, якія выкарыстоўваліся пры вытворчасці [[Марожанае|марожанага]]<ref name="Beckett-p22"/><ref name="ns-rs">{{cite journal|title=Cream of the crop at Royal Society|url=http://books.google.com/?id=XRpdT3gc9KYC&pg=PA5&dq=Margaret+Thatcher+ice#v=onepage&q=Margaret+Thatcher+ice&f=false|journal=New Scientist|date=7 July 1983|page=5|access-date=25 January 2011|volume=99|issue=1365|publisher=New Science Publications|url-status=dead}}</ref>. == Пачатак палітычнай кар’еры == На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1950|ўсеагульных выбарах у лютым 1950 года]] і [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1951|кастрычніку 1951 года]] Робертс брала ўдзел у выбарах у парламент ад акругі Дартфард, дзе традыцыйна перамагалі лейбарысты. Як самы малады кандыдат і адзіная жанчына, якая балатавалася ў парламент, яна прыцягнула ўвагу прэсы<ref name="Beckett-p23">{{Harvnb|Beckett|2006|pp=23–24}}</ref><ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=37}}</ref>. Нягледзячы на пройгрыш у абодвух выпадках Норману Додсу, Маргарэт удалося паменшыць падтрымку лейбарыстаў сярод электарату спачатку на 6000 галасоў, а затым яшчэ на 1000 галасоў<ref name="Beckett-p23"/>. Падчас перадвыбарнай кампаніі яе падтрымлівалі бацькі, а таксама Дэніс Тэтчэр, за якога яна выйшла замуж у снежні [[1951]] года<ref name=Beckett-p23/><ref name="Denis Thatcher">{{cite news |url=http://news.independent.co.uk/people/obituaries/article36663.ece |access-date=9 December 2007 |date=27 June 2003 |title=Sir Denis Thatcher Bt |newspaper=The Independent |first=Nicholas |last=Faith |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103100502/http://news.independent.co.uk/people/obituaries/article36663.ece |archive-date=3 студзеня 2008 |url-status=dead }}</ref>. Дэніс таксама дапамог сваёй жонцы стаць членам асацыяцыі адвакатаў<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=25}}</ref>; у [[1953]] годзе яна стала [[барыстар]]ам са спецыялізацыяй па пытаннях [[Падаткаабкладанне|падаткаабкладання]]<ref>{{Harvnb|Blundell|2008|p=35}}</ref>. У гэтым жа годзе ў сям’і нарадзіліся двайняты — дачка {{нп3|Кэрал Тэтчэр|Кэрал|en|Carol Thatcher}} і сын {{нп3|Марк Тэтчэр|Марк|en|Mark Thatcher}}<ref name="Beckett-p26">{{Harvnb|Beckett|2006|p=26}}</ref>. === Член Парламента === У сярэдзіне 1950-х гадоў Тэтчэр аднавіла барацьбу за месца ў Парламенце. У [[1955]] годзе ёй не ўдалося стаць кандыдатам ад Кансерватыўнай партыі ў выбарчай акрузе Орпінгтан<ref name="Beckett-p26"/>, аднак у красавіку [[1958]] года стала кандыдатам у акрузе Фінчлі. На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1959|выбарах 1959 года]] Тэтчэр падчас цяжкай перадвыбарнай кампаніі ўсё-ткі атрымала перамогу, стаўшы членам [[Палата Абшчын|Палаты Абшчын]]<ref>{{Harvnb|Beckett|2006|p=27}}</ref>. У сваёй першай прамове ў якасці парламентарыя яна выступіла ў падтрымку {{нп3|Закон аб дзяржаўных органах (доступе да сходаў) 1960 года|Закона аб дзяржаўных органах|en|Public Bodies (Admission to Meetings) Act 1960}}, патрабуючы ад мясцовых саветаў публічнасці сваіх сходаў, а ў [[1961]] годзе адмовілася падтрымаць афіцыйную пазіцыю Кансерватыўнай партыі, прагаласаваўшы за аднаўленне пакарання {{нп3|сячэнне розгамі|розгамі|en|birching}}<ref>{{Harvnb|Campbell|2000|p=134}}</ref>. У кастрычніку [[1961]] года Тэтчэр была высунута на пасаду парламенцкага намесніка міністра пенсій і дзяржаўнага сацыяльнага страхавання ў кабінеце [[Гаральд Макмілан|Гаральда Макмілана]]<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=4}}</ref>. Пасля паразы Кансерватыўнай партыі на [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1964|парламенцкіх выбарах 1964 года]] яна стала прадстаўніком партыі па пытаннях жыллёвага будаўніцтва і зямельнай уласнасці, адстойваючы права арандатараў выкупляць муніцыпальныя жылыя дамы<ref name="Wapshott-p64">{{Harvnb|Wapshott|2007|p=64}}</ref>. У [[1966]] годзе Тэтчэр стала членам ценявой каманды Дзяржаўнага казначэйства і ў якасці дэлегата выступала супраць прапанаванага лейбарыстамі абавязковага кантролю коштаў і прыбыткаў, сцвярджаючы, што гэта прывядзе да адваротных вынікаў і разбурыць эканоміку краіны<ref name="Wapshott-p64"/>. На партыйнай канферэнцыі Кансерватыўнай партыі [[1966]] года яна раскрытыкавала палітыку высокіх падаткаў, якая праводзілася лейбарысцкім урадам. Па яе меркаванні, гэта было ''«не проста крокам на шляху да [[сацыялізм]]у, колькі крокам на шляху да [[камунізм]]у»''<ref name="Wapshott-p64"/>. Тэтчэр падкрэслівала неабходнасць захавання нізкіх падаткаў у якасці стымулу для руплівай працы<ref name="Wapshott-p64"/>. Яна таксама была адным з нешматлікіх членаў Палаты Абшчын, якія падтрымалі вызваленне ад крымінальнай адказнасці [[Гомасексуалізм|гамасексуалістаў]]<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/05/sexual-offences-no-2|title=Sexual Offences (No. 2)|date=5 July 1966|journal=Hansard|volume=731|page=267|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=4 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104201938/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/05/sexual-offences-no-2|url-status=dead}}</ref> і якія прагаласавалі за легалізацыю абортаў<ref name="Thatcher-p150">{{Harvnb|Thatcher|1995|p=150}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/22/medical-termination-of-pregnancy-bill|title=Medical Termination of Pregnancy Bill|date=22 July 1966|journal=Hansard|volume=732|page=1165|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=2 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102150407/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1966/jul/22/medical-termination-of-pregnancy-bill|url-status=dead}}</ref> і забарону [[Паляванне на зайца з хартамі «па відушчым»|палявання на зайца з хартамі «па відушчым»]]<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1970/may/14/hare-coursing-bill|title=Hare Coursing Bill|date=14 May 1970|journal=Hansard|volume=801|pages=1599–1603|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=10 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110125021/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1970/may/14/hare-coursing-bill|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=Hare coursing attack; League Against Cruel Sports |newspaper=The Times |date=28 February 1989}}</ref>. Акрамя таго, Тэтчэр падтрымлівала захаванне [[Смяротная кара|смяротнага пакарання]]<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jun/24/capital-punishment|title=Capital Punishment|date=24 June 1969|journal=Hansard|volume=785|page=1235|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=27 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227015036/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1969/jun/24/capital-punishment|url-status=dead}}</ref> і прагаласавала супраць паслаблення закона аб парадку скасавання шлюбу<ref>{{cite journal|url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1968/feb/09/divorce-reform-bill|title=Divorce Reform Bill|date=9 February 1968|journal=Hansard|volume=758|pages=904–907|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-date=1 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101221424/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1968/feb/09/divorce-reform-bill|url-status=dead}}</ref><ref>{{Harvnb|Thatcher|1995|p=151}}</ref>. У [[1967]] годзе яна была абрана Пасольствам ЗША ў [[Лондан]]е для ўдзелу ў {{нп3|Праграма міжнародных візітаў|Праграме міжнародных візітаў|en|International Visitor Leadership Program}}, дзякуючы якой у Тэтчэр з’явілася ўнікальная магчымасць па праграме прафесійнага абмену на працягу шасці тыдняў наведаць гарады ЗША, сустрэцца з рознымі палітычнымі фігурамі і наведаць такія міжнародныя арганізацыі, як [[МВФ]]<ref>{{cite journal|last=Scott-Smith|first=Giles|title=„Her Rather Ambitious Washington Program“: Margaret Thatcher's International Visitor Program Visit to the United States in 1967|url=http://mountainrunner.us/library/publicdiplomacy/Scott-Smith%20(2003)-%20%E2%80%98Her%20Rather%20Ambitious%20Washington%20Program%E2%80%99%20Margaret%20Thatcher%E2%80%99s%20International%20Visitor%20Program%20Visit%20to%20the%20US%20in%201967.pdf|year=2003|journal=Contemporary British History|volume=17|issue=4|pages=65–86|publisher=Routledge – Taylor and Francis|issn=1743-7997|format=PDF|access-date=1 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126115302/http://mountainrunner.us/library/publicdiplomacy/Scott-Smith%20%282003%29-%20%E2%80%98Her%20Rather%20Ambitious%20Washington%20Program%E2%80%99%20Margaret%20Thatcher%E2%80%99s%20International%20Visitor%20Program%20Visit%20to%20the%20US%20in%201967.pdf|archive-date=26 лістапада 2010|url-status=dead}}</ref>. Праз год Маргарэт стала членам [[Ценявы кабінет афіцыйнай апазіцыі, Вялікабрытанія|Ценявога кабінета афіцыйнай апазіцыі]], курыруючы пытанні, звязаныя з паліўным сектарам. Незадоўга да [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1970|ўсеагульных выбараў 1970 года]] яна займалася пытаннямі транспарту, а затым адукацыі<ref>{{Harvnb|Wapshott|2007|p=65}}</ref>. === Міністр асветніцтва і навукі (1970—1974) === У [[1970]]—[[1974]] гадах Маргарэт Тэтчэр была міністрам асветніцтва і навукі ў кабінеце [[Эдвард Хіт|Эдварда Хіта]]. На парламенцкіх выбарах 1970 года перамогу атрымала Кансерватыўная партыя пад кіраўніцтвам [[Эдвард Хіт|Эдварда Хіта]]. У новым урадзе Тэтчэр была прызначана міністрам асветніцтва і навукі. У першыя месяцы знаходжання на гэтай пасадзе Маргарэт прыцягнула ўвагу грамадскасці дзякуючы спробе зрэзаць выдаткі ў гэтай сферы. Яна аддала прыярытэт акадэмічным патрэбам у школах<ref name="Reitan-p14"/> і панізіла выдаткі на дзяржаўную сістэму адукацыі, у выніку чаго была адменена бясплатная выдача [[Малако|малака]] школьнікам ва ўзросце ад сямі да адзінаццаці гадоў<ref name="Wapshott-p76">{{Harvnb|Wapshott|2007|p=76}}</ref>. У той жа час была захавана выдача малака аб’ёмам у 1/3 [[Пінта, адзінка аб'ёму|пінты]] меншым дзецям<ref name="Wapshott-p76"/>. Палітыка Тэтчэр выклікала шквал крытыкі з боку Лейбарысцкай партыі і СМІ<ref name="Reitan-p15">{{Harvnb|Reitan|2003|p=15}}</ref>, якія абазвалі Маргарэт ''«Margaret Thatcher, Milk Snatcher»'' (у перакладзе з англійскай мовы — ''«Маргарэт Тэтчэр, зладзейка малака»'')<ref name="Wapshott-p76"/>. У сваёй аўтабіяграфіі Тэтчэр пасля пісала: ''«Я атрымала каштоўны ўрок. Наклікала на сябе максімум палітычнай нянавісці за мінімум палітычнай выгады»''<ref name="Reitan-p15"/><ref>{{Harvnb|Thatcher|1995|p=182}}</ref>. Перыяд знаходжання Тэтчэр на пасадзе міністра асветніцтва і навукі быў таксама адзначаны прапановамі аб больш актыўным закрыцці мясцовымі органамі адукацыі [[Школа граматы|школ граматы]] і ўвядзенні адзінай сярэдняй адукацыі. У цэлым, нягледзячы на тое, што Маргарэт прадугледжвала захаваць школы граматы<ref name="Reitan-p14">{{Harvnb|Reitan|2003|p=14}}</ref>, доля вучняў, якія наведвалі адзіныя сярэднія школы, узрасла з 32 да 62 %<ref>{{Harvnb|Marr|2007|pp=248–249}}</ref>. === Лідар апазіцыі (1975—1979) === [[Выява:Thatcher-loc.jpg|thumb|left|150 px|Маргарэт Тэтчэр (1975)]] Пасля шэрагу складанасцяў, з якімі сутыкнуўся ўрад Хіта на працягу [[1973]] года ([[Нафтавы крызіс 1973 года|нафтавы крызіс]], патрабаванні прафсаюзаў аб павышэнні зарплат), на [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, люты 1974|парламенцкіх выбарах лютага 1974 года]] Кансерватыўная партыя пацярпела паразу ад лейбарыстаў<ref name="Reitan-p15"/>. На чарговых [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, кастрычнік 1974|усеагульных выбарах, якія адбыліся ў кастрычніку 1974 года]], вынік кансерватараў апынуўся яшчэ горшым. На фоне зніжэння падтрымкі партыі сярод насельніцтва Тэтчэр уступіла ў барацьбу за пасаду старшыні Кансерватыўнай партыі<ref name="Reitan-p16">{{Harvnb|Reitan|2003|p=16}}</ref>. Паабяцаўшы правесці партыйныя пераўтварэнні, яна заручылася падтрымкай так званага {{нп3|Камітэт 1922 года|Камітэта 1922 года|en|1922 Committee}}, які аб’ядноўваў кансерватараў-членаў Парламента<ref name="Reitan-p16"/>. У [[1975]] годзе на выбарах старшыні партыі Тэтчэр у першым туры галасавання атрымала перамогу над Хітам, які быў вымушаны сысці ў адстаўку<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article545321.ece?token=null&offset=12&page=2|title=Thatcher leads tributes to Sir Edward Heath|date=18 July 2005|access-date=14 October 2008|work=The Times|first=Philippe|last=Naughton|location=London|url-status=dead}}</ref>. У другім туры яна перамагла [[Уільям Уайтлоу|Уільяма Уайтлоу]], якога лічылі найбольш пераважным пераемнікам Хіта, а ўжо [[11 лютага]] [[1975]] года афіцыйна стала старшынёй Кансерватыўнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102452|title=Press Conference after winning Conservative leadership (Grand Committee Room)|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=29 September 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBqqRM3?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102452|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>, прызначыўшы Уайтлоу сваім намеснікам. Пасля абрання Тэтчэр стала рэгулярна наведваць афіцыйныя абеды ў {{нп3|Інстытут эканамічны адносін|Інстытуце эканамічных адносін|en|Institute of Economic Affairs}} — «мазгавым цэнтры», заснаваным магнатам, вучнем Фрыдрыха фон Хаека {{нп3|Энтані Фішэр|Энтані Фішэрам|en|Antony Fisher}}. Удзел у гэтых сустрэчах істотна паўплываў на яе погляды, якія фармаваліся зараз пад уплывам ідэй {{нп3|Ральф Харыс|Ральфа Харыса|en|Ralph Harris, Baron Harris of High Cross}} і {{нп3|Артур Селдан|Артура Селдана|en|Arthur Seldon}}. У выніку Тэтчэр стала тварам ідэалагічнага руху, які выступаў супраць ідэі [[Сацыяльная дзяржава|дзяржавы ўсеагульнага дабрабыту]]. Брашуры інстытута прапанавалі наступны рэцэпт аднаўлення брытанскай эканомікі: менш умяшання дзяржавы ў эканоміку, ніжэйшыя падаткі і больш свабоды для прадпрымальнікаў і спажыўцоў<ref>{{Harvnb|Beckett|2010|chapter=11}}</ref>. [[19 студзеня]] [[1976]] года Тэтчэр выступіла з рэзкай крытыкай Савецкага Саюза: {{quote|Рускія настроены на сусветнае панаванне, і яны імкліва набываюць сродкі, неабходныя для станаўлення ў якасці самай магутнай імперскай дзяржавы, якую калі-небудзь бачыў свет. Мужчынам у савецкім Палітбюро не трэба турбавацца наконт хуткай змены грамадскай думкі. Яны абралі [[гарматы замест масла]], у той час як для нас амаль усё астатняе важней гармат.<ref name="ironlady"/>}} У адказ на гэта газета Міністэрства абароны СССР «[[Чырвоная зорка, газета|Чырвоная зорка]]» назвала Тэтчэр ''«жалезнай дамай»''<ref name="ironlady">{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102939|title=Britain Awake|access-date=2 November 2008|publisher=Margaret Thatcher Foundation|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBrKFLf?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=102939|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве пераклад гэтай мянушкі ў англійскай газеце «[[The Sunday Times]]» як ''«жалезная лэдзі»'' трывала замацаваўся за Маргарэт. Нягледзячы на аднаўленне брытанскай эканомікі ў канцы 1970-х гадоў, лейбарысцкі ўрад сутыкнуўся з праблемай грамадскай турботы наконт далейшага шляху развіцця краіны, а таксама з серыяй забастовак узімку [[1978]]—[[1979]] гадоў (гэта старонка ў гісторыі Вялікабрытаніі стала звацца «{{нп3|Зіма нязгоды|Зімой нязгоды|en|Winter of Discontent}}»). Кансерватары, у сваю чаргу, уладкоўвалі рэгулярныя нападкі на лейбарыстаў, першым чынам вінавацячы іх у рэкордным узроўні беспрацоўя. Пасля таго, як напачатку [[1979]] года ўрад [[Джэймс Калаган|Джэймса Калагана]] атрымаў [[вотум недаверу]], у Вялікабрытаніі былі абвешчаны [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1979|пазачарговыя парламенцкія выбары]]. Кансерватары пабудавалі свае перадвыбарныя абяцанні вакол эканамічных пытанняў, даказваючы неабходнасць прыватызацыі і ліберальных рэформ. Яны абяцалі змагацца з інфляцыяй і дамагацца паслаблення прафсаюзаў, паколькі забастоўкі, якія арганізуюцца імі, наносілі значную шкоду эканоміцы<ref>{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/document/110858|title=Conservative General Election Manifesto 1979|publisher=Margaret Thatcher Foundation|lang=en|access-date=2012-03-15|archive-url=https://www.webcitation.org/66BPvpKKB?url=http://www.margaretthatcher.org/document/110858|archive-date=15 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. == Прэм’ерства == === Унутраная палітыка === Па выніках [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1979|выбараў]] [[3 мая]] [[1979]] года кансерватары ўпэўнена перамаглі, атрымаўшы 43,9 % галасоў і 339 месцаў у Палаце абшчын (лейбарысты атрымалі 36,9 % галасоў і 269 месцаў у Палаце абшчын)<ref>{{cite web|url=http://www.election.demon.co.uk/geresults.html|title=General Election Results 1885-1979|author=David Boothroyd.|publisher=United Kingdom Election Results|lang=en|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6677O0LTS?url=http://www.election.demon.co.uk/geresults.html|archive-date=12 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, і [[4 мая]] Тэтчэр стала першай жанчынай — прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі<ref>{{кніга|аўтар=Robert Eccleshall, Graham S. Walker.|загаловак=Biographical dictionary of British prime ministers|выдавецтва=Routledge|год=1998|pages=358|allpages=428|isbn=9780415187213}}</ref>. На гэтым пасту Тэтчэр распачала энергічныя намаганні па рэфармаванні [[Эканоміка Вялікабрытаніі|брытанскай эканомікі]] і ўсяго грамадства. На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1983|парламенцкіх выбарах 1983 года]] кіруемыя Тэтчэр кансерватары атрымалі падтрымку 42,43 % выбаршчыкаў, у той час як [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарысты]] атрымалі толькі 27,57 % галасоў<ref>{{cite web|url=http://www.election.demon.co.uk/ge1983.html|title=GENERAL ELECTION, 9th JUNE 1983|author=David Boothroyd.|publisher=United Kingdom Election Results|lang=en|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6677hjwcU?url=http://www.election.demon.co.uk/ge1983.html|archive-date=12 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Гэтаму таксама спрыяў і крызіс у лейбарысцкай партыі, якая прапаноўвала далейшае павелічэнне дзяржаўных выдаткаў, аднаўленне дзяржаўнага сектара ў ранейшым аб’ёме і павелічэнне падаткаў для багатых. Акрамя таго, у партыі адбыўся раскол, і ўплывовая частка [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]] («банда чатырох») заснавала Сацыял-дэмакратычную партыю, якая выступіла на гэтых выбарах сумесна з [[Ліберальная партыя Вялікабрытаніі|ліберальнай партыяй]]<ref>{{кніга|аўтар=Громыко А. А.|загаловак=Политическая модернизация Великобритании: от Вестминстерской к плюральной модели демократии|спасылка=http://www.ieras.ru/pub/doc/158.doc|месца=М.|выдавецтва==Российская Академия Наук. Институт Европы|год=2005|старонкі=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005029/http://www.webcitation.org/6679F1qCe|archive-date=12 снежня 2012}}</ref>. Нарэшце, супраць лейбарыстаў сыгралі такія фактары, як агрэсіўнасць неаліберальнай ідэалогіі, папулізм тэтчэрызму, радыкалізацыя прафсаюзаў, а таксама [[Фалклендская вайна]]<ref>{{кніга|аўтар=Громыко А. А.|загаловак=Политическая модернизация Великобритании: от Вестминстерской к плюральной модели демократии|спасылка=http://www.ieras.ru/pub/doc/158.doc|месца=М.|выдавецтва=Российская Академия Наук. Институт Европы|год=2005|старонкі=15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005029/http://www.webcitation.org/6679F1qCe|archive-date=12 снежня 2012}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1987|парламенцкіх выбарах 1987 года]] [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватары]] ізноў перамаглі, атрымаўшы 42,3 % галасоў супраць 30,83 % у [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]]<ref>{{cite web|url=http://www.election.demon.co.uk/ge1987.html|title=GENERAL ELECTION, 11th JUNE 1987|author=David Boothroyd.|publisher=United Kingdom Election Results|lang=en|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6677oJD9f?url=http://www.election.demon.co.uk/ge1987.html|archive-date=12 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Гэта было звязана з тым, што Тэтчэр, дзякуючы прынятым ёю цвёрдым і непапулярным мерам у эканоміцы і сацыяльнай сферы, удалося дамагчыся стабільнага эканамічнага росту. Замежныя інвестыцыі, якія пачалі актыўна паступаць у Вялікабрытанію, спрыялі мадэрнізацыі вытворчасці і павелічэнню канкурэнтаздольнасці выпусканай прадукцыі. Пры гэтым урад Тэтчэр доўгі час паспяхова захоўваў інфляцыю на вельмі нізкім узроўні. Акрамя таго, да канца [[1980-я|80-х]] дзякуючы прынятым мерам значна скараціўся ўзровень беспрацоўя<ref>{{Harvnb|Белоусов et al|2003|pp=297}}</ref>. Асаблівая ўвага з боку СМІ надавалася ўзаемаадносінам прэм’ер-міністра з каралевай, з якой штотыдзень праводзіліся сустрэчы для абмеркавання бягучых палітычных праблем<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=28}}</ref><ref>{{Harvnb|Seward|2001|p=154}}</ref>. У ліпені [[1986]] года брытанская газета ''[[Sunday Times]]'' апублікавала артыкул, у якой аўтар сцвярджаў аб існаванні рознагалоссяў паміж [[Букінгемскі палац|Бакінгемскім палацам]] і [[Даўнінг-стрыт, 10|Даўнінг-стрытам]] па ''«шырокаму колу пытанняў, якія тычацца ўнутранай і знешняй палітыкі»''<ref name=dismayed>{{cite news |title=Queen dismayed by 'uncaring' Thatcher |newspaper=Sunday Times |date=20 July 1986|first1=Simon|last1=Freeman|first2= Michael|last2=Jones}}</ref><ref name=rift>{{cite news |title=The Queen And Thatcher: The story they couldn't kill; Alleged rift between Premier and British Monarch |newspaper=Sunday Times |date=27 July 1986|first=Michael|last=Jones}}</ref>. У адказ на гэты артыкул прадстаўнікі каралевы апублікавалі афіцыйнае аспрэчанне, адпрэчыўшы любую магчымасць канстытуцыйнага крызісу ў Брытаніі<ref name=rift/>. Пасля сыходу Тэтчэр з пасады прэм’ер-міністра асяроддзе Елізаветы II і далей звала «глупствам» любыя сцвярджэнні аб тым, што каралева і прэм’ер-міністр канфліктавалі адзін з адным<ref>{{cite news |title=Queen to toast Thatcher |url=https://archive.org/details/sim_electronic-engineering-times_1995-10-16_870/page/2 |newspaper=The Times |date=16 October 1995 |page=2}}</ref>. Пасля былы прэм’ер-міністр пісала: ''«Я заўсёды лічыла стаўленне Каралевы да працы Урада зусім карэктным… апавяданні аб супярэчнасцях паміж „дзвюма ўплывовымі жанчынамі“ былі занадта добрыя, каб іх не прыдумляць»''<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|p=18}}</ref>. ==== Эканоміка і падаткаабкладанне ==== Істотны ўплыў на эканамічную палітыку Тэтчэр аказалі ідэі [[манетарызм]]у і працы такіх эканамістаў, як [[Мілтан Фрыдман]] і [[Фрыдрых фон Хаек]]<ref name="Childs-p185">{{Harvnb|Childs|2006|p=185}}</ref>. Сумесна з [[канцлер казначэйства|канцлерам казначэйства]] [[Джэфры Хау]] Тэтчэр праводзіла палітыку, накіраваную на зніжэнне [[прамы падатак|прамых падаткаў]] на прыбытак і павышэнне [[ускосны падатак|ўскосных падаткаў]], у тым ліку [[падатак на дададзены кошт|падатку на дададзены кошт]]<ref name="Reitan-p30">{{Harvnb|Reitan|2003|p=30}}</ref>. З мэтай зніжэння тэмпаў [[Інфляцыя|інфляцыі]] і аб’ёмаў [[грашовая маса|грашовай масы]] была павялічана [[уліковая стаўка|ўліковая стаўка]]<ref name="Childs-p185"/>. У сваю чаргу, для барацьбы з [[бюджэтны дэфіцыт|бюджэтным дэфіцытам]] ужываліся вельмі непапулярныя меры: скарочаны датацыі пакінутым дзяржаўным прадпрыемствам, скарочана дапамога дэпрэсіўным рэгіёнам, зніжаны выдаткі на сацыяльную сферу (адукацыя і [[Жыллёва-камунальная гаспадарка|ЖКГ]])<ref name="Reitan-p30"/>. Падразанне выдаткаў на [[вышэйшая адукацыя|вышэйшую адукацыю]] прывяла да таго, што Тэтчэр стала першым паваенным прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі, які скончыў Оксфардскі ўніверсітэт, але не атрымаў статус ганаровага доктара ўніверсітэта (супраць гэтага выступілі не толькі студэнты, але і прагаласаваў кіруючы савет)<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/29/newsid_2506000/2506019.stm |title=29 January 1985: Thatcher snubbed by Oxford dons |access-date=9 April 2007 |year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. Створаныя ёю {{нп3|каледж гарадскіх тэхналогій|каледжы гарадскіх тэхналогій|en|City Technology College}} не карысталіся вялікім поспехам. Для кантролю выдаткаў у сферы адукацыі пасродкам адкрыцця і зачынення школ было заснавана Кансалідаванае школьнае агенцтва, якое, па словах {{нп3|Фонд сацыяльнага рынка|Фонду сацыяльнага рынка|en|Social Market Foundation}}, карысталася ''«незвычайна дыктатарскімі паўнамоцтвамі»''<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=464}}</ref>. {| class="wikitable plainrowheaders" style="float:right; text-align:center; margin:10px;" |- ! scope="col" style="width:190px;"|ВУП і дзяржаўныя выдаткі <br />па функцыянальнай класіфікацыі ! scope="col" style="width:150px;"|%-змена ў рэальным выразе<br />з 1979/80 да 1989/90<ref>{{Harvnb|Lawson|1992|p=301}}</ref> |- !scope="row" |ВУП | +23.3 |- !scope="row" |Дзяржаўныя выдаткі ўсяго | +12.9 |- !scope="row" |Правапарадак | +53.3 |- !scope="row" |Занятасць насельніцтва і падрыхтоўка спецыялістаў | +33.3 |- !scope="row" |Ахова здароўя | +31.8 |- !scope="row" |Сацыяльная абарона | +31.8 |- !scope="row" |Транспарт | −5.8 |- !scope="row" |Гандаль і прамысловасць | −38.2 |- !scope="row" |ЖКГ | −67.0 |- !scope="row" |Абарона | −3.3<ref>{{cite journal |first=Roger |last=Middleton |title=The Political Economy of Decline |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_2006-07_41_3/page/580 |journal=Journal of Contemporary History |volume=41 |issue=3 |year=2006 |page=580}}</ref> |} Частка членаў Кансерватыўнай партыі з прыхільнікаў Эдварда Хіта, якія ўваходзілі ў Кабінет, не падзяляла палітыку Тэтчэр<ref name="nft"/>. Пасля англійскіх мяцяжоў [[1981]] года ў брытанскіх СМІ адкрыта загаварылі пра неабходнасць карэнных змен у эканамічным курсе краіны. Аднак на партыйнай канферэнцыі кансерватараў [[1980]] года Тэтчэр адкрыта заявіла: ''«Паварочвайце, калі жадаеце. Лэдзі не паварочвае!»''<ref name="nft">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/10/newsid_2541000/2541071.stm |title=10&nbsp;October 1980: Thatcher 'not for turning'|access-date=21 December 2008 |year=2008 |publisher=BBC|work=On this day 1950–2005}}</ref> У снежні [[1980]] года рэйтынг Тэтчэр зваліўся да 23 % — самы нізкі паказчык, які калі-небудзь быў у брытанскіх прэм’ераў-міністраў<ref name=Thornton>{{Harvnb|Thornton|2006|p=18}}</ref>. Пасля пагаршэння сітуацыі ў сферы эканомікі і паглыбленні [[Рэцэсія|рэцэсіі]] напачатку 1980-х гадоў Тэтчэр, нягледзячы на турботу з боку вядучых эканамістаў, павялічыла падаткі<ref name="Reitan-p31">{{Harvnb|Reitan|2003|p=31}}</ref><ref>{{cite news |title=An avalanche of economists |date=31 March 1981 |url=http://infotrac.galegroup.com/itw/infomark/263/101/138526786w16/purl=rc1_TTDA_0_CS285575295&dyn=75!xrn_1_0_CS285575295&hst_1?sw_aep=mclib |newspaper=The Times |page=17 |access-date=12 January 2011}}</ref>. Да [[1982]] году ў эканоміцы Вялікабрытаніі азначыліся станоўчыя зрухі, якія сведчылі аб яе аднаўленні<ref>{{Harvnb|Floud et al|2004|p=392}}</ref>: узровень інфляцыі зменшыўся з 18 % да 8,6 %. Тым не менш упершыню з 1930-х гадоў колькасць беспрацоўных склала звыш 3 млн чалавек<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/26/newsid_2506000/2506335.stm |title=26&nbsp;January 1982: UK unemployment tops three million|year=2008 |access-date=16 April 2010 |work=On this day 1950–2005|publisher=BBC }}</ref>. Да [[1983]] годзе тэмпы эканамічнага росту паскорыліся, а ўзровень інфляцыі і стаўкі крэдытавання па [[іпатэка|іпатэцы]] дасягнулі самых нізкіх з [[1970]] года паказчыкаў. Нягледзячы на гэта, аб’ём вытворчасці ў параўнанні з 1970 годам зваліўся на 30 %<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/article.asp?ID=1296|publisher=Office for National Statistics|access-date=13&nbsp;June 2008|title=Consumer Price Inflation: 1947 to 2004|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20060215080249/http://www.statistics.gov.uk/CCI/article.asp?ID=1296|archive-date=2006-02-15}}{{dead link|date=October 2011}}</ref>, а колькасць беспрацоўных дасягнула свайго піка ў [[1984]] годзе — 3,3 млн чалавек<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/unemployment-among-young-workers-hits-15-per-cent-1645728.html |title=Unemployment among young workers hits 15 per cent|newspaper=The Independent |date=16 March 2009 |access-date=21 November 2010|first=Sean|last=O'Grady |location=London}}</ref>. Да [[1987]] году ўзровень беспрацоўя ў краіне зменшыўся, стан эканомікі стабілізаваўся, а тэмпы інфляцыі былі адносна нізкімі. Немалаважную ролю ў падтрыманні эканомікі Вялікабрытаніі ігралі прыбыткі ад 90-працэнтнага падатку на [[паўночнаморская нафта|паўночнаморскую нафту]], якія на працягу 1980-х гадоў таксама актыўна выкарыстоўваліся для рэалізацыі рэформаў<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=439}}</ref>. Паводле апытанняў грамадскай думкі, Кансерватыўная партыя карысталася найбольшай падтрымкай сярод насельніцтва, а паспяховыя для кансерватараў вынікі выбараў мясцовых саветаў падштурхнулі Тэтчэр прызначыць на [[11 чэрвеня]] парламенцкія выбары, хоць крайні тэрмін для іх правядзення мінаў толькі праз 12 месяцаў. Па выніках [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1987|выбараў]], Маргарэт захавала за сабой пост прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі на трэці тэрмін<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/background/pastelec/ge87.shtml|title=BBC Politics 97|publisher=Bbc.co.uk|date=11 June 1987|access-date=14 November 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBrndLI?url=http://www.bbc.co.uk/news/special/politics97/background/pastelec/ge87.shtml|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Падчас свайго трэцяга прэм’ерскага тэрміна Тэтчэр правяла рэформу падаткаабкладання, прыбыткі ад якога ішлі ў бюджэты органаў мясцовага самакіравання: замест падатку, заснаванага на намінальным арэндным кошце дома, быў уведзены так званы «камунальны падатак» (падушны падатак), які ў ранейшым памеры павінен быў выплачваць кожны паўналетні жыхар дома<ref name="polltax">{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE7DD1030F930A15757C0A966958260 |newspaper=New York Times |access-date=30 October 2008 |date=23 April 1990 |last=Passell |first=Peter |title=Furor Over British Poll Tax Imperils Thatcher Ideology}}</ref>. У [[1989]] годзе гэты тып падатку быў уведзены ў [[Шатландыя|Шатландыі]], а ў [[1990]] годзе — у [[Англія|Англіі]] і [[Уэльс]]е<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|pp=87–88}}</ref>. Рэфармаванне сістэмы падаткаабкладання стала адной з самых непапулярных мер падчас прэм’ерства Тэтчэр<ref name="polltax"/>. Грамадская незадаволенасць вылілася [[31 сакавіка]] [[1990]] года ў буйныя дэманстрацыі ў [[Лондан]]е, у якіх прынялі ўдзел каля 70 тысяч чалавек. Дэманстрацыі на [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], урэшце, выліліся ў мяцяжы, падчас якіх 113 чалавек было паранена, а 340 чалавек — арыштавана<ref name="otd pt">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31/newsid_2530000/2530763.stm |title=31 March 1990: Violence flares in poll tax demonstration|access-date=30 October 2008 |year=2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. Крайняя незадаволенасць падаткам сярод насельніцтва прымусіла пераемніка Тэтчэр, [[Джон Мэйджар|Джона Мэйджара]], адмяніць яго<ref name="otd pt"/>. ==== Прыватызацыя ==== Палітыка [[прыватызацыя|прыватызацыі]] стала неад’емнай часткай так званага «[[тэтчэрызм]]у»<ref>{{Harvnb|Seldon et al|2000|p=27}}</ref>. Пасля выбараў [[1983]] года продажы дзяржаўных прадпрыемстваў на рынку камунальных паслуг паскорыліся<ref>{{Harvnb|Feigenbaum et al|1998|p=71}}</ref>. Усяго ад продажу дзяржаўных прамысловых прадпрыемстваў урад выбавіў больш £29 млрд, а ад продажу муніцыпальных дамоў — яшчэ £18 млрд<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=428}}</ref>. Працэс прыватызацыі, асабліва стратных дзяржаўных прамысловых прадпрыемстваў, спрыяў паляпшэнню шэрагу паказчыкаў гэтых прадпрыемстваў, асабліва [[прадукцыйнасць працы|прадукцыйнасці працы]]<ref name=ParkerMartin>{{cite journal |last1=Parker |first1=David |last2=Martin |first2=Stephen |title=The impact of UK privatisation on labour and total factor productivity |url=https://archive.org/details/sim_scottish-journal-of-political-economy_1995-05_42_2/page/216 |journal=Scottish Journal of Political Economy |volume=42 |issue=2 |date=May 1995 |pages=216–217}}</ref>. Быў прыватызаваны шэраг прадпрыемстваў у сферы здабычы [[прыродны газ|прыроднага газу]], [[Водазабеспячэнне|водазабеспячэння]] і [[Электразабеспячэнне|электразабеспячэння]], якія, тым не менш, заставаліся [[натуральная манаполія|натуральнымі манаполіямі]], таму іх прыватызацыя не магла прывесці да ўзнікнення канкурэнцыі на рынку. Нягледзячы на тое, што Тэтчэр заўсёды выступала супраць прыватызацыі чыгункі, лічачы, што гэта стане для брытанскага ўраду тым жа, чым і [[Бітва пры Ватэрлоа|Ватэрлоа]] для [[Напалеон I|Напалеона I]], незадоўга да сваёй адстаўкі яна пагадзілася на прыватызацыю кампаніі [[British Rail]], якая была рэалізавана ўжо яе пераемнікам у [[1994]] годзе<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=495}}</ref>. Шэраг прыватызаваных вытворчасцяў дэманстраваў паляпшэнні і пад дзяржаўным кантролем. Да прыкладу, кампанія [[British Steel]] значна павялічыла сваю прадукцыйнасць, застаючыся дзяржаўным прадпрыемствам, дзейнасць якога кантралявалася прызначаным урадам старшынём у асобе Яна МакГрэгара, які за гады сваёй дзейнасці сутыкнуўся з рэзкай незадаволенасцю з боку прафсаюзаў з прычыны закрыцця заводаў і скарачэння ўдвая працоўных месцаў<ref>{{cite book |last=Kirby |first=M. W. |year=2006 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/69687 |contribution=MacGregor, Sir Ian Kinloch (1912–1998)|title=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press |edition=online |access-date=24 November 2009}}{{ODNBsub}}</ref>. Для кампенсавання страты прамога дзяржаўнага кантролю над прыватызаванымі прадпрыемствамі Урадам Вялікабрытаніі было значна пашырана рэгуляванне гэтай галіны: былі створаны такія рэгулюючыя органы, як {{нп3|Упраўленне па кантролю за газазабеспячэннем|Упраўленне па кантролю за газазабеспячэннем|en|Office of Gas and Electricity Markets}}, {{нп3|Міністэрства тэлекамунікацый|Міністэрства тэлекамунікацый|en|Oftel}} і {{нп3|Нацыянальнае упраўленне па праблемах рэк|Нацыянальнае упраўленне па праблемах рэк|en|National Rivers Authority}}<ref>{{Harvnb|Veljanovski|1990|pp=291–304}}</ref>. У цэлым вынікі прыватызацыі апынуліся дваістымі, хоць спажыўцы апынуліся ў выйгрышы дзякуючы зніжэнню коштаў і паляпшэнню прадукцыйнасці<ref name=McAleese>{{Harvnb|McAleese|2004|pp=169–170}}</ref>. Акрамя таго, дзякуючы масавай прыватызацыі многія брытанцы сталі акцыянерамі, што лягло ў аснову «[[Народны капіталізм|народнага капіталізму]]». Прыватызацыя дзяржаўных актываў суправаджалася фінансавым дэрэгуліраваннем з мэтай падтрымкі эканамічнага росту. Джэфры Хау адмяніў валютнае рэгуляванне ў [[1979]] годзе, дазволіўшы павялічыць інвеставанне капіталу ў замежныя рынкі. А так званы «Вялікі шок» [[1986]] года прывёў да зняцця большасці абмежаванняў на [[Лонданская фондавая біржа|Лонданскай фондавай біржы]]. Урад Тэтчэр падтрымліваў рост у фінансавым сектары і сферы паслуг у якасці кампенсавання дэпрэсіўных тэндэнцый у сферы прамысловасці. Па словах палітычнага эканаміста {{нп3|С'юзан Стрэйндж|С'юзан Стрэйндж|en|Susan Strange}}, гэта палітыка прывяла да фармавання «капіталізму казіно» ({{lang-en|casino capitalism}}), у выніку якога спекуляцыі і фінансавы гандаль сталі адыгрываць у эканоміцы краіны важнейшую ролю, чым прамысловая вытворчасць<ref>{{Harvnb|Gamble|2009|p=16}}</ref>. ==== Працоўныя адносіны ==== У перыяд свайго прэм’ерства Тэтчэр праводзіла актыўную барацьбу з уплывам [[прафсаюз]]аў, якія, па яе меркаванні, негатыўна ўплывалі на парламенцкую дэмакратыю і эканамічныя вынікі з прычыны рэгулярных забастовак<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|pp=97–98, 339–340}}</ref>. Першы прэм’ерскі тэрмін Маргарэт быў адзначаны шэрагам забастовак, арганізаваных часткай прафсаюзаў у адказ на новае заканадаўства, якое абмежавала іх паўнамоцтвы. У [[1981]] годзе ў [[Брыкстан]]е адбыліся сур’ёзныя беспарадкі, якія злучаліся з ростам беспрацоўя, аднак урад Тэтчэр не стаў змякчаць сваю эканамічную палітыку, якая з’яўлялася прычынай росту [[Беспрацоўе|беспрацоўя]]. У выніку супрацьстаянне прафсаюзаў з урадам скончылася безвынікова<ref name="thatcher-cw">{{cite news |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/thatcher/ |title=Margaret Thatcher |access-date=29 October 2008 |publisher=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20080703072749/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/thatcher/ |archive-date=3 ліпеня 2008 }}</ref>. Толькі 39 % членаў прафсаюзаў прагаласавала за Лейбарысцкую партыю на парламенцкіх выбарах [[1983]] года<ref>{{cite news |last=Revzin |first=Philip |title=British Labor Unions Begin to Toe the Line, Realizing That the Times Have Changed |newspaper=Wall Street Journal |date=23 November 1984}}</ref>. Па меркаванні [[BBC]], Тэтчэр «удалося пазбавіць прафсаюзы ўлады амаль на адно пакаленне»<ref name="bbcstrike">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3067563.stm |title=Enemies within: Thatcher and the unions |access-date=29 October 2008 |date=5 March 2004 |last=Wilenius |first=Paul |work=BBC News}}</ref>. Падчас другога прэм’ерскага тэрміна Тэтчэр, не робячы паслабленняў у праводжанай палітыцы, працягвала правядзенне ранейшага эканамічнага курсу, а таксама пачала больш актыўную барацьбу з уплывам прафсаюзаў: былі прыняты законы аб забароне на прымушэнне да ўваходжання ў прафсаюз, аб забароне «забастовак салідарнасці», аб абавязковым папярэджанні працадаўцаў аб пачатку забастоўкі і аб абавязковым тайным галасаванні для прыняцця рашэння аб пачатку забастоўкі. Акрамя таго, адмянялася правіла «зачыненага цэха» аб пераважным прыёме на працу членаў вядучай на гэтым прадпрыемстве [[трэд-юніян]]а, пагадненні з трэд-юніянамі аб мінімальнай гарантаванай зарплаце. З кансультатыўных урадавых камісій па пытаннях эканамічнай і сацыяльнай палітыкі таксама былі выключаны прадстаўнікі прафсаюзаў<ref>{{Harvnb|Белоусов et al|2003|pp=293}}</ref>. Хоць высілкі Тэтчэр былі накіраваны на недапушчэнне масавых забастовак, якія сталі частымі ў Вялікабрытаніі, яна пераконвала брытанцаў у тым, што гэтыя меры дапамогуць павялічыць дэмакратычнасць прафсаюзаў. Тым не менш разам са значнымі скарачэннямі на прыватызаваных стратных прадпрыемствах і хуткім ростам беспрацоўя гэта палітыка вылілася ў буйныя забастоўкі<ref>{{Harvnb|Белоусов et al|2003|pp=296}}</ref>. Забастоўка шахцёраў [[1984]]—[[1985]] гадоў стала найбуйнейшай праявай канфрантацыі паміж прафсаюзамі і брытанскім урадам. У сакавіку 1984 года {{нп3|Нацыянальнае упраўленне вугальнай прамысловасці|Нацыянальнае упраўленне вугальнай прамысловасці|en|National Coal Board}} выступіла з прапановай аб закрыцці 20 з 174 дзяржаўных шахт і скарачэнні на 20 тысяч працоўных месцаў (усяго ў галіне працавала 187 тысяч чалавек)<ref name=Glass>{{cite news|first=Robert|last=Glass|title=The Uncivilized Side of Britain Rears its Ugly Head|newspaper=The Record |date=16 December 1984|page=37}}</ref><ref name=Black>{{cite news |last=Black |first=Dave |title=Still unbowed, ex-miners to mark 25&nbsp;years since the start of the strike |url=https://archive.org/details/sim_national-journal_2009-02-21_41_8/page/19 |newspaper=The Journal |date=21 February 2009 |page=19}}</ref><ref name="pits-closed"/>. Дзве трэці шахцёраў краіны пад кіраўніцтвам [[Нацыянальны саюз гарнякоў (Вялікабрытанія)|Нацыянальнага саюза гарнякоў]] абвясцілі агульнанацыянальную забастоўку, а ўжо ўлетку да шахцёраў далучыліся працаўнікі транспарту і металургіі. Забастоўка ахапіла ўсю краіну і закранула шматлікія галіны эканомікі<ref name=Glass/><ref name="thatcher-num">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3537463.stm |title=Iron Lady versus union baron |access-date=20 November 2008 |date=6 March 2004 |last=Hannan |first=Patrick |work=BBC News}}</ref><ref name=Jones>{{cite news|first=Alan|last=Jones|title=A History of the Miners' Strike|url=https://archive.org/details/riversvoyageinto0000jone|work=Press Association National Newswire|date=3 March 2009}}</ref>. Тэтчэр адмовілася прыняць умовы забастоўшчыкаў і параўнала прэтэнзіі шахцёраў з [[Фалклендскі канфлікт|фалклендскім канфліктам]], які здарыўся за два гады да гэтых падзей: ''«Нам прыйшлося змагацца з ворагам за межамі краіны, на Фалклендскіх астравах. Мы заўсёды павінны ведаць пра ворага ўнутры краіны, з якім цяжэй змагацца і які ўяўляе большую небяспеку для свабоды»''<ref>{{Harvnb|Khabaz|2007|p=226}}</ref>. Праз год пасля пачатку забастоўкі, у сакавіку 1985 года, Нацыянальны саюз гарнякоў быў вымушаны адступіць. Шкода для эканомікі краіны ад гэтых падзей ацэньвалася, сама меней, у £1,5 млрд. Акрамя таго, забастоўкі сталі прычынай моцнага падзення курсу [[Фунт стэрлінгаў|фунта стэрлінгаў]] у адносінах да [[долар ЗША|долара ЗША]]<ref name=Harper>{{cite news |last=Harper |first=Timothy |title=Miners return to work today. Bitter coal strike wrenched British economy, society |newspaper=Dallas Morning News |date=5 March 1985 |page=8}}</ref>. Урад Вялікабрытаніі зачыніў у [[1985]] годзе 25 нерэнтабельных шахт, а да [[1992]] года іх лік склаў 97<ref name="pits-closed"/>. Пакінутыя шахты былі прыватызаваны<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3531819.stm |title=UK Coal sees loss crumble to £1m |access-date=20 November 2008 |date=4 March 2004 |work=BBC News}}</ref>. Наступнае зачыненне яшчэ 150 вугальных шахт, частка з якіх не была стратнай, прывяло да таго, што дзясяткі тысяч чалавек страцілі працу<ref name="pits-closed">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3514549.stm |title=Watching the pits disappear |access-date=20 November 2008 |date=5 March 2004|work=BBC News}}</ref><ref name=Lee>{{cite news |last=Lee |first=Adrian |title=King Coal |newspaper=Daily Express |date=9 December 2008 |pages=20–21}}</ref>. Як вядома, шахцёры ўнеслі свой уклад у адстаўку прэм’ера Хіта, таму Тэтчэр была рашуча настроена атрымаць поспех там, дзе ён пацярпеў няўдачу. Для мінімізацыі наступстваў забастоўкі брытанскі ўрад павялічыў здабычу нафты ў [[Паўночнае мора|Паўночным моры]] і павялічыў імпарт нафты, а таксама сачыў за забеспячэннем працы тых, хто з-за боязі страціць працу не далучыўся да забастоўшчыкаў, і настроіла грамадскую думку супраць удзельнікаў забастоўкі і прафсаюзаў. Стратэгія стварэння нацыянальных запасаў гаручага паліва, прызначэнне главой Нацыянальнага саюза гарнякоў Яна МакГрэгара, які вёў барацьбу з прафсаюзамі, а таксама падрыхтоўка да магчымых забастовак і мяцяжоў брытанскай паліцыі зрабілі істотны ўнёсак у перамогу Тэтчэр над прафсаюзамі<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=411}}</ref>. Вынікам дзеянняў урада стала заканчэнне забастоўкі ў [[1985]] годзе. У [[1979]] годзе колькасць забастовак у Вялікабрытаніі дасягнула свайго піка (4583 забастоўкі, колькасць страчаных працоўных дзён — больш 29 млн). У [[1984]] годзе, у год шахцёрскіх забастовак, у краіне праходзіла 1221 забастоўка. У наступныя гады прэм’ерства Тэтчэр колькасць забастовак стабільна скарачалася: у [[1990]] годзе іх было ўжо 630<ref name=ButlerButlerP375>{{Harvnb|Butler et al|1994|p=375}}</ref>. Скарачалася і колькасць членаў прафсаюзаў: з 13,5 млн у [[1979]] годзе да 10 млн чалавек у [[1990]] годзе (год адстаўкі Тэтчэр)<ref name=EvansP40>{{Harvnb|Evans|2004|p=40}}</ref>. Для барацьбы з беспрацоўем урад Тэтчэр таксама перагледзеў сістэму дапамогі беспрацоўным: была скарочана сацыяльная дапамога, знята рэгуляванне кватэрнай платы дзяржавай, стымуляваліся няпоўны працоўны дзень, больш ранні выхад на пенсію, прафесійная перападрыхтоўка на больш запатрабаваныя спецыяльнасці, пераезд у меней паспяховыя рэгіёны краіны<ref>{{Harvnb|Norpoth|1992|p=42}}</ref>. Акрамя таго, стымулявалася развіццё дробнага бізнесу. Нягледзячы на значны ўзровень беспрацоўя напачатку і сярэдзіне 80-х, дзякуючы адыходу ад традыцыйнай паваеннай палітыкі поўнай занятасці<ref>{{Harvnb|Norpoth|1992|p=11}}</ref> шматлікія прамысловыя прадпрыемствы здолелі значна палепшыць сваю канкурэнтаздольнасць, скараціўшы выдаткі. У сваю чаргу, гэта спрыяла эканамічнаму росту<ref>{{Harvnb|Evans|2004|p=32—33}}</ref>. ==== Сацыяльная сфера ==== Неаліберальная палітыка Тэтчэр закранула не толькі сферы эканомікі, фінансаў і працоўных адносін, але і сацыяльную сферу, на якую ўрад краіны імкнуўся распаўсюдзіць тыя ж самыя прынцыпы і выкарыстоўваць ідэнтычную стратэгію — зніжэнне выдаткаў, прыватызацыя і дэрэгуляванне. Падобная палітыка дазволіла, з аднаго боку, распаўсюдзіць элементы рынку ў гэтай сферы, з другога боку — умацаваць кантроль над ёй з боку цэнтральнага ўрада<ref name="educationengland">{{cite web|url=http://www.educationengland.org.uk/history/chapter08.html|title=Education in England: a brief history. Thatcherism: the marketisation of education|author=Derek Gillard.|lang=en|access-date=2012-03-31|archive-url=https://www.webcitation.org/66ZpRkOFc?url=http://www.educationengland.org.uk/history/chapter08.html|archive-date=31 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. ===== Адукацыя ===== У першыя гады прэм’ерства Тэтчэр сфера адукацыі не была асноўным прыярытэтам для ўрада краіны, які быў больш заняты барацьбой з інфляцыяй і прафсаюзамі, аднак ужо ў [[1981]] годзе, пасля прызначэння міністрам адукацыі {{нп3|Кейт Джозеф|Джозефа Кейта|en|Keith Joseph}}, адзначыўся паварот у палітыцы, які стаў адлюстраваннем імкнення Тэтчэр узяць пад кантроль дзейнасць адукацыйных устаноў і ў той жа час распаўсюдзіць на іх рыначныя законы, паводле якіх выжывае наймацнейшы, гэта значыць школы, якія карыстаюцца найбольшай папулярнасцю<ref name="educationengland" />. Сярод важных дасягненняў Тэтчэр у гэтай сферы стала ўвядзенне так званых {{нп3|Схема субсідавання раёнаў|схем субсідавання раёнаў|en|Assisted Places Scheme}}, паводле якога навучанне вучняў магло быць часткова ці цалкам аплачана за кошт дзяржаўных сродкаў. Гэта дазволіла таленавітым дзецям з бедных сем’яў наведваць прыватныя школы, навучанне ў якіх было платным<ref>{{Harvnb|Viner|2009|p=57}}</ref>. Акрамя таго, бацькам вучняў было дадзена права самастойна вызначаць месца навучання сваіх дзяцей, а не накіроўваць іх у тыя школы, да якіх яны былі прыпісаны, а таксама з’яўляцца членамі кіруючых саветаў школ<ref>{{Harvnb|Viner|2009|p=58}}</ref>. Законам аб адукацыйнай рэформе [[1988]] года ў Вялікабрытаніі ўводзіліся {{нп3|Нацыянальны навучальны план|нацыянальныя навучальныя планы|en|National Curriculum (England, Wales and Northern Ireland)}}, у аснове якіх была ідэя атрымання вучнямі падобнай адукацыі незалежна ад тыпу школы і яе месцазнаходжання. Былі выдзелены «асноўныя прадметы», да якіх былі аднесены [[англійская мова]], [[матэматыка]] і навука, а таксама «фундаментальныя прадметы» — [[гісторыя]], [[геаграфія]], [[тэхналогія]], [[музыка]], [[мастацтва]] і [[фізіка]]. У сярэдняй школе ўводзілася абавязковае вывучэнне замежнай мовы<ref name="Viner59">{{Harvnb|Viner|2009|p=59}}</ref>. Сур’ёзныя меры былі прыняты з боку Тэтчэр у кірунку зніжэння ролі і самастойнасці мясцовых органаў народнай адукацыі, якія займаліся фінансавым кіраваннем школ. Замест іх фінансы былі перададзены пад кантроль кіраўнікоў, сярод якіх было шмат і бацькоў вучняў<ref name="Viner59" />. Законам [[1988]] года таксама ўводзіўся новы тып устаноў сярэдняй адукацыі — {{нп3|Гарадскі тэхналагічны каледж|гарадскія тэхналагічныя каледжы|en|City Technology College}}, якія атрымалі фінансавую падтрымку з боку дзяржавы (пры гэтым таксама фінансаваліся з боку прыватных спонсараў і дабрачынных унёскаў). Навучанне ў гэтых каледжах было бясплатным<ref>{{Harvnb|Viner|2009|p=60}}</ref>. ===== Ахова здароўя ===== На перыяд прэм’ерства Тэтчэр прыйшлося ўзнікненне эпідэміі [[СНІД]]у, аднак першапачаткова Урад краіны заставаўся безуважным да гэтага пытання. Тэма [[ВІЧ]] была паднята толькі ў [[1984]] годзе, калі паўстала пытанне аб неабходнасці забеспячэння бяспекі донарскай крыві. У выніку ў перыяд з 1984 па 1985 год праблема СНІДу развівалася, у першую чаргу, у кантэксце [[Гематрансфузія|гематрансфузіі]] і барацьбы з [[наркаманія]]й<ref>{{Harvnb|Berridge et al|2002|p=28}}</ref>. Непапулярнасць гэтай тэмы ў рамках дзейнасці брытанскага ўрада тлумачылася некалькімі прычынамі. Па-першае, існавала ўяўленне аб тым, што новы вірус распаўсюджаны ў першую чаргу сярод [[Гомасексуалізм|гамасексуалістаў]] і, у меншай ступені, сярод іншых маргінальных груп, таму ён мала пагражаў звычайным грамадзянам краіны. Па-другое, Кансерватыўная партыя імкнулася супрацьпаставіць сябе лейбарыстам, якія выступалі ў падтрымку правоў [[Сексуальныя меншасці|сексуальных меншасцей]]. У значнай ступені гэта тлумачылася прыхільнасцю кансерватараў да больш кансерватыўных поглядаў у пытанні сямейных адносін і сямейных каштоўнасцяў<ref>{{Harvnb|Berridge et al|2002|p=29}}</ref>. Зыходзячы з гэтага, у [[1986]] годзе Міністэрства адукацыі разгарнула ў школах кампанію супраць стварэння станоўчага вобразу гомасексуалізму, а ў [[1988]] годзе была прынята вядомая [[Артыкул 28 закона аб мясцовым самакіраванні Вялікабрытаніі|папраўка да Закона аб мясцовым самакіраванні]], якая прадпісвала [[мясцовае самакіраванне|мясцовым органам улады]] «не дапушчаць садзейнічання ў распаўсюджванні [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасці]] ці матэрыялаў з мэтай яго заахвочвання», а таксама «не дапушчаць падчас навучання ў школах матэрыялаў аб прымальнасці гомасексуальнасці»<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1988/9/section/28|title=Local Government Act 1988|publisher=The National Archives|access-date=2012-03-31|archive-url=https://www.webcitation.org/66ZkaTA9v?url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1988/9/section/28|archive-date=31 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. У той жа час прынятая ў [[1986]] годзе новая палітыка ў сферы барацьбы са СНІДам, якая складалася ў распаўсюджванні палавой асветы сярод насельніцтва як адзіна эфектыўнага спосабу барацьбы з эпідэміяй, прадугледжвала супрацоўніцтва і ўдзел у яе рэалізацыі груп найбольшай рызыкі, у першую чаргу гей-супольнасці. Такім чынам, Урад да гэтага часу хутчэй прытрымліваўся стратэгіі прафілактычных мер (заклік выкарыстоўваць [[прэзерватыў|прэзерватывы]], аднаразовыя шпрыцы), а не палітыкі пакарання ці адчужэння асноўных груп рызыкі, хоць і падтрымліваў вобраз гомасексуалізму як анамальнай з’явы. У значнай ступені, такая змена ў палітыцы была выклікана бояззю перад эпідэміяй СНІДу сярод гетэрасексуальных пар, а таксама навуковымі публікацыямі амерыканскіх спецыялістаў<ref name="Berridge">{{Harvnb|Berridge et al|2002|p=30}}</ref>. Аднак ужо ў [[1989]] годзе, па меры знікнення трывогі ў грамадстве наконт эпідэміі СНІДу, адбыліся чарговыя змены ў палітыцы па гэтым пытанні. Тэтчэр, упэўненая ў перабольшанні праблемы, распусціла адмысловы аддзел па пытаннях СНІДу пры Міністэрстве аховы здароўя, а таксама адмовілася фінансаваць акадэмічныя даследаванні ў сферы сексуальных паводзін. У выніку, СМІ зноў сталі пісаць аб гэту праблеме як аб бядзе гей-супольнасці, а не традыцыйных сексуальных пар<ref name="Berridge" />. ==== Праблема Паўночнай Ірландыі ==== У [[1981]] годзе прадстаўнікі [[Часовая Ірландская рэспубліканская армія|Часовай Ірландскай рэспубліканскай арміі]] і [[Ірландская нацыянальная вызваленчая армія|Ірландскай нацыянальнай вызваленчай арміі]], якія адбывалі турэмнае зняволенне ў паўночнаірландскай турме [[турма Мэйз|Мэйз]], уладкавалі [[Ірландская галадоўля 1981 года|галадоўлю]], патрабуючы вярнуць ім статус палітычных зняволеных, якога яны былі пазбаўлены папярэднім лейбарысцкім урадам<ref name="strike"/>. Галадоўлю пачаў [[Бобі Сэндс]], які заявіў, што гатовы галадаць да смерці, калі ўрад не пойдзе на паляпшэнне ўмоў адбывання зняволення яго сакамернікамі<ref name="strike">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/3/newsid_2451000/2451503.stm |year=2008 |title=3 October 1981: IRA Maze hunger strikes at an end |publisher=BBC|work=On this day 1950–2005 }}</ref>. Аднак Тэтчэр адмовілася ісці на ўступкі. Па яе словах, ''«злачынствы ёсць злачынствы, і палітычнага аспекту ў гэтым выпадку няма»''<ref name="strike"/>. Тым не менш брытанскі ўрад вёў тайныя перамовы з рэспубліканскімі лідарамі, спрабуючы спыніць галадоўлі<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/ireland/article6036723.ece |title=Was Gerry Adams complicit over hunger strikers? |access-date=20 April 2009 |date=5 April 2009 |newspaper=Sunday Times |last=Clarke |first=Liam |location=London |archive-date=1 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301124629/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/ireland/article6036723.ece |url-status=dead }}</ref>. Пасля смерці Сэндса і дзевяці іншых зняволеных, якія галадалі ад 46 да 73 дзён, зняволеныя ірландскія нацыяналісты былі зраўнаваны ў правах з іншымі зняволенымі — членамі ўзброеных фарміраванняў, аднак Тэтчэр катэгарычна адмовілася даць ім палітычны статус<ref name="CAIN-hs"/>. Галадоўля прывяла да эскалацыі гвалту ў Паўночнай Ірландыі, а ў [[1982]] годзе палітык з [[Шын Фейн]] Дэні Морысан назваў Тэтчэр ''«найбуйнейшым ублюдкам, якога мы калі-небудзь ведалі»'' ({{lang-en|the biggest bastard we have ever known}})<ref>{{Harvnb|English|2005|pp=207–208}}</ref>. [[12 кастрычніка]] [[1984]] года [[Ірландская рэспубліканская армія]] здзейсніла замах на Тэтчэр, падарваўшы бомбу ў гатэлі ў [[Брайтан]]е падчас канферэнцыі кансерватараў<ref name="bbc-bomb">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/12/newsid_2531000/2531583.stm|access-date=29 October 2008 |year=2008 |title=12 October 1984: Tory Cabinet in Brighton bomb blast|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. У выніку тэракту былі забіты пяць чалавек, у тым ліку жонка аднаго з членаў Кабінета міністраў. Сама Тэтчэр не пацярпела і на наступны дзень адкрыла партыйную канферэнцыю<ref name="bbc-bomb"/>. Як і было запланавана, яна выступіла з дакладам<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|pp=379–383}}</ref>, што выклікала падтрымку з боку палітычных колаў і павялічыла яе папулярнасць сярод грамадскасці<ref>{{cite journal |last1=Lanoue |first1=David J. |last2=Headrick |first2=Barbara |title=Short-Term Political Events and British Government Popularity: Direct and Indirect Effects |url=https://archive.org/details/sim_polity_spring-1998_30_3/page/423 |journal=Polity |volume=30 |issue=3 |date=Spring 1998 |pages=423, 427, 431, 432}}</ref>. [[6 лістапада]] [[1981]] года Тэтчэр і ірландскі прэм’ер-міністр [[Гарэт Фіцджэральд]] заснавалі Англа-ірландскі міжурадавы савет, у рамках якога праводзіліся рэгулярныя сустрэчы паміж прадстаўнікамі абодвух урадаў<ref name="CAIN-hs">{{cite web|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/hstrike/chronology.htm|title=The Hunger Strike of 1981&nbsp;– A Chronology of Main Events|publisher=CAIN, University of Ulster|access-date=27 January 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBsZ3oI?url=http://cain.ulst.ac.uk/events/hstrike/chronology.htm|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. [[15 лістапада]] [[1985]] года Тэтчэр і Фіцджэральд падпісалі ў {{нп3|Замак Хілсбара|замку Хілсбара|en|Hillsborough Castle}} {{нп3|Англа-ірландскае пагадненне, 1985|Англа-ірландскае пагадненне|en|Anglo-Irish Agreement}}, па якім уз’яднанне Ірландыі павінна было адбыцца толькі ў выпадку падтрымкі гэтай ідэі большасцю насельніцтва Паўночнай Ірландыі. Акрамя таго, упершыню ў гісторыі брытанскі ўрад даў Ірландскай Рэспубліцы кансультацыйныя функцыі ў кіраванні Паўночнай Ірландыяй. Прадпісвалася скліканне міжурадавай канферэнцыі ў складзе ірландскіх і брытанскіх афіцыйных асоб для абмеркавання палітычных і іншых пытанняў, якія адносяцца да Паўночнай Ірландыі, пры гэтым Ірландская Рэспубліка прадстаўляла інтарэсы паўночнаірландскіх каталікоў<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/SEVERNAYA_IRLANDIYA.html?page=0,5|title=Северная Ирландия|publisher=Энциклопедия Кругосвет|access-date=2012-03-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBtHWiV?url=http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/SEVERNAYA_IRLANDIYA.html?page=0,5|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Падпісанае пагадненне выклікала рэзкую крытыку з боку юніяністаў, якія прадстаўлялі пераважна інтарэсы пратэстанцкага насельніцтва і выступалі за захаванне [[Ольстэр]]а ў складзе Вялікабрытаніі і супраць умяшання Ірландыі ў справы Паўночнай Ірландыі. Намеснік главы юніяністаў-дэмакратаў Пітэр Робінсан нават назваў яго ''«актам палітычнай прастытуцыі»''<ref>{{кніга|аўтар=Медведев Д. М. |загаловак=: неизвестная Мэгги|выдавецтва=RIPOL classic|год=2009|старонкі=336|старонак=430}}</ref>. Да пратэстнай кампаніі пад лозунгам «Ольстэр гаворыць не» на чале з юніяністамі далучылася больш за 100 тысяч чалавек<ref>{{cite web|url=http://cain.ulst.ac.uk/events/aia/chron.htm|title=Anglo Irish Agreement Chronology|publisher=[[CAIN]], University of Ulster|access-date=27 January 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBuWB2F?url=http://cain.ulst.ac.uk/events/aia/chron.htm|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Член Кансерватыўнай партыі {{нп3|Іэн Гоу|Іэн Гоу|en|Ian Gow}} сышоў з паста дзяржаўнага міністра ў Казначэйстве<ref>{{cite news |title=15 November 1985: Anglo-Irish agreement signed |year=2008|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/15/newsid_2539000/2539849.stm |access-date=4 May 2010|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref><ref>{{Harvnb|Moloney|2002|p=336}}</ref>, і ўсё 15 юніяністаў-членаў Палаты Абшчын пакінулі свае месцы; толькі адзін з іх вярнуўся ў выніку парламенцкіх давыбараў, якія адбыліся [[23 студзеня]] [[1983]] года<ref>{{Harvnb|Cochrane|2001|p=143}}</ref>. === Знешняя палітыка === [[Выява:President Reagan and Prime Minister Margaret Thatcher at Camp David 1986.jpg|thumb|Маргарэт Тэтчэр і [[Рональд Рэйган]]. [[Кэмп-Дэвід]], [[1986]]]] год У вонкавай палітыцы Тэтчэр арыентавалася на [[ЗША]] і падтрымлівала ініцыятывы [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] ў дачыненні да [[СССР]], да якога абодва палітыкі ставіліся з недаверам<ref name="thatcher-cw"/>. Падчас свайго першага прэм’ерскага тэрміна яна выступіла ў падтрымку рашэння [[НАТА]] аб разгортванні ў Заходняй Еўропе ракет наземнага базіравання [[BGM-109G]] і ракет малой далёкасці [[Першынг-1А]], а таксама дазволіла амерыканскім ваенным, пачынаючы з [[14 лістапада]] [[1983]] года, размясціць больш за 160 крылатых ракет на ваенна-паветранай базе ЗША [[Грынэм-Коман]], размешчанай у англійскім [[Беркшыр]]ы, чым выклікала масавыя пратэсты з боку [[Кампанія за ядзернае раззбраенне|Кампаніі за ядзернае раззбраенне]]<ref name="thatcher-cw"/>. Акрамя таго, Вялікабрытанія пры Тэтчэр закупіла на суму больш за £12 млрд<ref>{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/uk/slbm/vanguard.htm|title=Vanguard Class Ballistic Missile Submarine|access-date=16 January 2011|date=5 November 1999|publisher=Federation of American Scientists|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBv3Qjt?url=http://www.fas.org/nuke/guide/uk/slbm/vanguard.htm|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref> (у коштах [[1996]]—[[1997]] гадоў) ракеты сістэмы «[[Трайдэнт]]» для ўстаноўкі на сваіх ПЛАРБ, якімі меркавалася замяніць ракеты «[[Поларыс]]». У выніку ядзерныя сілы краіны патроіліся<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922079,00.html |title=Trident is go |access-date=16 January 2011 |date=28 July 1980 |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826001043/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922079,00.html |archive-date=26 жніўня 2013 |url-status=dead }}</ref>. Такім чынам, у пытаннях абароны брытанскі ўрад цалкам спадзяваўся на ЗША. Значную агалоску атрымала ў студзені [[1986]] года «справа Вестлэнда». Тэтчэр прыклала ўсе высілкі да таго, каб нацыянальны вытворца верталётаў «Westland» адмовіўся ад прапановы аб зліцці з боку італьянскай кампаніі [[Agusta|«Agusta»]] на карысць прапановы ад амерыканскай кампаніі «[[Sikorsky Aircraft]]». Пасля дзяржаўны сакратар абароны Вялікабрытаніі {{нп3|Майкл Хезелтайн|Майкл Хезелтайн|en|Michael Heseltine}}, які падтрымліваў пагадненне з «Agusta», падаў у адстаўку<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=419}}</ref>. [[2 красавіка]] [[1982]] года аргенцінскі дэсант, па загаду кіруючай ваеннай хунты, высадзіўся на брытанскіх [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравах]], справакаваўшы пачатак [[Фалклендская вайна|Фалклендскай вайны]]<ref>{{Harvnb|Smith|1989|p=21}}</ref>. Гэты крызіс, як паказала гісторыя, стаў ключавой падзеяй у гады прэм’ерства<ref name="Jackling 2005 230">{{Harvnb|Jackling|2005|p=230}}</ref>. Па прапанове [[Гаральд Макмілан|Гаральда Макмілана]] і Роберта Армстранга<ref name="Jackling 2005 230"/>, Тэтчэр стварыла і стала старшынёй ваеннага кабінета<ref>{{Harvnb|Hastings et al|1983|pp=80–81}}</ref>, які да 5—6 красавіка паставіў перад ВМФ Вялікабрытаніі задачу вярнуць кантроль над астравамі<ref>{{Harvnb|Hastings et al|1983|p=95}}</ref>. [[14 чэрвеня]] аргенцінскія ваенныя здаліся, а ваенная аперацыя завяршылася поспехам для брытанскага боку, хоць падчас канфлікту было забіта 255 брытанскіх ваенных і 3 жыхары Фалклендскіх астравоў. Аргенцінскі бок страціў 649 чалавек (з іх 323 чалавека загінулі ў выніку патаплення брытанскай атамнай падводнай лодкай аргенцінскага крэйсера «[[крэйсер Генерал Бельграна|Генерал Бельграна]]»)<ref name=liberation>{{cite news |title=The Falklands: 25 years since the Iron Lady won her war; Liberation Day |url=https://archive.org/details/sim_church-times_2007-06-15_7527/page/32 |newspaper=The Times |date=15 June 2007 |page=32|first=Michael|last=Evans}}</ref>. Падчас канфлікту Тэтчэр раскрытыкавалася за грэбаванне пытаннямі абароны Фалклендскіх астравоў, а таксама за рашэнне аб патапленні «Генерала Бельграна»<ref>{{Harvnb|Hastings et al|1983|pp=335–336}}</ref>. Тым не менш Тэтчэр змагла задзейнічаць усе ваенныя і дыпламатычныя магчымасці для аднаўлення кантролю Вялікабрытаніі над астравамі. Гэта палітыка была з адабрэннем сустрэта брытанцамі, што прыкметна ўмацавала пазіцыі кансерватараў, якія было пахіснуліся, і лідарства Тэтчэр у партыі перад [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1983|парламенцкімі выбарамі 1983 года]]. Дзякуючы «фалклендскаму фактару», эканамічнаму аднаўленню пачатку 1982 года і рознагалоссям сярод лейбарыстаў, Кансерватыўнай партыі на чале з Тэтчэр удалося атрымаць перамогу на выбарах<ref>{{cite journal |last1=Sanders |first1=David |last2=Ward |first2=Hugh |last3=Marsh |first3=David |title=Government Popularity and the Falklands War: A Reassessment |journal=British Journal of Political Science |volume=17 |date=July 1987 |page=28 |issue=3}}</ref>. Тэтчэр, у адрозненне ад многіх кансерватараў, халаднавата адносілася да ідэі далейшага паглыблення [[Еўрапейская інтэграцыя|еўрапейскай інтэграцыі]]. У [[1988]] годзе ў сваёй прамове ў [[Бругэ]] яна выступіла супраць ініцыятыў [[Еўрапейская эканамічная супольнасць|ЕЭС]] аб павышэнні цэнтралізацыі ў прыняцці рашэнняў і стварэнні федэратыўных структур<ref>{{cite web|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=107332|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=31 October 2008|date=20 September 1988|title=Speech to the College of Europe («The Bruges Speech»)|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBwAvmA?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=107332|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Хоць у цэлым Тэтчэр выступала за членства Вялікабрытаніі ў інтэграцыйным аб’яднанні, яна лічыла, што роля арганізацыі павінна быць абмежавана пытаннямі забеспячэння свабоднага гандлю і эфектыўнай канкурэнцыі<ref name="Senden-p9">{{Harvnb|Senden|2004|p=9}}</ref>. Нягледзячы на пазіцыю канцлера казначэйства [[Найджэл Лоўсан|Найджэла Лоўсана]] і міністра замежных спраў [[Джэфры Хау]]<ref>{{Harvnb|Thatcher|1993|p=712}}</ref>, Маргарэт выступала катэгарычна супраць удзелу краіны ў Еўрапейскім механізме валютных курсаў, папярэдніку Еўрапейскага валютнага саюза, мяркуючы, што гэта накладзе абмежаванні на брытанскую эканоміку<ref name="ecc">{{cite news |title=Thatcher stands firm against full EMS role |url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=106969 |publisher=Margaret Thatcher Foundation |access-date=8 October 2008 |last=Riddell |first=Peter |date=23 November 1987 |newspaper=Financial Times}}</ref>. Аднак [[Джон Мэйджар|Джону Мэйджару]] ўдалося пераканаць Тэтчэр, і ў кастрычніку [[1990]] года Вялікабрытанія стала ўдзельнікам механізму<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=484}}</ref>. Роля Брытанскай Садружнасці пры Тэтчэр паменшылася. Расчараванне Тэтчэр у гэтай арганізацыі тлумачылася павышанай, з яе пункту гледжання, цікавасцю Садружнасці да ўрэгулявання становішча на поўдні Афрыкі на ўмовах, якія не адказвалі патрабаванням брытанскіх кансерватараў. Тэтчэр разглядала Садружнасць толькі як карысную структуру для вядзення перамоў, якія не ўяўлялі вялікага значэння<ref>Ал. А Громыко, Великобритания эпоха реформ, М 2007 </ref>. Тэтчэр адной з першых сярод заходніх палітыкаў станоўча ацаніла рэфармісцкія настроі савецкага лідара [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]]. Яшчэ ў лістападзе 1988 года — за год да падзення [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]] і ўсходнееўрапейскіх сацыялістычных рэжымаў — яна ўпершыню адкрыта заявіла аб заканчэнні «халоднай вайны»: ''«Зараз мы не ў стане халоднай вайны»'', бо ''«новыя адносіны шырокія як ніколі»''<ref name="reforms1988">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE2DC1738F93BA25752C1A96E948260|title= Gorbachev Policy Has Ended The Cold War, Thatcher Says|date=18 November 1988|agency=Associated Press|newspaper=New York Times |access-date=30 October 2008}}</ref>. У [[1984]] годзе Тэтчэр наведала Савецкі Саюз і сустрэлася з Міхаілам Гарбачовым і Старшынём [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалаем Рыжковым]]<ref>{{cite book | last1=Zemtsov |first1=Ilya |last2=Farrar |first2=John |title=Gorbachev: The Man and the System |publisher=[[Transaction Publishers]] |year=2007 |isbn=9781412807173 |page=138}}</ref>. Першапачаткова яна выступала супраць магчымага [[Аб’яднанне Германіі (1990)|аб’яднання Германіі]]. Па яе словах, гэта ''«прывядзе да змены паваенных межаў, і мы не можам дазволіць гэтага, бо падобнае развіццё падзей паставіць пад пытанне стабільнасць усёй міжнароднай сітуацыі і можа пагражаць нашай бяспецы»''. Акрамя таго, Тэтчэр асцерагалася, што адзіная Германія будзе ў большай ступені супрацоўнічаць з СССР, адсунуўшы на другі план НАТА<ref>{{Harvnb|Gortemaker|2006|p=198}}</ref>. У той жа час прэм’ер-міністр выступала ў падтрымку незалежнасці [[Харватыя|Харватыі]] і [[Славенія|Славеніі]]<ref>{{cite news |url=http://www.margaretthatcher.org/document/111358|title=TV Interview for HRT (Croatian radiotelevision) [urges international recognition of Croatia & Slovenia]|date=22 December 1991|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=21 March 2011}}</ref>. === Адстаўка === [[Выява:ThatcherProfile.JPG|thumb|left|upright|alt=Photograph|Тэтчэр у [[1990]] годзе]] Падчас выбараў старшыні Кансерватыўнай партыі, якія адбыліся ў [[1989]] годзе, супернікам Тэтчэр выступаў мала каму вядомы член Палаты Абшчын Энтані Маер<ref name="89election">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/5/newsid_2528000/2528339.stm |access-date=1 November 2008 |year=2008 |title=5 December 1989: Thatcher beats off leadership rival|publisher=BBC|work=On this day 1950–2005 }}</ref>. З 374 членаў парламента, якія ўваходзілі ў Кансерватыўную партыі і мелі права голасу, за Тэтчэр прагаласавала 314 чалавек, у той час як за Маера — 33 чалавека<ref name="89election"/>. Яе прыхільнікі ў партыі палічылі вынік поспехам і адпрэчылі любыя сцвярджэнні аб тым, што ўнутры партыі існавалі рознагалоссі<ref name="89election"/>. Падчас свайго прэм’ерства Тэтчэр мела другі самы нізкі сярэдні ўзровень падтрымкі ў насельніцтва (каля 40 %) сярод усіх паваенных прэм’ер-міністраў Вялікабрытаніі. Апытанні грамадскай думкі сведчылі аб тым, што яе папулярнасць была ніжэй папулярнасці Кансерватыўнай партыі<ref name="ridley">{{cite news |last=Ridley |first=Matt |title=Et Tu, Heseltine?; Unpopularity Was a Grievous Fault, and Thatcher Hath Answered for It |periodical=Washington Post |date=25 November 1990 |page=2}}</ref>. Аднак упэўненая ў сабе Тэтчэр заўсёды настойвала на тым, што яе мала цікавяць розныя рэйтынгі, паказваючы на рэкордную падтрымку падчас парламенцкіх выбараў<ref>{{cite news |title=The poll tax incubus |newspaper=The Times |date=24 November 1990}}</ref>. Паводле апытанняў грамадскай думкі, праведзеных у верасні [[1990]] года, рэйтынг лейбарыстаў быў на 14 % вышэй за рэйтынг кансерватараў<ref name="howe"/>, а да лістапада кансерватары саступалі лейбарыстам ужо на працягу 18 месяцаў<ref name="ridley"/>. Вышэйпаказаныя рэйтынгі, а таксама ваяўнічая асоба Тэтчэр і ігнараванне ёю меркавання калег сталі прычынай рознагалоссяў унутры Кансерватыўнай партыі<ref name="resign-nyt"/>. У выніку менавіта партыя першай пазбавілася ад Маргарэт Тэтчэр. [[1 лістапада]] [[1990]] года [[Джэфры Хау]], апошні з першага Кабінета Тэтчэр [[1979]] года, пакінуў пост намесніка прэм’ер-міністра пасля таго, як Тэтчэр адмовілася ўзгадніць тэрміны далучэння Вялікабрытаніі да адзінай еўрапейскай валюты<ref name="howe">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/1/newsid_2513000/2513953.stm|year=2008 |access-date=1 November 2008 |title=1 November 1990: Howe resigns over Europe policy|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news |last=Millership |first=Peter |title=Thatcher's Deputy Quits in Row over Europe |newspaper=Reuters News |date=1 November 1990}}</ref>. На наступны дзень [[Майкл Хезелтайн]] абвясціў пра сваё жаданне ўзначаліць Кансерватыўную партыю<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=473}}</ref>. Паводле апытанняў грамадскай думкі, менавіта яго асоба магла дапамагчы кансерватарам абагнаць лейбарыстаў<ref>{{cite news |first=David |last=Lipsey |title=Poll swing followed downturn by Tories; Conservative Party leadership |newspaper=The Times |date=21 November 1990}}</ref>. Хоць Тэтчэр удалося заняць першае месца падчас першага тура галасавання, Хезелтайн заручыўся дастатковай колькасцю галасоў (152 галасы) для правядзення другога тура<ref name="number-10"/>. Маргарэт першапачаткова намервалася працягнуць барацьбу да пераможнага канца ў другім туры, аднак пасля кансультацый з Кабінетам яна прыняла рашэнне зняцца з выбараў<ref name="resign-nyt">{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE6DB1438F930A15752C1A966958260&sec=&spon=&pagewanted=1 |title=Change in Britain; Thatcher Says She'll Quit; 11? Years as Prime Minister Ended by Party Challenge |access-date=1 November 2008 |date=23 November 1990 |newspaper=New York Times |last=Whitney|first=Craig R}}</ref><ref name="number-10">{{cite web|publisher=Government of the United Kingdom|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|title=Margaret Thatcher, 10 Downing Street|access-date=18 November 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBwdVan?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref><ref name="resign-bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/22/newsid_2549000/2549189.stm |title=22 November 1990: Thatcher quits as prime minister |year=2008 |access-date=1 November 2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. Пасля аўдыенцыі ў Каралевы і сваёй заключнай прамовы ў Палаце абшчын Тэтчэр пакінула пост прэм’ер-міністра. Сваё зрушэнне з пасады яна палічыла здрадай<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=474}}</ref>. Пасада прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі і старшыні Кансерватыўнай партыі перайшла да [[Джон Мэйджар|Джона Мэйджара]], на чале з якім Кансерватыўнай партыі ўдалося атрымаць перамогу на [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 1992|парламенцкіх выбарах 1992 года]]<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2005/apr/04/electionspast.past3|title=Pollsters taxed |work=guardian.co.uk |date=4 April 2005 |access-date=23 January 2011|last=Kettle|first=Martin|publisher=Guardian News and Media |location=London}}</ref>. == Пасля адстаўкі == Пасля сыходу з пасады прэм’ер-міністра Тэтчэр на працягу двух гадоў была членам Палаты Абшчын ад Фінчлі<ref>{{Harvnb|Reitan|2003|p=118}}</ref>. У [[1992]] годзе, ва ўзросце 66 гадоў, яна прыняла рашэнне пакінуць брытанскі парламент, што, па яе меркаванні, давала ёй магчымасць больш адкрыта выказваць сваё меркаванне па тых ці іншых падзеях<ref name="lords">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/30/newsid_2523000/2523395.stm|title=30 June 1992: Thatcher takes her place in Lords |year=2008 |access-date=1 November 2008|work=On this day 1950–2005|publisher=BBC}}</ref>. === Пасля сыходу з Палаты Абшчын === Пасля сыходу з Палаты Абшчын Тэтчэр стала першым былым прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі, які заснаваў фонд. У [[2005]] годзе з-за фінансавых цяжкасцяў ён быў зачынены<ref name="historyandpolicy">{{cite web |url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-101.html |title=What next for Gordon Brown? |last=Theakston |first=Kevin |date=May 2010 |publisher=History & Policy |access-date=9&nbsp;December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111055350/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-101.html |archive-date=11 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Тэтчэр напісала два тамы мемуараў: ''«The Downing Street Years»'' (1993) і ''«The Path to Power»'' (1995). У ліпені [[1992]] года Маргарэт была нанята тытунёвай кампаніяй ''«[[Altria|Philip Morris]]»'' у якасці ''«геапалітычнага кансультанта»'' са службовым акладам у $250 000 і штогадовым унёскам у $250 000 у яе фонд<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/1992-07-19/news/mn-4763_1_margaret-thatcher |title=Tobacco Company Hires Margaret Thatcher as Consultant |date=19 July 1992 |newspaper=LA Times |access-date=16 January 2011|agency=Associated Press}}</ref>. Акрамя таго, за кожны публічны выступ яна атрымлівала $50 000<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2007/feb/03/past.conservatives?INTCMP=SRCH |title=Into the void |date=3 February 2007 |access-date=16 January 2011 |last=Harris |first=John |newspaper=The Guardian |location=London}}</ref>. У жніўні [[1992]] года Тэтчэр заклікала [[НАТА]] спыніць уладкаваную сербамі разню ў баснійскіх гарадах [[Гораждзе]] і [[Сараева]], спыніўшы этнічныя чысткі перыяду [[Баснійская вайна|Баснійскай вайны]]. Яна параўнала сітуацыю ў Босніі з ''«горшымі крайнасцямі нацыстаў»'', заявіўшы, што сітуацыя ў краі можа стаць новым [[Халакост]]ам<ref>{{cite news |date=6 August 1992 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7DE1731F935A3575BC0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=2 |title=Stop the Excuses. Help Bosnia Now|newspaper=New York Times |access-date=2 December 2007 |last=Thatcher |first=Margaret}}</ref>. Тэтчэр таксама выступіла ў Палаце лордаў з крытыкай [[Маастрыхцкі дагавор|Маастрыхцкага дагавора]]<ref name="lords"/>, які, па яе словах, ''«яна ніколі не падпісала б»''<ref>{{cite web|title=House of Lords European Communities (Amendment) Bill Speech|date=7 June 1993|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108314|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=9 April 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/67nByW4zl?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108314|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. На фоне росту зацікаўленасці заходніх нафтавых кампаній у энергарэсурсах [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] ў верасні [[1992]] года Тэтчэр наведала [[Баку]], дзе прыняла ўдзел у падпісанні пагаднення аб правядзенні ацэнкавых распрацовак радовішчаў Чыраг і Шахдэніз паміж Урадам [[Азербайджан]]а і кампаніямі — англійскай [[British Petroleum|Брытыш Петролеум]] і нарвежскай [[Statoil|Статойл]]<ref>{{артыкул|аўтар=Сео Дон Чан.|загаловак=Каспийская нефть во взаимоотношениях Азербайджана и России|спасылка=http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/11/11_2.pdf|выданне=International Journal of Central Asian Studies|выдавецтва=The International Association of Central Asian Studies Institute of Asian Culture and Development|год=2006|том=11|старонкі=19|issn=1226-4490|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185243/http://www.iacd.or.kr/pdf/journal/11/11_2.pdf|archive-date=4 сакавіка 2016}}</ref>. [[Выява:Mulroney Thatcher and Gorbachev at Reagan's funeral.jpg|thumb|300px|alt=Photograph|Тэтчэр з [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Гарбачовым]] (злева) і [[Браян Малруні|Малруні]] (у цэнтры) на пахаваннях Рэйгана]] У перыяд з [[1993]] па [[2000]] год Тэтчэр была ганаровым рэктарам [[Каледж Вільгельма і Марыі|Каледжа Вільгельма і Марыі]] ў амерыканскім штаце [[Вірджынія]]<ref>{{cite web|title=Chancellor's Robe|url=http://www.wm.edu/about/administration/chancellor/robe/index.php|publisher=College of William and Mary|access-date=18 January 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBzK1iJ?url=http://www.wm.edu/about/administration/chancellor/robe/index.php|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>, а з [[1992]] па [[1999]] год — ганаровым рэктарам [[Букінгемскі ўніверсітэт|Бакінгемскага ўніверсітэта]] (першага прыватнага ўніверсітэта Вялікабрытаніі, заснаванага ёю ў [[1975]] годзе)<ref>{{cite news |title=Thatcher installed as chancellor of private university |date=1 October 1992 |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/thatcher-installed-as-chancellor-of-private-university-charles-oulton-reports-on-a-day-of-mixed-emotions-for-the-former-prime-minister-1554652.html|newspaper=The Independent |access-date=12 January 2010|first=Charles|last=Oulton |location=London}}</ref>. Пасля абрання [[Тоні Блэр]]а старшынём Лейбарысцкай партыі ў [[1994]] годзе Тэтчэр назвала яго ''«самым небяспечным лідарам лейбарыстаў з часоў [[Х’ю Гейтскел]]а»''<ref>{{cite news |last=Castle |first=Stephen |title=Thatcher praises 'formidable' Blair |newspaper=The Independent |date=28 May 1995}}</ref>. У [[1998]] годзе пасля арышту іспанскімі ўладамі былога [[чылі]]йскага дыктатара [[Аўгуста Піначэт]]а, які павінен быў паўстаць перад судом за масавае парушэнне правоў чалавека, Тэтчэр заклікала да яго вызвалення, спаслаўшыся на тую падтрымку, які ён аказаў Вялікабрытаніі падчас Фалклендскага канфлікту<ref>{{cite news |title=Pinochet - Thatcher's ally |date=22 October 1998|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/198604.stm |access-date=15 January 2010|work=BBC News}}</ref>. У [[1999]] годзе яна наведала былога палітыка, які знаходзіўся пад [[хатні арышт|хатнім арыштам]] у прыгарадзе [[Лондан]]а<ref>{{cite news|title=Thatcher stands by Pinochet |date=26 March 1999 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/304516.stm |access-date=15 January 2010|work=BBC News}}</ref>. Піначэт быў вызвалены па рашэнні міністра ўнутраных спраў [[Джэк Стро|Джэка Стро]] ў сакавіку [[2000]] года па медыцынскіх прычынах<ref>{{cite news |title=Pinochet set free |date=2 March 2000 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/663170.stm |access-date=15 January 2010|work=BBC News}}</ref>. Падчас [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, 2001|парламенцкіх выбараў 2001 года]] Тэтчэр падтрымлівала кансерватараў, хоць і не ўхваліла кандыдатуру [[Іан Дункан Сміт|Іана Дункана Сміта]] на пасаду лідара Кансерватыўнай партыі, як гэта было ў выпадку з [[Джон Мэйджар|Джонам Мэйджарам]] і [[Уільям Хейг|Уільямам Хейгам]]. Тым не менш непасрэдна пасля выбараў яна аддала перавагу Дункану Сміту, а не [[Кенет Гары Кларк|Кенету Кларку]]<ref>{{cite web|title=Letter supporting Iain Duncan Smith for the Conservative leadership published in the ''Daily Telegraph''|date=21 August 2001|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108390|publisher=Margaret Thatcher Foundation|access-date=9 April 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC0623P?url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=108390|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. У сакавіку [[2002]] года Тэтчэр выпусціла кнігу ''«Мастацтва кіравання дзяржавай: стратэгіі для зменлівага свету»'', якую яна прысвяціла Рональду Рэйгану<ref>{{кніга |аўтар = Margaret Thatcher. |загаловак = Statecraft |выдавецтва = HarperCollins Publishers |год = 2003 |isbn = 978-0007150649 }} }</ref>. У ёй Маргарэт выказала сваю пазіцыю па шэрагу міжнародных палітычных падзей і працэсаў. Яна сцвярджала, што на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] не будзе міру датуль, пакуль не будзе зрынуты [[Садам Хусейн]]; пісала аб неабходнасці [[Ізраіль|Ізраіля]] ахвяраваць тэрыторыяй у абмен на мір, утапічнасці [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]]. Па яе меркаванні, Брытаніі трэба перагледзець умовы свайго членства ў ЕС ці нават пакінуць інтэграцыйнае ўтварэнне, далучыўшыся да [[НАФТА]]<ref>{{Harvnb|Campbell|2003|pp=796–798}}</ref>. === Пасля 2002 года === [[26 чэрвеня]] [[2003]] года сышоў з жыцця муж Тэтчэр — Дэніс. [[3 ліпеня]] ён быў крэміраваны<ref>{{cite news|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3041546.stm|title=Lady Thatcher bids Denis farewell|date=3 July 2003|access-date=20 January 2011}}</ref>. [[11 чэрвеня]] [[2004]] года Тэтчэр наведала пахаванне Рональда Рэйгана<ref>{{cite news |title=Thatcher: 'Reagan's life was providential' |publisher=CNN |access-date=1 November 2008|date=11 June 2004 |url=http://www.cnn.com/2004/ALLPOLITICS/06/11/thatcher.transcript/}}</ref>. З прычыны праблем са здароўем быў загадзя зроблены відэазапіс з яе надмагільнай прамовай<ref>{{cite news |title=Thatcher's final visit to Reagan |access-date=1 November 2008 |date=10 June 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3793565.stm|work=BBC News}}</ref>. Потым Тэтчэр разам з асяроддзем Рэйгана адправілася ў [[Каліфорнія|Каліфорнію]], дзе наведала памінальную службу і цырымонію пахавання ў Прэзідэнцкай бібліятэцы Рональда Рэйгана<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3800315.stm |access-date=1 November 2008|date=12 June 2004 |title=Private burial for Ronald Reagan|work=BBC News}}</ref>. [[Выява:Thatcher 2006 September 11 event.jpg|thumb|300px|Тэтчэр на памінальнай службе ў гонар пяцігоддзя з дня [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных актаў 11 верасня 2001 года]]. Справа — [[Дзік Чэйні]] і яго жонка]] Сваё 80-годдзе Маргарэт адсвяткавала [[13 кастрычніка]] [[2005]] года ў лонданскай гасцініцы ''Mandarin Oriental Hotel''. Сярод госцяў лічыліся [[Елізавета II]], [[герцаг Эдынбургскі]], [[Аляксандра Кенцкая]] і Тоні Блэр<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/4329132.stm |title=Thatcher marks 80th with a speech |access-date=1 November 2008 |date=13 October 2005 |work=BBC News}}</ref>. Джэфры Хау, які таксама прысутнічаў на ўрачыстасцях, заявіў, што ''«яе сапраўдны трыумф трансфармаваў не толькі адну, колькі абедзве партыі, таму, калі лейбарысты вярнуліся да ўлады, большая частка прынцыпаў тэтчэрызму была прынята імі як дадзенасць»''<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/4337404.stm |access-date=1 November 2008 |date=13 October 2005 |title=Birthday tributes to Thatcher|work=BBC News}}</ref>. У [[2006]] годзе Тэтчэр у якасці госця [[Дзік Чэйні|Дзіка Чэйні]] наведала ў Вашынгтоне афіцыйную памінальную службу ў памяць аб [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных актах 11 верасня 2001 года]]. Падчас візіту Маргарэт сустрэлася з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Кандаліза Райс|Кандалізай Райс]]<ref>{{cite web |title=9/11 Remembrance Honors Victims from More Than 90 Countries |access-date=1 November 2008 |publisher=United States Department of State |date=11&nbsp;September 2006 |url=http://montevideo.usembassy.gov/usaweb/paginas/2006/06-334EN.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20060922193936/http://montevideo.usembassy.gov/usaweb/paginas/2006/06-334EN.shtml |archive-date=22 верасня 2006 |url-status=dead }}</ref>. У лютым [[2007]] года Тэтчэр стала першым прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі, якому пры жыцці ўстанавілі помнік у брытанскім парламенце (афіцыйнае адкрыццё адбылося [[21 лютага]] [[2007]] года ў прысутнасці былога палітыка). Бронзавая статуя з выцягнутай правай рукой<ref>{{cite news |url=http://newsmax.com/archives/ic/2007/2/21/195931.shtml?s=ic |title=Statue of Margaret Thatcher Unveiled |agency=Associated Press |date=21 February 2007 |access-date=1 November 2008}}</ref> размешчана насупраць статуі палітычнага куміра Тэтчэр — [[Уінстан Чэрчыль|Уінстана Чэрчыля]]<ref name="bronze"/>. Тэтчэр выступіла з кароткай прамовай у Палаце абшчын, заявіўшы, што ''«я хутчэй аддала перавагу б жалезнай статуі, але бронза таксама сыдзе… Яна не саржавее»''<ref name="bronze">{{cite news |date=21 February 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6384029.stm |title=Iron Lady is honoured in bronze |access-date=9 April 2007|work=BBC News}}</ref>. У канцы лістапада [[2009]] года Тэтчэр ненадоўга вярнулася на [[Даўнінг-стрыт, 10]], каб прадставіць публіцы свой афіцыйны партрэт, выкананы мастаком Рычардам Стоўнам (ён жа ствараў партрэты Елізаветы II і яе маці — [[Елізавета Боўз-Лаян|Елізаветы Боўз-Лаян]])<ref name=ThatcherReturns>{{cite news |title=Margaret Thatcher returns to Downing Street |newspaper=Daily Telegraph |date=23 November 2009 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/margaret-thatcher/6636644/Margaret-Thatcher-returns-to-Downing-Street.html |access-date=23 November 2009 |location=London}}</ref>. Гэта падзея стала праявай асаблівай павагі да былога прэм’ер-міністра, які знаходзіўся яшчэ пры жыцці<ref>{{cite news |title=Brown bans cameras from No.10 portrait unveiling&nbsp;... |newspaper=Daily Mail |date=23 November 2009 |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1229921/Brown-bans-cameras-No10-portrait-unveiling--After-Thatcher-win-votes.html |access-date=23 November 2009 |first1=Simon |last1=Walters |first2=Glen |last2=Owen |location=London}}</ref>. У [[2002]] годзе Тэтчэр перажыла некалькі мікраінсультаў, пасля якіх урач параіў ёй адмовіцца ад удзелу ў публічных мерапрыемствах і адысці ад грамадскай і палітычнай дзейнасці<ref>{{cite press release |title=Statement from the office of the Rt Hon Baroness Thatcher LG OM FRS |publisher=Margaret Thatcher Foundation |date=22&nbsp;March 2002|url=http://www.margaretthatcher.org/speeches/displaydocument.asp?docid=109305 |access-date=9 November 2008}}</ref>. Пасля непрытомнасці падчас абеду ў Палаце абшчын, якая здарылася [[7 сакавіка]] [[2008]] года, яна была дастаўлена ў бальніцу Сент-Томас у цэнтральнай частцы Лондана<ref name="ill08">{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-528755/Immaculate-Baroness-Thatcher-leaves-hospital-collapsing-fruit-jelly.html |title=Immaculate as ever, Baroness Thatcher leaves hospital after collapsing over the fruit jelly |access-date=9 November 2008 |date=8 March 2008 |last=Walters |first=Simon |newspaper=Daily Mail |location=London}}</ref>. У чэрвені [[2009]] года была шпіталізавана ў сувязі з пераломам рукі. 4 ліпеня 2011 года Тэтчэр павінна была прысутнічаць на цырымоніі адкрыцця 10-футавага помніка Рональду Рэйгану ў Лондане, але не змагла ў сувязі з дрэнным самаадчуваннем<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-14009137|title=Ronald Reagan statue unveiled at US Embassy in London|publisher=BBC News|date=4 ліпеня 2011}}</ref>. У тым жа месяцы ў апытанні арганізацыі «[[Ipsos MORI]]» яна была названа самым кампетэнтным брытанскім прэм’ер-міністрам за апошнія 30 гадоў<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/d4e23a0c-a3f9-11e0-8b4f-00144feabdc0.html|title=Thatcher heads poll of most competent PMs|last=Stacey|first=Kiran|date=3 ліпеня 2011|newspaper=Financial Times}}</ref>, а 31 ліпеня было абвешчана, што яе офіс ў Палаце Лордаў зачынены<ref>{{cite news|last=Walker|first=Tim|url=http://www.telegraph.co.uk/news/8671195/Baroness-Thatchers-office-is-closed.html|title=Baroness Thatcher's office is closed|date=30 ліпеня 2011|newspaper=The Daily Telegraph}}</ref>. === Смерць і пахаванне === Маргарэт Тэтчэр памерла 8 красавіка 2013 года ва ўзросце 87 гадоў пасля перанесенага [[інсульт]]у. Яна здымала нумар-люкс у гатэлі «[[Гатэль рыц, Лондан|Рыц]]» у Лондане са снежня 2012 года пасля таго, як ёй стала цяжка ўздымацца па лесвіцы свайго дома «[[Чэстэр Скуэр]]» у [[Раён Белгравія|Белгравіі]]<ref>{{cite news|last=Swinford|first=Steven|url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/margaret-thatcher/9980269/Margaret-Thatcher-final-moments-in-hotel-without-her-family-by-her-bedside.html|title=Margaret Thatcher: final moments in hotel without her family by her bedside|newspaper=The Daily Telegraph|date=8 April 2013}}</ref>. Рэакцыі на вестку пра смерць Тэтчэр у Вялікабрытаніі былі змяшаныя, пачынаючы ад апісання яе як найвялікшага прэм’ер-міністра мірнага часу ў краіне да грамадскіх урачыстасцяў з нагоды яе смерці і выразаў асабістай непрыязнасці<ref>{{cite news|last1=Burns|first1=John F.|last2=Cowell|first2=Alan|url=http://www.nytimes.com/2013/04/11/world/europe/british-lawmakers-margaret-thatcher-legacy.html?pagewanted=all&_r=0|title=Parliament Debates Thatcher Legacy, as Vitriol Flows Online and in Streets|newspaper=The New York Times|date=10 April 2013}}</ref>. Падрабязная інфармацыя пра пахаванне Тэтчэр была загадзя ўзгодненая з ёй<ref name="Independent, 12 April 2013">{{cite news|last=Wright|first=Oliver|title=Funeral will be a 'ceremonial' service in line with Baroness Thatcher's wishes|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/funeral-will-be-a-ceremonial-service-in-line-with-baroness-thatchers-wishes-8565093.html|newspaper=The Independent|date=8 April 2013}}</ref>. [[Дзяржаўныя пахаванні ў Вялікабрытаніі|Цырымонія была ўрачыстай]] і ўключала ў сябе ваеннае ўшанаванне і царкоўную службу ў [[Сабор Святога Паўла|Саборы Святога Паўла]] 17 красавіка<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22067155|title=Ex-Prime Minister Baroness Thatcher dies, aged 87|date=8 April 2013|publisher=BBC News}}</ref><ref name="BBC News, 9 April 2013">{{cite news|title=Margaret Thatcher funeral set for next week|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22079749|publisher=BBC News|date=9 April 2013}}</ref>. На пахаванні прысутнічалі [[Лізавета II|каралева Лізавета II]] і [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынц Філіп]], герцаг Эдынбургскі<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-22177366|title=Margaret Thatcher: Queen leads mourners at funeral|publisher=BBC News|date=17 April 2013}}</ref>. Гэта быў другі раз за час праўлення каралевы, калі яна прысутнічала на пахаванні былога прэм’ер-міністра (пасля пахавання [[Уінстан Чэрчыль|Уінстана Чэрчыля]] ў 1965 годзе)<ref>{{cite news|last=Davies|first=Caroline|url=http://www.guardian.co.uk/politics/2013/apr/10/queen-decision-lady-thatcher-funeral|title=Queen made personal decision to attend Lady Thatcher's funeral|newspaper=The Guardian|date=10 April 2013}}</ref>. Пасля службы ў саборы цела Маргарэт Тэтчэр было крэміравана крэматорыі «[[Крэматорый Мортлэйк|Мортлэйк]]», там жа, дзе і цела яе мужа. Крэмацыя адбылася 28 верасня ў [[Каралеўскі шпіталь Чэлсі|Каралеўскім шпіталі Чэлсі]]. Падчас прыватнай цырымоніі прах Тэтчэр быў аддадзны зямлі на тэрыторыі лякарні, таксама як і прах яе мужа<ref name=Telegraph-20130913>{{cite news|title=Baroness Thatcher's ashes laid to rest|url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/margaret-thatcher/10341402/Baroness-Thatchers-ashes-laid-to-rest.html|newspaper=The Telegraph|date=28 September 2013}}</ref><ref name=BBC-intere>{{cite news|title=Margaret Thatcher's ashes laid to rest at Royal Hospital Chelsea|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-24316701|publisher=BBC News|date=28 September 2013}}</ref>. == Спадчына == Для прыхільнікаў Тэтчэр яна застаецца палітычнай фігурай, якая змагла аднавіць брытанскую эканоміку, нанесці істотны ўдар па прафсаюзах і аднавіць імідж Вялікабрытаніі ў якасці сусветнай дзяржавы<ref name="legacy-bbc">{{cite news |title=Evaluating Thatcher's legacy |date=4 May 2004 |access-date=1 November 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/3681973.stm|work=BBC News}}</ref>. У перыяд яе прэм’ерства з 7 да 25 % узрасла колькасць брытанскіх жыхароў, якія валодалі акцыямі; больш мільёна сем’яў набылі дамы, што належалі раней муніцыпальным саветам, што павялічыла лік домаўладальнікаў з 55 да 67 %. Агульны асабісты дабрабыт вырас на 80 %<ref>{{Harvnb|Marr|2007|p=430}}</ref>. Перамога ў [[Фалклендская вайна|Фалклендскай вайне]] і цесны саюз з [[ЗША]] таксама лічацца адным з яе найважнейшых дасягненняў<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/newsnight/7593554.stm | work=BBC News | title=Who has been UK's greatest post-war PM? | date=16 September 2008}}</ref>. У той жа час перыяд прэм’ерства Тэтчэр быў адзначаны высокім беспрацоўем насельніцтва і рэгулярнымі забастоўкамі<ref name="legacy-bbc"/>. У пытанні беспрацоўя большасць крытыкаў вінавацяць яе эканамічную палітыку, якая знаходзілася пад моцным уплывам ідэй [[манетарызм]]у<ref>{{cite web|author=Susie Boniface|url=http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2010/10/24/george-osborne-wreaks-havoc-just-like-margaret-thatcher-in-1980s-115875-22654756/|title=George Osborne wreaks havoc .. just like Margaret Thatcher in 1980s|publisher=mirror.co.uk|access-date=21 August 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC0YpuW?url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/george-osborne-wreaks-havoc--256105|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Гэта праблема, у сваю чаргу, стала прычынай распаўсюджвання наркаманіі і сямейных разводаў<ref>{{Harvnb|Richards|2004|p=63}}</ref>. Выступаючы ў красавіку [[2009]] года ў [[Шатландыя|Шатландыі]], напярэдадні трыццацігадовай гадавіны яе абрання ў якасці прэм’ер-міністра, Тэтчэр настойвала на тым, што ніколькі не шкадавала аб сваіх дзеяннях падчас прэм’ерства, у тым ліку ў пытанні ўвядзення падушнага падатку і адмовы ад субсідавання ''«састарэлай прамысловасці, чые рынкі збыту знаходзіліся ў заняпадзе»''<ref>{{cite news |title=Thatcher: I did right by Scots; Thatcher: I regret nothing|newspaper=Sunday Times |date=26 April 2009 |page=1|first=Jason|last=Allardyce}}</ref>. Прэм’ерства Тэтчэр стала самым працяглым у [[XX]] стагоддзі, з часоў [[Роберт Гаскойн-Сесіл, 3-ці маркіз Солсберы|Солсберы]] ([[1885]], [[1886]]—[[1892]] і [[1895]]—[[1902]]) і самым працяглым бесперапынным знаходжаннем на пасадзе з часоў [[Роберт Джэнкінсан|лорда Ліверпуля]] ([[1812]]—[[1827]])<ref>{{cite web|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|title=Margaret Thatcher|access-date=18 April 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nBwdVan?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/margaret-thatcher|archive-date=20 мая 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/marquess-of-salisbury|title=Marquess of Salisbury|access-date=18 April 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC1z5c7?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/marquess-of-salisbury|archive-date=20 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=HM Government|work=Number10.gov.uk|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/earl-of-liverpool|title=Earl of Liverpool|access-date=18 April 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC2P6Zl?url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/earl-of-liverpool|archive-date=20 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. === Узнагароды === [[Выява:Margaret Thatcher awarded Presidential Medal of Freedom.jpg|thumb|left|Прэзідэнт ЗША [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш стар.]] уручае Тэтчэр [[Прэзідэнцкі медаль Свабоды]] ([[1991]] год)]] Заняўшы ў [[1970]] годзе пост міністра асветніцтва і навукі, Тэтчэр стала членам [[Тайны савет Вялікабрытаніі|Тайнага савета Вялікабрытаніі]]<ref>{{cite journal |last1=Gay |first1=O. |last2=Rees |first2=A. |title=The Privy Council |journal=House of Commons Library Standard Note|id= SN/PC/2708 |year=2005 |url=http://www.parliament.uk/commons/lib/research/briefings/snpc-3708.pdf|format=PDF |access-date=27 February 2009}}</ref>. Праз два тыдні пасля сыходу з паста яна атрымала [[Ордэн Заслуг (Вялікабрытанія)|Ордэн Заслуг]] — адметны знак членаў абмежаванага таварыства (ордэна), заснаванага ў Вялікабрытаніі ў [[1902]] годзе каралём [[Эдуард VII|Эдуардам VII]]. Адначасова Дэніс Тэтчэр стаў уладальнікам спадчыннага тытула — [[баранэт]]ам. У [[1992]] годзе Тэтчэр стала пэрам Палаты Лордаў з прысваеннем асабістага [[Пэрства, Вялікабрытанія|спадчыннага дваранства]] з тытулам [[барон|баранэсы]] [[Кестывен]]а ў графстве [[Лінкальншыр]] і [[герб]]а<ref name="lords"/>. У [[1995]] годзе яна была прызначана Елізаветай II дамай [[Ордэн Падвязкі|Найвысакароднага Ордэна Падвязкі]] (вышэйшага рыцарскага ордэна Вялікабрытаніі). У [[1983]] годзе Тэтчэр была выбрана членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]], а пасля абрання ў [[1975]] годзе лідарам Кансерватыўнай партыі стала першай жанчынай-паўнапраўным членам (у якасці ганаровага члена) [[Карлтонскі клуб|Карлтонскага клуба]]<ref>{{cite news|work=Sunday Times|title=Carlton Club to vote on women|first=Jon|last=Ungoed-Thomas|date=8 February 1998}}</ref>. На Фалклендскіх астравах, пачынаючы з [[1992]] года, штогод [[10 студзеня]] адзначаецца Дзень Маргарэт Тэтчэр<ref name="Reuters-January">«Falklands to make 10 January Thatcher Day&nbsp;— Newspaper», ''Reuters News'' (6 January 1992).</ref> у памяць пра яе візіт на астравы ў [[1983]] годзе<ref>{{Harvnb|Wheeler|2004|p=171}}</ref><ref>Pat Roller, «Off the Record», ''Scottish Daily Record'' (10 January 2004), p. 10</ref>. Акрамя таго, у гонар палітыка была названа вуліца ў [[Порт-Стэнлі]], а таксама паўвостраў у [[Паўднёвая Джорджыі|Паўднёвай Джорджыі]]<ref name="Reuters-January"/>. Тэтчэр была ўзнагароджана Рэспубліканскім сенатарскім медалем Свабоды, а таксама адной з дзвюх вышэйшых узнагарод ЗША для грамадзянскіх асоб, якія ўручаюцца па рашэнні прэзідэнта ЗША, — [[Прэзідэнцкі медаль Свабоды|Прэзідэнцкім медалем Свабоды]]. Акрамя таго, яна стала лаўрэатам [[Прэмія Свабоды Рональда Рэйгана|Прэміі Свабоды Рональда Рэйгана]]. Тэтчэр аказвае садзейнічанне стратэгічнаму даследчаму інстытуту ЗША [[Heritage Foundation]], пры якім у [[2005]] годзе быў створаны Цэнтр свабоды імя Маргарэт Тэтчэр<ref>{{cite web|url=http://www.heritage.org/About/Departments/trustees.cfm|title=Heritage Foundation Board of Trustees|publisher=heritage.org|access-date=14&nbsp;June 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/67nC2q6tj?url=http://www.heritage.org/about/board-of-trustees|archive-date=20 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. У [[1998]] годзе Тэтчэр было прысвоена званне [[Спіс ганаровых грамадзян Заграба|ганаровага грамадзяніна Заграба]]<ref name="honorary-citizens">{{cite web|url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1390|title=Pocasni gradanin Grada Zagreba: 1945. - 1990. (SFR Jugoslavija)|publisher=Афіцыйны сайт Заграба|language=hr|access-date=2011-07-20|archive-url=https://www.webcitation.org/61ALqklgo?url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=1390|archive-date=24 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. З’яўлялася членам [[Більдэрбергскі клуб|Більдэрбергскага клуба]]<ref>{{cite news|publisher=The Times|date=April 26, 1975|page=5|title=News in Brief|quote=Mrs Thatcher, the Conservative leader and Mr Healey, the Chancellor of the Exchequer, were among participants in the twenty second Bilderberg Conference.}}</ref>. === Згадванні ў культуры === Асоба Маргарэт Тэтчэр згадана ў шэрагу мастацкіх твораў, у тым ліку ў літаратурных тэкстах, тэлевізійных праграмах, мастацкіх і дакументальных фільмах, тэатральных пастаноўках. У дакументальнай драме {{нп3|Фалклендская гульня|«Фалклендская гульня»|en|The Falklands Play}}, якая выйшла ў 2002 годзе на брытанскім тэлеканале BBC4, ролю брытанскага прэм’ер-міністра сыграла актрыса {{нп3|Патрысія Ходж|Патрысія Ходж|en|Patricia Hodge}}<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/2002/apr/11/tvandradio.television1|title=Islands mentality|author=Gareth McLean.|date=2002-04-11|publisher=The Guardian|lang=en|access-date=2012-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/66Cij2zEP?url=http://www.guardian.co.uk/media/2002/apr/11/tvandradio.television1|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>, а ў {{нп3|Маргарэт Тэтчэр: Доўгі шлях да Фінчлі|«Маргарэт Тэтчэр: Доўгі шлях да Фінчлі»|en|The Long Walk to Finchley}} — {{нп3|Андрэа Райзбара|Андрэа Райзбара|en|Andrea Riseborough}}<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/culture/tvandradioblog/2008/jun/13/margaretthatcherthelongwalktofinchley|title=Last night's TV: Margaret Thatcher: The Long Walk to Finchley|author=Sam Wollaston.|date=2008-06-13|publisher=The Guardian|lang=en|access-date=2012-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/66CiTJmxX?url=http://www.guardian.co.uk/culture/tvandradioblog/2008/jun/13/margaretthatcherthelongwalktofinchley|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, Тэтчэр стала галоўным героем у такіх фільмах, як {{нп3|Маргарэт, фільм, 2009|«Маргарэт»|en|Margaret (2009 film)}} (2009; ролю выканала {{нп3|Ліндсі Дункан|Ліндсі Дункан|en|Lindsay Duncan}})<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/culture/2009/feb/17/bbc-thatcher-drama|title=The lady's not for turning off: Drama shows the chinks in Thatcher's armour|author=Michael White.|date=2009-02-17|publisher=The Guardian|lang=en|access-date=2012-03-16|archive-url=https://www.webcitation.org/66CjMgYXj?url=http://www.guardian.co.uk/culture/2009/feb/17/bbc-thatcher-drama|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref> і «[[Жалезная лэдзі, фільм|Жалезная лэдзі]]» (2011; ролю выканала [[Мэрыл Стрып]])<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12393674 |title=Image of Meryl Streep as Margaret Thatcher unveiled |access-date=9 February 2011|date=8 February 2011|work=BBC News}}</ref>. За ролю Тэтчэр у апошнім фільме Мерыл Стрып стала ўладальніцай восьмай статуэткі прэміі «[[Залаты глобус]]», другой статуэткі прэміі ''[[BAFTA]]'' і атрымала трэцяга «[[Оскар]]а»<ref>{{citeweb|url=http://www.goldenglobes.org/nominations/|title=Nominations and Winners|publisher=Hollywood Foreign Press Association|lang=en|access-date=2012-3-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080103050631/http://www.goldenglobes.org/nominations/|archive-date=3 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.bafta.org/film/awards/nominees-winners-2012,2449,BA.html|title=BAFTA Film Awards Winners and Nominations in 2012|publisher=BAFTA|lang=en|access-date=2012-3-10|archive-date=19 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119230240/http://www.bafta.org/film/awards/nominees-winners-2012,2449,BA.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/84/nominees.html|title=Nominees and Winners for the 84th Academy Awards|publisher=The Academy of Motion Picture Arts and Sciences|lang=en|access-date=2012-3-10}}</ref>. ==== Кінематограф ==== * Джанет Браўн — «Рашэнне 79» (1979), «[[Толькі для вашых вачэй]]» (1981). * Кэралайн Бернстайн — «Назад у справу» (2007), «Я — Боб» (2007). * [[Мэрыл Стрып]] — [[Жалезная лэдзі, фільм|«Жалезная лэдзі»]] (2011). ==== Тэлебачанне ==== * Анжэла Торн — «Хто-небудзь за Дэніса?» (1982), «Данрулін» (1990). * Стыў Нэлан — «Выліты партрэт» (1985—1987), «Ужывую з Лондана» (1988), «KYTV» (1989), «Яблычак!» (1990), «Бен Элтан: Чалавек з Онці» (1990), «Новы дзярждзеяч» (1987—1990), «Палас» (1992), «Ноч з тысячай твараў» (2001), «У пошуках Ла Шэ» (2011). * Хілары Цёрнер — «Першы сярод роўных» (1986). * Морын Ліпман — «Пра твар» (1989). * «Картачны дамок» (1990). * Сільвія Сімс — «Тэтчэр: Апошнія дні» (1991). * «Апошні дубль» (1995). * Патрысія Ходж — «Фалклендская гульня» (2002). * Луіза Голд — «Дзённікі Алана Кларка» (2004). * Ганна Мэсі — «Піначэт у прыгарадзе» (2006). * Кіка Маркхэм — «Лінія прыгажосці» (2006). * Кэралайн Блэкістан — «Кубак!» (2006). * Элізабэт Шэперд — «Адценні чорнага: Гісторыя Конрада Блэка» (2006). * Андрэа Райзбара — «Маргарэт Тэтчэр: Доўгі шлях да Фінчлі» (2008). * Ліндсі Дункан — «Маргарэт» (2009). * [[Леслі Мэнвіл]] — «Каралева» (2009). * «Тэтчэр. Жанчына на вяршыні ўлады» (дакументальны, 2010)<ref>{{citeweb|url=http://www.afisha.ru/movie/202918/|title=Тэтчэр. Жанчына на вяршыні ўлады|publisher=Afisha|lang=ru|access-date=2012-3-14}}</ref>. ==== Літаратура ==== * «Першы сярод роўных» ([[Джэфры Арчэр]], 1984) * «[[Чацвёрты пратакол, раман|Чацвёрты пратакол]]» ([[Фрэдэрык Фарсайт]], 1984). * «Перагаворшчык» (Фарсайт Фарсайт, 1989). * «Ашуканец» (Фрэдэрык Форсайт, 1991). * «Дзённікі Алана Кларка» (Алан Кларк, 1993, 2000). * «Кулак Алаха» (Фрэдэрык Фарсайт, 1994). * «[[Ікона, раман|Ікона]]» (Фрэдэрык Фарсайт, 1997). * «[[Лінія прыгажосці, раман|Лінія прыгажосці]]» ([[Алан Холінгхёрст]], 2004)<ref>{{citeweb|url=http://www.guardian.co.uk/books/2011/jul/15/august-book-clubs|title=Guardian book club summer events|publisher=The Guardian|author=Джон Малан|date=15 ліпеня 2011|lang=en|access-date=2012-3-14}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === На рускай мове === * {{кніга|аўтар=Белоусов Л. С., Смирнов В. П., Строганов А. И. и др.|загаловак=История новейшего времени стран Европы и Америки 1945-2000 гг |адказны=Под ред. Е.Ф. Языкова|выдавецтва=Простор|год=2003|старонак=480|isbn=5900451224|ref=Белоусов et al}} === На англійскай мове === {{refbegin|colwidth=30em}} * {{Кніга |загаловак=When the Lights Went Out; Britain in the Seventies|аўтар=Beckett, Andy. |выдавецтва=Faber & Faber |год=2010 |isbn=978-0-571-22137-0|ref=Beckett}} * {{кніга|загаловак=Margaret Thatcher |аўтар=Beckett, Clare. |выдавецтва=Haus Publishing |год=2006 |isbn=978-1-904950-71-4|ref=Beckett}} * {{Кніга |аўтар=Berridge, Virginia; Strong, Philip.|загаловак=AIDS And Contemporary History|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2002 |isbn=9780521521147|ref=Berridge et al}} * {{Кніга |аўтар=Burns, William E. |загаловак=A Brief History of Great Britain |год=2009 |выдавецтва=Facts on File |isbn=978-0-8160-7728-1|ref=Burns}} * {{Кніга |загаловак=Margaret Thatcher: a portrait of the Iron Lady|аўтар=Blundell, John. |выдавецтва=Algora |год=2008 |isbn=978-0-87586-630-7|ref=Blundell}} * {{Кніга |загаловак=British Political Facts 1900–1994 |аўтар=Butler, David; Butler, Gareth.|выданне=7-е выд |выдавецтва=Macmillan |год=1994 |isbn=978-0-333-52616-3|ref=Butler et al}} * {{Кніга |загаловак=Margaret Thatcher; Volume One: The Grocer's Daughter|аўтар=Campbell, John. |выдавецтва=Pimlico |год=2000 |isbn=0-7126-7418-7|ref=Campbell}} * {{Кніга |загаловак=Margaret Thatcher; Volume Two: The Iron Lady |first=John |аўтар=Campbell. |выдавецтва=Pimlico |год=2003 |isbn=0-7126-6781-4|ref=Campbell}} * {{Кніга |загаловак=Britain since 1945: a political history|аўтар=Childs, David. |edition=6 |выдавецтва=Taylor & Francis |год=2006 |isbn=978-0-415-39326-3|ref=Childs}} * {{Кніга |загаловак=After the Nazi racial state: difference and democracy in Germany and Europe|аўтар=Chin, Rita C-K. |год=2009 |url=http://books.google.com/books?id=tqlrRJHwjKoC&pg=PA92 |ref=Chin |isbn=9780472116867}} * {{Кніга |аўтар=Cochrane, Feargal.|загаловак=Unionist Politics and the Politics of Unionism Since the Anglo-Irish Agreement |год=2001 |выдавецтва=Cork University Press |isbn=1-85918-259-3|ref=Cochrane}} * {{Кніга |загаловак=Armed Struggle: The History of the IRA |аўтар=English, Richard |isbn=978-0-19-517753-4 |выдавецтва=OUP |год=2005|ref=English }} * {{Кніга |аўтар=Evans, Eric. |год=2004 |загаловак=Thatcher and Thatcherism (The Making of the Contemporary World) |выданне=2-е изд |выдавецтва=Routledge |isbn=978-0-415-27013-7|ref=Evans}} * {{Кніга |загаловак=Lilibet: An Intimate Portrait of Elizabeth II|аўтар=Erickson, Carolly. |выдавецтва=Macmillan |год=2005 |isbn=0-312-33938-0|ref=Erickson}} * {{Кніга |аўтар=Feigenbaum,Harvey; Henig, Jeffrey; Hamnett, Chris. |загаловак=Shrinking the State: The Political Underpinnings of Privatization |год=1998 |выдавецтва=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63918-7|ref=Feigenbaum et al}} * {{Кніга |аўтар=Floud, Roderick; Johnson, Paul. |загаловак=The Cambridge Economic History of Modern Britain, Volume 3 |год=2004 |выдавецтва=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52738-5|ref=Floud et al}} * {{Кніга |загаловак=John Major, Tony Blair and a Conflict of Leadership: Collision Course |аўтар=Foley, Michael. |выдавецтва=Manchester University Press |год=2002 |isbn=0-7190-6317-5|ref=Foley}} * {{Кніга |аўтар=Gamble, Andrew. |загаловак=The Spectre at the Feast: Capitalist Crisis and the Politics of Recession |год=2009 |выдавецтва=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-23075-0|ref=Gamble}} * {{Кніга |аўтар=Gilbert, Martin. |загаловак=A History of the Twentieth Century |год=2002 |выдавецтва=Harper Perennial |isbn=0-06-050594-X|ref=Gilbert}} * {{Кніга |аўтар=Glyn, Andrew. |загаловак=The Economic Legacy, 1979–1992 |выдавецтва=Academic Press |год=1992 |pages=77–87 |isbn=978-0-12-494060-4|ref=Glyn}} * {{Кніга |загаловак=Britain and Germany in the Twentieth Century|аўтар=Gortemaker, Manfred. |выдавецтва=Berg |год=2006 |isbn=1-85973-842-7|ref=Gortemaker}} * {{Кніга |загаловак=Battle for the Falklands|аўтар=Hastings, Max; Jenkins, Simon.|выдавецтва=Norton |год=1983 |isbn=0-393-30198-2|ref=Hastings et al}} * {{Кніга |аўтар=Jackling, Roger.|contribution=The Impact of the Falklands Conflict on Defence Policy|загаловак=The Falklands Conflict Twenty Years On: Lessons for the Future (Sandhurst Conference Series) |год=2005 |выдавецтва=Routledge |isbn=978-0-415-35030-3|ref=Jackling}} * {{Кніга |загаловак=Visions Before Midnight|аўтар=James, Clive. |год=1977 |isbn=978-0-224-01386-4|ref=James}} * {{Кніга |загаловак=Political Issues in Britain Today|аўтар=Jones, Bill. |выдавецтва=Manchester University Press |год=1999 |isbn=0-7190-5432-X|ref=Jones}} * {{Кніга |загаловак=Politics UK |аўтар=Jones, Bill; Kavanagh, Dennis; Moran, Michael. |выдавецтва=Longman |выданне=6-е изд |частка=Media organisations and the political process |год=2007 |isbn=978-1-4058-2411-8|ref=Jones et al}} * {{Кніга |аўтар=Khabaz, D. V. |загаловак=Manufactured Schema: Thatcher, the Miners and the Culture Industry |год=2007 |выдавецтва=Matador |isbn=978-1-905237-61-6|ref=Khabaz}} * {{Кніга |загаловак=The Reordering of British Politics: Politics after Thatcher|аўтар=Kavanagh, Dennis. |выдавецтва=OUP |год=1997 |isbn=978-0-19-878201-8|ref=Kavanagh}} * {{Кніга |загаловак=Monarch: The Life and Reign of Elizabeth II |аўтар=Lacey, Robert. |выдавецтва=Simon & Schuster |год=2003|isbn=0-7432-3669-6|ref=Lacey}} * {{Кніга|загаловак=The View from No. 11: Memoirs of a Tory Radical|аўтар=Lawson, Nigel. |выдавецтва=Bantam |год=1992 |isbn=978-0-593-02218-4|ref=Lawson}} * {{Кніга |аўтар=McAleese, Dermott. |загаловак=Economics For Business: Competition, Macro-stability & Globalisation |год=2004 |выданне=3-е изд |выдавецтва=Financial Times Management |isbn=978-0-273-68398-8|ref=McAleese}} * {{Кніга |загаловак=A History of Modern Britain|аўтар=Marr, Andrew.|выдавецтва=Pan |год=2007 |isbn=978-0-330-43983-1|ref=Marr}} * {{Кніга |аўтар=Moloney, Ed. |загаловак=A Secret History of the IRA |год=2002 |выдавецтва=W. W. Norton & Company |isbn=0-393-32502-4|ref=Moloney}} * {{Кніга |загаловак=Confidence regained: economics, Mrs. Thatcher, and the British voter|аўтар=Norpoth, Helmut.|выдавецтва=University of Michigan Press |год=1992 |isbn=9780472103331|ref=Norpoth}} * {{Кніга |загаловак=The Thatcher Revolution: Margaret Thatcher, John Major, Tony Blair, and the Transformation of Modern Britain, 1979–2001 |аўтар=Reitan, Earl Aaron. |выдавецтва=Rowman & Littlefield |год=2003 |isbn=0-7425-2203-2|ref=Reitan}} * {{Кніга |загаловак=Understanding the Global Economy |аўтар=Richards, Howard. |выдавецтва=Peace Education Books |год=2004 |isbn=0-9748961-0-1|ref=Richards}} * {{Кніга |загаловак=Britain Under Thatcher |аўтар=Seldon, Anthony; Collings, Daniel. |выдавецтва=Longman |год=2000 |isbn=978-0-582-31714-7|ref=Seldon et al}} * {{Кніга |загаловак=Soft Law in European Community Law|аўтар=Senden, Linda. |выдавецтва=Hart Publishing |год=2004 |isbn=1-84113-432-5|ref=Senden}} * {{Кніга |загаловак=The Queen and Di: The Untold Story |аўтар=Seward, Ingrid. |выдавецтва=Arcade Publishing |год=2001 |isbn=1-55970-561-2|ref=Seward}} * {{Кніга |загаловак=Battles of the Falklands War|аўтар=Smith, Gordon.|выдавецтва=I. Allan|год=1989|isbn=978-0-7110-1792-4|url=http://www.naval-history.net/NAVAL1982FALKLANDS.htm|ref=Smith}} * {{Кніга |загаловак=The Downing Street Years |аўтар=Thatcher,Margaret. |выдавецтва=HarperCollins |год=1993 |isbn=0-00-255354-6|ref=Thatcher}} * {{Кніга |загаловак=The Path to Power |аўтар=Thatcher, Margaret. |выдавецтва=HarperCollins |год=1995 |isbn= 978-0-00-638753-4|ref=Thatcher}} * {{Кніга |аўтар=Thornton, Richard C. |загаловак=The Reagan Revolution II: Rebuilding the Western Alliance |год=2006 |выдавецтва=Trafford Publishing |isbn=978-1-4120-1356-7|ref=Thornton}} * {{Кніга |загаловак=Making Reputations: Power, Persuasion and the Individual in Modern British Politics |аўтар=Toye, Richard; Gottlieb, Julie V. |выдавецтва=I. B. Tauris |год=2005 |isbn=1-85043-841-2|ref=Toye et al}} * {{Кніга |аўтар=Veljanovski, Cento. |contribution=The Political Economy of Regulation|загаловак=Developments in British Politics 3 |выдавецтва=Macmillan |год=1990 |ref=Veljanovski}} * {{Кніга |загаловак=Leading a Faith School: Understanding and developing your role as senior leader|аўтар=Viner, John. |выдавецтва=Optimus Education eBooks|год=2009 |isbn=9781907567056|ref=Viner}} * {{Кніга |загаловак=Ronald Reagan and Margaret Thatcher: A Political Marriage |аўтар=Wapshott, Nicholas. |выдавецтва=Sentinel |год=2007 |isbn=1-59523-047-5|ref=Wapshott}} * {{Кніга |загаловак=The Falklands and South Georgia Island |аўтар=Wheeler, Tony. |выдавецтва=Lonely Planet |год=2004 |isbn=1-74059-643-9|ref=Wheeler}} * {{Кніга |загаловак=UK Government & Politics |аўтар=Williams, Andy. |выдавецтва=Heinemann |год=1998 |isbn=978-0-435-33158-0|ref=Williams}} {{refend}} {{start box}} {{succession box | before=[[Эдвард Хіт]] | title=[[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Лідар Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] | years=[[1975]]–[[1990]] | after=[[Джон Мэйджар]]}} {{succession box | before=[[Джэймс Калаган]] | title=[[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] | years=[[1979]]–[[1990]] | after=[[Джон Мэйджар]]}} {{end box}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Палітыка|Асоба}} {{DEFAULTSORT:Тэтчэр Маргарэт}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Заграба]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Познані]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Кракава]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гданьска]] 0gifzxh8qkh1vvcqa3fwbnj58tuvera Слабадан Мілошавіч 0 26408 5192338 5156529 2026-09-03T11:10:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192338 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мілошавіч}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Слабадан Мілошавіч | арыгінальнае імя = Слободан Милошевић | партрэт = Slobodan Milosevic Dayton Agreement.jpg | шырыня партрэта = 350 | подпіс = | тытул = [[прэзідэнт Федэратыўнай Рэспублікі Югаславіі]] | парадак = 3 | сцяг = Flag_of_Serbia_and_Montenegro.svg | перыядпачатак = 23 ліпеня 1997 | перыядканец = 7 кастрычніка 2000 | папярэднік = [[Зоран Ліліч]] | пераемнік = [[Воіслаў Каштуніца]] | тытул_2 = [[прэзідэнт Сербіі]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Flag_of_Serbia_and_Montenegro.svg | перыядпачатак_2 = 11 студзеня 1991 | перыядканец_2 = 23 ліпеня 1997 | папярэднік_2 = пасада зацверджаная | пераемнік_2 = [[Драган Томіч]] (в.а.)<br/>[[Мілан Мілуцінавіч]] | тытул_3 = [[Прэзідэнт Сербіі|прэзідэнт Сацыялістычнай Рэспублікі Сербіі]] | парадак_3 = 14 | сцяг_3 = Flag of the Socialist Republic of Serbia.svg | перыядпачатак_3 = 8 мая 1989 | перыядканец_3 = 11 студзеня 1991 | папярэднік_3 = [[Петар Грачанін]]<br/>[[Любіша Ігіч]] (в.а.) | пераемнік_3 = пасада скасаваная | партыя = [[Саюз камуністаў Югаславіі]] <small>(1959–1990)</small><br/>[[Сацыялістычная партыя Сербіі]] <small>(1990–2006)</small> | дата нараджэння = 20.08.1941 | месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Пажаравац|}}, [[Тэрыторыя ваеннага камандзіра ў Сербіі]] | дата смерці = 11.03.2006 | месца смерці = {{Месца смерці|Гаага|}}, [[Нідэрланды]] | нацыянальнасць = [[Серб]] | веравызнанне = | бацька = | маці = | жонка = [[Мір’яна Маркавіч]] <small>(1971–2006)</small> | дзеці = [[Марка Мілошавіч|Марка]] і Марыя | прафесія = | утварэнне = | аўтограф = Slobodan_Milosevic_Signature.png | узнагароды = | Commons = Slobodan Milošević }} ''' Слабадан Мілошавіч''' ({{lang-sr|Слободан Милошевић}}; {{ДН|20|8|1941}}, {{МН|Пажаравац||}} — {{ДС|11|3|2006}}, {{МС|Гаага||}}) — сербскі і югаслаўскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. == Біяграфія == У 1964 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Бялградскі ўніверсітэт|Бялградскага ўніверсітэта]], пасля чаго працаваў у розных сферах дзейнасці, у тым ліку і на кіруючых пасадах. === Палітычная кар’ера === У 1959 годзе ўступіў у [[Саюз камуністаў Югаславіі]] (СКЮ). У 1984 годзе ўзначаліў Бялградскі гарадскі камітэт СКЮ, у 1986 годзе стаў старшынёй Цэнтральнага камітэта Саюза камуністаў [[Сацыялістычная Рэспубліка Сербія|Сербіі]] (уваходзіў у склад СКЮ). У 1989 годзе ён паабяцаў абараніць [[Сербы|сербскае]] насельніцтва [[Сацыялістычны Аўтаномны Край Косава|краю Косава]] ад прыгнёту з боку [[Косаўскія албанцы|албанскай большасці]] – тады, пад ціскам С. Мілошавіча, парламент сацыялістычнай Сербіі адмяніў аўтаномію Косава і [[Сацыялістычны Аўтаномны Край Ваяводзіна|Ваяводзіны]]. У тым жа годзе Мілошавіч быў абраны старшынёй Прэзідыума (калектыўны кіруючы орган) Сербіі. У снежні 1990 года на прамым усенародным галасаванні быў абраны (65,3 % галасоў) прэзідэнтам [[Сербія|Рэспублікі Сербія]] (інстытут прэзідэнта быў уведзены Канстытуцыяй 1990 года), уступіў на пасаду 11 студзеня 1991 года. Пераабраны на пазачарговых прэзідэнцкіх выбарах у канцы 1992 года (набраў 53,2 % галасоў). У ліпені 1997 года, пасля заканчэння тэрміну паўнамоцтваў на пасадзе прэзідэнта Сербіі, Мілошавіч быў абраны прэзідэнтам Саюзнай Рэспублікі Югаславія (СРЮ) (да 2000 года кіраўнік дзяржавы абіраўся парламентам), змяніўшы [[Зоран Ліліч|Зорана Ліліча]]. === Ваенны перыяд === {{Асноўны артыкул|Распад Югаславіі|Югаслаўскія войны}} У пачатку 1990-х гадоў ад Югаславіі аддзяліліся чатыры з шасці рэспублік (Харватыя, Боснія і Герцагавіна, Славенія і Македонія). Мілошавіч падтрымліваў адпраўку вайсковых часцей для ўдзелу ў канфліктах у гэтых рэспубліках. {{Асноўны артыкул|Косаўская вайна|Аперацыя «Саюзная сіла»}} У 1998 годзе ён звярнуўся да сілавых метадаў ўрэгулявання канфлікту ў Косава. Яго дзейнасць завяршылася няўдачай – СРЮ падвергнулася нападу з боку дзяржаў НАТА у сакавіку 1999 года. === Пасля прэзідэнцтва === {{Асноўны артыкул|Бульдозерная рэвалюцыя}} Пасля паражэння ў некалькіх канфліктах, на фоне цяжкага эканамічнага становішча разбуранай вайной краіны, ён саступіў кандыдату ад апазіцыі (40 % супраць 48,9 %) [[Воіслаў Каштуніца|Ваіславу Каштуніцы]]. 5 кастрычніка 2000 года Мілошавіч пакінуў пасаду прэзідэнта СРЮ. Быў арыштаваны ў Бялградзе 1 красавіка 2001 года і дастаўлены ў Гаагу 29 чэрвеня на [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі]]. Яго абвінавачвалі ў злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у часы вайны ў Харватыі і Косаве, і ваенных злачынствах, генацыдзе і злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у часы вайны ў Босніі. Падчас судовага працэсу стан ягонага здароўя рэзка пагоршыўся і ён памёр у гаагскай турме. Абвінавачанні супраць Мілошавіча засталіся недаказанымі, прысуд трыбуналам вынесены не быў<ref>[https://bigenc.ru/c/miloshevich-slobodan-4458a9 Милошевич Слободан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260518190855/https://bigenc.ru/c/miloshevich-slobodan-4458a9 |date=18 мая 2026 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://tass.ru/encyclopedia/person/miloshevich-slobodan Милошевич, Слободан]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.rbc.ru/society/11/03/2006/5703c58f9a7947dde8e0d807?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F Биография Слободана Милошевича]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мілошавіч Слабадан||374}} {{Прэзідэнты Сербіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілошавіч Слабадан}} [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Сербіі]] [[Катэгорыя:Абвінавачаныя Міжнародным трыбуналам па былой Югаславіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Баснійскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Харватыі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Югаславіі]] [[Катэгорыя:Камуністы Сербіі]] [[Катэгорыя:Члены Сацыялістычнай партыі Сербіі]] [[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] 7nl20yh6ula2v6trryrbtry78xnt38y Святлана Аляксандраўна Алексіевіч 0 27252 5192106 5173366 2026-09-02T14:00:26Z 5192106 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Алексіевіч}} {{Пісьменнік}} '''Святлана Аляксандраўна Алексіе́віч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, [[пісьменніца]].<ref>БЭ. Т. 1.</ref> Піша на рускай мове. Даследчыкі адносяць яе кнігі да дакументальнай прозы, раманаў-араторый, раманаў-сведчанняў, калектыўных сведчанняў, эпічнага хору, дакументальных маналогаў, літаратурнай журналістыкі<ref>''Ришина, Ирина.'' «Чернобыльская молитва’. Мне кажется, я записываю будущее …» // Литературная газета. — 1996. — 24 апреля.</ref><ref>''Scribner, Doris.'' Recreation of Chernobyl Trauma in Svetlana Alexivich’s «Chernobyl’skaya molitva.» A Thesis Presented to the Faculty of the Graduate School at the University of Missouri-Columbia. — 2008.</ref><ref>''Бек, Татьяна'' [http://alexievich.info/artikl/TatjanaBek.pdf Светлана Алексиевич. Моя единственная жизнь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201118070723/http://alexievich.info/artikl/TatjanaBek.pdf |date=18 лістапада 2020 }} // Вопросы литературы. — 1996.</ref>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015)<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2015/press.pdf The Nobel Prize in Literature 2015. Svetlana Alexievich]{{Ref-en}}</ref> «за шматгалосую творчасць — помнік пакутам і мужнасці ў наш час». == Біяграфічныя звесткі == Нарадзілася ў сям’і ваеннаслужачага (бацька — [[беларусы|беларус]], маці — [[украінцы|украінка]]). У 1950 годзе бацька дэмабілізаваўся, і сям’я пераехала ў [[Мазыр]]<ref name="nashaniva.by">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=157715 nashaniva.by]</ref>. Сям’я перыядычна пераязджала разам з новымі месцамі працы бацькі, у 1961 годзе Алексіевічы пераехалі ў [[Петрыкаў]]. Святлана скончыла Капаткевіцкую сярэднюю школу [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] (1965), працавала выхавальніцай Асавецкай школы-інтэрната, затым настаўніцай гісторыі і нямецкай мовы Белажэвіцкай сямігадовай школы [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. У 1966 годзе працавала ў раённай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» ([[Нароўля]]). Скончыла аддзяленне журналістыкі [[БДУ]] (1972). Накіравана ў раённую газету «[[Маяк камунізму]]» ([[Бяроза (горад)|Бяроза]]). У 1973—1976 гадах працавала ў рэспубліканскай «[[Сельская газета|Сельской газете]]», у 1976—1984 гадах — загадчык аддзела нарыса і публіцыстыкі часопіса «[[Нёман (1945)|Нёман]]». Член [[СП СССР]] з 1983 года. Была членам [[КПСС]]. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (з 1989). У пачатку XXI стагоддзя жыла ў Італіі, Францыі, Германіі. З 2013 года — у [[Мінск]]у. Ізноў пакінула Беларусь пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных рэпрэсій, адмовілася вяртацца ў краіну, пакуль [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]] ва ўладзе<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=262721 nashaniva.by]</ref> == Творчасць == Дэбютавала ў [[1966]] годзе ў петрыкаўскай раённай газеце «За новыя рубяжы» вершам «Октябрь». У пачатку 1970-х гадоў актыўна рэцэнзавала літаратурныя творы беларускіх пісьменнікаў [[Юрка Голуб|Юркі Голуба]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольгі Іпатавай]], [[Ніна Іосіфаўна Мацяш|Ніны Мацяш]] і інш. у рэспубліканскай прэсе<ref>http://www.svaboda.org/content/article/27420912.html</ref>. У час навучання на журналісцкім факультэце БДУ разам з аднагрупнікамі выпускала літаратурны бюлетэнь. У сярэдзіне 1970-х гадоў падрыхтавала да выдання кнігу «Я з’ехаў з вёскі» («Я уехал из деревни» — маналогі былых вяскоўцаў; кніга не была надрукавана)<ref>{{Cite web |url=http://studlive.by/university/malo-kto-znaet-chto-aleksievich-pozhertvovala-biblioteke-zhurfaka-1000-dollarov.html |title=Архіўная копія |access-date=14 снежня 2015 |archive-date=27 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627232915/http://studlive.by/university/malo-kto-znaet-chto-aleksievich-pozhertvovala-biblioteke-zhurfaka-1000-dollarov.html |url-status=dead }}</ref>. Творы Алексіевіч грунтуюцца на сотнях інтэрв’ю з удзельнікамі важкіх і балючых падзей, што былі перажыты савецкімі людзьмі ў ХХ стагоддзі. Па словах пісьменніцы, яна працуе ў вобласці дакументальнага рэпартажу<ref name="nashaniva.by"/>, а таксама ў жанры «гісторыі пачуццяў»<ref>«Что же такое наша память?» Беседа Альмиры Усмановой со Светланой Алексиевич // Беларусь в мире, № 3 (10). 1998.</ref>. Першая кніга Святланы Алексіевіч «[[У вайны не жаночы твар]]» (''«У войны — не женское лицо»'', 1985) грунтуецца на размовах з сотнямі савецкіх жанчын, што бралі ўдзел у Вялікай айчыннай вайне. Яна прадстаўляе калектыўны жаночы досвед вайны. У наступнай кнізе «Апошнія сведкі» (''«Последние свидетели»'', 1985) выкарыстоўваюцца ўспаміны дзяцей, якім падчас вайны было ад шасці да дванаццаці гадоў. Кніга сведчыць пра «немагчымасць перажыць успамін пра траўму»<ref>''Ушакин, Сергей.'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/ush15-pr.html Осколки военной памяти: «Все, что осталось от такого ужаса?»] // Новое литературное обозрение (НЛО). — 2008. — № 93.</ref>. У 1990 годзе былі апублікаваныя «[[Цынкавыя хлопчыкі]]» (''«Цинковые мальчики»'', часопіс «Дружба народов», 1990), названыя так таму, што целы забітых у Афганістане салдат прывозілі на радзіму ў цынкавых трунах. Паводле кнігі «У вайны не жаночы твар» напісала п’есу (пастаўлена ў многіх тэатрах Беларусі і за мяжой) і сцэнарыі аднайменнага цыкла дакументальных фільмаў, дакументальных стужак «Бацькоўскі дом», «Партрэт з вяргіняй», «Гэтыя незразумелыя старыя людзі» і інш. Аўтар п’есы «Марутка» (пастаўлена ў 1988). У перыядычным друку С. Алексіевіч выступала з нарысамі і нататкамі; так, у 1992 годзе апублікавала наказ новай мінскай газеце «Авив»<ref>http://belisrael.info/?p=5523</ref>. У 1993 годзе выйшла кніга «Зачараваныя смерцю» — апавяданне пра самазабойцаў, якія скончылі ці спрабавалі скончыць з сабой, не вытрымаўшы паражэння камуністычных ідэй у СССР. У 1997 годзе С. Алексіевіч апублікавала дакументальную аповесць «Чарнобыльская малітва», напісаную на грунце ўспамінаў ліквідатараў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], родных пажарных, што памерлі ад прамянёвай хваробы, а таксама перасяленцаў з Чарнобыльскай зоны. Кніга мае падзагаловак «хроніка будучыні» і апавядае пра адначасовае разгортванне дзвюх катастроф: тэхнагеннай і сацыяльнай, калі «зышоў пад ваду велізарны сацыялістычны мацярык»<ref>''Алесиевич, Светлана.'' [http://www.alexievich.info/index.html В поисках вечного человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530062210/http://www.alexievich.info/index.html |date=30 мая 2016 }}.</ref>. Кніга Святланы Алексіевіч «Час second-hand (Канец чырвонага чалавека)» (2013) закранае маштабныя гістарычныя тэмы: Вялікую Айчынную вайну, Афганістан, Чарнобыль, час «перабудовы» і развал «чырвонай імперыі». У творы даследуецца феномен мыслення савецкага чалавека, феномен сацыялізму і выкладаецца аўтарская канцэпцыя найноўшага часу, які пісьменніца называе «часам сэканд-хэнд». Пункцірна асвятляюцца падзеі, звязаныя з масавым мітынгам 19 снежня 2010 года ў Мінску. Кнігі Святланы Алексіевіч складаюць цыкл, які аўтарка заве «хронікай вялікай Утопіі» і «гісторыяй чырвонага чалавека»<ref>''Алексиевич, Светлана.'' [http://www.alexievich.info/index.html В поисках вечного человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530062210/http://www.alexievich.info/index.html |date=30 мая 2016 }}.</ref>. Творы Алексіевіч можна разглядаць як «маральную філасофію, спробу абмяркавання этычных пытанняў і пошуку сэнсу перанесеных пакут савецкім, а таксама пост-савецкім чалавекам, які апынуўся ва ўмовах велізарнага сацыяльнага зруху» <ref>''Гапова, Елена.'' [http://www.nlobooks.ru/node/5953 Страдание и поиск смысла: «моральные революции» Светланы Алексиевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160801042947/http://www.nlobooks.ru/node/5953 |date=1 жніўня 2016 }} // Неприкосновенный запас. — 2015. — № 99.</ref>. Сярод моў, на якія былі перакладзены творы Святланы Алексіевіч, — беларуская, англійская, французская, шведская, нямецкая, грузінская, нарвежская, кітайская і іншыя. У 2018 годзе ў беларускім перакладзе апублікаваныя разам пяць кніг, аб’яднаных у цыкл «Галасы Утопіі». Гэта кнігі «[[У вайны не жаночы твар]]» (пераклад [[Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча]]), «Апошнія сведкі. Сіла дзіцячага голасу» (пераклад [[Барыс Пятровіч|Барыса Пятровіча]]), «[[Цынкавыя хлопчыкі]]» (пераклад [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]]), «[[Чарнабыльская малітва. Хроніка будучыні]]» (пераклад [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]]), «[[Час сэканд-хэнд]]» (пераклад [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]]). == Экранізацыі == Паводле кнігі ''«У войны — не женское лицо»'' быў зняты цыкл дакументальных фільмаў (1983), адзначаны Дзяржаўнай прэміяй СССР у 1985 годзе і «Сярэбраным голубам» на міжнародным кінафестывалі ў Лейпцыгу. У 2017 годзе выйшаў дакументальны фільм шведскага рэжысёра Стафана Юлена «Каханне: Love in Russian», зняты ў сааўтарстве са Святланай Алексіевіч паводле яе новай, яшчэ не дапісанай кнігі<ref>https://www.kinopoisk.ru/film/lyubov-love-in-russian-2017-1049005/</ref><ref>http://journalby.com/news/lyubov-love-russian-rastvoryayas-v-aleksievich-1278 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190410101918/http://journalby.com/news/lyubov-love-russian-rastvoryayas-v-aleksievich-1278 |date=10 красавіка 2019 }}</ref>. У 2019 годзе стала вядома пра [[Манга (мастацтва)|мангу]], створаную японскім мастаком Кейто Каумэ па матывах кнігі С. Алексіевіч «У вайны не жаночы твар»<ref>{{Cite web |url=https://euroradio.by/yaponcy-vydayuc-komiks-pa-knize-svyatlany-aleksievich |title=Архіўная копія |access-date=30 красавіка 2019 |archive-date=30 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430073756/https://euroradio.by/yaponcy-vydayuc-komiks-pa-knize-svyatlany-aleksievich |url-status=dead }}</ref>. Святлана Алексіевіч дала згоду на выкарыстанне яе твору «[[Чарнобыльская малітва]]» для стварэння амерыканска-брытанскага міні-серыялу «[[Чарнобыль (міні-серыял)|Чарнобыль]]» ([[2019 год у гісторыі кіно|2019]]). Сюжэтная лінія з пажарным [[Васіль Іванавіч Ігнаценка|Васілём Ігнаценкам]] была цалкам узятая з кнігі. Ігнаценка быў у ліку першых, хто прыбыў на тушэнне пажару на чацвёртым энергаблоку [[ЧАЭС]], у выніку атрымаў смяротную дозу радыяцыі і пакутліва памёр у [[Масква|Маскве]] праз пару тыдняў<ref>[https://www.svaboda.org/a/29970234.html svaboda.org]</ref>. == Грамадская дзейнасць == Святлана Алексіевіч з’яўляецца членам Рады [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (СБП)<ref>https://lit-bel.org/struct/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190322194656/https://lit-bel.org/struct/ |date=22 сакавіка 2019 }}</ref>, старшынёй Рады стыпендыі імя [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]], заснаванай СБП у 2017 годзе<ref>https://lit-bel.org/news/gronskaya-martysevich-ramanava-stypendyyatki-imya-magdaleny-radzivil/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190702210306/https://lit-bel.org/news/gronskaya-martysevich-ramanava-stypendyyatki-imya-magdaleny-radzivil/ |date=2 ліпеня 2019 }}</ref>. Яе імя фігуруе сярод заснавальнікаў фонду «Вольны беларускі ўніверсітэт» (фонд зарэгістраваны ў Варшаве ў 2017 годзе; у 2019 г. яго праграмы яшчэ не дзейнічалі)<ref>https://naviny.by/article/20190813/1565708235-volnyy-universitet-milinkevicha-svyazhet-molodyh-belorusov-s {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190815070748/https://naviny.by/article/20190813/1565708235-volnyy-universitet-milinkevicha-svyazhet-molodyh-belorusov-s |date=15 жніўня 2019 }}</ref>. У канцы 2016 года стварыла ў Мінску клуб «Святлана Алексіевіч запрашае»<ref>https://news.tut.by/society/523699.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170829002912/https://news.tut.by/society/523699.html |date=29 жніўня 2017 }}</ref>, у якім публічна выступалі творчыя асобы і інтэлектуалы з розных краін, пераважна з Расіі. У 2016—2017 гг. прайшло каля 10 сустрэч у рамках названага клуба (большасць вяла сама С. Алексіевіч). У пачатку 2019 года пасля доўгага перапынку было абвешчана аб аднаўленні работы клуба<ref>https://news.tut.by/culture/628584.html{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасяджэнне 26 сакавіка 2019 г. адбылося з удзелам беларускіх гасцей, але некаторымі інтэлектуаламі было ўспрынята скептычна: так, на думку [[Максім Расціслававіч Жбанкоў|М. Жбанкова]], «клубу набелісткі па-ранейшаму перашкаджае рэжым узаемнага абажання і непазбыўная кампліментарнасць»<ref>http://journalby.com/news/vozvrashchenie-klubnogo-nobelya-pozery-vzamen-gastrolerov-1276 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190410102017/http://journalby.com/news/vozvrashchenie-klubnogo-nobelya-pozery-vzamen-gastrolerov-1276 |date=10 красавіка 2019 }}</ref>. Пісьменніца нярэдка дзеліцца сваімі меркаваннямі на значныя для беларускага грамадства тэмы: напрыклад, у 2018 г. адгукнулася на «[[Справа БелТА|справу БелТА]]»<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/ru/content/svetlana-aleksievich-vystupila-v-podderzhku-zhurnalistov-po-delu-belta-video |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410101922/https://baj.by/ru/content/svetlana-aleksievich-vystupila-v-podderzhku-zhurnalistov-po-delu-belta-video |archive-date=10 красавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>, у 2019 г. — на [[напад на школу ў Стоўбцах]]<ref>https://www.svaboda.org/a/29769718.html</ref>, знос крыжоў у [[Курапаты|Курапатах]]<ref>[https://belsat.eu/programs/svyatlana-aleksievich-chutstsyo-palitychnaga-zvera-pachalo-yamu-admaulyats/ belsat.eu]</ref>. У 2019 годзе Святлана Алексіевіч стала ініцыятаркай стварэння выдавецтва, якое падтрымоўвала б выключна пісьменніц. Галоўнай рэдактаркай [[Пфляўмбаўм (выдавецтва)|новага выдавецтва]] стала [[Алена Уладзіміраўна Казлова|Алена Казлова]], яна ж прапанавала назву ў гонар паэтэсы [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаум|Яўгеніі Пфляўмбаум]].<ref>{{cite web|author = Моника Юшкявичюте|date = 2025-02-28|url = https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2499560/zhenskoe-belorusskoe-izdatel-stvo-v-litve-nashi-knigi-podnimaiut-vazhnye-voprosy|title = Женское белорусское издательство в Литве: наши книги поднимают важные вопросы|publisher = LRT.lt|access-date = 2026-03-01|language = ru }}</ref> Увосень 2019 года Святлана Алексіевіч была абрана віцэ-прэзідэнтам Міжнароднага ПЭН-клуба<ref>https://belisrael.info/?p=21709</ref>, а праз некалькі тыдняў — старшынёй Рады Беларускага ПЭН-цэнтра<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=239984 nashaniva.by]</ref>. У жніўні 2020 года далучылася да [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|каардынацыйнай рады]], ініцыіраванай [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланай Ціханоўскай]] (кандыдатуру якой С. Алексіевіч падтрымлівала на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]]), стала членам прэзідыума названай рады<ref>https://news.tut.by/economics/697346.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200819224354/https://news.tut.by/economics/697346.html |date=19 жніўня 2020 }}</ref>. Засталася ў складзе каардынацыйнай рады, абноўленай у 2023 годзе. У ліпені 2024 г. Алексіевіч падпісала ліст да палітыкаў і рэлігійных лідараў з заклікам аб неадкладным спыненні агню паміж Расіяй і Украінай і ў сектары Газа<ref>[https://nashaniva.com/346982 51 нобелеўскі лаўрэат заклікаў неадкладна спыніць вайну ва Украіне і канфлікт у сектары Газа]</ref>. == Прэміі і ўзнагароды == Узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны». Лаўрэат літаратурных прэмій СП СССР імя М. Астроўскага (1984), імя К. Федзіна (1985) і прэміі Ленінскага камсамола (1986) за кнігі «У войны — не женское лицо» і «Последние свидетели». Лаўрэат прэміі Курта Тухольскага (1996), прэміі «Трыумф» (Расія, 1997), Ляйпцыгскай кніжнай прэміі (1999), прэміі Гердэра (1999), прэміі Рэмарка (2001), Нацыянальнай прэміі крытыкі (ЗША, 2006). У 2011 годзе атрымала ў [[Польшча|Польшчы]] прэмію імя Рышарда Капусцінскага<ref>http://wyborcza.pl/1,75475,9595562,Nagroda_Kapuscinskiego_dla_Aleksijewicz_i_Czecha.html</ref> і прэмію Цэнтральнай і Усходняй Еўропы «Ангелус». У 2013 годзе стала лаўрэатам [[Прэмія міру нямецкіх кнігагандляроў|Міжнароднай прэміі міру нямецкіх кнігагандляроў]], цырымонія ўзнагароджання адбылася [[13 кастрычніка]] ў рамках [[Франкфурцкі кніжны кірмаш|Франкфурцкага кніжнага кірмаша]]<ref>{{Cite web |url=http://telegraf.by/by/2013/10/aleksievich-vruchili-premiyu-mira-nemeckih-knigotorgovcev |title=Алексіевіч уручылі прэмію міру нямецкіх кнігагандляроў |access-date=29 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022824/http://telegraf.by/by/2013/10/aleksievich-vruchili-premiyu-mira-nemeckih-knigotorgovcev |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Афіцэр Ордэна мастацтваў і літаратуры Францыі (2014)<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=137515</ref>. У 2016 годзе нобелеўская лаўрэатка 2015 г. атрымала ў Кітаі кніжную прэмію «Вэньцзінь», прэмію Шанхайскага кніжнага кірмашу і ўзнагароду Пекінскага кніжнага кірмашу<ref>https://www.svaboda.org/a/27948562.html</ref>. У 2016 г. С. Алексіевіч стала таксама ганаровым членам [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]<ref>https://naviny.by/new/20160909/1473427437-svetlana-aleksievich-stala-pochetnym-chlenom-bazh</ref>. У 2018 годзе міжнародная няўрадавая арганізацыя ''RAW in WAR'' прысудзіла Святлане Алексіевіч прэмію імя Ганны Паліткоўскай. Узнагароду ёй уручылі за «смелыя выступленні супраць несправядлівасці, гвалту і экстрэмізму ў сітуацыі працягу „забытых“ узброеных канфліктаў»<ref>[https://nina.nashaniva.by/?c=ar&i=217057 nina.nashaniva.by]</ref>. У тым жа годзе пісьменніца атрымала прэмію Цэнтральнаеўрапейскага форума «Ганароваму грамадзяніну Цэнтральнай Еўропы» — «за ўнёсак у развіццё дэмакратыі і грамадзянскай супольнасці»<ref>https://pen-centre.by/2018/11/22/svyatlana-aleksevch-uznagarodzhanaya-premyay-ganarovamu-gramadzyannu-centralnay-eropy.html</ref>. Узнагароджана [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. У 2021 годзе ўзнагароджана Вялікім крыжом 1-й ступені [[Ордэн «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»|Ордэна «За заслугі перад Федэратыўнай Рэспублікай Германія»]]<ref>=https://www.dw.com/ru/nobelevskaja-laureatka-aleksievich-poluchila-odnu-iz-vysshih-nagrad-germanii/a-57894509</ref>. У 2022 годзе атрымала [[Чэхія|чэшскую]] прэмію Іржы Тэйнера<ref>https://www.wonderzine.com/wonderzine/entertainment/entertainment-news/263821-svetlana-aleksievich{{Недаступная спасылка}}</ref> і абрана ганаровым доктарам [[мадрыд]]скага ўніверсітэта Камплутэнсэ<ref>https://madridru.es/news/ru-v-madride-projdet-vstrecha-s-pisatelnicej-svetlanoj-aleksievich/</ref>. З’яўляецца таксама ганаровым доктарам [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]] (з 2016) і [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|ўніверсітэта Вітаўта Вялікага]] (з 2020). == Погляды == Пра сябе Святлана Алексіевіч сказала: {{Цытата| Вядома ж, я — беларуска. І гэта мая родная мова — беларуская, хоць я на ёй і не размаўляю. Не размаўляю па той прычыне, што ўся практыка майго жыцця — гэта руская мова і руская культура. Але я сябе адчуваю беларускай, беларуская зямля — ​​мая зямля, мой бацька адсюль. Я іншага жыцця не ведаю, толькі жыццё тут, нягледзячы на ​​тое, што я жыла і ў Еўропе. Мая зямля — ​​Беларусь.<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=231263 nashaniva.by]</ref> }} Сваімі настаўнікамі яна называе [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] і [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]<ref name="nashaniva.by"/>. Яна лічыць, што «''таталітарызм разбэшчвае і ка{{націск}}та, і ахвяру''», і мы жывём у гэты траўміраваны перыяд<ref name="nashaniva.by"/>. Хацела б, каб Беларусь была падобная да скандынаўскіх краін, або прынамсі да Прыбалтыкі<ref name="nashaniva.by"/>. Паводле Святланы Алексіевіч, краіны-суседзі Беларусі — [[Літва]], [[Польшча]] і [[Украіна]] — могуць быць прыкладам развіцця для Беларусі. Яна заўважыла, што беларуская культура саступае польскай, аднак усё часцей прадстаўніком беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці бывае ''беларуска-польскі інтэлігент'' у стылі [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]], а не ''старшыня калгасу'' або ''савецкі чыноўнік'', як бывала раней<ref>{{Кніга|аўтар = пад рэд. [[Валер Булгакаў|Валера Булгакава]]|загаловак = Беларусь: ні Эўропа, ні Расея. Меркаваньні беларускіх эліт|спасылка = http://kamunikat.org/?pubid=1750|месца = [[Варшава]]|выдавецтва = Выдавецтва ARCHE|год = 2006|старонкі = 68-69, 124-125, 194|старонак = 258|isbn = 83-89406-77-2|archive-date = 17 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190717220855/http://kamunikat.org/?pubid=1750}}</ref>. У лютым 2019 г. на сустрэчы ў Мінску зрабіла яшчэ адну заяву: «''Мы не сфармаванае грамадства. Што б ні здаралася, усё праходзіць, з намі можна зрабіць усё. Нам патрэбны лідар кшталту [[Вацлаў Гавел|Гавела]]. Які не апускаецца разам з самай цёмнай часткай народу, а які ўздымае свой народ''»<ref>[https://naviny.by/article/20190209/1549743065-budut-plohie-vremena-svetlana-aleksievich-o-rodine-svobode-i-lidere naviny.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212231809/https://naviny.by/article/20190209/1549743065-budut-plohie-vremena-svetlana-aleksievich-o-rodine-svobode-i-lidere |date=12 лютага 2019 }}</ref>. Пазней яна заўважыла: {{Цытата| У мяне ўсё часцей узнікае думка, грэшным чынам, што не саспелі ні мы, ні Расія, ні іншыя постсавецкія краіны да прэзідэнцкіх рэспублік. У нас павінны быць толькі парламенцкія рэспублікі, каб лепшыя людзі разам выпрацоўвалі рашэнні. А даць уладу ў рукі аднаго чалавека — гэта было вялікай памылкай у 90-я гады.<ref>[https://www.svaboda.org/a/29861930.html svaboda.org]</ref> }} У красавіку 2019 г., у сувязі з перамогай [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] ў першым туры [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|выбараў прэзідэнта Украіны]], пісьменніца заявіла: «''У мяне напачатку былі вялікія надзеі на [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Парашэнку]]. Але яны, на жаль, не спраўдзіліся. І я за тое, каб Зяленскі перамог. Мне здаецца, што ён пераможа. І мы ўбачым, як прыходзіць новае пакаленне. Яно прыходзіць ва Украіне, у Харватыі, у Славакіі''»<ref name=":0">https://www.svaboda.org/a/29861771.html</ref>. Разам з тым [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] яна аднесла да [[Папулізм|папулістаў]], заўважыўшы: «''Не ведаю, як можна дамовіцца з Трампам''»<ref name=":0" />. Падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] ў эфіры [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]] асудзіла вайну Расіі супраць Украіны і адзначыла, што яна горшая за [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную]]. «Аказваецца, мы дарма думалі, што перамаглі [[камунізм]]. Мы яго не перамаглі. А тое, што сёння адбываецца, гэта чырвоны чалавек, як я яго называю. Гэта яго апошні бой ці не, але гэта прыкметы адтуль, з мінулага. Мы яшчэ не адарваліся ад гэтага, таму што не супраціўляліся, а ўспрымалі ўсё як належнае. Краіна камунізму ўпала, і мы пачалі выжываць, замест таго каб будаваць новае жыццё»<ref>https://www.youtube.com/watch?v=basvigBzBCc</ref>, — адзначыла пісьменніца. Рэагуючы на [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|ўдзел Беларусі ў вайне Расіі ва Украіне]] пісьменніца адзначыла, што, на яе думку, найвялікшым гераізмам для беларусаў, якіх адправяць ваяваць за Расію ва Украіне, будзе адмова страляць. Яна дадала, што сітуацыя зараз супрацьлеглая вайне з фашызмам, калі гераізм заключаўся ў ваенных дзеяннях і абароне. «У нас ужо няма незалежнасці, і мы краіна-агрэсар», — падсумавала Алексіевіч<ref>https://www.svaboda.org/a/31737338.html</ref>. == Ацэнкі == Беларускі паэт [[Уладзімір Някляеў]] заўважыў:<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=116304 Някляеў: Шанцы Беларусі на Нобелеўскую прэмію як ніколі высокія]</ref> {{Цытата| Калі ўся руская літаратура выйшла, як сцвярджаў Дастаеўскі, з «Шыняля» Гогаля, то ўся творчасць Алексіевіч — з дакументальнай кнігі Алеся Адамовіча, Янкі Брыля і Уладзіміра Калесніка «Я з вогненнай вёскі». Адамовіч — яе літаратурны хросны. Яе кнігі — развіццё асноўнай тэмы беларускай літаратуры, яны знаходзяцца ў кантэксце гэтай літаратуры і ёй належаць.<br/> Сённяшняя заслуга Алексіевіч у тым, што яна здзяйсняе прарыў беларускай літаратуры ў літаратуру еўрапейскую. }} [[Міністэрства замежных спраў Беларусі]] вітала рашэнне Нобелеўскага камітэта аб прысуджэнні прэміі па літаратуры за 2015 год Святлане Алексіевіч. У адмысловым каментарыі яно згадала, што гэта першая прэмія, атрыманая грамадзянінам суверэннай Беларусі, увойдзе ў гісторыю станаўлення беларускай нацыі, грамадства і дзяржавы<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/by/press/news_mfa/c83f5c0c9bf50777.html |title=mfa.gov.by |access-date=8 кастрычніка 2015 |archive-date=7 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207193254/http://mfa.gov.by/by/press/news_mfa/c83f5c0c9bf50777.html |url-status=dead }}</ref>. [[Аляксандр Лукашэнка]] ў сваім віншаванні з прысуджэннем Нобелеўскай прэміі адзначыў, што творчасць Святланы Алексіевіч не пакінула абыякавымі не толькі беларусаў, але і чытачоў у многіх краінах свету<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/vinshavanne-svjatlane-aleksievich-z-prysudzhennem-nobeleuskaj-premii-12292/ president.gov.by]</ref>. Пры гэтым дзяржаўныя выдавецтвы Беларусі доўгі час (каля 25 гадоў) не друкавалі кнігі С. Алексіевіч<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=157720 nashaniva.by]</ref>; толькі ў 2019 годзе выдавецтва «Мастацкая літаратура» перавыдала яе кнігу «У вайны не жаночы твар»<ref>https://www.sb.by/articles/karlyukevich-knigi-svetlany-aleksievich-svobodno-prodayutsya-na-polkakh-belknigi.html</ref>. Некаторая частка расійскай і беларускай інтэлігенцыі палічыла прысуджэнне Нобелеўскай прэміі Алексіевіч палітычнай акцыяй<ref>{{артыкул|аўтар=Олег Пухнавцев.|загаловак=Литератор нужного калибра|спасылка=http://www.lgz.ru/article/-40-6528-14-10-2015/literator-nuzhnogo-kalibra/|выданне=Литературная газета|месца=М.|год=2015|нумар=40(6528)}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар = Дмитрий Чёрный.|загаловак = Премия «Чёрного города»|спасылка = http://litrossia.ru/item/8287-premiya-chjornogo-goroda|выданне = Литературная Россия|месца = М.|год = 2015|нумар = 36}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.litkritika.by/categories/pisateli/1575/3015.html|title=Европейские интеллектуалы уровня "нобелевки"?|publisher=ЛитКритика. By|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212419/http://www.litkritika.by/categories/pisateli/1575/3015.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>http://politconservatism.ru/experiences/nobelevskiy-pozer/</ref>. Трактоўку Святланай Алексіевіч узброенага канфлікту ва Украіне, у прыватнасці, у Данецкай вобласці, рэзка крытыкавалі некаторыя інтэлектуалы, напрыклад, пісьменніца Элен Рышар-Фаўр у 2015 г.<ref>http://voix.blog.tdg.ch/archive/2015/10/10/lettre-ouverte.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923234519/http://voix.blog.tdg.ch/archive/2015/10/10/lettre-ouverte.html |date=23 верасня 2017 }}</ref>. Таксама выказваліся думкі аб тым, што пісьменніца перабольшвае ўплыў камуністычных ідэй, ролю «чырвонага чалавека» ў сучасных Расіі і Беларусі<ref>https://belisrael.info/?p=5626</ref><ref>{{Cite web |url=http://left.by/archives/16695 |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2019 |archive-date=10 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410101913/http://left.by/archives/16695 |url-status=dead }}</ref>. У 2019 годзе беларускі палітык [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]] заўважыў, што з камуністычных часоў Алексіевіч пазіцыянавала сябе як ненавісніца беларушчыны, але пазней яна змяніла рыторыку, і «''аб’ектыўна гэта добра''»<ref>[https://www.svaboda.org/a/30227484.html#2 svaboda.org]</ref>. У 2026 годзе беларускі суд унёс зборнік цытат Святланы Алексіевіч у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33802844.html|title=Улады прызналі «экстрэмісцкімі» мовазнаўчую кнігу Вінцука Вячоркі і зборнік цытатаў Алексіевіч|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. == Беларускія пераклады == * Апошнія сведкі / Святлана Алексіевіч: кніга недзіцячых расказаў. — Мінск: Юнацтва, 1985. — 188, [1] с. * У вайны не жаночае аблічча: дак. аповесць / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Маст. літ., 1991. — 272 с. * Зачараваныя смерцю: Пер. з рус. М. С. Гіля / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Беларусь, 1993. — 128 с. * Чарнобыльская малітва: Хроніка прышласці: Дак. аповесць / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Рэсп. грамад. аб’яднанне «Літ.-маст. фонд „Гронка“», 1999. — 222, [1] с. * Час сэканд-хэнд (Канец чырвонага чалавека) / Святлана Алексіевіч. Перакл. з руск. [[Ц. Чарнякевіч]], [[Валерый Стралко|В. Стралко]]. — Мн.: Логвінаў, 2014. — 384 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; выпуск 46). — ISBN 978-985-562-096-0. * Дакументальна-мастацкая хроніка «Галасы ўтопіі» ў 5-ці кн. Пераклалі з руск. мовы [[Валянцін Акудовіч]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Сяргей Дубавец]], [[Барыс Пятровіч]], [[Андрэй Хадановіч]]. Вільня: Логвінаў, 2018. * У вайны не жаночы твар: пер. з рускай В. Акудовіча / Святлана Алексіевіч. — Мн.: Маст. літ., 2019.  {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Алексіевіч Святлана}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Алексіевіч Святлана}} * Сивакова, Н. А. [http://elib.gsu.by/bitstream/123456789/2534/4/C%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%ba%d0%be%d0%b2%d0%b0_%d0%a6%d0%b8%d0%ba%d0%bb_%d0%a1%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%bb%d0%b0%d0%bd%d1%8b_%d0%90%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%81%d0%b8%d0%b5%d0%b2%d0%b8%d1%87_%d0%98%d0%b7%d0%b2%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%8f_2014_1.pdf Цикл Светланы Алексиевич «Голоса Утопии»: особенности жанровой модели] // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер.: Гуманитарные науки. — 2014. — № 1(82). — С. 148—151. == Спасылкі == {{wikiquote|Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святланы Аляксандраўны Алексіевіч}} {{Commons|Category:}} * [http://alexievich.info/ Персанальная старонка С. Алексіевіч] {{ref-ru}} * ''Чарнякевіч Ц.'' [http://lit-bel.org/by/news/6422.html Як змагаліся за Святлану Алексіевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104194012/http://lit-bel.org/by/news/6422.html |date=4 студзеня 2018 }} // Новы час. № 45 (462) — Літаратурная Беларусь. № 11 (111), 27 ліст. 2015. — С. 12-13 (4-5). * [http://arche.bymedia.net/3-1999/andry399.html Андрыеўская А. Пра Святлану Алексіевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120416080110/http://arche.bymedia.net/3-1999/andry399.html |date=16 красавіка 2012 }} — ARCHE № 3(4)-1999 * [https://nashaniva.by/?c=ar&i=157664 Сем фактаў пра Святлану Алексіевіч] — nashaniva.by * [https://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=17466 Наша Ніва: Алексіевіч: «Мы не павінны быць закладнікамі калгаснага інтэлекту Лукашэнкі»]{{Недаступная спасылка}} * Елена Гапова. [http://www.nlobooks.ru/node/5953 Страдание и поиск смысла: «моральные революции» Светланы Алексеивич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160801042947/http://www.nlobooks.ru/node/5953 |date=1 жніўня 2016 }} // Неприкосновенный запас. № 1 (99). 2015. * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379114 Mothers, father(s), daughter: Svetlana Aleksievich and The Unwomanly Face of War] Angela Brintlinger * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1385335 «No other proof»: Svetlana Aleksievich in the tradition of Soviet war writing] Daniel Bush * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1381545 Mothers, prostitutes, and the collapse of the USSR: the representation of women in Svetlana Aleksievich’s Zinky Boys] Jeffrey W. Jones * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1381500 Svetlana Aleksievich’s Voices from Chernobyl: between an oral history and a death lament] Anna Karpusheva * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379116 The polyphonic performance of testimony in Svetlana Aleksievich’s Voices from Utopia] Johanna Lindbladh * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379128 A new literary genre. Trauma and the individual perspective in Svetlana Aleksievich’s Chernobyl’skaia molitva] Irina Marchesini * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1379115 Svetlana Aleksievich’s changing narrative of the Soviet-Afghan War in Zinky Boys] Holly Myers {{Нобелеўская прэмія 2015}} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Алексіевіч Святлана}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-рэалісты]] [[Катэгорыя:Пацыфісты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Святлана Алексіевіч| ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі газеты «Сельская газета»]] jjwtkynmk3f5f0awo3zzv4ia0cwlio2 Сцяг Беларусі 0 27918 5192088 5161437 2026-09-02T13:33:41Z Clarentius2011 162838 /* Падобныя сцягі */ 5192088 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг Беларусі з 1995 года|дзяржаўны сцяг Беларусі ў 1991—1995 гадах|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} <sub>(арыгінальны дызайн з арнаментам)</sub><ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} <sub>(дызайн з таўсцейшым рысункам арнаменту, які выкарыстоўваюць цяпер)</sub><ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Некалькі дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (раней за абвяшчэння вынікаў рэферэндуму і набыцця імі законнай моцы). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым правамоцны дзяржаўны сцяг разарвалі на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых асоб]].}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|бела]]-чырвоным [[арнамент]]ным рысункам уздоўж дрэўка. Сучасны дызайн уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, зацверджаны ў 1995 годзе, гэта мадыфікацыя сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|узору 1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Файл:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад 7 чэрвеня 1995 года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ёсць і іншае тлумачэнне: чырвоны колер сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]], а зялёны — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да 2012 года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У 2014 годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''<sub>10</sub> |- ! ''x''<sub>10</sub> !! ''y''<sub>10</sub> |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Файл:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў 1917 годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу 1951 года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Файл:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Файл:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў, але і над адміністрацыйнымі будынкамі, турмамі і [[аўтазак]]амі, заводамі і ўніверсітэтамі, крамамі, шпіталямі, канторамі дзяржаўных і прыватных прадпрыемстваў і ўстаноў, высотнымі будынкамі, жылымі дамамі, што прычынілася росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. З прычыны выкарыстання чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над [[Аўтазак|аўтазакамі]], ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Файл:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: 16 мая 1995 года (праз 2 дні па [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года, на які выносілася пытанне пра змену дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (тым часам вынікі рэферэндуму не набылі законнай моцы і сцяг яшчэ быў дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які застаецца дзяржаўным да сённяшняга дня<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты «[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]]».</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. 15 сакавіка 1997 года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. 21 ліпеня 1999 года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info" />. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў 2007 годзе, а потым 19 снежня 2010 года (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод 2007 года, бо ў 2010—2011 гадах паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, таму для здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўніныі<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. 10 ліпеня 2011 года дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго 20 ліпеня 2011 года спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. 25 жніўня 2011 года па гэтым факце распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | 1918—1919 | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1919 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | 1919—1920 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1920—1927 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1927—1937 | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1937—1951 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|1951—1991}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1991—1995 | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1995—2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з 2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічаць [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Сцяпанавіча Дуж-Душэўскага]], але гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядома і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гадоў сцяг зноў пачалі выкарыстоўваць як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў 1991 годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля 1995 года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку 2010 года палітычны актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні ёлкі на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Каваленка быў асуджаны на тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў прызнані бела-чырвона белага сцяга гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненне ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да 1951 года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў 1919 годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі 1927 года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў 1937 годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў 1951 годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам 25 снежня 1951 года<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў 1956 годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у 1945 годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у 1991 годзе дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся 14 мая 1995 года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Файл:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў 1995 годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з 1997 года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ пра стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[Файл:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у ёсць [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча адкрыта 2 ліпеня 2013 года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == {| class="wikitable" |- bgcolor=#EEEEEE align="center" | height=130px width=190px |[[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px |[[Файл:Flag of Burkina Faso.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px |[[Файл:Flag_of_the_Comoros_(1975–1978).svg|border|150пкс]] |- align="center" |Сцяг [[Мадагаскар]]а |Сцяг [[Буркіна-Фасо]] |Сцяг [[Каморы|Каморскіх Астравоў]] (1975-1978) |} == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] 5brz20uwhnnyquzk5xrdezsmgxvkus7 5192280 5192088 2026-09-03T07:19:21Z M.L.Bot 261 /* Падобныя сцягі */ вярнуў выдаленыя, няма прычыны, каб іх не было болей; алфавітны парадак 5192280 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг Беларусі з 1995 года|дзяржаўны сцяг Беларусі ў 1991—1995 гадах|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} <sub>(арыгінальны дызайн з арнаментам)</sub><ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} <sub>(дызайн з таўсцейшым рысункам арнаменту, які выкарыстоўваюць цяпер)</sub><ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Некалькі дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (раней за абвяшчэння вынікаў рэферэндуму і набыцця імі законнай моцы). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым правамоцны дзяржаўны сцяг разарвалі на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых асоб]].}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|бела]]-чырвоным [[арнамент]]ным рысункам уздоўж дрэўка. Сучасны дызайн уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, зацверджаны ў 1995 годзе, гэта мадыфікацыя сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|узору 1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Файл:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад 7 чэрвеня 1995 года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ёсць і іншае тлумачэнне: чырвоны колер сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]], а зялёны — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да 2012 года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У 2014 годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''<sub>10</sub> |- ! ''x''<sub>10</sub> !! ''y''<sub>10</sub> |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Файл:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў 1917 годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу 1951 года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Файл:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Файл:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў, але і над адміністрацыйнымі будынкамі, турмамі і [[аўтазак]]амі, заводамі і ўніверсітэтамі, крамамі, шпіталямі, канторамі дзяржаўных і прыватных прадпрыемстваў і ўстаноў, высотнымі будынкамі, жылымі дамамі, што прычынілася росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. З прычыны выкарыстання чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над [[Аўтазак|аўтазакамі]], ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Файл:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: 16 мая 1995 года (праз 2 дні па [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года, на які выносілася пытанне пра змену дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (тым часам вынікі рэферэндуму не набылі законнай моцы і сцяг яшчэ быў дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які застаецца дзяржаўным да сённяшняга дня<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты «[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]]».</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. 15 сакавіка 1997 года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. 21 ліпеня 1999 года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info" />. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў 2007 годзе, а потым 19 снежня 2010 года (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод 2007 года, бо ў 2010—2011 гадах паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, таму для здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўніныі<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. 10 ліпеня 2011 года дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго 20 ліпеня 2011 года спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. 25 жніўня 2011 года па гэтым факце распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | 1918—1919 | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1919 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | 1919—1920 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1920—1927 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1927—1937 | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1937—1951 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|1951—1991}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1991—1995 | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1995—2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з 2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічаць [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Сцяпанавіча Дуж-Душэўскага]], але гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядома і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гадоў сцяг зноў пачалі выкарыстоўваць як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў 1991 годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля 1995 года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку 2010 года палітычны актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні ёлкі на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Каваленка быў асуджаны на тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў прызнані бела-чырвона белага сцяга гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненне ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да 1951 года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў 1919 годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі 1927 года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў 1937 годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў 1951 годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам 25 снежня 1951 года<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў 1956 годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у 1945 годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у 1991 годзе дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся 14 мая 1995 года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Файл:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў 1995 годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з 1997 года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ пра стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[Файл:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у ёсць [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча адкрыта 2 ліпеня 2013 года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == <gallery mode="packed" style="background-color: #EEEEEE;" heights="80px"> Файл:Flag of Oman (bordered).svg|Сцяг [[Аман]]а. Файл:Flag of Burkina Faso.svg|Сцяг [[Буркіна-Фасо]]. Файл:Flag of Madagascar.svg|Сцяг [[Мадагаскар]]а. Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|Сцяг [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. Файл:Flag_of_the_Comoros_(1975–1978).svg|Сцяг [[Каморскія Астравы|Каморскіх Астравоў]] (1975-1978). Файл:Flag of Tatarstan.svg|Сцяг [[Татарстан]]а. Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|Сцяг [[Чачня|Чачні]]. </gallery> == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] fvbkcg2lrmrsnq9jm1jcbw4ffhg72ko 5192281 5192280 2026-09-03T07:23:04Z M.L.Bot 261 /* Падобныя сцягі */ 5192281 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг Беларусі з 1995 года|дзяржаўны сцяг Беларусі ў 1991—1995 гадах|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} <sub>(арыгінальны дызайн з арнаментам)</sub><ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} <sub>(дызайн з таўсцейшым рысункам арнаменту, які выкарыстоўваюць цяпер)</sub><ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Некалькі дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (раней за абвяшчэння вынікаў рэферэндуму і набыцця імі законнай моцы). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым правамоцны дзяржаўны сцяг разарвалі на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых асоб]].}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|бела]]-чырвоным [[арнамент]]ным рысункам уздоўж дрэўка. Сучасны дызайн уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, зацверджаны ў 1995 годзе, гэта мадыфікацыя сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|узору 1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Файл:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад 7 чэрвеня 1995 года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ёсць і іншае тлумачэнне: чырвоны колер сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]], а зялёны — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да 2012 года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У 2014 годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''<sub>10</sub> |- ! ''x''<sub>10</sub> !! ''y''<sub>10</sub> |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Файл:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў 1917 годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу 1951 года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Файл:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Файл:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў, але і над адміністрацыйнымі будынкамі, турмамі і [[аўтазак]]амі, заводамі і ўніверсітэтамі, крамамі, шпіталямі, канторамі дзяржаўных і прыватных прадпрыемстваў і ўстаноў, высотнымі будынкамі, жылымі дамамі, што прычынілася росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. З прычыны выкарыстання чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над [[Аўтазак|аўтазакамі]], ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Файл:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: 16 мая 1995 года (праз 2 дні па [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года, на які выносілася пытанне пра змену дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (тым часам вынікі рэферэндуму не набылі законнай моцы і сцяг яшчэ быў дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які застаецца дзяржаўным да сённяшняга дня<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты «[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]]».</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. 15 сакавіка 1997 года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. 21 ліпеня 1999 года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info" />. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў 2007 годзе, а потым 19 снежня 2010 года (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод 2007 года, бо ў 2010—2011 гадах паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, таму для здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўніныі<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. 10 ліпеня 2011 года дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго 20 ліпеня 2011 года спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. 25 жніўня 2011 года па гэтым факце распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | 1918—1919 | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1919 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | 1919—1920 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1920—1927 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1927—1937 | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1937—1951 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|1951—1991}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1991—1995 | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1995—2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з 2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічаць [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Сцяпанавіча Дуж-Душэўскага]], але гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядома і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гадоў сцяг зноў пачалі выкарыстоўваць як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў 1991 годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля 1995 года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку 2010 года палітычны актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні ёлкі на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Каваленка быў асуджаны на тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў прызнані бела-чырвона белага сцяга гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненне ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да 1951 года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў 1919 годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі 1927 года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў 1937 годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў 1951 годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам 25 снежня 1951 года<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў 1956 годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у 1945 годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у 1991 годзе дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся 14 мая 1995 года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Файл:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў 1995 годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з 1997 года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ пра стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[Файл:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у ёсць [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча адкрыта 2 ліпеня 2013 года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == <gallery mode="nolines" style="background-color: #EEEEEE;"> Файл:Flag of Oman (bordered).svg|Сцяг [[Аман]]а. Файл:Flag of Burkina Faso.svg|Сцяг [[Буркіна-Фасо]]. Файл:Flag of Madagascar.svg|Сцяг [[Мадагаскар]]а. Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|Сцяг [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. Файл:Flag_of_the_Comoros_(1975–1978).svg|Сцяг [[Каморскія Астравы|Каморскіх Астравоў]] (1975-1978). Файл:Flag of Tatarstan.svg|Сцяг [[Татарстан]]а. Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|Сцяг [[Чачня|Чачні]]. </gallery> == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] ggpghgheaqbxw06c79wri6a7pq0xfyt Еўрабачанне 0 31313 5192123 5191837 2026-09-02T15:50:28Z ~2026-47589-91 173511 5192123 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Еўрабачанне | арыгінальная назва = {{lang-en|Eurovision Song Contest}}<br/>{{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson}} | выява = [[Выява:Eurovision Song Contest.svg|300px]] | жанр = Конкурс [[Песня|песні]] | фармат_выявы = * [[576i]] (SDTV) (з 1956) * [[720p]] (HDTV) (з 2003) * [[1080i]] (HDTV) (з 2007) * [[4K]] (UHDTV) (з 2013) | працягласць = * 2 г. 30 хв. (паўфіналы) * 3 г. 30 хв. (фінал) | аўтар = [[Марсель Безансон]] | краіна = [[Спіс краін-удзельніц конкурса песні Еўрабачанне|Спіс краін-удзельніц]] | мова = | канал = [[Еўрабачанне, тэлеканал|Eurovision]] | першы_выпуск = [[24 мая]] [[1956]] | апошні_выпуск = цяперашні час | серыі = 70 | chronology = 1 }} '''Конкурс песні «Еўрабачанне»''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Eurovision Song Contest'', [[Французская мова|фр.]]: ''Concours Eurovision de la Chanson'')<ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|title=Пераможцы конкурса "Еўрабачанне"|format=PDF|access-date=2007-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528174029/http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref> — штогадовы конкурс, які праводзіцца сярод краін-членаў [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюза]] (EBU). Ад кожнай краіны-члена ЕВС выступае выканавец, ці група (не больш за 6 чалавек). Пасля гэтага адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы ў прапорцыі 50/50. Конкурс распачаўся ў [[1956]] годзе і з тых часоў з’яўляецца адной з самых працяглых тэлевізійных праграм у свеце<ref>{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |url= http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |title= Live Webcast |access-date= 2006-05-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525094524/http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |archive-date= 25 мая 2008 |url-status= live }}({{lang-en}})</ref>. Ён таксама з’яўляецца адным з найбольш папулярных неспартыўных мерапрыемстваў з аўдыторыяй {{Num|100000000}} і 600 млн на міжнародным узроўні (у апошнія гады)<ref>{{cite web |publisher= ''[[Al Jazeera English]]''|date= 2006-05-21|url= http://english.aljazeera.net/archive/2006/05/2008410141723346664.html |title= Фінляндыя перамагла на Еўрабачанні 2006|access-date=2007-05-08}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|first=Мюрай.|last=Мец'ю|url=http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|title=Eurovision Song Contest - International Music Program|publisher=''[[Музей тэлевяшчання, Чыкага|Музей тэлевяшчання]]''|access-date=2006-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20050113034609/http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|archive-date=13 студзеня 2005|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. «Еўрабачанне» таксама трансліруецца па-за межамі [[Еўропа|Еўропы]] ў такіх месцах, як [[Аргенціна]], [[Аўстралія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кітай]], [[Калумбія]], [[Егіпет]], [[Індыя]], [[Японія]], [[Іарданія]], [[Мексіка]], [[Новая Зеландыя]], [[Філіпіны]], [[Паўднёвая Карэя]], [[Тайвань]], [[Тайланд]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Уругвай]] і [[Венесуэла]] нягледзячы на тое, што яны не з’яўляюцца членамі ЕВС<ref>{{cite web|publisher= ''[[BBC Online]]''|year=2002|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/05_may/16/eurovision_trivia.pdf |title= Eurovision Trivia|access-date=2006-07-18|format= PDF}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=288|title=Конкурс песні Еўрабачанне 1972|access-date=2009-07-21}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=8|title=Конкурс песні Еўрабачанне 2004 фінал|access-date=2009-07-22}}({{lang-en}})</ref>. З 2000 года конкурс таксама транслюецца і ў Інтэрнэце, з аўдыторыяй у {{Num|74000}} людзей у амаль 140 краінах (2006 год)<ref>{{cite web|author=Філіп Лавен.|date=Ліпень 2002|url=http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|title=Webcasting and the Eurovision Song Contest|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528091401/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. Шмат удзельнікаў конкурсу сталі сусветна вядомымі спявакамі. Сярод іх можна вылучыць [[Даменіка Мадун'я|Даменіка Мадун’я]], які заняў трэцяе месца з песняй «[[Nel blu dipinto di blu]]» у [[Еўрабачанне-1958|1958]] годзе, група [[ABBA]], якая перамагла ў конкурсе ад Швецыі ў [[Еўрабачанне-1974|1974]] годзе з песняй «[[Waterloo]]», [[Селін Дыён]], якая выйграла конкурс, прадстаўляючы [[Швейцарыя|Швейцарыю]] ў [[Еўрабачанне-1988|1988]] годзе з песняй «[[Ne partez pas sans moi]]»<ref name="sfgate1">{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Адкрыццё музея група АББА адкладецца | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | access-date=19 лютага 2013 | archive-date=9 верасня 2012 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}</ref><ref name="reuters2007">{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Сербская "Малітва" - пераможца Еўрабачання 2007 | date=2007-05-14 | work=Рэйтэрс}}</ref> і іспанец [[Хуліа Іглесіяс]], які заняў чацвёртае месца ў [[Еўрабачанне-1970|1970]] годзе. Уладальнікам усёй інтэлектуальнай уласнасці, якая вырабляецца ў рамках конкурсу, з’яўляецца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]. == Гісторыя == У [[1950]] годзе ў спустошанай вайной Еўропе быў адноўлены [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (EBU). Штаб-кватэра арганізацыі была створана ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Там жа створаны і адмысловы камітэт, каб шукаць шляхі культурнага аб’яднання краін Еўропы праз «лёгкія забаўляльныя праграмы». На пасяджэнні камітэта, якое адбылася ў адбылася ў [[Манака]] ў [[Студзень|студзені]] [[1955]] года, генеральны дырэктар Швейцарскага тэлебачання і старшыня камітэта [[Марсель Безансон]] прапанаваў ідэю міжнароднага песеннага конкурсу, дзе будуць удзельнічаць усе краіны Еўропы.<ref name="GoldenJubilee">{{cite web|first=Патрык.|last=Жаквін|date=2004-12-01|url=http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|title=Залаты юбілей Еўрабачання|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|access-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20040811033906/http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|archive-date=11 жніўня 2004|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |publisher= ''[[BBC Online]]'' |year= 2003 |url= http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-url= https://www.webcitation.org/5nDiNS1hs?url=http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-date= 1 лютага 2010 |title= Гісторыя Еўрабачання |access-date= 2006-07-20 |url-status= live }}</ref>.Конкурс быў заснаваны накшталт [[Фестываль у Сан-Рэма|музычнага фестываля]] ў [[Сан-Рэма]] ([[Італія]]). Канцэпцыя конкурса, якая больш вядома пад назвай «Гран-пры Еўрабачанне» была адзначана Генеральнай Асамблеяй ЕВС на пасяджэнні, якое адбылося ў [[Рым]]е [[19 кастрычніка]] [[1955]]. У гэты час было вырашана, што першы конкурс адбудзецца вясной [[1956]] года ў [[Лугана]], [[Швейцарыя]]. Назва «Еўрабачанне» было ўпершыню выкарыстана ў адносінах да тэлевізійнай сеткі ЕВС брытанскім журналістам Джорджам Кемпі ў лонданскай газеце «[[Evening Standard]]» ў [[1951]] годзе.<ref name="GoldenJubilee"/> Першы конкурс быў праведзены ў горадзе [[Лугана]], [[Швейцарыя]], [[24 мая]] [[1956]] года. У гэтым конкурсе ўдзельнічалі 7 краін, кожная з якіх прадставіла па 2 песні. Гэта быў адзіны конкурс у гісторыі «Еўрабачання», у якім ад адной краіны было выканана больш за 1 песню. З [[Еўрабачанне-1957|1957]] года ад кожнай краіны-ўдзельніцы было дазволена выконваць толькі адну песню. Першай пераможцай конкурса «Еўрабачанне» стала прымаючаючая краіна, якую прадстаўляла [[Ліз Асія]].<ref name="milestones">{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |year= 2005 |url= http://www.eurovision.tv/english/611.htm |title= Historical Milestones |access-date= 2006-05-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060526065558/http://www.eurovision.tv/english/611.htm |archive-date= 26 мая 2006 |url-status= live }}</ref> У гэты час былі зацверджаны англа- і франкамоўная назвы конкурса ''Eurovision Song Contest'' і ''Concours Eurovision de la Chanson''. Першай назвай сталі карыстацца ўсе краіны, акрамя [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Люксембург]]а. == Фармат == За шмат гадоў фармат конкурса неаднаразова змяняўся, нягледзячы на тое, што асноўныя прынцыпы заўсёды былі нязменнымі: краіны прадстаўляюць песні, якія спяваюцца ў тэлевізійнай праграме і перадаюцца па сетцы Еўрабачання адначасова для ўсіх краін-удзельніц.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3712029.stm | work=BBC News | title=Voting fault hits Eurovision heat | date=2004-05-13 | access-date=2010-05-02}}</ref> Трансляцыю конкурса ў кожнай дзяржаве ажыццяўляе спецыяльная тэлекампанія, якая атрымала дазвол ад ЕВС. Паколькі трансляцыя была і ёсць прамой, то пасля выканання ўсіх песень адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы (у розныя годы маглі быць толькі тэлегледачы, ці толькі журы). У канцы конкурса абвяшчаецца пераможца — краіна, якая набрала найбольшую колькасць балаў. Часцей за ўсё вядучымі конкурсу з’яўляюцца 2 чалавекі, але першыя конкурсы вяліся толькі адным вядучым (вядучай). Паколькі «Еўрабачанне» — адзін з самых папулярных шоу у свеце, то тэлекампанія-арганізатар конкурса ў рэкламных роліках, ці канцэпцыі самога конкурса найлепш разгарнуць тэму гісторыі і культуры прымаючай краіны, каб стымуляваць развіццё мясцовага турызму. Паміж песнямі і абвяшчэннем вынікаў галасавання, адбываецца т.з. «інтэрвал-акт», падчас якога выступаюць ці пераможцы мінулага года, ці сусветна вядомыя спевакі прымаючай краіны.<ref name="ESC1974">{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=290|title=Eurovision Song Contest 1974|access-date=2009-07-19}}</ref><ref>{{cite web |first=Clive |last=Barnes |url=http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney |title=Riverdance Ten Years on |publisher=''RiverDance'' |access-date=2006-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522033151/http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney/ |archive-date=22 мая 2009 |url-status=dead }}</ref> Традыцыйнай музычнай тэмай конкурса «Еўрабачанне» стаў урывак з музычнага твора «[[Te Deum]]» [[Марк антуан Шарпанц'е|Марка Антуана Шарпанц’е]]. Фінал «Еўрабачання» традыцыйна адбываецца ў [[Субота|суботу]] вечарам, але першыя конкурсы даволі часта праводзіліся і ў іншыя месяцы і дні тыдня ([[чацвер]] — [[Еўрабачанне-1956|1956]] год).<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=273|title=Eurovision Song Contest 1956|access-date=2009-07-19}}</ref> and as early as March.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=295|title=Eurovision Song Contest 1979|access-date=2009-07-19}}</ref> == Краіны-удзельніцы конкурсу == [[Файл:EurovisionParticipants.svg|thumb|300px|right|Удзелы з 1956: {{legend|#22b14c|Удзельнічалі 1+ раз}} {{legend|#ffc20e|Ніколі не ўдзельнічалі, але маюць права}} {{legend|#d40000|Збіраліся ўдзельнічаць, але адмовіліся}}]] [[Файл:Cities and Countries which Eurovision held.png|thumb|300px|Гарады, што прымалі конкурс «Еўрабачанне»]] {{main|Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»}} Любая краіна-ўдзельніца, якая ўваходзіць у [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (нават, калі яна знаходзіцца за межамі Еўропы) можа прыняць удзел у конкурсе. Такімі краінамі з’яўляюцца Марока (паўночна-афрыканская краіна), якая прымала ўдзел у конкурсе ў 1980 годзе, і Ізраіль, які да сённяшніх часоў кожны год адпраўляе ўдзельнікаў на конкурс. {| class="wikitable" style="font-size:94%" ! Год ! У конкурсу першы раз удзельнічае: |- | '''[[Еўрабачанне-1956|1956]]''' | {{ESC|Бельгія}}, {{ESC|Францыя}}, {{ESC|Германія}}<sup>1.</sup>, {{ESC|Італія}}, {{ESC|Люксембург}}, {{ESC|Нідэрланды}}, {{ESC|Швейцарыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1957|1957]]''' | {{ESC|Аўстрыя}}, {{ESC|Данія}}, {{ESC|Вялікабрытанія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1958|1958]]''' | {{ESC|Швецыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1959|1959]]''' | {{ESC|Манака}} |- | '''[[Еўрабачанне-1960|1960]]''' | {{ESC|Нарвегія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1961|1961]]''' | {{ESC|Фінляндыя}}, {{ESC|Іспанія}}, {{ESC|Югаславія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1964|1964]]''' | {{ESC|Партугалія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1965|1965]]''' | {{ESC|Ірландыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1971|1971]]''' | {{ESC|Мальта}} |- | '''[[Еўрабачанне-1973|1973]]''' | {{ESC|Ізраіль}} |- | '''[[Еўрабачанне-1974|1974]]''' | {{ESC|Грэцыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1975|1975]]''' | {{ESC|Турцыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1980|1980]]''' | {{ESC|Марока}} |- | '''[[Еўрабачанне-1981|1981]]''' | {{ESC|Кіпр}} |- | '''[[Еўрабачанне-1986|1986]]''' | {{ESC|Ісландыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1993|1993]]''' | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}, {{ESC|Харватыя}}, {{ESC|Славенія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1994|1994]]''' | {{ESC|Эстонія}}, {{ESC|Венгрыя}}, {{ESC|Літва}}, {{ESC|Польшча}}, {{ESC|Румынія}}, {{ESC|Расія}}, {{ESC|Славакія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1998|1998]]''' | {{ESC|Македонія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2000|2000]]''' | {{ESC|Латвія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2003|2003]]''' | {{ESC|Украіна}} |- | '''[[Еўрабачанне-2004|2004]]''' | {{ESC|Албанія}}, {{ESC|Андора}}, {{ESC|Беларусь}}, {{ESC|Сербія і Чарнагорыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-2005|2005]]''' | {{ESC|Балгарыя}}, {{ESC|Малдова}} |- | '''[[Еўрабачанне-2006|2006]]''' | {{ESC|Арменія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2007|2007]]''' | {{ESC|Грузія}}, {{ESC|Сербія}}, {{ESC|Чарнагорыя}}, {{ESC|Чэхія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2008|2008]]''' | {{ESC|Азербайджан}}, {{ESC|Сан-Марына}} |- | '''[[Еўрабачанне-2015|2015]]''' | {{ESC|Аўстралія}} |} : <small>1. Як Федэратыўная Рэспубліка Германія.</small> == Працэдура адбора == Кожная краіна павінна прадставіць адну песню за адно выступленне. Адзіным выключэннем з гэтага быў першы конкурс 1956 года (2 песні ад кожнай краіны). На дадзены момант, для ўдзельнікаў «Еўрабачання» існуе правіла, згодна з якім песня канкурсант не можа быць апублікавана раней дазволенай даты (1 кастрычніка). Краіны маюць права самастойна вырашаць спосаб выбару прадстаўніка і песні, але ЕВС заклікае да правядзення публічнага галасавання, бо гэта стварае больш адкрытасці. Незалежна ад метаду, які выкарыстоўваецца для выбару песні, яна павінна быць дапрацавана і прадстаўлена ў EBU да пэўнага тэрміна (часцей — да сярэдзіны сакавіка). == Правядзенне конкурсу == Большая частка выдаткаў на правядзенне конкурсу пакрыта камерцыйнымі спонсарамі і ўзносамі ад іншых краін-удзельніц. Конкурс лічыцца ўнікальнай магчымасцю для развіцця турызму ў прымаючай краіне. У [[Еўрабачанне-2005|2005]] годзе [[Украіна]] адмяніла свае патрабаванне наконт візы для турыстаў з ЕС з-за правядзенне конкурса ў [[Кіеў|Кіеве]].<ref>{{cite news |first= Helen |last=Fawkes | publisher = ''[[BBC News Online]]'' |date=2005-05-19|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4561275.stm |title=Ukrainian hosts' high hopes for Eurovision|access-date= 2009-07-19}}</ref> Падрыхтоўка да мерапрыемства пачынаецца праз некалькі тыдняў пасля таго, як пройдзе папярэдні конкурс. Кожная краіна павінна абраць горад і пляцоўку, дзе будуць праходзіць канцэрты і астатнія мерапрыемствы «Еўрабачання». Двумя найбуйнейшымі пляцоўкамі ў гісторыі конкурса былі стадыён «[[Parken]]» ў [[Капенгаген]]е (38,000 чалавек; [[Еўрабачанне-2001|2001]] год) і «[[Esprit Arena]]» ў [[Дзюсельдорф]]е (36,500 чалавек, [[Еўрабачанне-2011|2011]] год). Самы маленькі горад, які прымаў у сябе «Еўрабачанне», — [[Ірландыя|ірландскі]] [[Мілстрыт]] ([[Еўрабачанне-1993|1993]] год). Насельніцтва горада складае ўсяго 1,500 чалавек, а на сам конкурс прыехала значна больш людзей.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Ірландыя]]''|url= http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-url= https://www.webcitation.org/5iLzAiOSQ?url=http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-date= 18 ліпеня 2009|title= General Information on Millstreet|format= PDF|access-date= 2009-07-17|url-status= live}}</ref> == Лагатып і графічнае аздабленне == Сучасны лагатып быў створаны ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе, падчас конкурса ў [[Турцыя|Турцыі]], з мэтай стварэнне паслядоўнай візуальнай ідэнтычнасці. Сцяг прымаючай краіны знаходзіцца ў самым цэнтры агульнага лагатыпу. Разам з тым, кожны раз, краіна, што прымае конкурс стварае свой асабілвы дызайн і слоган. Графічная тэма і дэвіз конкурса аб’яўляюцца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] і мясцовай тэлекампаніяй, што займаецца арганізацыяй конкурсу. == Еўратыдзень == [[Файл:Lena Oslo3.jpg|thumb|right|[[Лена Маер-Ландрут]], якая прадстаўляла [[Германія на «Еўрабачанні»|Германію]], падчас рэпетыцыі]] Тэрмін ''«Еўратыдзень»'' («Eurovision Week») выкарыстоўваецца для абазначэння тыдня, падчас якога адбываецца конкурс. Еўратыдзень уключае ў сябе некалькі рэпетыцый, прэс-канферэнцый, а таксама розных мерапрыемстваў іншага плану. якія арганізоўваюцца рознымі грамадскімі арганізацыямі. Падчас Еўратыдня, каардынацыю мерапрыемстваў і дзейнасці ўдзельніка ажыццяўляе кіраўнік дэлегацыі. У склад самой дэлегацыі ўваходзяць сам выканаўца (група), аўтары слоў і музыкі да песні, афіцыйная прэса, а таксама дырыжор (у гады, калі на «Еўрабачанні» быў [[аркестр]]). Акрамя гэтага, у склад дэлегацыі можа ўваходзіць і каментатар. === Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі === [[Файл:2006ch Press Conference.jpg|thumb|Швейцарская група падчас прэс-канферэнцыі на [[Еўрабачанне-2006|Еўрабачанні-2006]]]] Часцей за ўсё, дэлегацыі прыбываць на конкурс за 2 тыдні да пачатку, каб правесці ўсе рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі. Кожная краіна мае прва на 2 рэпетыцыі. Краіны, які ўдзельнічаюць у першым паўфінале, праводзяць рэпетыцыі з нядзелі да серады, у другім — з чацвярга па нядзелю. Таксама ў суботу і нядзелю, праводзяць свае рэпетыцыі і краіны-фіналісткі. Пасля рэпетыцыі, удзельнікі ад кожнай краіны сустракаюцца з сваім мастацкім кіраўніком у спецыяльным пакоі, дзе глядзяць відэа з рэпетыцыі, абмяркоўваючы ракурсы, асвятленне і харэаграфію, для таго, каб паспрабаваць дасягнуць максімальна эстэтычнага эфекту на тэлебачанні. У гэты момант кіраўнік дэлегацыі можа патрабаваць ад арганізатараў усё, што неабходна для выканання. Пасля гэтай сустрэчы, дэлегацыя праводзіць прэс-канферэнцыю, на якой акрэдытаваныя журналісты задаюць пытанні. Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі адбываюцца пралельна. Так, адна краіна праводзіць сваю прэс-канферэнцыю, у той час як наступная ў зале рэпетыцыі. Перад паўфіналам і фіналам праводзіцца 3 рэпетыцыі (2 пробныя і 1 генеральная). Паколькі часта адбываецца так, што квіткоў на сам конкурс не хапае, было прынята рашэнне прадаваць квіткі і на генеральныя рэпетыцыі, падчас якіх свае адзнакі выстаўляе прафесійнае журы ў кожнай краіне (з [[Еўрабачанне-2008|2008]] года). === Вечарыны і Еўраклуб === У панядзелак т.зв. Еўратыдня мэр горада-гаспадара «Еўрабачання» арганізоўвае спецыяльны прыём, куды запрашаюцца ўсе ўдзельнікі і журналісты. Дадзенае мерапрыемства звычайна праводзіцца ў будынку мэрыі (2010 год), ці іншым буйным будынку горада. Акрамя гэтага, кожная краіна можа арганізаваць свае персанальныя вечарыны, з мэтай папулярызацыі свайго ўдзельніка. Усе вечарыны краін адбываюцца ў спецыяльным Еўраклубе. Вечарыны ў ім адбываюцца кожны дзень на тыдні. == Крытыка і спрэчкі == === Музычны стыль === Конкурс «Еўрабачанне» ўжо доўгі час з’яўляецца аб’ектам спрэчак адносна стылю і якасці музычнага матэрыялу, што на ім выконваецца. Некаторыя з краін спрабуюць з дапамогай конкурса адлюстраваць сваю [[Этнамузыка|нацыянальную культуру]]. Даволі часта такія песні займаюць высокія месцы і нават перамагаюць ([[Украіна|украінская]] спявачка [[Руслана]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе; [[Сертаб Эрэнер]] з [[Турцыя|Турцыі]] ў [[Еўрабачанне-2003|2003]] і г.д.), але вельмі часта такія песні і выступаюць вельмі дрэнна ([[Аляксандра і Канстанцін]] ад [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе). Часцей за ўсё, на «Еўрабачанні» гучаць песні з жанру [[Поп-музыка|поп-музыкі]] (у апошні час вельмі часта стаў гучаць і [[еўрадэнс]]). Гэта найбольш папулярныя ў еўрапейскай аўдыторыі жанры. Іншыя, такія як [[рэп]], [[хард-рок]], [[Класічная музыка|класіка]] вельмі рэдка займаюць добрыя месцы. Выключэннем з гэтага стала [[Фінляндыя|фінская]] група «[[Лордзі]]», якая перамагла на конкурсе песні «Еўрабачанне» ў [[Еўрабачанне-2006|2006]] годзе. === «Суседскае галасаванне» === Асабліва балючай тэмай для «Еўрабачання» з даўніх часоў з’яўляецца т.зв. «суседскае галасаванне» — практыка галасавання краінамі згодна з геаграфічным ці палітычным становішчам. Вельмі часта адбываецца і сітуацыя, калі [[Дыяспара|дыяспары]], што жывуць у іншай краіне, дапамагаюць сваёй радзіме. У гэтым выпадку вельмі паказальны прыклад [[Турцыя|Турцыі]], якая амаль заўсёды атрымлівае высокія балы ад [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Францыя|Францыі]] — краін з максімальнай колькасцю турэцкага насельніцтва ў [[Еўропа|Еўропе]]. Традыцыйныя і гістарычныя сувязі таксама маюць заўважны ўплыў, напр. Мальта, якая некаторы час была часткай Брытанскай імперыі, рэгулярнае дае самыя высокія адзнакі Вялікабрытаніі, ад якой таксама атрымала больш балаў, чым ад якой іншай дзяржавы.[https://en.wikipedia.org/wiki/Malta_in_the_Eurovision_Song_Contest#Voting_history] == Сваяцкія праекты == * [[Дзіцячае Еўрабачанне]] — праходзіць кожны год з [[2003]] года для дзяцей не старэй за 15 год. * [[Міжнародны песенны фестываль у Сопаце]] — праходзіць у [[Польшча|польскім]] горадзе [[Сопат]] з 1961 года. * [[Інтэрбачанне]] — праходзіў у [[1977]]—[[1980]] гадамі паміж сацыялістычнымі краінамі. У [[2008]] годзе ў [[Сочы]] прайшоў конкурс паміж краінамі былога [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. * [[Сусветны музычны фест]] — упершыню прайшоў у [[2005]] годзе ў [[Сараева]]; уключае ўдзельнікаў з [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]. * [[Бундэсбачанне]] — праходзіць штогод з [[2005]] года паміж 16 рэгіёнамі [[Германія|Германіі]]. * [[MGP Nordic]] — дзіцячы песенны конкурс, што праходзіць паміж краінамі [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]]. * [[Our Sound]] — «Еўрабачанне» для краін [[Азія|Азіі]]. * [[OTI Festival]] — песенны конкурс для іспана- і партугаламоўных краін ([[1972]]—[[1998]], 2000). * [[Yamaha Music Festival]] — музычны фестываль у [[Токія]] ([[1970]]—[[1989]]) * [[Baltic Song Contest]] — песенны конкурс для краін Балтыі. * [[Caribbean Song Festival]] — «Еўрабачанне» для краін [[Карыбскі вяшчальны саюз|Карыбскага вяшчальнага саюза]]. * [[Castlebar Song Contest]] — песенны конкурс у [[Ірландыя|Ірландыі]] ([[1966]]—[[1989]]). == Гл. таксама == * [[Масавая культура]] * [[Еўрапейская музыка]] * [[Best of Eurovision]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Eurovision}} [http://www.eurovision.tv/ Eurovision.tv] {{ref-en}} [http://www.eurovision.gen.tr/ Eurovision Song Contest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090218090140/http://eurovision.gen.tr/ |date=18 лютага 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс песні Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне| ]] [[Катэгорыя:Конкурсы]] [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі|Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі вяшчальны саюз]] ilz7c4tng7qzayyysnhvxt2tcusu9t1 5192139 5192123 2026-09-02T16:24:02Z ~2026-47589-91 173511 5192139 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Еўрабачанне | арыгінальная назва = {{lang-en|Eurovision Song Contest}}<br/>{{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson}} | выява = [[Выява:Eurovision Song Contest.svg|300px]] | жанр = Конкурс [[Песня|песні]] | фармат_выявы = * [[576i]] (SDTV) (з 1956) * [[720p]] (HDTV) (з 2003) * [[1080i]] (HDTV) (з 2007) * [[4K]] (UHDTV) (з 2013) | працягласць = * 2 г. 30 хв. (паўфіналы) * 3 г. 30 хв. (фінал) | аўтар = [[Марсель Безансон]] | краіна = [[Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»|Спіс краін-удзельніц]] | мова = | канал = [[Еўрабачанне, тэлеканал|Eurovision]] | першы_выпуск = [[24 мая]] [[1956]] | апошні_выпуск = цяперашні час | серыі = 70 | chronology = 1 }} '''Конкурс песні «Еўрабачанне»''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Eurovision Song Contest'', [[Французская мова|фр.]]: ''Concours Eurovision de la Chanson'')<ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|title=Пераможцы конкурса "Еўрабачанне"|format=PDF|access-date=2007-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528174029/http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref> — штогадовы конкурс, які праводзіцца сярод краін-членаў [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюза]] (EBU). Ад кожнай краіны-члена ЕВС выступае выканавец, ці група (не больш за 6 чалавек). Пасля гэтага адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы ў прапорцыі 50/50. Конкурс распачаўся ў [[1956]] годзе і з тых часоў з’яўляецца адной з самых працяглых тэлевізійных праграм у свеце<ref>{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |url= http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |title= Live Webcast |access-date= 2006-05-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525094524/http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |archive-date= 25 мая 2008 |url-status= live }}({{lang-en}})</ref>. Ён таксама з’яўляецца адным з найбольш папулярных неспартыўных мерапрыемстваў з аўдыторыяй {{Num|100000000}} і 600 млн на міжнародным узроўні (у апошнія гады)<ref>{{cite web |publisher= ''[[Al Jazeera English]]''|date= 2006-05-21|url= http://english.aljazeera.net/archive/2006/05/2008410141723346664.html |title= Фінляндыя перамагла на Еўрабачанні 2006|access-date=2007-05-08}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|first=Мюрай.|last=Мец'ю|url=http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|title=Eurovision Song Contest - International Music Program|publisher=''[[Музей тэлевяшчання, Чыкага|Музей тэлевяшчання]]''|access-date=2006-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20050113034609/http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|archive-date=13 студзеня 2005|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. «Еўрабачанне» таксама трансліруецца па-за межамі [[Еўропа|Еўропы]] ў такіх месцах, як [[Аргенціна]], [[Аўстралія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кітай]], [[Калумбія]], [[Егіпет]], [[Індыя]], [[Японія]], [[Іарданія]], [[Мексіка]], [[Новая Зеландыя]], [[Філіпіны]], [[Паўднёвая Карэя]], [[Тайвань]], [[Тайланд]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Уругвай]] і [[Венесуэла]] нягледзячы на тое, што яны не з’яўляюцца членамі ЕВС<ref>{{cite web|publisher= ''[[BBC Online]]''|year=2002|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/05_may/16/eurovision_trivia.pdf |title= Eurovision Trivia|access-date=2006-07-18|format= PDF}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=288|title=Конкурс песні Еўрабачанне 1972|access-date=2009-07-21}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=8|title=Конкурс песні Еўрабачанне 2004 фінал|access-date=2009-07-22}}({{lang-en}})</ref>. З 2000 года конкурс таксама транслюецца і ў Інтэрнэце, з аўдыторыяй у {{Num|74000}} людзей у амаль 140 краінах (2006 год)<ref>{{cite web|author=Філіп Лавен.|date=Ліпень 2002|url=http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|title=Webcasting and the Eurovision Song Contest|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528091401/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. Шмат удзельнікаў конкурсу сталі сусветна вядомымі спявакамі. Сярод іх можна вылучыць [[Даменіка Мадун'я|Даменіка Мадун’я]], які заняў трэцяе месца з песняй «[[Nel blu dipinto di blu]]» у [[Еўрабачанне-1958|1958]] годзе, група [[ABBA]], якая перамагла ў конкурсе ад Швецыі ў [[Еўрабачанне-1974|1974]] годзе з песняй «[[Waterloo]]», [[Селін Дыён]], якая выйграла конкурс, прадстаўляючы [[Швейцарыя|Швейцарыю]] ў [[Еўрабачанне-1988|1988]] годзе з песняй «[[Ne partez pas sans moi]]»<ref name="sfgate1">{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Адкрыццё музея група АББА адкладецца | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | access-date=19 лютага 2013 | archive-date=9 верасня 2012 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}</ref><ref name="reuters2007">{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Сербская "Малітва" - пераможца Еўрабачання 2007 | date=2007-05-14 | work=Рэйтэрс}}</ref> і іспанец [[Хуліа Іглесіяс]], які заняў чацвёртае месца ў [[Еўрабачанне-1970|1970]] годзе. Уладальнікам усёй інтэлектуальнай уласнасці, якая вырабляецца ў рамках конкурсу, з’яўляецца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]. == Гісторыя == У [[1950]] годзе ў спустошанай вайной Еўропе быў адноўлены [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (EBU). Штаб-кватэра арганізацыі была створана ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Там жа створаны і адмысловы камітэт, каб шукаць шляхі культурнага аб’яднання краін Еўропы праз «лёгкія забаўляльныя праграмы». На пасяджэнні камітэта, якое адбылася ў адбылася ў [[Манака]] ў [[Студзень|студзені]] [[1955]] года, генеральны дырэктар Швейцарскага тэлебачання і старшыня камітэта [[Марсель Безансон]] прапанаваў ідэю міжнароднага песеннага конкурсу, дзе будуць удзельнічаць усе краіны Еўропы.<ref name="GoldenJubilee">{{cite web|first=Патрык.|last=Жаквін|date=2004-12-01|url=http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|title=Залаты юбілей Еўрабачання|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|access-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20040811033906/http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|archive-date=11 жніўня 2004|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |publisher= ''[[BBC Online]]'' |year= 2003 |url= http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-url= https://www.webcitation.org/5nDiNS1hs?url=http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-date= 1 лютага 2010 |title= Гісторыя Еўрабачання |access-date= 2006-07-20 |url-status= live }}</ref>.Конкурс быў заснаваны накшталт [[Фестываль у Сан-Рэма|музычнага фестываля]] ў [[Сан-Рэма]] ([[Італія]]). Канцэпцыя конкурса, якая больш вядома пад назвай «Гран-пры Еўрабачанне» была адзначана Генеральнай Асамблеяй ЕВС на пасяджэнні, якое адбылося ў [[Рым]]е [[19 кастрычніка]] [[1955]]. У гэты час было вырашана, што першы конкурс адбудзецца вясной [[1956]] года ў [[Лугана]], [[Швейцарыя]]. Назва «Еўрабачанне» было ўпершыню выкарыстана ў адносінах да тэлевізійнай сеткі ЕВС брытанскім журналістам Джорджам Кемпі ў лонданскай газеце «[[Evening Standard]]» ў [[1951]] годзе.<ref name="GoldenJubilee"/> Першы конкурс быў праведзены ў горадзе [[Лугана]], [[Швейцарыя]], [[24 мая]] [[1956]] года. У гэтым конкурсе ўдзельнічалі 7 краін, кожная з якіх прадставіла па 2 песні. Гэта быў адзіны конкурс у гісторыі «Еўрабачання», у якім ад адной краіны было выканана больш за 1 песню. З [[Еўрабачанне-1957|1957]] года ад кожнай краіны-ўдзельніцы было дазволена выконваць толькі адну песню. Першай пераможцай конкурса «Еўрабачанне» стала прымаючаючая краіна, якую прадстаўляла [[Ліз Асія]].<ref name="milestones">{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |year= 2005 |url= http://www.eurovision.tv/english/611.htm |title= Historical Milestones |access-date= 2006-05-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060526065558/http://www.eurovision.tv/english/611.htm |archive-date= 26 мая 2006 |url-status= live }}</ref> У гэты час былі зацверджаны англа- і франкамоўная назвы конкурса ''Eurovision Song Contest'' і ''Concours Eurovision de la Chanson''. Першай назвай сталі карыстацца ўсе краіны, акрамя [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Люксембург]]а. == Фармат == За шмат гадоў фармат конкурса неаднаразова змяняўся, нягледзячы на тое, што асноўныя прынцыпы заўсёды былі нязменнымі: краіны прадстаўляюць песні, якія спяваюцца ў тэлевізійнай праграме і перадаюцца па сетцы Еўрабачання адначасова для ўсіх краін-удзельніц.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3712029.stm | work=BBC News | title=Voting fault hits Eurovision heat | date=2004-05-13 | access-date=2010-05-02}}</ref> Трансляцыю конкурса ў кожнай дзяржаве ажыццяўляе спецыяльная тэлекампанія, якая атрымала дазвол ад ЕВС. Паколькі трансляцыя была і ёсць прамой, то пасля выканання ўсіх песень адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы (у розныя годы маглі быць толькі тэлегледачы, ці толькі журы). У канцы конкурса абвяшчаецца пераможца — краіна, якая набрала найбольшую колькасць балаў. Часцей за ўсё вядучымі конкурсу з’яўляюцца 2 чалавекі, але першыя конкурсы вяліся толькі адным вядучым (вядучай). Паколькі «Еўрабачанне» — адзін з самых папулярных шоу у свеце, то тэлекампанія-арганізатар конкурса ў рэкламных роліках, ці канцэпцыі самога конкурса найлепш разгарнуць тэму гісторыі і культуры прымаючай краіны, каб стымуляваць развіццё мясцовага турызму. Паміж песнямі і абвяшчэннем вынікаў галасавання, адбываецца т.з. «інтэрвал-акт», падчас якога выступаюць ці пераможцы мінулага года, ці сусветна вядомыя спевакі прымаючай краіны.<ref name="ESC1974">{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=290|title=Eurovision Song Contest 1974|access-date=2009-07-19}}</ref><ref>{{cite web |first=Clive |last=Barnes |url=http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney |title=Riverdance Ten Years on |publisher=''RiverDance'' |access-date=2006-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522033151/http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney/ |archive-date=22 мая 2009 |url-status=dead }}</ref> Традыцыйнай музычнай тэмай конкурса «Еўрабачанне» стаў урывак з музычнага твора «[[Te Deum]]» [[Марк антуан Шарпанц'е|Марка Антуана Шарпанц’е]]. Фінал «Еўрабачання» традыцыйна адбываецца ў [[Субота|суботу]] вечарам, але першыя конкурсы даволі часта праводзіліся і ў іншыя месяцы і дні тыдня ([[чацвер]] — [[Еўрабачанне-1956|1956]] год).<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=273|title=Eurovision Song Contest 1956|access-date=2009-07-19}}</ref> and as early as March.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=295|title=Eurovision Song Contest 1979|access-date=2009-07-19}}</ref> == Краіны-удзельніцы конкурсу == [[Файл:EurovisionParticipants.svg|thumb|300px|right|Удзелы з 1956: {{legend|#22b14c|Удзельнічалі 1+ раз}} {{legend|#ffc20e|Ніколі не ўдзельнічалі, але маюць права}} {{legend|#d40000|Збіраліся ўдзельнічаць, але адмовіліся}}]] [[Файл:Cities and Countries which Eurovision held.png|thumb|300px|Гарады, што прымалі конкурс «Еўрабачанне»]] {{main|Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»}} Любая краіна-ўдзельніца, якая ўваходзіць у [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (нават, калі яна знаходзіцца за межамі Еўропы) можа прыняць удзел у конкурсе. Такімі краінамі з’яўляюцца Марока (паўночна-афрыканская краіна), якая прымала ўдзел у конкурсе ў 1980 годзе, і Ізраіль, які да сённяшніх часоў кожны год адпраўляе ўдзельнікаў на конкурс. {| class="wikitable" style="font-size:94%" ! Год ! У конкурсу першы раз удзельнічае: |- | '''[[Еўрабачанне-1956|1956]]''' | {{ESC|Бельгія}}, {{ESC|Францыя}}, {{ESC|Германія}}<sup>1.</sup>, {{ESC|Італія}}, {{ESC|Люксембург}}, {{ESC|Нідэрланды}}, {{ESC|Швейцарыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1957|1957]]''' | {{ESC|Аўстрыя}}, {{ESC|Данія}}, {{ESC|Вялікабрытанія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1958|1958]]''' | {{ESC|Швецыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1959|1959]]''' | {{ESC|Манака}} |- | '''[[Еўрабачанне-1960|1960]]''' | {{ESC|Нарвегія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1961|1961]]''' | {{ESC|Фінляндыя}}, {{ESC|Іспанія}}, {{ESC|Югаславія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1964|1964]]''' | {{ESC|Партугалія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1965|1965]]''' | {{ESC|Ірландыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1971|1971]]''' | {{ESC|Мальта}} |- | '''[[Еўрабачанне-1973|1973]]''' | {{ESC|Ізраіль}} |- | '''[[Еўрабачанне-1974|1974]]''' | {{ESC|Грэцыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1975|1975]]''' | {{ESC|Турцыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1980|1980]]''' | {{ESC|Марока}} |- | '''[[Еўрабачанне-1981|1981]]''' | {{ESC|Кіпр}} |- | '''[[Еўрабачанне-1986|1986]]''' | {{ESC|Ісландыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1993|1993]]''' | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}, {{ESC|Харватыя}}, {{ESC|Славенія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1994|1994]]''' | {{ESC|Эстонія}}, {{ESC|Венгрыя}}, {{ESC|Літва}}, {{ESC|Польшча}}, {{ESC|Румынія}}, {{ESC|Расія}}, {{ESC|Славакія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1998|1998]]''' | {{ESC|Македонія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2000|2000]]''' | {{ESC|Латвія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2003|2003]]''' | {{ESC|Украіна}} |- | '''[[Еўрабачанне-2004|2004]]''' | {{ESC|Албанія}}, {{ESC|Андора}}, {{ESC|Беларусь}}, {{ESC|Сербія і Чарнагорыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-2005|2005]]''' | {{ESC|Балгарыя}}, {{ESC|Малдова}} |- | '''[[Еўрабачанне-2006|2006]]''' | {{ESC|Арменія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2007|2007]]''' | {{ESC|Грузія}}, {{ESC|Сербія}}, {{ESC|Чарнагорыя}}, {{ESC|Чэхія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2008|2008]]''' | {{ESC|Азербайджан}}, {{ESC|Сан-Марына}} |- | '''[[Еўрабачанне-2015|2015]]''' | {{ESC|Аўстралія}} |} : <small>1. Як Федэратыўная Рэспубліка Германія.</small> == Працэдура адбора == Кожная краіна павінна прадставіць адну песню за адно выступленне. Адзіным выключэннем з гэтага быў першы конкурс 1956 года (2 песні ад кожнай краіны). На дадзены момант, для ўдзельнікаў «Еўрабачання» існуе правіла, згодна з якім песня канкурсант не можа быць апублікавана раней дазволенай даты (1 кастрычніка). Краіны маюць права самастойна вырашаць спосаб выбару прадстаўніка і песні, але ЕВС заклікае да правядзення публічнага галасавання, бо гэта стварае больш адкрытасці. Незалежна ад метаду, які выкарыстоўваецца для выбару песні, яна павінна быць дапрацавана і прадстаўлена ў EBU да пэўнага тэрміна (часцей — да сярэдзіны сакавіка). == Правядзенне конкурсу == Большая частка выдаткаў на правядзенне конкурсу пакрыта камерцыйнымі спонсарамі і ўзносамі ад іншых краін-удзельніц. Конкурс лічыцца ўнікальнай магчымасцю для развіцця турызму ў прымаючай краіне. У [[Еўрабачанне-2005|2005]] годзе [[Украіна]] адмяніла свае патрабаванне наконт візы для турыстаў з ЕС з-за правядзенне конкурса ў [[Кіеў|Кіеве]].<ref>{{cite news |first= Helen |last=Fawkes | publisher = ''[[BBC News Online]]'' |date=2005-05-19|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4561275.stm |title=Ukrainian hosts' high hopes for Eurovision|access-date= 2009-07-19}}</ref> Падрыхтоўка да мерапрыемства пачынаецца праз некалькі тыдняў пасля таго, як пройдзе папярэдні конкурс. Кожная краіна павінна абраць горад і пляцоўку, дзе будуць праходзіць канцэрты і астатнія мерапрыемствы «Еўрабачання». Двумя найбуйнейшымі пляцоўкамі ў гісторыі конкурса былі стадыён «[[Parken]]» ў [[Капенгаген]]е (38,000 чалавек; [[Еўрабачанне-2001|2001]] год) і «[[Esprit Arena]]» ў [[Дзюсельдорф]]е (36,500 чалавек, [[Еўрабачанне-2011|2011]] год). Самы маленькі горад, які прымаў у сябе «Еўрабачанне», — [[Ірландыя|ірландскі]] [[Мілстрыт]] ([[Еўрабачанне-1993|1993]] год). Насельніцтва горада складае ўсяго 1,500 чалавек, а на сам конкурс прыехала значна больш людзей.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Ірландыя]]''|url= http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-url= https://www.webcitation.org/5iLzAiOSQ?url=http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-date= 18 ліпеня 2009|title= General Information on Millstreet|format= PDF|access-date= 2009-07-17|url-status= live}}</ref> == Лагатып і графічнае аздабленне == Сучасны лагатып быў створаны ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе, падчас конкурса ў [[Турцыя|Турцыі]], з мэтай стварэнне паслядоўнай візуальнай ідэнтычнасці. Сцяг прымаючай краіны знаходзіцца ў самым цэнтры агульнага лагатыпу. Разам з тым, кожны раз, краіна, што прымае конкурс стварае свой асабілвы дызайн і слоган. Графічная тэма і дэвіз конкурса аб’яўляюцца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] і мясцовай тэлекампаніяй, што займаецца арганізацыяй конкурсу. == Еўратыдзень == [[Файл:Lena Oslo3.jpg|thumb|right|[[Лена Маер-Ландрут]], якая прадстаўляла [[Германія на «Еўрабачанні»|Германію]], падчас рэпетыцыі]] Тэрмін ''«Еўратыдзень»'' («Eurovision Week») выкарыстоўваецца для абазначэння тыдня, падчас якога адбываецца конкурс. Еўратыдзень уключае ў сябе некалькі рэпетыцый, прэс-канферэнцый, а таксама розных мерапрыемстваў іншага плану. якія арганізоўваюцца рознымі грамадскімі арганізацыямі. Падчас Еўратыдня, каардынацыю мерапрыемстваў і дзейнасці ўдзельніка ажыццяўляе кіраўнік дэлегацыі. У склад самой дэлегацыі ўваходзяць сам выканаўца (група), аўтары слоў і музыкі да песні, афіцыйная прэса, а таксама дырыжор (у гады, калі на «Еўрабачанні» быў [[аркестр]]). Акрамя гэтага, у склад дэлегацыі можа ўваходзіць і каментатар. === Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі === [[Файл:2006ch Press Conference.jpg|thumb|Швейцарская група падчас прэс-канферэнцыі на [[Еўрабачанне-2006|Еўрабачанні-2006]]]] Часцей за ўсё, дэлегацыі прыбываць на конкурс за 2 тыдні да пачатку, каб правесці ўсе рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі. Кожная краіна мае прва на 2 рэпетыцыі. Краіны, які ўдзельнічаюць у першым паўфінале, праводзяць рэпетыцыі з нядзелі да серады, у другім — з чацвярга па нядзелю. Таксама ў суботу і нядзелю, праводзяць свае рэпетыцыі і краіны-фіналісткі. Пасля рэпетыцыі, удзельнікі ад кожнай краіны сустракаюцца з сваім мастацкім кіраўніком у спецыяльным пакоі, дзе глядзяць відэа з рэпетыцыі, абмяркоўваючы ракурсы, асвятленне і харэаграфію, для таго, каб паспрабаваць дасягнуць максімальна эстэтычнага эфекту на тэлебачанні. У гэты момант кіраўнік дэлегацыі можа патрабаваць ад арганізатараў усё, што неабходна для выканання. Пасля гэтай сустрэчы, дэлегацыя праводзіць прэс-канферэнцыю, на якой акрэдытаваныя журналісты задаюць пытанні. Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі адбываюцца пралельна. Так, адна краіна праводзіць сваю прэс-канферэнцыю, у той час як наступная ў зале рэпетыцыі. Перад паўфіналам і фіналам праводзіцца 3 рэпетыцыі (2 пробныя і 1 генеральная). Паколькі часта адбываецца так, што квіткоў на сам конкурс не хапае, было прынята рашэнне прадаваць квіткі і на генеральныя рэпетыцыі, падчас якіх свае адзнакі выстаўляе прафесійнае журы ў кожнай краіне (з [[Еўрабачанне-2008|2008]] года). === Вечарыны і Еўраклуб === У панядзелак т.зв. Еўратыдня мэр горада-гаспадара «Еўрабачання» арганізоўвае спецыяльны прыём, куды запрашаюцца ўсе ўдзельнікі і журналісты. Дадзенае мерапрыемства звычайна праводзіцца ў будынку мэрыі (2010 год), ці іншым буйным будынку горада. Акрамя гэтага, кожная краіна можа арганізаваць свае персанальныя вечарыны, з мэтай папулярызацыі свайго ўдзельніка. Усе вечарыны краін адбываюцца ў спецыяльным Еўраклубе. Вечарыны ў ім адбываюцца кожны дзень на тыдні. == Крытыка і спрэчкі == === Музычны стыль === Конкурс «Еўрабачанне» ўжо доўгі час з’яўляецца аб’ектам спрэчак адносна стылю і якасці музычнага матэрыялу, што на ім выконваецца. Некаторыя з краін спрабуюць з дапамогай конкурса адлюстраваць сваю [[Этнамузыка|нацыянальную культуру]]. Даволі часта такія песні займаюць высокія месцы і нават перамагаюць ([[Украіна|украінская]] спявачка [[Руслана]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе; [[Сертаб Эрэнер]] з [[Турцыя|Турцыі]] ў [[Еўрабачанне-2003|2003]] і г.д.), але вельмі часта такія песні і выступаюць вельмі дрэнна ([[Аляксандра і Канстанцін]] ад [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе). Часцей за ўсё, на «Еўрабачанні» гучаць песні з жанру [[Поп-музыка|поп-музыкі]] (у апошні час вельмі часта стаў гучаць і [[еўрадэнс]]). Гэта найбольш папулярныя ў еўрапейскай аўдыторыі жанры. Іншыя, такія як [[рэп]], [[хард-рок]], [[Класічная музыка|класіка]] вельмі рэдка займаюць добрыя месцы. Выключэннем з гэтага стала [[Фінляндыя|фінская]] група «[[Лордзі]]», якая перамагла на конкурсе песні «Еўрабачанне» ў [[Еўрабачанне-2006|2006]] годзе. === «Суседскае галасаванне» === Асабліва балючай тэмай для «Еўрабачання» з даўніх часоў з’яўляецца т.зв. «суседскае галасаванне» — практыка галасавання краінамі згодна з геаграфічным ці палітычным становішчам. Вельмі часта адбываецца і сітуацыя, калі [[Дыяспара|дыяспары]], што жывуць у іншай краіне, дапамагаюць сваёй радзіме. У гэтым выпадку вельмі паказальны прыклад [[Турцыя|Турцыі]], якая амаль заўсёды атрымлівае высокія балы ад [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Францыя|Францыі]] — краін з максімальнай колькасцю турэцкага насельніцтва ў [[Еўропа|Еўропе]]. Традыцыйныя і гістарычныя сувязі таксама маюць заўважны ўплыў, напр. Мальта, якая некаторы час была часткай Брытанскай імперыі, рэгулярнае дае самыя высокія адзнакі Вялікабрытаніі, ад якой таксама атрымала больш балаў, чым ад якой іншай дзяржавы.[https://en.wikipedia.org/wiki/Malta_in_the_Eurovision_Song_Contest#Voting_history] == Сваяцкія праекты == * [[Дзіцячае Еўрабачанне]] — праходзіць кожны год з [[2003]] года для дзяцей не старэй за 15 год. * [[Міжнародны песенны фестываль у Сопаце]] — праходзіць у [[Польшча|польскім]] горадзе [[Сопат]] з 1961 года. * [[Інтэрбачанне]] — праходзіў у [[1977]]—[[1980]] гадамі паміж сацыялістычнымі краінамі. У [[2008]] годзе ў [[Сочы]] прайшоў конкурс паміж краінамі былога [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. * [[Сусветны музычны фест]] — упершыню прайшоў у [[2005]] годзе ў [[Сараева]]; уключае ўдзельнікаў з [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]. * [[Бундэсбачанне]] — праходзіць штогод з [[2005]] года паміж 16 рэгіёнамі [[Германія|Германіі]]. * [[MGP Nordic]] — дзіцячы песенны конкурс, што праходзіць паміж краінамі [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]]. * [[Our Sound]] — «Еўрабачанне» для краін [[Азія|Азіі]]. * [[OTI Festival]] — песенны конкурс для іспана- і партугаламоўных краін ([[1972]]—[[1998]], 2000). * [[Yamaha Music Festival]] — музычны фестываль у [[Токія]] ([[1970]]—[[1989]]) * [[Baltic Song Contest]] — песенны конкурс для краін Балтыі. * [[Caribbean Song Festival]] — «Еўрабачанне» для краін [[Карыбскі вяшчальны саюз|Карыбскага вяшчальнага саюза]]. * [[Castlebar Song Contest]] — песенны конкурс у [[Ірландыя|Ірландыі]] ([[1966]]—[[1989]]). == Гл. таксама == * [[Масавая культура]] * [[Еўрапейская музыка]] * [[Best of Eurovision]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Eurovision}} [http://www.eurovision.tv/ Eurovision.tv] {{ref-en}} [http://www.eurovision.gen.tr/ Eurovision Song Contest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090218090140/http://eurovision.gen.tr/ |date=18 лютага 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс песні Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне| ]] [[Катэгорыя:Конкурсы]] [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі|Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі вяшчальны саюз]] 9yqxtht6gnkvcfg6ryi2he32j91futv Славамір Адамовіч 0 43318 5192340 5180171 2026-09-03T11:23:25Z 5192340 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Адамовіч}} {{Пісьменнік | Імя = Славамір Адамовіч | Арыгінал імя = | Шырыня = 250px | Подпіс = [[Анатоль Міхнавец]] чытае і каментуе верш Адамовіча на сустрэчы ў Доме літаратуры ў [[Варшава|Варшаве]] | Імя пры нараджэнні = Славамір Генрыхавіч Адамовіч | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Бацька = Генрых Адамовіч | Маці = Юзэфа Чантарыцкая | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = [[паэт]], [[грамадскі дзеяч]] | Гады актыўнасці = з 1990 | Кірунак = | Жанр = [[паэзія]], [[дзённік]] | Дэбют = «Кальварыйскія клёны» (1990) | Мова твораў = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Славамі́р Ге́нрыхавіч Адамо́віч''' (нар. {{ДН|8|3|1962}}, станц. Унежма, [[Анежскі раён]], [[Архангельская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], грамадскі дзеяч, адзін з заснавальнікаў Таварыства маладых літаратараў «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]»<ref>[http://budzma.by/news/30-hoddzye-tuteyshykh-adznachyli-w-minsku-fota.html 30-годдзе «Тутэйшых» адзначылі ў Мінску]</ref>, лідар арганізацыі «Правы рэванш», сябра «[[Таварыства вольных літаратараў]]»<ref>[http://alesarkush.livejournal.com/1137595.html Прадмова да кнігі Юрыя Гуменюка «Краіна нязьдзейсьненых мараў»]</ref>, актывіст Руху салідарнасці «Разам»<ref>{{Cite web |url=http://www.racyja.com/hramadstva/adbyusya-chargovy-sojm-rukha-salidarnas/ |title=Адбыўся чарговы сойм Руха Салідарнасці «Разам» |access-date=11 ліпеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227010843/https://www.racyja.com/hramadstva/adbyusya-chargovy-sojm-rukha-salidarnas/ |archivedate=27 лютага 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Бацькі — Генрых Адамовіч і Юзэфа Чантарыцкая. Скончыў 8 класаў Будслаўскай школы (1977), [[Свірскае СПТВ-17]] (1979). Працаваў у [[Казахская ССР|Казахстане]], пасля ў саўгасе «Будслаўскі». У 1980—1982 гадах служыў у [[Савецкая армія|Савецкай арміі]]. Працаваў на [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгунцы]], на [[Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|станкабудаўнічым заводзе імя Кірава]] ў [[Мінск]]у. У 1986—1992 гадах вучыўся на філалагічным факультэце [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1991—1995 гадах працаваў у «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеце]]». Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1999 года). З'яўляўся адным са стваральнікаў Таварыства маладых літаратараў «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]». У сярэдзіне 1990-х гадоў — лідар праварадыкальнай арганізацыі «Правы рэванш», якая аб’ядноўвала ў асноўным творчых людзей, прыхільнікаў беларускай гісторыі і эпатажнага сучаснага беларускага мастацтва. У 1996 годзе атрымаў літаратурную прэмію «[[Гліняны Вялес]]», заснаваную ў 1993 годзе «[[Таварыства вольных літаратараў|Таварыствам вольных літаратараў]]», за зборнік вершаў «Каханне пад акупацыяй»<ref>[http://libr.msu.mogilev.by:8080/premii_bel ЛІТАРАТУРНЫЯ ПРЭМІІ БЕЛАРУСІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171110212327/http://libr.msu.mogilev.by:8080/premii_bel |date=10 лістапада 2017 }}</ref>. [[Файл:Belarusian_meeting,_Warsaw_2014-01-16.ogv|злева|міні|250x250пкс|[[Анатоль Міхнавец]] чытае і каментуе верш Адамовіча на сустрэчы ў Доме літаратуры на [[Кракаўскае прадмесце|Кракаўскім прадмесці]] ў [[Варшава|Варшаве]]]] У лістападзе 1995 года напісаў верш «Убей президента!» (бел. ''Забі прэзідэнта!''), за які быў арыштаваны 6 красавіка 1996 года. У турме [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] трымаў сухую галадоўку. У зняволенні вёў дзённік, які затым выйшаў асобнай кніжкай «Турэмны дзённік». Праз 10 месяцаў, 7 лютага 1997 года, быў выпушчаны пад падпіску аб нявыездзе. Пакаранне, да якога прыгаварыў Славаміра Адамовіча суд, фактычна абмяжоўвалася тым тэрмінам, які ён ужо адбыў у зняволенні. У жніўні 1997 года на адным з апазіцыйных мітынгаў публічна зашыў сабе рот на знак пратэсту супраць ціску ўладаў на незалежныя СМІ і незалежных журналістаў. У 2000 годзе знаходзіўся ў [[ЗША]], працаваў на будоўлях [[Нью-Ёрк]]а на працягу паўгода. Уваходзіў у склад Цэнтральнай Рады [[Беларуская партыя свабоды|Беларускай партыі свабоды]]. З 2002 па 2009 год жыў у [[Нарвегія|Нарвегіі]] (горад [[Будзё]]), дзе атрымаў палітычны прытулак<ref>[http://harodniaspring.org/be/news/4762 Славаміра Адамовіча затрымалі за жоўта-сінюю стужку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806190217/http://harodniaspring.org/be/news/4762 |date=6 жніўня 2021 }}</ref>. Знаходжанне ў эміграцыі суправаджалася складанасцямі: аднойчы яго жорстка збілі ва ўласнай нарвежскай кватэры, пасля чаго ён прыняў рашэнне часова вярнуцца ў Беларусь, у эмацыйным парыве перад вылетам парваўшы і выкінуўшы свой часовы дакумент мігранта. Тым не менш, у маі 2011 года паэт атрымаў паўнавартаснае грамадзянства Нарвегіі. У апошнія гады жыве на дзве краіны<ref name="mlyn">{{cite web |url=https://mlyn.by/25022024/tihanovskaya-prizvala-bojkotirovat-vybory-oppoziczioner-adamovich-poshel-i-progolosoval/ |title=Тихановская призвала бойкотировать выборы. Оппозиционер Адамович пошел и проголосовал |author=Шибковская Д. |publisher=Минская правда |date=25 лютага 2024 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. Прымаў удзел у мітынгу супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў 19 снежня 2010 года ў Мінску. Затрыманы і пакараны адміністрацыйным арыштам на 15 сутак па арт. 23.34 ч.1 КаАП РБ — «парушэнне парадку арганізацыі і правядзення масавых мерапрыемстваў»<ref>[https://spring96.org/persecution?DateFrom=2000-01-01&DateTo=2012-12-31&Page=0&PrintAll=1&page=56]</ref>. 22 сакавіка 2019 года [[суд Пухавіцкага раёна]] прызнаў С. Адамовіча вінаватым у крадзяжы маёмасці і прысудзіў яму 2 гады «хатняй хіміі» (абмежавання волі без накіравання ў месцы зняволення). Паводле матэрыялаў следства, у лістападзе і снежні 2018 года Адамовіч некалькі разоў пранікаў на лецішча мясцовага жыхара ў вёсцы Цагельня і вынес больш за 30 прадметаў (мэблю, адзенне, посуд). Усе рэчы, акрамя дзвюх спаленых рэпрадукцый карцін, ён вярнуў пацярпеламу, які ў выніку не выставіў паэту пазоваў. На працэсе Адамовіч цалкам прызнаў сваю віну, патлумачыўшы ўчынак патрэбай «[[Клептаманія|атрымаць псіхалагічную разрадку]]»<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/29836696.html |title=Паэту Славаміру Адамовічу прысудзілі 2 гады хатняй «хіміі» |author=Грузьдзіловіч А. |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=22 сакавіка 2019 |lang=be-tarask |accessdate=12 жніўня 2026}}</ref>. У лютым 2024 года ў інтэрв'ю дзяржаўнаму выданню «[[Мінская праўда]]» заявіў, што аб'ектыўна прызнае [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]] «прадстаўніком і рэпрэзентантам палітычных апанентаў», аднак праігнараваў яе заклік да байкоту і ўзяў удзел у галасаванні на [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу і мясцовых Саветаў]]<ref name="mlyn"/>. Таксама выступіў з пазіцый абароны традыцыйных каштоўнасцей, крытыкуючы сучасную еўрапейскую міграцыйную палітыку і навязванне [[ЛГБТ-прапаганда|ЛГБТ-ідэалогіі]]<ref name="mlyn" />. == Творчасць == Вядомы як аўтар эпатажнай, радыкальнай і грамадзянскай лірыкі. Значная частка твораў прысвечана беларускаму нацыянальнаму адраджэнню і барацьбе з аўтарытарызмам. Акрамя беларускай, Славамір Адамовіч свядома стварае вершы і на рускай мове, лічачы іх неад'емнай і вартай увагі часткай беларускага літаратурнага кантэксту. Паводле самога паэта, у сваіх рускамоўных творах ён дасягнуў высокага ўзроўню правакацыйнасці, даследуючы эратычныя і сексуальныя матывы<ref name="mlyn"/>. == Бібліяграфія == * «Кальварыйскія клёны» (Мінск, 1990) * «Зямля Ханаан» (Полацк, 1993) * «Зваротныя правакацыі» (Полацк, 1994) * «Каханне пад акупацыяй» (Мінск, 1996) * «Спіраль Бруна» (Мінск, 1997) * [http://rv-blr.com/pages/book_contents.jsp?idLit=4153 «Плавільшчыкі расы»]{{Недаступная спасылка}} (Вільнюс, 1999) * «Турэмны дзённік» (Мінск, 2001) * «Рым» (Мінск, 2011) * «Цана Еўропы, альбо Гісторыі Вільмана» (2016)  == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[С. Г. Адамовіч|Адамовіч, С.]] Турэмны дзённік: Дакументы, дзённікі, вершы. — 2001. — 160 с. ISBN 9955-437-10-3 * Palitviazni.info Хронікі беларускіх палітвязняў. — 2013. — 22-23 с. == Спасылкі == * http://berserk5.livejournal.com/ — блог С. Адамовіча ў [[LiveJournal|ЖЖ]] * http://community.livejournal.com/by_slavamir/ — суполка аматараў творчасці С. Адамовіча ў [[LiveJournal|ЖЖ]] * [http://io.ua/s3693 Турэмны дзённік]{{Недаступная спасылка}} {{ref-be}} * [http://who.bdg.by/obj.php?&kod=664 Славамір Адамовіч у даведніку «Хто ёсць хто ў Рэспубліцы Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140917222802/http://who.bdg.by/obj.php?&kod=664 |date=17 верасня 2014 }} * [http://rv-blr.com/pages/author.jsp?authorId=99 Славамір Адамовіч на сайце «Родныя вобразы»]{{Недаступная спасылка}} * http://aljans.by/2011/10/byelaruskaya-partyya-svabody/{{Недаступная спасылка}} * http://kamunikat.org/Adamovicz_Slavamir.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171029100853/http://kamunikat.org/Adamovicz_Slavamir.html |date=29 кастрычніка 2017 }} * http://www.racyja.com/hramadstva/paeta-slavamira-adamovicha-zatrymali/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806210211/https://www.racyja.com/hramadstva/paeta-slavamira-adamovicha-zatrymali/ |date=6 жніўня 2021 }} * http://belsat.eu/ru/news/slavomir-adamovich-horosho-chto-hotya-by-vypustili-bez-volchego-bileta/ * http://www.radyjo.net/4/91/Artykul/235652  {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170519072409/http://www.radyjo.net/4/91/Artykul/235652 |date=19 мая 2017 }} * http://pdf.kamunikat.org/27539-1.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806190217/http://pdf.kamunikat.org/27539-1.pdf |date=6 жніўня 2021 }} * https://docs.rferl.org/be-BY/2010/03/22/adzin_dzen_palitviaznia.pdf {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Славамір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Анежскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] rw0wfoliheid9m3uaqskj9j72bk1od2 Сельва 0 45127 5192305 5090101 2026-09-03T08:50:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192305 wikitext text/x-wiki [[Image:Forest on Barro Colorado.png|thumb|right|250 px|Сельва ў [[Панама|Панаме]]. Выгляд з вышыні птушынага палёту.]] '''Сельва''' ({{lang-es|selva}} ад {{lang-la|silva}} — лес) — [[Геаграфія|геаграфічны]] тэрмін, які ўжываецца для пазначэння [[вільготныя трапічныя лясы|вільготных трапічных лясоў]] (джунгляў) у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] пераважна ў басейне ракі [[Амазонка]]. Сельва ўтвараецца на шырокіх нізінных участках сушы ва ўмовах сталага прэснаводнага ўвільгатнення, з той прычыны, што [[глеба]] сельвы вельмі бедная на мінеральныя рэчывы, вымываемыя трапічнымі дажджамі. У сельве часта назіраецца моцная забалочанасць. [[Расліны|Раслінны]] і [[Жывёлы|жывёльны]] свет адрозніваецца буйствам фарбаў і разнастайнасцю [[Біялагічны від|відаў]] раслін, [[Птушкі|птушак]] і [[Сысуны|сысуноў]]. [[Выява:800px-tropical wet forests.png|thumb|right|250px|Асноўнае размяшчэнне трапічных сельваў.]] [[Выява:Temperate rainforest map.svg|thumb|right|250px|Асноўнае размяшчэнне сельваў з умераным кліматам.]] Амазонская сельва — самы буйны ў свеце трапічны лес. Яна размешчана на шырокай, амаль плоскай раўніне, якая ахоплівае амаль увесь басейн ракі Амазонка. Межы сельвы выразна акрэслены ўсходнім падножжам [[Анды|Андаў]], а таксама схіламі Бразільскага і Гвіянскага нагор'яў. Грандыёзны масіў займае 5,5 мільёна квадратных кіламетраў — палову агульнай плошчы такіх лясоў на планеце. Яна знаходзіцца на тэрыторыі дзевяці дзяржаў — [[Бразілія|Бразіліі]] (найвялікшы кавалак), [[Перу]], [[Калумбія|Калумбіі]], [[Венесуэла|Венесуэлы]], [[Эквадор]]а, Балівіі, Гаяны, [[Сурынам]]а, Французскай Гвіяны<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20190830/1567175357-yak-vyratavac-unikalnuyu-selvu |title=zviazda.by |access-date=14 верасня 2019 |archive-date=13 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913185000/http://zviazda.by/be/news/20190830/1567175357-yak-vyratavac-unikalnuyu-selvu |url-status=dead }}</ref>. == Галоўныя сельвы == * [[Амазонская сельва]], у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] * [[Лакандонская сельва]], у [[Мексіка|Мексіцы]] * Сельва [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]] * Сельва [[Папуа-Новая Гвінея]] * Сельва [[Калімантан]]а * Сельва [[Дар’енскі прабел|Дар'ена]] * Сельва [[Дэпартамент Чоко|Чоко]] * Сельва [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] * Сельва [[Мадагаскар]]а * Сельва Місанеры ці Параны, [[Аргенціна]] * Сельва [[Санта-Дамінга]] * Сельва Паранская [[Аргенціна]], [[Парагвай]] і [[Бразілія]] * Сельва Тукумана-Араненская ці Юнгас Аргенціны {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сельва, сельвас||308}} * {{кніга|аўтар=Галай И. П.|загаловак=География: термины и понятия: словарь для учащихся и абитуриентов|адказны=И. П. Галай, Е. И. Галай|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2011|старонкі=167|старонак=223|isbn=978-985-508-082-5|тыраж=1000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{commonscat|Rainforests}} * [http://world.mongabay.com/espanol-spanish/ Трапічныя лясы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170104073710/http://world.mongabay.com/espanol-spanish/ |date=4 студзеня 2017 }} * [http://www.queros.net/cusco-manu/fotografias-manu/ Comunidad Nativa de Queros Selva Perú Cusco] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090331123234/http://www.queros.net/cusco-manu/fotografias-manu/ |date=31 сакавіка 2009 }} * [http://www.rainforestportal.org/ Portal Selva Lluviosa] (англ.). * [http://www.rainforestcoalition.org/eng/ Кааліцыя краін дажджлівых сельваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101106114435/http://www.rainforestcoalition.org/eng/ |date=6 лістапада 2010 }} (англ.). {{Прыродныя зоны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лясы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Амерыкі]] 4c9oa1mdnzfv8levogln03e68kcpukj Селькупы 0 45288 5192307 5181413 2026-09-03T08:55:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192307 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Селькупы <br /> (''солькуп'') | image = [[Выява:Selkups.jpg|300px]]<br>[[File:Flag of Selkup people.svg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 3649 | popplace = [[Расія]] | langs = [[Селькупская мова]] | rels = [[Праваслаўе]], [[Анімізм|анімістычныя культы]], [[шаманізм]] | related = [[нганасаны]], [[ненцы]], [[энцы]], [[саянскія самадыйцы]] }} '''Сельку́пы''' (саманазва ''солькуп'', літаральна «лясны чалавек») — народ, які пражывае ў [[Расія|Расіі]] на поўначы [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Колькасць — 3 649 чалавек ([[2010]]). Да 1930-х іх называлі асцяка-самаедамі. Селькупы жывуць на поўначы [[Томская вобласць|Томскай]] і [[Цюменская вобласць|Цюменскай]] абласцей і ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]]. Існуюць дзве групы селькупаў — паўночная (саманазва — ''солькуп'', ''шолькуп'') і паўднёвая (саманазвы — ''чумыль куп'', ''сусе кум'' і ''шош кум''). Адзіным селькупскім нацыянальным адміністрацыйна-тэрытарыяльным утварэннем з’яўляецца [[:ru:Национальное Иванкинское сельское поселение|Іванкінскае нацыянальнае сельскае пасяленне]]<ref>[http://www.kolpashevo.net/ivankino.htm Иванкино]</ref> ў Томскай вобласці. == Паходжанне == Продкаў селькупаў, як і іншых [[Самадыйскія народы|самадыйцаў]], звычайна атаясняюць з носьбітамі [[Кулайская археалагічная культура|кулайскай археалагічнай культуры]]. У перыяд [[сярэднявечча]] ў [[Томск]]а-[[:ru:Нарым|Нарымскім]] рэгіёне на яе аснове сфарміравалася Ролкінская археалагічная культура<ref>{{Cite web |url=http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ryolkinskaya-kultura |title=Рёлкинская культура |access-date=24 жніўня 2017 |archive-date=23 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223145231/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ryolkinskaya-kultura |url-status=dead }}</ref>. Яе называюць перадселькупскай<ref>[http://www.etnosy.ru/node/314 Шеломова Татьяна. Селькупы]</ref>. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што селькупы ўзніклі і развіваліся на базе інтэграцыі розных [[этнас|этнічных]] супольнасцей або як двухкампанентны этнас. Прычым, гэтую двухкампанентнасць імкнуцца знайсці ўжо на ўзроўні ролкінскай археалагічнай культуры. [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні вылучылі наяўнасць паўднёвага кампанента ў спадчыне сучасных селькупаў<ref>{{Cite web |url=https://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/volkov_v_g_79_96_1_1_2013.pdf |title=В. Г. Волков Древние миграции самодийцев и енисейцев в свете генетических данных |access-date=20 мая 2023 |archive-date=23 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123130732/https://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/volkov_v_g_79_96_1_1_2013.pdf |url-status=dead }}</ref>, але вызначэнне яго паходжання пакуль не дакладна. Мяркуецца, што продкі селькупаў прыйшлі ў [[Заходняя Сібір|Заходнюю Сібір]] з [[Саяны|саяна]]-[[алтай]]скага рэгіёна або нават [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Тут яны [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявалі]] папярэдняе мясцовае насельніцтва<ref>[http://history.novosibdom.ru/node/54 Кулайская культура в гунно-сарматское время. Часть 2]</ref>, магчыма — старажытных [[угры|уграў]]<ref>''Малолетко, А.'' Древние народы Сибири. Этничский состав по данным топонимики. Т. 6. Раннее заселение Северной Азии. — Томск: Томский университет, 2012. С. 135—136</ref>. Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у [[Расія|расійскіх]] [[дакумент]]ах селькупаў называлі асцякамі (падобна [[ханты|хантам]] і [[кеты|кетам]]). Дзякуючы даследаванням [[Маціяс Аляксандэр Кастрэн|М. А. Кастрэна]], які паказаў адметнасць гэтага этнаса, стала ўжывацца назва асцяка-самаеды. Агульная назва '''селькупы''' ўжываецца з 1930-х гг., першапачаткова для паўночнай групы селькупаў. Сярод паўднёвых селькупаў яна замацавалася толькі некалькі дзесяцігоддзяў таму<ref>''Тучков, А.'' История и культура народов Сибири. — Томск: Томский университет, 2015. С. 154</ref>. == Гісторыя == У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы насялялі землі ўздоўж ракі [[Об]] на тэрыторыі сучаснай [[Томская вобласць|Томскай вобласці]]. На захадзе і поўначы яны межавалі з [[ханты|хантамі]], адносіны з якімі былі варожымі. На ўсходзе — з [[кеты|кетамі]]. На поўдні ў перыяд позняга серэднявечча іх паціснулі [[сібіры|сібірскія татары]]. [[Дзяржава|Дзяржаўным]] утварэннем селькупаў была Рабая Арда. Існуе меркаванне, што селькупскім было таксама Бардакаўскае княства, хаця паміж ім і Рабой Ардой захоўвалася варожасць<ref>''Бояршинова, З.'' Население Западной Сибири до начала русской колонизации. Томск: Издательство Томского университета, 1960. С. 60 — 68</ref>. У гэтай сітуацыі Рабая Арда арыентавалася на саюз з [[Сібірскае ханства|Сібірскім ханствам]]. Падчас заваявання Сібірскага ханства [[рускія|рускімі]] селькупы падтрымалі хана [[Кучум]]а. Воня, князь Рабой Арды, актыўна супраціўляўся рускай каланізацыі<ref>{{Cite web |url=http://otherreferats.allbest.ru/moscow/00229800_2.html |title=Очерки истории Тюменской области |access-date=24 жніўня 2017 |archive-date=15 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915223405/http://otherreferats.allbest.ru/moscow/00229800_2.html |url-status=dead }}</ref>. Для заваявання селькупаў Расія выкарыстоўвала хантскае Кодскае княства. Кодскія князі арганізоўвалі паходы на селькупаў у якасці абавязковай ваеннай павіннасці<ref>Гл.: ''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935</ref>. Лічыцца, што пасля заснавання [[:ru:Нарым|Нарымскай крэпасці]] ў [[1598]] г. селькупскія дзяржаўныя ўтварэнні перасталі існаваць. Аднак напады хантаў працягваліся да [[1602]] г.<ref>[http://lyntmuz.narod.ru/Reports/Ugra/Ugra17.html Расцвет могущества и закат власти]</ref> Пасля смерці Воні барацьбу супраць іх узначальваў Кічэй. XVI — пачатак [[17 стагоддзе|XVII]] стст. звязаны з узнікненнем паўночнай групы селькупаў. Згодна адной версіі, засяленне поўначы пачалося да падзення Сібірскага ханства. Ваенныя паходы Кодскіх князёў стварылі хантскі клін паміж паўднёвай і паўночнай групамі, так што іх сувязі паступова перарваліся. Іншая версія тлумачыць перасяленне селькупаў паражэннямі ў вайне з рускімі і хантамі. Паўночныя селькупы апавядаюць пра то, што перасяленне было выклікана спрэчкамі паміж самімі селькупамі з-за апярэння [[страла|стрэл]]. Першапачаткова берагі [[Таз (рака)|ракі Таз]] даследавалі тры [[паляванне|паляўнічыя]], потым яны вярнуліся са сваякамі. Частка перасяленцаў на поўнач асвоіла берагі рэк [[Енісей]] і [[Турухан]]. Яны сутыкнуліся з ваенным супраціўленнем [[энцы|энцаў]] і некаторы час былі вымушаны быць саюзнікамі [[эвенкі|эвенкаў]] і кетаў. Але пазней яны дзейнічалі і супраць сваіх былых саюзнікаў, а таксама супраць [[ненцы|ненцаў]]<ref>''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — Екатеринбург: УрО РАН, 1995. С. 115—119</ref>. Перасяленню на поўнач садзейнічала палітыка Расійскай дзяржавы, што абавязвала пераможаных селькупаў выплочваць [[ясак]]. У [[1644]] г. нарымскія селькупы скардзіліся на адміністрацыю, якая пасля эпідэміі [[Натуральная воспа|воспы]] спаганяе футравы падатак нават з дзяцей і тых, хто не валодае сваёй гаспадаркай, і з-за недахопу футравай жывёлы паляўнічым даводзіцца хадзіць ў паўночныя паветы<ref name="ostrog.ucoz.ru">[http://ostrog.ucoz.ru/publikacii/4_26_2.htm Буцинский П., К ИСТОРИИ СИБИРИ. Нарым и Нарымский уезд (1598—1645 гг.)]</ref>. На першую пару расійская адміністрацыя захоўвала традыцыйнае мясцовае кіраванне. У ясачнай кнізе [[1629]] г. узгадваюцца селькупскія князі Ванга, сын Кічэя, і Тайбохта, сын Воні. Паступова селькупскія князі пераходзілі на дзяржаўную службу і пазбаўляліся ад выплат ясака. Іх нашчадкі займаліся ўзыманнем падаткаў з суродзічаў або займалі дробныя пасады, былі простымі стральцамі і перакладчыкамі. Князь Кірша Кунязеў не быў пазбаўлены ад выплат ясака, таму стаў банкрутам і заклаў сваю сям’ю, яго выратавала толькі ўмяшанне [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]]<ref>[http://trog.narod.ru/old/pegajaorda.html Пегая Орда]</ref>. Істотныя змены ў кіраванні адбыліся толькі пасля рэформы [[1822]] г.<ref>[http://mion.isu.ru/filearchive/mion_publcations/speransky/1.html СИБИРСКИЕ РЕФОРМЫ 1822 ГОДА В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ И ЗАРУБЕЖНОЙ ИСТОРИОГРАФИИ]</ref> З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у Нарымскі край перасяляліся рускія сяляне<ref name="ostrog.ucoz.ru"/>. Для іх адчужаліся найбольш урадлівыя землі. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., калі тут пачалося развіццё [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], паўднёвыя селькупы пачалі змяняць лад жыцця, пераймаць заняткі і звычаі перасяленцаў. Паўночныя селькупы шчыльна ўзаемадзейнічалі з суседзямі — кетамі, хантамі, эвенкамі, энцамі, у тым ліку заключалі сумесныя [[шлюб]]ы, асвоілі аленегадоўлю. Недахоп футравай жывёлы для выплаты ясака вымушаў купляць футра ў гандляроў. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. апроч ясака выплочвалі губернскія, земскія і казённыя зборы, неслі валасныя павіннасці, абшчынныя і царкоўныя падаткі<ref name="Коренное население села">[http://togur.tom.ru/koren.html Коренное население села] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911111341/http://togur.tom.ru/koren.html |date=11 верасня 2017 }}</ref>. З XVIII ст. пачалося [[навука|навуковае]] вывучэнне селькупаў. Былі ўсталяваны [[мовазнаўства|лінгвістычныя]] сувязі паміж паўночнай і паўднёвай групамі, а таксама з [[саянскія самадыйцы|саянскімі самадыйцамі]]. У [[1879]] г. даследчык [[:ru:Григоровский, Николай Петрович|М. Грыгароўскі]] склаў першую селькупскую [[азбука|азбуку]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] і апублікаваў тры місіянерскія кнігі на [[дыялект|дыялекце]] паўднёвых селькупаў. У [[1919]] г. на тэрыторыях, населеных селькупамі, была ўсталявана [[савецкая ўлада]]. З 1920-х гг. арганізоўвалася [[кааперацыя]] селькупаў-здабытчыкаў, якая спрыяла паляпшэнню ўзроўня жыцця. У [[1932]]—[[1949]] гг. існаваў [[:ru:Тымский район|Тымскі нацыянальны раён]], куды перасялялі селькупаў з іншых раёнаў [[Томская вобласць|Томскай вобласці]]. Насельніцтва раёна атрымала некаторыя палёгкі: было вызвалена ад сельгаспадатку, утрыманне дзяцей у шко­лах-інтэрнатах было аднесена на рахунак дзяржавы<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1689-selkupy-posle-velikoj-oktjabrskoj-sotsialisticheskoj-revoljutsii.html Селькупы после великой октябрьской социалистической революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019142917/http://lib7.com/narody-sibiri/1689-selkupy-posle-velikoj-oktjabrskoj-sotsialisticheskoj-revoljutsii.html |date=19 кастрычніка 2017 }}</ref>. У пачатку 1930-х гг. было складзена селькупскае [[пісьмо]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]] (з [[1937]] г. пераведзена на кірыліцу). Аднак станоўчыя змены чарагаваліся з адмоўнымі. Пераход на кірыліцу не спрыяў станаўленню паўнавартай адукацыі на [[селькупская мова|сельскупскай мове]]. У сярэдзіне 1950-х селькупская мова была выдалена са школьнай праграмы, кнігі на ёй практычна не выдаваліся<ref>[http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/selkup.shtml Селькупский язык]</ref>. У выніку [[калектывізацыя|калектывізацыі]], ўзбуйнення паселішчаў і барацьбы з качавым ладам жыцця былі страчаны многія рысы традыцыйнай [[культура|культуры]]. Селькупаў вымушалі развіваць нязвыклыя для іх галіны гаспадаркі, паляваць на раней свяшчэнную птушку [[Арэхаўка (птушка)|арэхаўку]]. З 1980-х гг. адбываецца марудны працэс адраджэння культуры селькупаў. Было мадэрнізавана селькупскае пісьмо, створаны сучасны варыянт пісьма для носьбітаў паўднёвага дыялекта, адроджаны школьны прадмет селькупская мова, заснаваны спецыялізаваныя культурныя цэнтры і [[музей|музеі]]. == Культура == === Матэрыяльная культура === [[Выява:Selkup camp.jpg|thumb|Продаж прадметаў народных рамёстваў]] Да пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. селькупы займаліся галоўным чынам [[рыбалоўства]]м, [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м, аднак былі знаёмы з [[земляробства]]м<ref>[http://kraeved.lib.tomsk.ru/page/159/ Нарымские селькупы]</ref>. [[Археалогія|Археолагі]] сцвярджаюць, што ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы ўжывалі [[конь свойскі|конскае]] [[мяса]], хаця рэшткаў конегадоўлі не выяўлена<ref>''Бояршинова, З.'' Население Западной Сибири до начала русской колонизации. — С. 62</ref>. Відавочна, коні абменьваліся на прадукты лясной гаспадаркі ў паўднёвых суседзяў. Распаўсюджаныя [[рамяство|рамёствы]] — [[ткацтва]] з [[крапіва|крапіўных]] і [[Каноплі|канапляных]] [[валакно|валокнаў]], апрацоўка [[метал]]аў, [[драўніна|драўніны]] і [[скура|скур]] дзікіх жывёл, выраб [[кераміка|керамікі]] (без ганчарнага кола) і г. д. Пасля [[17 стагоддзе|XVII]] ст. паўднёвая і паўночная групы сеькупаў ізалявана развіваліся ў розных [[геаграфія|геаграфічных]] зонах, знаходзіліся ў разнастайным [[этнас|этнічным]] атачэнні, што ўздзейнічала на гаспадарчую дзейнасць. Паўднёвая група доўгі час захоўвала звыклыя заняткі, хаця пад уціскам царскай адміністрацыі і развіцця [[гандаль|гандлю]] павысілася роля здабычы футравых звяроў, некаторыя рамёствы прыйшлі ў заняпад, з канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пад уплывам [[рускія|рускіх]] усё большую ролю набывалі земляробства і [[жывёлагадоўля]]. Паўночныя селькупы заставаліся пераважна паўкачавымі паляўнічымі і рыбакамі, аднак асволі трыманне [[Паўночны алень|аленяў]]. Самі селькупы сцвярджаюць, што запазычылі аленегадоўлю ў [[эвенкі|эвенкаў]]. З цягам часу яны перайшлі да аленегадоўлі, характэрнай для [[ненцы|ненцаў]] і [[энцы|энцаў]], аднак захавалі звычай даення аленняў<ref>[http://www.activestudy.info/proisxozhdenie-i-rasprostranenie-olenevodstva/ Происхождение и распространение оленеводства]</ref>. У селькупаў вылучаюць некалькі тыпаў паселішчаў: круглагодныя стацыянарныя, дапоўненыя сезонныя для лаўцоў без сем’яў, стацыянарныя зімовыя, якія спалучаюцца з пераноснымі для іншых сезонаў. Да прыходу рускіх будавалі сталыя ўмацаваныя паселішчы ''коч''<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1810257803?lc=ru |title=Селькупы Селькупы |access-date=11 лютага 2022 |archive-date=11 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211192725/http://hmao.kaisa.ru/object/1810257803?lc=ru |url-status=dead }}</ref>. Пазнейшыя паселішчы [[тайга|таёжных]] селькупаў размяшчаліся звычайна на высокіх [[бераг]]ах [[рака|рэк]], пры вусцях прытокаў, праток, старыц і былі невялікія — ад 2 да 10 жытлаў. Жылыя пабудовы ставіліся раскідана<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1687-selischa-i-pischa-selkupov.html Селища и пища селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170709195644/http://lib7.com/narody-sibiri/1687-selischa-i-pischa-selkupov.html |date=9 ліпеня 2017 }}</ref>. Паўночныя аленегадоўцы жывуць у стойбішчах з двух-трох, часам пяці пераносных жытлаў<ref>[http://www.totallyplaces.ru/lpns-911-9.html Народы Сибири накануне русской колонизации]</ref>. Найбольш старажытным вядомым жытлом з’яўляецца паўзямлянка ''карамо''. Гэта дзвюхкамерны [[зруб]] на схіле з уваходам-калідорам з боку ракі. Вядомы таксама іншыя тыпы [[зямлянка|зямлянак]] і паўзямлянак, [[чум]]ы самадыйскага тыпу і г. д. Распаўсюджаная [[вопратка]] мужчын и жанчын — адчыненае футра, пад якое апраналі тканыя [[кашуля|кашулі]] і [[сукенка|сукенкі]], [[Нагавіцы|порткі]] з рыбінай скуры<ref name="Коренное население села"/>. Да XVII ст. селькупы ведалі [[ганчарства]] і шырока ўжывалі керамічны посуд, рыбалоўныя грузілы, але да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. посуд быў заменены на пакупны. Амаль тое ж адбылося ў паўднёвых селькупаў з народнай вопраткай. Напрыклад, многія элементы жаночага строю ўзнаўляюцца па вусным апавяданням і фатаздымкам<ref>[http://finugor.ru/en/node/15664 Летнее платье селькупской женщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180312024935/http://finugor.ru/en/node/15664 |date=12 сакавіка 2018 }}</ref>. Традыцыйная ежа паўднёвых селькупаў — [[рыбы|рыба]]. На зіму рыбу нарыхтоўвалі з дапамогай квашання ў спецыяльных ямінах, дадавалі да яе [[ягада|ягады]]. У паўночных важную ролю ў [[кулінарыя|кулінарыі]] адыгрывае мяса аленяў. Для заправы рыбных і мясных страў жанчыны збіралі ядомыя травы і карэнне. Пілі ўзвары з [[Ядловец|ядлоўцу]], для [[Наркотык|наркатычнага]] ўздзеяння дадавалі ў іх [[мухамор]]ы<ref>[https://parlibrary.tom.muzkult.ru/Business_lessons/ Хозяйственные занятия]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Мука]] і [[хлеб]]ныя прадукты распаўсюдзіліся дзякуючы рускім. Доўгі час хлеб амаль не ўжываўся. З мукі і рыбы варылі [[каша|кашу]]<ref>{{Cite web |url=http://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/tuchkov_a._g._99_108_4_10_2015.pdf |title=Тучков А., МУКА И ХЛЕБ В КУЛЬТУРЕ СЕЛЬКУПОВ |access-date=28 жніўня 2017 |archive-date=23 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123023958/https://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/tuchkov_a._g._99_108_4_10_2015.pdf |url-status=dead }}</ref>. У нашы дні хлеб і [[Пірог|пірагі]] — неад’емная частка народнай кухні. === Грамадства === Відавочна, у мінулым селькупскае традыцыйнае грамадства мела [[фратрыя]]льны падзел. У паўночных селькупаў захаваліся 2 экзагамныя групы — палавінны род [[Арлы|арла]] ''Лимбыль-тамдыр'' і палавінны род [[Арэхаўка (птушка)|арэхаўкі]] ''Коссыль-тамдыр''. У паўднёвых селькупаў вылучалася вялікая група ''Коссылъ кула'' («акунёвыя людзі»)<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1688-obschestvennye-otnoshenija-i-religija-selkupov.html Общественные отношения и религия селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170801081828/http://lib7.com/narody-sibiri/1688-obschestvennye-otnoshenija-i-religija-selkupov.html |date=1 жніўня 2017 }}</ref>. Яна падзялялася на сваяцкія роды з [[татэмізм|татэмнымі]] назвамі: [[Шэрая варона|вароны]] ''кулал-тамдыр'', [[Буры мядзведзь|мядзведзя]] ''коркылъ-тамдыр'', [[Лебедзі|лебедзя]] ''чингкылъ-тамдыр'', [[Глушэц|глушца]] ''сэнгкылъ-тамдыр'', [[Жураўліныя|жураўля]] ''карэлъ-тамдыр'' і [[Каршун чорны|каршуна]] ''мулинт-тамдыр ''. Ім належалі [[паляванне|паляўнічыя]] і [[рыбалоўства|рыбалоўныя]] ўгоддзі. Але з канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. асноўнай грамадскай адзінкай стала суседская абшчына. Абшчыннікі супольна карысталіся паляўнічымі тэрыторыямі, ставілі загароджы для лову [[рыбы]], аказвалі ўзаемную дапамогу<ref>[http://irkipedia.ru/content/selkupy_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Селькупы // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)]</ref>. Акрамя таго, здаўна існавалі тэрытарыяльныя групы з асабістымі саманазвамі. Сучасная агульная назва '''селькуп''' дадзена па адной з тэрытарыяльных паўночных груп. Традыцыйнае грамадства не было аднастайным. Вылучаліся розныя сацыяльныя пласты. У [[гісторыя|гістарычных]] казаннях фігуруюць ваенныя кіраўнікі — князь ''кок'', ваенны правадыр ''мюты-кок'', вялікі правадыр ''марг-кок'', асілак ''сенгире'' (літаральна «глушэц»). Найбольш вядомы ''кок'' Воня, што жыў у канцы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. мог сабраць пад сваім кіраўніцтвам 400 узброеных воінаў<ref>Головнев, А. Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — С. 134—135</ref>. У паўднёвых селькупаў рысы традыцыйнага кіраўніцтва існавалі да XIX ст., хаця роля былых ваенных правадыроў моцна змянілася. Яны ператварыліся ў пасроднікаў паміж царскай адміністрацыяй і супляменнікамі. У паўночных селькупаў, якім прыходзілася ваяваць з суседзямі, доўгі час захоўвалася вызначальнае месца ''сенгире''. Таксама вылучаліся «лепшыя людзі» ''сомаль-кумыт'', «багацеі» ''коумде'', «простыя людзі» ''манырелькумыт'', жабракі ''сегула'', [[рабства|рабы]] ''кочгула''<ref>[http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/54-selkupy СЕЛЬКУПЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107032756/http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/54-selkupy |date=7 лістапада 2017 }}</ref>. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. важную ролю адыгрывалі [[прадпрымальнік]]і ''таксыбылькуп'', ''комдэ'' і ''лэпырсыпыль куп''<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/detail.php?ELEMENT_ID=2432 Занятия и промыслы]</ref>. У XIX ст. пераважалі пашыраныя братэрскія [[сям'я|сем’і]]. Нават у сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. яны складалі болей за 12 %. У паўночных селькупаў сярэдняя сям’я ўключала 16,3 чалавека, у паўднёвых — 11,1 чалавека<ref>{{Cite web |url=http://mirznanii.com/a/123137/semya-u-selkupov |title=Семья у селькупов |access-date=29 жніўня 2017 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413170739/http://mirznanii.com/a/123137/semya-u-selkupov |url-status=dead }}</ref>. Сем’і такога тыпу маглі складацца з малых сем’яў не толькі родных, але і стрыечных братоў. У выпадку смерці аднаго з братоў у сям’і заставалася яго ўдава з дзецьмі. Адсутнічала выразнае вылучэнне главы сям’і, але звычайна яно вызначалася па лініі старэйшага брата. Калі старшы брат паміраў, главой лічылася яго жонка або старэйшы сын. Стрыжнем былі сваякі-мужчыны: браты, дзядзькі, сыны, пляменнікі. Жанчыны звычайна знаходзіліся ў падначаленым стане, іх паводзіны абмяжоўваліся рознымі забабонамі. З другога боку, жанчыны прымалі ўдзел у [[паляванне|паляванні]] і іншых мужчынскіх занятках, адносіны да іх вызначаліся сацыяльным паходжаннем. Дзядзькі клапаціліся пра пляменнікаў, выступалі сватамі пры жаніцьбе. Існавалі і іншыя формы пашыраных сем’яў, радзей — нуклеарных. Згодна меркаванню навукоўцаў, у далёкім мінулым пераважала траістая структура [[шлюб]]нага выбару, калі прадстаўнік групы А заключаў шлюб з прадстаўніцамі групы Б, прадстаўнік групы Б — з прадстаўніцамі групы В, прадстаўнік групы В — з прадстаўніцамі групы А<ref>Гл.: ''Пелих, Г.'' Происхождение селькупов. — Томск: Из-во ТГУ, 1972</ref>. Але ўжо ў XIX ст. экзагамныя групы страцілі сваю важнасць, шлюбны выбар пашырыўся. Не забараняліся дашлюбныя адносіны. Бацькам нявесты прадстаўлялі выкуп, падарункі. Здараліся выпадкі ўцёкаў маладых. Большасць сем’яў былі [[манагамія|манагамнымі]], але сустракаліся выпадкі [[палігінія|палігініі]]. === Ваенная справа === У канцы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы Рабой Арды паказалі сябе як выдатныя воіны. Падчас экспедыцыі [[рускія|рускіх]] і [[ханты|хантаў]] супраць селькупаў у [[1594]] г. перамога над князем Воням адбылася толькі таму, што ў палон трапіў яго сын<ref>[http://zagadki-istorii.ru/civilizacii-62.html Наследники Пегой орды]</ref>. Ваенныя сілы ўзначальваў князь ''кок'', разам з якім выступаў нешматлікі гурт прафесійных воінаў ''л’ак''. Відавочна, яны складалі цяжкаўзброеную пяхоту ''кызы-порог куп''. Аснова войска складалася з мужчын-апалчэнцаў. Паўзямлянкавыя жытлы ''карамо'' былі добра прыстасаваны да абароны. Асілкі ''сенгире'' будавалі двухярусныя [[зямлянка|зямлянкі]] ''мютымате''. У многіх раёнах вакол [[Об|ракі Об]] можна сустрэць рэшткі умацаваных паселішчаў ''коч'' (меньшых па памерах — ''кор''). Яны ўзводзіліся на ўзвышшах або [[мыс]]ах. Умацаванні ўключалі [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], [[Роў (фартыфікацыя)|роў]] і драўляную [[Абарончая сцяна|сцяну]]. У сістэму абароны ўваходзілі пасекі з [[лук]]амі-самастрэламі. Прайсці ў крэпасць можна было толькі з боку вады, дзе ўтыкаліся завостраныя калы з нацягнутымі вяроўкамі<ref>[http://etnic.ru/etnic/narod/proiskhozhdenie-selkupov.html Происхождение селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171027134446/http://etnic.ru/etnic/narod/proiskhozhdenie-selkupov.html |date=27 кастрычніка 2017 }}</ref>. Пасля паражэння на гістарычнай радзіме селькупы пачалі перасяляцца на поўнач, дзе сустрэлі супраціўленне [[энцы|энцаў]] і [[ненцы|ненцаў]]. Паколькі перасяленцаў было мала, яны былі вымушаны заключаць саюзы з [[кеты|кетамі]] і [[эвенкі|эвенкамі]]. Выбітную ролю ў заваяванні новых тэрыторый адыграў ваенны правадыр Нёмай Порга, які дзейнічаў хітра і бязлітасна. Пасля бітвы на [[:ru:Толька (река)|рацэ Толька]] селькупы здолелі захапіць паляўнічыя землі і дайсці да [[тундра|тундры]]. Паўночныя селькупы выкарыстоўвалі не толькі тыя ваенныя веды, што атрымалі ад продкаў, але набывалі новыя. Яны асвоілі аленегадоўлю, пакольку [[алені]] як транспартны сродак давалі мабільнасць. Магчымасць нечаканых нападаў з боку энцаў прадухілялася манеўранай абаронай. Селькупы выдатна валодалі лукамі і бітву на рацэ Толька выйгралі дзякуючы трапнай стральбе. Акрамя лука шырока выкарыстоўвалася [[дзіда]]. Найбольш умелыя воіны ішлі з дзідамі наперадзе і адбівалі імі [[страла|стрэлы]] праціўніка. За воінамі рухалася лінія стралкоў з лука. У гістарычных казаннях ваенныя сутычкі суправаджаліся жорсткімі адносінамі ў дачыненні да ворагаў. У адрозненні ад ненцаў і хантаў селькупы не шкадавалі дзяцей і жанчын<ref>''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. С. 118, 136—142</ref>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія селькупы былі прызваны на фронт, дзе толькі паўднёвых селькупаў загінула 472 чалавекі<ref>[https://cyberleninka.ru/article/v/bolshaya-voyna-i-demograficheskaya-situatsiya-u-sredneobskih-selkupov Тучков А., «Большая война» и демографическая ситуация у среднеобских селькупов]</ref>. === Фальклор === Селькупскі [[фальклор]] прадстаўлены гераічнымі [[песня]]мі, [[гісторыя|гістарычнымі]] паданнямі, [[казка]]мі, [[загадка]]мі. Адзін з найбольш папулярных герояў [[міф]]аў і казак — Іча<ref>{{Cite web |url=http://esseclub.narod.ru/Myths11/Icha.html |title=Ича (Персонажи селькупской мифологии) |access-date=30 жніўня 2017 |archive-date=13 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113015632/http://esseclub.narod.ru/Myths11/Icha.html |url-status=dead }}</ref>, які ўдзельнічае ў [[Касмагонія|касмаганічных]] падзеях, змагаецца з волатам-людаедам і хітрасцю забівае яго, часам выступае як трыкстэр. У селькупаў існавала каля 20 розных [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]]<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=355&ELEMENT_ID=2721 Песни и танцы]</ref>, у тым ліку [[бубен]] ''нува'' або ''пенер'', [[цытра]] ''кага'', [[варган]] ''пынкыр'', [[барабан]] ''нуна'', розныя бразготкі. [[Музыка]] суправаджала [[рэлігія|сакральныя]] і [[сям'я|сямейныя]] [[свята|святы]], [[шаманізм|шаманскія]] [[рытуал]]ы. Яны дапаўняліся [[танец|танцамі]]. Выканаўцы гераічных песень карысталіся асаблівай грамадскай павагай<ref>''Тузакова, В.'', Обские напевы селькупов нарымского края. / В. Тузакова, И. Коробейникова. — Томск: Издательство ООО «Вайар», 2015</ref>. == Мова == [[Селькупская мова]] адносіцца да самадыйскай групы [[уральскія мовы|ўральскіх моў]]<ref>[http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/selkup.shtml Языки народов Сибири — Языки и культуры — Селькупский язык]</ref>. Падзяляецца на 6 [[дыялект]]аў (адзін з іх вымер). [[Літаратурная мова]] сфарміравана на аснове паўночнага дыялекта. Выкарыстоўваецца ў [[Расія|Расіі]] для школьнага навучання селькупаў (часткова — [[кеты|кетаў]] у [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]]). == Рэлігія == У пачатку [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. селькупы былі масава хрышчоныя па [[праваслаўе|праваслаўным]] абрадзе, але захоўвалі шматлікія традыцыйныя вераванні<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=355&ELEMENT_ID=2426 Религия]</ref>. Згодна [[міфалогія|міфалагічным]] уяўленням, [[сусвет]] падзяляўся на нябесную, зямную і падземную сферы, прычым нябесная і падземная мелі некалькі паверхаў. Нябеснай сферай кіраваў вярхоўны [[бог]] Нум, тут месціліся [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], жылі нябесныя людзі ў выглядзе [[птушкі|птушак]]. Нябесную і зямную сферы аб’ядноўвала сяміяруснае дрэва ''сельчи контыль по''. Падземны свет быў населены пачварамі і злымі духамі ''латар'' на чале Кызы. Уначы яны могуць выходзіць у зямны свет. Зямля атаесамлялася з жаночым пачаткам<ref>''Тучкова, Н. А.'' Селькупы: Очерки традиционной культуры и селькупского языка. С. 224—230</ref>. Селькупы верылі ў шматлікіх духаў [[прырода|прыроды]] ''лоз'', мелі свяшчэнныя пагоркі і [[возера|азёры]], шанавалі некаторых [[Звяры|звяроў]] і птушак. Абрады арганізоўвалі [[шаманізм|шаманы]]. Лічылася, што ўменне шаманіць пераходзіць па спадчыне<ref>[http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1994-selkupskie-shamany СЕЛЬКУПСКИЕ ШАМАНЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170710132432/http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1994-selkupskie-shamany |date=10 ліпеня 2017 }}</ref>. Смерць успрымалася як прадвызначэнне. У кожнай [[сям'я|сям’і]] селькупаў былі свае могілкі у паўночна-заходнім ці паўночным накірунку, заўсёды ніжэй па плыні [[рака|ракі]] адносна паселішча. У мінулым практыкаваўся спосаб паветраных пахаванняў, калі цела загортвалі ў [[скура|скуру]] ці бярозавую [[Кара (біялогія)|кару]] і падвешвалі на рамянях на дрэве. Праз некалькі гадоў рэшткі цела апускалі ў неглыбокую яму і спальвалі. Бліжэй да нашага часу з’явіўся звычай падземнага пахавання. [[Труна|Труну]] выдзёўбвалі з [[Лістоўніца сібірская|лістоўніцы]]. У яміне ўсталёўвалі слупы з памостам для труны. Паўднёвыя селькупы хавалі шаманаў у ямінах седзячы. Пасля смерці шамана рабілі [[Лялька|ляльку]], што быццам бы змяшчала яго душу, якую потым хавалі. Праз некаторы час ляльку падвешвалі на дрэва і спальвалі. Паўночныя селькупы хавалі шаманаў на высокім памосце, умацаваным [[Хвоя сібірская кедравая|кедравымі]] каранямі на слупе<ref>[http://intcom.krasgmu.ru/index.php?page%5Bself%5D=cmk_ev_conf5 Похоронно — поминальные обряды селькупов]</ref>. Малых памерлых дзяцей хавалі ў дуплах дрэў. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Боброва, А. И.'' [http://www.kodges.ru/nauka/history/322544-selkupy-xviii-xix-vv.-po-materialam-tiskinskogo-mogilnika.html Селькупы XVIII—XIX вв. (по материалам Тискинского могильника)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706171401/http://www.kodges.ru/nauka/history/322544-selkupy-xviii-xix-vv.-po-materialam-tiskinskogo-mogilnika.html |date=6 ліпеня 2017 }}. — Томск: Из-во Томского университета, 2007. — ISBN 5-7511-1938-X * ''Степанова, О. Б.'' [http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-85803-398-1/978-5-85803-398-1.pdf Традиционное мировозрение селькупов: представления о круговороте жизни и душе]. — Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение, 2008. * ''Тучкова, Н. А.'' [http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/k/KEY/publications/Tab/k_2.pdf Селькупы: Очерки традиционной культуры и селькупского языка]. / Н. А. Тучкова, С. В. Глушаков, Е. Ю. Кошелева и др. — Томск: Из-во Томского политехнического университета, 2013. — ISBN 978-5-4387-0185-9 * [http://static.iea.ras.ru/books/Socolova.pdf Этнокультурное наследие народов Севера России : К юбилею доктора исторических наук, профессора З. П. Соколовой / отв. ред. Е. А. Пивнева.] — М.: Новости, 2010. — ISBN 978-5-4211-0028-7 == Спасылкі == {{Commonscat|Selkup}} * [http://www.narodru.ru/peoples1261.html Народы России — Селькупы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629073935/http://www.narodru.ru/peoples1261.html |date=29 чэрвеня 2017 }} * [http://irkipedia.ru/content/selkupy_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Селькупы: «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)] * [http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1993-traditsii-i-obychai-selkupov ТРАДИЦИИ И ОБЫЧАИ СЕЛЬКУПОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170807221916/http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1993-traditsii-i-obychai-selkupov |date=7 жніўня 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] [[Катэгорыя:Самадыйскія народы]] sh21g9rh6m944mf8pdr85c15ehlugye Ігар Аляксандравіч Марзалюк 0 46815 5192290 5191847 2026-09-03T08:06:22Z 5192290 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марзалюк}} {{Навуковец}} '''І́гар Алякса́ндравіч Марзалю́к''' (нар. {{ДН|11|9|1968}}, {{МН|Краснаполле|у Краснаполлі|}}, [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі [[Гісторыя|гісторык]] і [[Беларуская археалогія|археолаг]], [[палітык]], прыхільнік і [[Прапаганда|прапагандыст]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў Беларусі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32141357.html|title = Дэпутат Марзалюк 13 хвілінаў бараніў на СТВ «Пагоню». Але ёсьць нюанс |author = Дзьмітры Гурневіч|author-link = Дзмітрый Францавіч Гурневіч|date = 21-11-2022|publisher = svaboda.org|language = be-tarask}}</ref>. [[Член-карэспандэнт]] [[НАН Беларусі]] (2019), [[Доктар навук|доктар гістарычных навук]] (2003), [[прафесар]]. == Біяграфія == Паводле словаў самога Марзалюка, [[па кудзелі]] ён паходзіць з «польскай каталіцкай шляхты» [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] і ганарыцца сваімі польскімі каранямі<ref>''Марзалюк, І.'' Сімптомы «пажаданай гісторыі» // ARCHE № 3 (66), сакавік 2008. — С. 52.</ref>. Пра сваю культурную ідэнтычнасць Ігар Марзалюк адзначыў у 2013 годзе:<ref>''Лукашук, З.'' [http://euroradio.fm/adkryyu-strashennuyu-taynu-bolshasc-senatarau-dobra-gavorac-na-move «Адкрыю страшэнную тайну — большасць сенатараў добра гавораць на мове»]</ref> {{цытата|Для мяне беларушчына — неад'емны складнік маёй культурнай ідэнтычнасці. Быць беларусам было натуральна і арганічна з самага дзяцінства. У мяне была беларускамоўная вясковая школа, дзед — член Таварыства беларускай школы. І «нашаніўскія» выданні я пабачыў не ў музеі, а на кніжнай палічцы майго дзеда.}} У 1992 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова]]. Завочна скончыў аспірантуру. У 1996 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Магілёў у XII—XVIII стст. (па матэрыялах археалагічнага даследавання і пісьмовых крыніц)» (навук. кіраўнік — [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. В. Штыхаў]]). Працаваў археолагам у Магілёўскай архітэктурна-рэстаўрацыйнай фірме «АРТ-М». З 1996 па 1999 год старшы выкладчык кафедры філасофіі, а з 1999 па 2002 гг. — дацэнт кафедры археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|МДУ імя А. А. Куляшова]]. У 1990-х гадах быў членам апазіцыйнай да [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] партыі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада]], насіў значок з [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]<ref name="bijahr">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32203793.html|title = БЧБ-сьцяжок на пінжаку, сын Альгерд. Расказваем гісторыю любімага гісторыка Лукашэнкі|date = 2-1-2023|publisher = svaboda.org|language = be-tarask}}</ref>. У 2003 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы насельніцтва беларускіх зямель у X—XVII стст.». Называў сябе самым маладым доктарам гістарычных навук<ref>[http://mstislaw.by/msc-sla-shchyna-adna-z-vazhnejshyh-zhyvatvornyh-kryn-c-nashaj-g-story?page=62 «Мсціслаўшчына — адна з важнейшых, жыватворных крыніц нашай гісторыі…»]{{Недаступная спасылка}}</ref> (насамрэч такім быў [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук|Дзяніс Дук]]). У 2004—2016 гадах загадчык кафедры археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|МДУ імя А. А. Куляшова]]. З восені 2016 года — дэпутат, старшыня пастаяннай камісіі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі]] па навуцы, культуры і адукацыі. Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] V склікання (2012—2016, пастаянная камісія па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы). З 2016 — дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI склікання]], старшыня камісіі Палаты прадстаўнікоў па адукацыі, культуры і навуцы. 27 жніўня 2020 годзе паведаміў, што ў яго здарыўся мікраінсульт. Праблемы са здароўем, заявіў Марзалюк, праявіліся пасля атрыманых пагроз: «''Як тут не хвалявацца, калі адраджэнцы ў тэлеграме жадаюць смерці, смерці сям’і, пагражаюць забойствамі… Калі гэта дэмакратыя, то супраць такой дэмакратыі я гатовы ісці са зброяй у руках''». Перад тым у СМІ з’явілася відэа, дзе Марзалюк ідзе хістаючыся па горадзе<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=258030 Памятаеце тое відэа, дзе дэпутат Марзалюк блукае па горадзе ў дзіўным стане? Ён кажа, што перанёс інсульт на нагах] // nn.by 27 жніўня 2020</ref>. У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|стаў]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Магілёўскай-Ленінскай акругі № 84. Старшыня Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы, член Савета Палаты прадстаўнікоў<ref>[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/marzaljuk-igar-690/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. == Сям’я == Жанаты з Аленай Марзалюк, старшай навуковай супрацоўніцай [[Магілёўскі гістарычны музей|Магілёўскага гістарычнага музея]]. Сын — Альгерд (нар. 2002)<ref name="bijahr"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Займаўся археалагічнымі раскопкамі на Магілёўшчыне, вёў даследчыцкую работу ў архівах Магілёва, Мінска, Вільнюса. Удзельнічаў у навуковых канферэнцыях і чытаў лекцыі па гісторыі Беларусі ў Польшчы, Германіі і Чэхіі. Узначальвае абласную грамадскую арганізацыю «[[Магілёўскае краязнаўчае таварыства]]». Аўтар даследаванняў па гісторыі Магілёва, у т.л. кнігі «Магілёўская даўніна ў пытаннях і адказах» (1997, у сааўтарстве з [[А. Р. Агееў|А. Р. Агеевым]] і [[І. А. Пушкін]]ым; 2-е выд. перапрац. і дап. 1999). Аўтар вучэбнага дапаможніка «Гісторыя рэлігіі Беларусі (10—18 ст.)» (1997), манаграфіі «Магілёў у 12—18 ст. Людзі і рэчы» (1998). У ліпені 2014 Марзалюк паведаміў, нібы знайшоў «берасцяную грамату»<ref>[http://budzma.by/news/u-mscislavye-adshukali-samuyu-starazhytnuyu-na-byelarusi-byerascyanuyu-hramatu.html Будзьма.бай]</ref>. Але вучоныя не прызнаюць гэты прадмет граматай, бо на ім не відаць ніводнай літары. == Палітычная дзейнасць == {{Вонкавыя медыяфайлы |topic = |subtopic = |width = |image1 = |audio1 = |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=t2RlFZbHdXg Ігар Марзалюк пра «Дэкрэт № 3» падчас «маршу» ў Магілёве] }} {{Вонкавыя медыяфайлы |topic = |subtopic = |width = |image1 = |audio1 = |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=xOLhIvttRuM Ігар Марзалюк слухае А. Лукашэнку] }} Неаднаразова выказваўся ў падтрымку «[[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта аб дармаедстве]]»<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/society/523526.html?crnd=70117|title = Два депутата парламента из Могилева ответили на обращения против налога на тунеядство|date = 13-12-2016|publisher = tut.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20190420213707/https://news.tut.by/society/523526.html?crnd=70117|archive-date = 21-4-2019|access-date = 21-4-2019}}</ref>. 9 сакавіка 2017 г. прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заклікаў чыноўнікаў і дэпутатаў (у тым ліку, мясцовых саветаў), каб яны актыўней працавалі з насельніцтвам адносна выканання [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|прэзідэнцкага дэкрэта № 3]]<ref>[http://naviny.by/new/20170309/1489054557-vinovnymi-za-situaciyu-s-dekretom-no-3-lukashenko-nazval-otvetstvennyh Виновными за ситуацию с декретом № 3 Лукашенко назвал «ответственных чиновников»]</ref>. 15 сакавіка 2017 г. у [[Магілёў|Магілёве]] падчас несанкцыянаванага пратэсту людзей (500—700 чал.<ref name="svaboda.org">[http://www.svaboda.org/a/28434659.html Дэпутат Марзалюк запытаў начальніка Магілёўскай абласной міліцыі, чаму затрымалі ўдзельнікаў «Маршу недармаедаў»]</ref>) супраць [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|прэзідэнцкага дэкрэта № 3]], Ігар Марзалюк як мясцовы дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу актыўна выступаў перад прысутнымі пратэстуючымі, абяцаючы, што «''рэзка будзе пашыраны пералік людзей, якія маюць права не плаціць збор''» і да 25 сакавіка 2017 г. з [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|дэкрэта № 3]] «''усю дурасць прыбяруць''»<ref>[https://news.tut.by/economics/535481.html «Всю дурость уберут». Марзалюк на «Марше нетунеядцев» рассказал, когда изменят декрет № 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170319192157/https://news.tut.by/economics/535481.html |date=19 сакавіка 2017 }}</ref>. Магілёўскі праваабаронца Аляксандр Хамратаў звярнуўся ў суд Ленінскага раёна г. Магілёва па тлумачэнні, чаму Ігар Марзалюк не прыцягваецца да адміністрацыйнай адказнасці, бо Марзалюк, паводле слоў Хамратава, нанёс яму «маральную шкоду» і ўдзельнічаў у несанкцыянаваным мітынгу<ref name="racyja.com">{{Cite web |url=http://www.racyja.com/hramadstva/u-magilyove-zapatrabavali-prytsyagnuts/ |title=У Магілёве запатрабавалі прыцягнуць дэпутата Марзалюка да адказнасці |access-date=14 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417121040/http://www.racyja.com/hramadstva/u-magilyove-zapatrabavali-prytsyagnuts/ |archive-date=17 красавіка 2017 |url-status=dead }}</ref>. Ленінскі РАУС г. Магілёва адмовіў у прэтэнзіях, бо ў дзеяннях дэпутата Марзалюка «адсутнічае склад правапарушэння». У адказ на запыт, чым адрозніваюцца паводзіны пратэстуючых на несанкцыянаваным мітынгу і дэпутата парламента, Упраўленне ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкама паведаміла, што «''ў абавязкі органаў унутраных спраў не ўваходзіць тлумачэнне дзейнага заканадаўства і юрыдычная кансультацыя''», таму дэпутат Марзалюк не быў прыцягнуты да адказнасці<ref name="racyja.com"/>. У пачатку красавіка 2017 г., у адказ на зварот да яго магілёўскіх праваабаронцаў аб дапамозе ў вызваленні і рэабілітацыі асуджаных удзельнікаў акцыі, Ігар Марзалюк паведаміў, што накіраваў запыт начальніку УУС Магілёўскага аблвыканкама «з просьбай інфармавання аб прычынах затрымання» ўдзельнікаў праведзенага 15 сакавіка ў Магілёве «Маршу недармаедаў». У сваім адказе Марзалюк таксама піша, што калі затрыманыя парушылі заканадаўства, то адміністрацыйнае спагнанне, накладзенае на іх, правамернае, і меры па іх вызваленні і рэабілітацыі не могуць быць прынятыя. Адказ Марзалюк даў на рускай мове, нягледзячы на тое што заканадаўства аб зваротах грамадзян абавязвае даваць адказ на мове звароту, у гэтым выпадку беларускай<ref name="svaboda.org"/>. 19 красавіка 2019 года, падчас штогадовага паслання прэзідэнта Беларусі вельмі эмацыйна адрэагаваў на словы прэзідэнта аб суверэнітэце рэспублікі: ён плакаў, энергічна ківаў і апладзіраваў<ref>{{cite web|url = https://sputnik.by/video/20190419/1040866175/Rastrogannyy-deputat-Marzalyuk-stal-lyubimtsem-sotsialnykh-setey--video.html|title = Растроганный депутат Марзалюк стал любимцем социальных сетей – видео|date = 2019-04-19|work = [[Sputnik]]|language = ru|access-date = 2021-01-18}}</ref>. 6 мая 2019 года дэпутат ўрачыста адкрыў немудрагелістыя металічныя парэнчы на тэрыторыі гарадскога парку напярэдадні Дня Перамогі<ref>{{cite web|url = https://realt.onliner.by/2019/05/07/perila|title = В Могилеве торжественно открыли перила|date = 2019-05-07|work = [[Onliner.by]]|language = ru|access-date = 2021-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.ctv.by/novosti-mogileva-i-mogilevskoy-oblasti/nebolshoy-podarok-v-mogilyove-obustroili-spusk-v-gorodskom|title = «Небольшой подарок»: в Могилёве обустроили спуск в городском парке|date = 2019-05-06|work = [[СТБ]]|language = ru|access-date = 2021-01-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20210120193349/http://www.ctv.by/novosti-mogileva-i-mogilevskoy-oblasti/nebolshoy-podarok-v-mogilyove-obustroili-spusk-v-gorodskom|archive-date = 20 студзеня 2021|url-status = dead}}</ref>. Напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] (2020) выказаўся наконт перадвыбарнай кампаніі часткі альтэрнатыўных прэтэндэнтаў на статус кандыдата ў прэзідэнты Рэспублікі Беларусь, назваўшы іх ''вестунамі грамадзянскай вайны'', якім ''не патрэбна спакойная сацыяльная эвалюцыя, не патрэбна моцная, па сапраўднаму суверэнная беларуская дзяржава.'' {{цытата|Ім не патрэбны выбары — ім патрэбны фарс і памнажэнне нянавісці. Наша задача, задача патрыётаў, задача беларускіх дзяржаўнікаў, спыніць іх. Паказаць і ім, і іх замежным куратарам, што канстытуцыйны лад Беларусі нельга змяніць пры дапамозе гвалту, пры дапамозе перавароту <ref>[https://www.belta.by/opinions/view/vestuny-gramadzjanskaj-vajny-7333/ Вестуны грамадзянскай вайны] // belta.by 31 мая 2020</ref>.}} Тады ж, напярэдадні выбараў, назваў затрыманых у Мінску байцоў групы «[[ПВК «Вагнер»|Вагнер]]» «''засланымі прафесійнымі забойцамі і правакатарамі''»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ex-press.live/rubrics/obshhestvo/2020/08/04/deti-nashi-prokatalis-kak-syr-v-masle-kak-gubernator-i-deputat-agitirovali-za-lukashenko|title=«Дети наши прокатались как сыр в масле». Как губернатор и депутат агитировали за Лукашенко|website=ex-press.live|date=2020-08-04|access-date=2024-02-21|quote=І самае страшнае, што можа быць, — гэта кроў на вуліцах рукамі засланых прафесійных забойцаў і правакатараў, якіх вы ўчора пабачылі ва ўсёй прыгажосці. Трынаццаць з іх — у спісе Iнтэрпола за свае подзвігі ў розных кропках зямнога шара. Падрыўнікі, снайперы, айцішнікі…}}</ref>. 15 сакавіка 2021 года ўвайшоў у склад Канстытуцыйнай камісіі, якая ў мэтах ажыццяўлення рэзалюцыі шостага [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага сходу]] распрацоўвала прапановы па змяненні [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] і забяспечвала іх «усенароднае абмеркаванне»<ref>{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100105&p1=1&p5=0 |title=Указ Президента Республики Беларусь 15 марта 2021 г. № 105 «О Конституционной комиссии»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |date = 2021-03-17 |language=ru|access-date = 2021-03-20}}</ref>. == Гістарычныя погляды == У 2019 годзе ў артыкуле «[[Настаўніцкая газета|Настаўніцкай газеты»]] ахарактарызаваў [[паўстанне 1863—1864 гадоў]] выключна польскім, а [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] назваў носьбітам [[польскі нацыяналізм|польскага нацыяналізму]]<ref>{{cite web|url = https://history.nashaniva.by/?c=ar&i=223302|title = Марзалюк у «Настаўніцкай газеце»: Паўстанне 1863 года было польскім, а Каліноўскі быў польскім нацыяналістам|publisher = history.nashaniva.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20190408150359/https://history.nn.by/?c=ar&i=223302|archive-date =8-4-2019|access-date = 8-4-2019}} </ref>. У сакавіку 2019 года ў інтэрв’ю тэлеканалу «[[Беларусь 1]]» выказаўся пра асобу Кастуся Каліноўскага: «''Ёсць фігуры, якія могуць быць культавымі для нейкай субкультуры. Але чалавек, які называе, скажам, праваслаўе „сабачай верай“ (калі ў нас 80 % праваслаўных), ці можа такі чалавек быць нацыянальным героем краіны?''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29826566.html|title = Марзалюк: той, хто называў праваслаўе «сабачай верай», ня можа быць нацыянальным героем|date = 17-3-2019|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archive-url = https://web.archive.org/web/20190408151150/https://www.svaboda.org/a/29826566.html|archive-date = 8-4-2019|access-date = 8-4-2019}} </ref><ref>{{cite web|url = https://www.tvr.by/bel/news/glavnyy-efir/intervyu_s_predsedatelem_postoyannoy_komissii_palaty_predstaviteley_natsionalnogo_sobraniya_belarusi/|title = Інтэрв’ю са старшынёй пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|publisher = tvr.by|access-date = 8-4-2019}}</ref>. У красавіку 2019 года падтрымаў знос крыжоў у [[Курапаты|Курапатах]]: «''У межах зоны гісторыка-культурнай каштоўнасці, паводле беларускага заканадаўства, без дазволу Міністэрства культуры нельга ўзводзіць спаруды… У нас перад Вялікаднем прынята наводзіць парадак на месцах смутку, на месцах, дзе сапраўды загінулі людзі''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29866464.html|title = Дэпутат Марзалюк назваў знос крыжоў у Курапатах навядзеньнем парадку перад Вялікаднем|date = 7-4-2019|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archive-url = https://web.archive.org/web/20190408180044/https://www.svaboda.org/a/29866464.html|archive-date = 8-4-2019|access-date = 8-4-2019}}</ref>. 9 лістапада 2020 года ў эфіры [[СТБ|Сталічнага тэлебачання]] сцвярджаў, што ''«… казкі пра беларускіх князёў з павязкамі — гэта легенда аўстрыйская, пра аўстрыйскі чырвона-бела-чырвоны, украдзеная беларускімі нацыяналістамі ў пачатку 90-х гадоў ХХ стагоддзя і ўведзеная ў іх кніжачку. Калі казаць пра бел-чырвона-белы, то ён узнік у 1917 годзе. Чырвоная паласа з’явілася для таго, каб сімвалізаваць лютаўскую рэвалюцыю. На жаль, самая вялікая трагедыя гэтага палотнішча бел-чырвона-белага — гэта тое, што яго сапраўды выкарыстоўвалі беларускія нацыяналісты-калабарацыяністы, якія бралі ўдзел у супрацоўніцтве з нацыстамі''». Сцвярджаў таксама, што лозунг «[[Жыве Беларусь]]», ''"… калі мы кажам не пра словаспалучэнне, а пра прывітанне, то мы адкрываем статут [[СБМ|Саюза беларускай моладзі]] і бачым, што калі вы ніжэй па статусу, вы падыходзіце да старэйшага і вітаецеся: «Жыве Беларусь», прычым выкідваеце руку — зігуеце. А вам у адказ ваш начальнік лаканічна адказвае: «Жыве»''<ref>[http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/igor-marzalyuk-chelovek-mozhet-pomenyat-politicheskuyu-tochku Игорь Марзалюк: человек может поменять политическую точку зрения, но не в тот момент, когда происходит какое-то испытание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109093213/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/igor-marzalyuk-chelovek-mozhet-pomenyat-politicheskuyu-tochku |date=9 лістапада 2020 }}</ref>. У 2022 годзе адзначалася тэндэнцыйнасць выказванняў Ігара Марзалюка пра [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлю Арсенневу]]<ref name=":0">https://belisrael.info/?p=31516</ref> і рэакцыю [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|беларускіх хрысціянскіх дэмакратаў]] на «вызваленчы паход Чырвонай арміі» 1939 года ў Заходнюю Беларусь<ref>https://belisrael.info/?p=31907</ref>. Паводле палітолага [[Уладзімір Рубінчык|Вольфа Рубінчыка]], пачынаючы з 2010-х гадоў Марзалюк — больш прапагандыст, чым даследчык<ref name=":0" />. У 2023 годзе ў перадачы дзяржаўнага тэлебачання падаў непраўдзівыя звесткі пра нібыта ўжыванне беларускага бела-чырвона-белага сцяга ў злачынствах Другой сусветнай вайны. Марзалюк паказаў вядомае фота з акругі Галіцыя на мяжы з [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]], знятае 11 траўня 1943 года, якое змяшчае выяву здзекаў нацыстаў з яўрэяў перад расстрэлам, пры гэтым у аднаго з нацыстаў на чорна-белым фота павязка з трох ліній. Па словах жа Марзалюка, гэта фота з [[Усходняя Беласточчына|Беласточчыны]], а на руцэ ў карнікаў бела-чырвона-белы сцяг<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/321254|title = Марзалюк паказаў «сведчанне злачынстваў пад бела-чырвона-белым сцягам». Але гэта хлусня — вось што на фота|date = 10-7-2023|publisher = nashaniva.com}}</ref>. == Грамадзянская пазіцыя == У 2016 годзе ў інтэрв’ю «[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]» выказаўся ў [[гамафобія|гамафобным]] духу<ref>[https://www.svaboda.org/a/prafesar-marzaliuk/28053693.html Прафэсар Марзалюк ня будзе прымушаць дэпутатаў Палаты размаўляць па-беларуску]</ref>: {{цытата|Я выступаю за [[смяротнае пакаранне]]. Я выступаю катэгарычна супраць [[аборт]]аў. Я катэгарычна супраць прапаганды [[гомасексуалізм]]у. Я не лічу, што перверсія і дэвіяцыя павінны лічыцца нормай. Я хрысціянін, я за традыцыйную, нармальную сістэму каштоўнасцей. Я хачу, каб Беларусь заставалася цэнтрам нармальнай хрысціянскай ідэнтычнасці. І самае парадаксальнае, што мы са сваёй постсавецкай спадчынай і неасавецкай спадчынай — захоўваем традыцыйнае праваслаўе, традыцыйны каталіцызм, традыцыйны пратэстантызм. Мяне ванітуе ад слова «[[гендар]]», «гендарны баланс». [[Фемінізм|Феміні]]сткі — гэта жанчыны, у якіх ня склалася асабістае жыццё. Альбо гэта латэнтныя лесбіянкі, альбо гэта людзі, якія не рэалізавалі сябе ў жыцці. Няма фемінізму і гендара. Ёсць полавая ідэнтычнасць.}}У лютым 2023 года на дзяржаўным тэлеканале [[СТБ]] выказаўся за «пазітыўную дыскрымінацыю» рускай мовы на карысць беларускай. Прапанаваў выкладаць гуманітарныя прадметы ў школах па-беларуску. За што быў раскрытыкаваны прарасейскімі актывістамі рэжыму Лукашэнкі<ref>{{cite web|url = https://novychas.online/hramadstva/marzaljuk-suprac-bloherau-pseudapatryjotau-hto|title = Марзалюк супраць «блогераў-псеўдапатрыётаў»: хто каго?|date = 22-2-2023|publisher = novychas.online}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэнам Пашаны]] (2019)<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=241582 Лукашэнка ўзнагародзіў Марзалюка ордэнам Пашаны]</ref>, [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|медалём «За працоўныя заслугі»]], нагрудным знакам Міністэрства адукацыі «[[Выдатнік адукацыі]]», [[Ганаровая грамата Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|ганаровымі граматамі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], Савета Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў, медалём «[[За ўмацаванне парламенцкага супрацоўніцтва]]» Савета Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў<ref>[http://house.gov.by/by/deputies-by/view/marzaljuk-igar-690/ Марзалюк Ігар Аляксандравіч]</ref>. == Выбраная бібліяграфія == * Магілёў у XII—XVIII стст. Людзі і рэчы / І. А. Марзалюк. — Магілёў; Мінск: Веды, 1998. * Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2003. — 324 с. * Міфы «адраджэнскай» гістарыяграфіі Беларусі: манаграфія / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2009. — 148 с. * [http://kamunikat.org/download.php?item=9361-1.pdf&pubref=9361 Сімптомы «пажаданай гісторыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407210840/http://kamunikat.org/download.php?item=9361-1.pdf&pubref=9361 |date=7 красавіка 2009 }} / І. Марзалюк // ARCHE. — 2008. — № 3. — С. 37—52. * [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_926840.pdf У абарону праўдзівай гісторыі Новагародка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305192015/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_926840.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / І. Марзалюк // Беларуская думка. — 2013. — № 11. — С. 88—95. * Успаміны пра Сяргея Рассадзіна / І. Марзалюк, Т. Маслюкоў // [[Маладосць]]. — 2017. — N 12. — С. 134—135. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|МАРЗАЛЮК Ігар Аляксандравіч}} * Марзалюк Ігар Аляксандравіч // Магілёўская даўніна. — Магілёў, 1995. — С. 15. * Марзалюк Ігар Аляксандравіч // Памяць: Краснапольскі раён. — Мн., 2001. — С. 479. * [http://nir.msu.mogilev.by/index.php?mod=resource&act=more&id=95 Марзалюк Игорь Александрович] // Учреждение образования «Могилевский государственный университет имени А. А. Кулешова». {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, A.Ф.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/16/'Homo_Sovieticus'_і_беларуская_постсавецкая__гістарыяграфія.html «Homo Sovieticus» і беларуская постсавецкая гістарыяграфія] / А. Ф. Смалянчук // Історіографічні дослідження в Украіні. Випуск 22. Доповіді та матеріали Міжнародної наукової конференції «Інститут історії України на зламі епох, у світлі традицій та перетворень. 75 років інституціонального буття» (20-21 жовтня 2011 р., м. Київ). — Кіів: Інститут історіі Украіни, 2012. — С. 189—200. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' [http://www.belhistory.eu/henadz-sahanovich-pryvid-nacyi-ў-imgle-stereatypaў/ Прывід нацыі ў імгле стэрэатыпаў] // Беларускі Гістарычны Агляд. — 2003. — Том 10. — Сшыткі 1-2 (18-19). — С. 280—318. * ''Мікульскі, Ю.'' [http://csl.bas-net.by/press-nan/2013/01/29_uvekavechanne_mifa.pdf Увекавечанне міфа. Вакол помніка літоўскаму князю Міндоўгу ў Навагрудку] / Ю. Мікульскі // Беларуская думка. — 2013. — № 1. — С. 69—76. * ''[[Аляксандр Іванавіч Груша|Груша, А.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_97749.pdf Нужен ли Новогрудку памятник Миндовгу?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170328195216/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_97749.pdf |date=28 сакавіка 2017 }} / А. Груша // Беларуская думка. — 2013. — № 8. — С. 96—103. * ''[[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Краўцэвіч, А.]]'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_357733.pdf Блуканне па міфах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305211718/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_357733.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Краўцэвіч // Беларуская думка. — 2013. — № 5. — С. 84—86. * [https://history.nashaniva.by/?c=ar&i=229569 Гісторык патлумачыў, чаму заявы Марзалюка пра колькасць ахвяр савецкага рэжыму — цынічная няпраўда] // Наша Ніва, 29 красавіка 2019 * [https://csl.bas-net.by/personalii/95188/marzalyuk-igor-aleksandrovich/ Ігар Аляксандравіч Марзалюк] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/marzaljuk-igar-690/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марзалюк Ігар Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Канстытуцыйнай камісіі Беларусі (2021)]] [[Катэгорыя:Прапагандысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] 3l5em6i9r5emt1wiw2d3w5k8puawwbs Славянскі Базар у Віцебску 0 59171 5192342 5167993 2026-09-03T11:33:28Z 5192342 wikitext text/x-wiki {{Музычны фестываль |Назва=Славянскі Базар у Віцебску |Name = |Лагатып =[[File:Налепка. Славянскі Базар у Віцебску.jpg|міні|цэнтр]] |Дата = ліпень кожнага года |Месца= [[Віцебск]] |Год = з 1992 |Жанр = [[поп]], [[фольк]], [[фольк-рок]] |Сайт = [http://festival.vitebsk.by/ festival.vitebsk.by] }} '''Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску»''' ({{lang-ru|Международный фестиваль искусств «Славянский базар в Витебске»}}, {{lang-uk|Міжнародний фестиваль мистецтв «Слов'янський базар у Вітебську»}}) — міжнародны [[фестываль]] мастацтваў, які штогод праходзіць у [[Віцебск]]у. Фестываль задуманы як агульнае культурнае мерапрыемства трох краін: [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]]. Адметнай рысай фестывалю з’яўляецца міжнародны конкурс выканаўцаў эстраднай песні і міжнародны дзіцячы музыкальны конкурс (з 2003 года). З 1993 года «Славянскі базар» з’яўляецца сябрам [[Міжнародная Федэрацыя Фестывальных Арганізацый|FIDOF]]. Апроч конкурсаў, на фестывалі шырока прадстаўлена не толькі песенная культура, але і разнастайныя віды мастацтваў — [[выяўленчае мастацтва|выяўленчае]], [[тэатр]]альнае, [[кіно]], [[народныя рамёствы]]. Фестывальныя дні ўключаюць творчыя сустрэчы з рознымі дзеячамі сусветнай культуры, прэзентацыі тэатральных пастановак і кінастужак, мастацкія выстаўкі, а таксама кірмашы з удзелам майстроў-рамеснікаў. У 2010-я гады «Славянскі базар» зрабіўся даволі палітычна ангажаваным мерапрыемствам, што звязана з амаль поўнай залежнасцю фестывалю ад дзяржаўнага фінансавання і персанальнай увагай да фестывалю з боку кіраўніка Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Гісторыя == === Фестываль Польскай песні і будаўніцтва Амфітэатра === Папярэднікам «Славянскага Базару» быў «[[Фестываль польскай песні ў Віцебску]]». Беларускае партыйнае кіраўніцтва вырашыла абраць Віцебск для гэтага мерапрыемства, бо на той момант ён з’яўляўся пабрацімам польскага горада [[Зялёна Гура]], дзе з 1965 года праводзіўся «[[Фестываль савецкай песні]]». Дзякуючы намаганням кампазітара [[Ігар Лучанок|Ігара Лучанка]] і тагачаснага першага сакратара абкама партыі [[Уладзімір Віктаравіч Грыгор’еў|Уладзіміра Грыгор’ева]] было вырашана пабудаваць у Віцебску [[Летні амфітэатр]], бо на той момант у горадзе не было пляцоўкі для правядзення фестывалю буйнога маштабу, і [[Міністэрства культуры БССР|міністр культуры БССР]] [[Юрый Міхайлавіч Міхневіч|Юрый Міхневіч]] сур’ёзна разглядаў магчымасць правесці фестываль у мінскім [[Мінскі палац спорту|Палацы Спорту]]<ref>{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/vse-stroilos-s-lista.html|title=Все строилось «с листа» |publisher=Беларусь Сегодня |date= 2011-07-05 |accessdate=2013-07-21}}</ref><ref name=slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos>{{cite web|url=https://belsat.eu/ru/news/slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos/ |title= «Славянский базар»: как все начиналось |publisher=Белсат | date= 2015-07-09}}</ref>. Будаўніцтва Амфітэатра пачалося ў 1987 годзе па праекце архітэктара Вячаслава Бабашкіна<ref name=slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos/>. Пляцоўка пад будаўніцтва выбіралася вельмі старанна, вырашылі, што лепшым месцам будзе натуральнае паглыбленне ў ручаёвым яры, схілы якога будуць абараняць пляцоўку ад гарадскога шуму. Будавалі шпаркімі тэмпамі — праз паўгода канцэртная зала была гатова. Улетку 1988 года тут прайшоў першы канцэрт. Зала ўмяшчае 5400 чалавек<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/rus/organization/135/letnij-amfiteatr-v-vitebske|title=ЛЕТНИЙ АМФИТЕАТР В ВИТЕБСКЕ|accessdate=July 21, 2013}}{{ref-ru}}</ref>. Апроч сцэнічных памяшканняў у амфітэатры меліся тэнісныя корты, залы для папулярных на той час заняткаў рытмічнай гімнастыкай (аэробікай) і танцамі, кафэ-бар, рэстаран, крама. Першы «Фестываль польскай песні ў Віцебску» прайшоў з 17 па 22 ліпеня 1988 года на сама высокім узроўні. У Віцебск прыехала шмат польскіх гасцей, а свае віншаванні ўдзельнікам накіравалі тагачасныя кіраўнікі [[ПНР|Польшчы]] і [[СССР]] [[Войцех Ярузельскі]] і [[Міхаіл Гарбачоў]]<ref name=slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos/>. Другі фестываль польскай песні адбыўся ў Віцебску ў 1990 годзе. У гэтым жа годзе спыніў сваё існаванне «Фестываль савецкай песні» у Зялёнай Гуры, што аўтаматычна зрабіла другі фестываль польскай песні таксама апошнім. У спадчыну Віцебску засталася буйная канцэртная пляцоўка і досвед арганізацыі міжнародных фестываляў. === Першыя гады: 1992—1997 === Арганізацыя першага фестывалю «Славянскі базар» звязана з імем дырэктара «Фестывалю польскай песні ў Віцебску» і генеральнага дырэктара Цэнтра культуры «Віцебск» [[Радзівон Міхайлавіч Бас|Радзівона Баса]]. Менавіта Бас прапанаваў стварэнне «Славянскага Базару» замест скасаванага польскага: «Мы паехалі ў Маскву да сяброў-кампаньёнаў: маўляў, давайце правядзём фестываль „Новая Еўропа“. Было шмат ідэй і гутарак, усё гэта адбывалася ў гатэлі „Расія“, якой ужо няма, і самым блізкім рэстаранам да яе быў „Славянскі базар“… Не паверыце, але прыцягнуў менавіта „базар“ — месца, дзе прадаюць і купляюць. Прэтэнзій да фесту і з боку прэсы, і з боку высокіх чыноў было шмат, таму што гэта была прыватна ініцыятыва. Чапляліся нават да слова „базар“ — маўляў, слова цюркскае, а не славянскае, а пра „баль падчас чумы“ і казаць няма чаго, бо былі талоны на прадукты і свята ў многіх выклікала раздражненне»<ref>{{cite web|url=https://www.souzveche.ru/articles/culture/10131/|title="Жизнь как фестиваль". Директор «Славянского базара в Витебске» Родион БАСС – о том, как все начиналось.|date= 2011-05-21 |accessdate=2019-10-15}} {{ref-ru}}</ref>. На гэты раз канцэпцыя мерапрыемства была пашырана: фестываль павінен быў збіраць прадстаўнікоў з краін, дзе панавала ці прысутнічала славянская культура. Ініцыятарамі правядзення і заснавальнікамі ў перыяд развалу СССР, і як следства, страты сувязяў, якія склаліся ў савецкі час, сталі прыватныя і некамерцыйныя арганізацыі трох дзяржаў — Саюз «Зніч» (старшыня Наталля Машэрава, дачка былога кіраўніка ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] [[Пётр Машэраў|Пятра Машэрава]]), Віцебскі гарадскі цэнтр культуры (дырэктар Радзівон Бас) з Беларусі, ІПП «Ирыда» (дырэктар Сяргей Віннікаў) з Расіі і ІПП «Рок-Акадэмія» (дырэктар Мікалай Красніцкі) з Украіны<ref name=zhizn-kak-festival>{{cite web|url=http://ng.sb.by/soyuznoe-veche/article/zhizn-kak-festival-direktor-slavyanskogo-bazara-v-vitebske-rodion-bass-o-tom-kak-vse-nachinalos.html|title="Жизнь как фестиваль". Директор «Славянского базара в Витебске» Родион БАСС – о том, как все начиналось.|accessdate=July 21, 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першы «Славянскі Базар» урачыста адкрыўся ў Віцебскім Летнім амфітэатры 18 ліпеня 1992 года. У ім прынялі ўдзел артысты з Беларусі, Расіі, Украіны, ЗША, Канады, Аўстраліі, Польшчы і Грузіі — больш за 1000 удзельнікаў. Сама вялікімі дэлегацыямі вылучаліся краіны-арганізатары. На галоўнай фестывальнай пляцоўцы — Амфітэатры — прайшлі 9 канцэртаў. Адбылася прэзентацыя трох выстаў. Прайшло 5 прэс-канферэнцый. У 1993 годзе «Славянскі базар» ўступіў у FIDOF. На флагштоку фестывалю ўпершыню з’явіліся сцягі Славакіі, Кыргызстана, Літвы, Турцыі, Балгарыі, Югаславіі. У 1994 годзе частка фестывалю ўпершыню адбылася ў будынку [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]], дзе адкрыўся Цэнтр нацыянальных культур. Там адбыліся канцэрты нацыянальных дэлегацый, а таксама мерапрыемствы, прысвечаныя Дням культуры Беларусі, Расіі, Украіны, Польшчы і Балгарыі. Упершыню раскінуў свае шатры «Горад майстроў» — своеасаблівы кірмаш народных мастацтваў і рамёстваў. З 1995 года «Славянскі базар» пачаў звацца «Міжнародным фестывалем мастацтваў». Упершыню ў рамках фестывалю дэманстраваліся славянскія фільмы. Таксама ўпершыню на фестываль прыехалі прадстаўнікі [[Кіпр]]а, [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Узбекістан]]а і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. У гэтым жа годзе фестываль пачаў адчуваць вялізны недахоп сродкаў, нягледзячы на вялікую ўвагу да мерапрыемства з боку тэлеканалаў краін-арганізатараў і колькасць удзельнікаў. 1995 год быў таксама вырашальным для лёсу фестывалю, бо адзначыў яго пераход пад апеку дзяржавы. Падчас адкрыцця [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]], які ўпершыню наведаў фестываль, заявіў, што ён і Урад Беларусі з гэтага часу бяруць «Славянскі Базар» пад свой патранаж. Нягледзячы на гэта, да 1998 года падтрымка з боку дзяржавы амаль не адчувалася. === Узбуйненне фестывалю: 1998—2005 === У 1998 годзе фестываль у Віцебску стаў міждзяржаўным культуралагічным праектам [[Саюзная Дзяржава|Саюза Расіі і Беларусі]]. З гэтага часу фестываль змяніў назву на «Славянскі Базар у Віцебску». Дзякуючы добрай фінансавай падтрымцы з саюзнага бюджэту, фестываль ператварыўся ў буйное мерапрыемства міжнароднага памеру. У 2000 годзе фестываль паставіў своеасаблівы рэкорд, калі сабраў прадстаўнікоў усіх буйных славянскіх народаў. Гэтае дасягненне было прызнана 24 студзеня 2001 года ў [[Каны|Канах]] на 35-й Асамблеі FIDOF, у рамках Міжнароднага музычнага рынка (МІДЭМ), дзе прысутнічала дэлегацыя Дырэкцыі Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску», дырэктару фестывалю [[Радзівон Бас|Радзівону Басу]] быў уручаны Дыплом Міжнароднай Федэрацыі Арганізатараў Фестываляў «Фестываль 2000 года»<ref>{{cite web|url=http://wap.sb.by/post/2329/|title="Витебская марка не нуждается в конферансе"|accessdate=July 22, 2013}}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Паўторна гэтае ганаровае званне фестываль атрымаў яшчэ і ў 2004 годзе. Фестываль 2001 года вызначыўся сваёй цырымоніяй адкрыцця, на якой прысутнічалі прэзідэнты Беларусі, Расіі і Украіны — Аляксандр Лукашэнка, [[Уладзімір Пуцін]] і [[Леанід Кучма]]. У 2005 годзе Віцебск прымаў 39-ю Асамблею FIDOF, якая ўпершыню прайшла не ў Канах. Фестываль ператварыўся ў буйную пляцоўку для міжкультурнага абмену. Тым не менш з канца 2000-х на фестывалі пачала дамінаваць у асноўным расійская культура. Дзеля павышэння рэнтабельнасці і прывабнасці фестывалю для гледачоў і расійскіх тэлеканалаў, дырэкцыя фестывалю зрабіла ўпор на запрашэнне вядомых савецкіх і расійскіх артыстаў і дзеячаў культуры. === Поп-культура і палітызацыя: 2006—2012 === [[Файл:2011. Stamp of Belarus 18-2011-06-29-m2.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі, 2011]] [[Файл:RIAN archive 323307 The 17th International Slavic Bazaar Music Festival in Vitebsk.jpg|thumb|На канцэрце, прысвечаным Дню культуры Расіі, 2008]] З сярэдзіны 2000-х гадоў, «Славянскі Базар» робіцца асноўным культурным мерапрыемствам для Беларусі, на якое выдаткоўваюцца горошы з дзяржаўнага бюджэта і бюджэта Саюзнай Дзяржавы. З-за вялізнага наплыва прадстаўнікоў масавай поп-культуры, фестываль пачынае губляць канцэпцыю, на якой будавалася асноўная ідэя — «Праз мастацтва — да міру і ўзаемапаразумення». Нягледзячы на наяўнасць вялікай колькасці культурных мерапрыемстваў мастацкага кірунку, асноўная ўвага прэсы, тэлегледачоў і наведвальнікаў фестывалю сканцэнтравалася на сольных канцэртах вядомых расійскіх выканаўцаў. У той жа час фестываль пачаў губляць прывабнасць для расійскіх тэлеканалаў, што тлумачылася яго кансерватыўнасцю і не адпаведнасцю сучаснаму тэлевізійнаму фармату. Узбуйненне датычылася не толькі фармата мерапрыемства, але і колькасці фестывальных дзён. Калі напачатку свайго існавання праграма фестывалю ўмяшчалася ў 4 дня, то ў 2012 фестываль доўжыўся 7 дзён. Галоўнай цікавасцю зрабіўся конкурс маладых выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск», які праходзіць падчас фестывалю. Вырас прафесійны ўзровень удзельнікаў у параўнянні з першымі гадамі існавання конкурса, але за гэты час конкурс некалькі разоў рабіўся прадметам спрэчак і скандалаў у прэсе з-за магчымага дагаворнага галасавання членаў журы, як тое было ў 2006, 2009<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2010/06/01/ic_media_video_117_4284/|title=Радзівону Басу да гэтых пор сорамна за тое, якім чынам Расія атрымала Гран-пры «Славянскага базара-2009»|accessdate=July 23, 2013|archive-date=8 сакавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130308144930/http://naviny.by/rubrics/culture/2010/06/01/ic_media_video_117_4284/|url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref> і 2012 гадах. У той жа час конкурс зрабіўся стартавай пляцоўкай для тых артыстаў з [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], хто потым спрабаваў свае сілы ў нацыянальных адборах на конкурс [[Еўрабачанне]], а некаторыя ўдзельнікі і пераможцы віцебскага фестываля нават атрымлівалі перамогу ў агульнаеўрапейскім конкурсе, як напрыклад [[Marie N|Марыя Навумава]] з [[Латвія|Латвіі]]. Адной з традыцый базара з 2006 года зрабілася запрашэнне пераможцаў і ўдзельнікаў Еўрабачання для ўдзелу ў фестывальных мерапрыемствах, а таксама правядзенне так званых еўра-вечарын. Тым самым фестывальнае кіраўніцтва рабіла ўсё больш вялікі ўхіл у бок масавай поп-культуры, адыходзячы ад традыцыйнай і класічнай. Узрасла і палітызацыя фестываля. Кожны год фестываль урачыста адкрываецца асабіста Аляксандрам Лукашэнкам, што суправаджаецца ўзмацненнем мер бяспекі ў Віцебску і «ачышчэннем» горада ад актывістаў апазіцыйнага руху ў дні правядзення фестываля<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=40829|title=Драконаўскія меры бяспекі на «Славянскім базары»|accessdate=July 23, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=40789|title=Зачыстка перад «Славянскім базарам»: у Віцебску затрыманыя браты Каваленкі|accessdate=July 23, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=57158|title=Арышты ў Віцебску падчас «Славянскага базара» — затрыманая маці Паўла Севярынца|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Падчас адкрыцця фестывалю ў 2010 годзе Лукашэнка адзначыў, што «Славянскі базар у Віцебску» стаў часткай не толькі культуры, але і вялікай палітыкі<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=40832|title=Лукашэнка: «Славянскі базар» — гэта вялікая палітыка|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Палітчная ангажаванасць фестывалю яшчэ больш выразна праявілася ў 2011 годзе, калі дзяржаўнае агенцтва [[БелТА]] абурылася фактам адсутнасці віншавання з «Славянскага Базара» з 20-годдзем з боку тагачаснага прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]]<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/politics/Prezident-Rossii-ne-napravil-pozdravlenie-s-otkrytiem-XX-jubilejnogo-Slavjanskogo-bazara-v-Vitebske_i_563072.html|title=Прэзідэнт Расіі не накіраваў віншаванне з нагодны адкрыцця ХХ юбілейнага "Славянскага Базара ў Віцебску"|accessdate=July 23, 2013}}{{ref-ru}}</ref>, які быў затым раскрытыкаваны [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачаннем]]<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=57195|title=Беларускае ТБ працягнула кампанію супраць Мядзведзева: Крэмль плюнуў у душу «Славянскага базару»|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Палітыка не абыйшла таксама і ўдзельнікаў «Славянскага Базара». Так шведская спявачка і пераможца [[Еўрабачанне 2012|Еўрабачання-2012]] [[Ларын]] падчас свайго знаходжання ў Віцебску ў 2012 годзе сустрэлася з жонкай арыштаванага праваабаронцы [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] і падпісалася пад петыцыяй у адмену [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]] ў Беларусі<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=76753|title=Ларын сустрэлася з жонкай Бяляцкага: «Ваша змаганне справядлівае»|accessdate=July 23, 2013}}</ref>.   === Новы фармат: 2013—2020 === У 2013 годзе ў кіраўніцтва фестываля абнавілася. 1 сакавіка пакінуў свой пост нязменны шматгадовы дырэктар міжнароднага фестывалю і дырэктар Цэнтра культуры «Віцебск» Радзівон Бас. Новым дырэктарам стаў [[Аляксандр Сідарэнка]]. Ён узначаліў Цэнтр культуры «Віцебск» пасля таго, як Бас напісаў заяву аб звальненні па ўласным жаданні. Да гэтага Сідарэнка быў першым намеснікам генеральнага дырэктара Цэнтра культуры «Віцебск», працаваў ва ўпраўленні культуры аблвыканкама і ў гарвыканкаме. Адной з імаверных прычын адстаўкі Баса лічылася крытыка фармата і ўзроўню правядзення «Славянскага базару» з боку вышэйшага кіраўніцтва, асабліва факт дамінавання расійскай эстрады<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/by/2013/03/slavyanskii-bazar-ostalsya-bez-direktora|title="Славянскі базар" застаўся без дырэктара|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Наступным крокам арганізатараў і новага кіраўніцтва стала змена фармата правядзення фестывалю. Нягледзячы на тое, што 22 лютага віцэ-прэм’ер [[Анатоль Тозік]] правёў пасяджэнне арганізацыйнага камітэта па падрыхтоўцы і правядзенні фестывалю, на якім абяркоўвался звычайны фармат фестывалю<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=105605|title=«Славянскі базар» прапаноўваецца правесці з 11 па 17 ліпеня|accessdate=July 23, 2013}}</ref>, ужо 22 мая 2013 года на прэс-канферэнцыі было заяўлена, што для правядзення мерапрыемства адведзена толькі 5 дзён. Скарачэнне зведалі дні культуры краін-заснавальніц «Славянскага базару»: Беларусі, Расіі і Украіны. Замест іх было прапанавана правесці толькі адзін — Саюзнай дзяржавы<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=110059|title=«Славянскі базар» будзе сёлета карацейшы|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Фестываль 2013 адзначыўся таксама скандалам звязаным з прымусам выканаўцаў спяваць пад фанаграмму падчас цырымоніі адкрыцця, што вызвала пэўную хвалю абурэння ад расійскіх поп-выканаўцаў<ref>{{cite web|url=http://euroradio.by/na-slavyanskim-bazary-artystau-prymusili-spyavac-pad-fanagrammu-videa|title=На “Славянскім базары” артыстаў прымусілі спяваць пад фанаграму|accessdate=July 23, 2013|archive-date=18 ліпеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718080040/http://euroradio.by/na-slavyanskim-bazary-artystau-prymusili-spyavac-pad-fanagrammu-videa|url-status=dead}}</ref>. 8 верасня 2015 года Аляксандр Лукашэнка заснаваў для ўдзельнікаў музычнага конкурсу прэмію «Славянская надзея» — спецыяльны прыз кіраўніка дзяржавы за лепшае ўвасабленне ў творах вакальнага мастацтва славянскай тэмы<ref name=slavjanskibazar_35075>http://www.soyuz.by/projects/soyuz-projects/slavjanskibazar/35075.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191015073943/http://www.soyuz.by/projects/soyuz-projects/slavjanskibazar/35075.html |date=15 кастрычніка 2019 }}</ref>. === Працяг русіфкацыі і дэславянізацыя конкурса: з 2021 === Вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] ў Беларусі і [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]], якія спыніліся гвалтоўным чынам з боку беларускіх уладаў, а таксама [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|міграцыйны крызіс на мяжы Беларусі і Еўрасаюза]] адмоўна адбіліся, як на рэпутацыі фестывалю, так і спісе яго ўдзельнікаў. Удзел у фестывалі ў любой якасці (госця, канкурсанта, сябра журы) пачаў негатыўна ўспрымацца ва ўсходніх краінах [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], а таксама ва Украіне. Вакол фестывалю 2021 года адбылося некалькі скандалаў праз удзел украінскіх<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270975|title=Чарговы вядучы ад Украіны адмовіўся ехаць на «Славянскі базар»|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>, літоўскіх, латышскіх і некаторых расійскіх дзеячаў культуры і мастацтва. Удзел вядомых у сябе на радзіме вядучых, спевакоў і іншых культурных дзеячаў моцна крытыкаваўся грамадскасцю і паклоннікамі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=272976|title=Украінская спявачка ў эфіры АНТ сказала, што паедзе на «Славянскі базар». Але затым заявіла, што яе не так зразумелі|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271394|title=Агурбаш: Артысты, якія не паедуць на «Славянскі базар», аўтаматычна пераходзяць на бок святла|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>, якія праводзілі адмысловыя акцыі на [[Instagram]]-старонках артыстаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270605|title=Следам за Галусцянам і Івановым ад «Славянскага базару» адмовілася Maruv|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271004|title=Расійская спявачка Наташа Каралёва не будзе ўдзельнічаць у «Славянскім базары»|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|вайны Расіі супраць Украіны ў 2022 годзе]] і [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|ўдзеле беларускіх уладаў]] на баку Расіі, пазіцыі фестывалю з яго дэвізам «Праз мастацтва — да міру і ўзаемаразумення!» была нанесена значная шкода, бо Беларусь перастала быць нейтральнай часткай канфлікту. Беларусь атрымала [[Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі|новыя пакеты санкцый]], а ўсе культурніцкія і спартыўныя мерапрыемствы былі ці скасаваныя ці змянілі фармат пад нейтральныя краіны, якія адкрыта не падтрымалі ніводзін бок у вайне ці засталіся на баку Расіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/292375|title=Стала вядома, каго з артыстаў запрасілі на «Славянскі базар». У асноўным тых, хто за вайну|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. З 2022 года Украіна спыніла свой шматгадовы ўдзел ў фестывалі і ў конкурсе маладых выканаўцаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/295472|title=Лукашэнка на адкрыцці «Славянскага базару» прыкметна кульгаў. А ўдзельніцу ад Украіны знайшлі толькі адну|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. Тэндэнцыя на прысутнасць расійскіх поп-зорак, дамінаване расійскіх наратываў і рускамоўнай культурнай павесткі ўзрасла. Арганізатары фестывалю зрабілі акцэнт на настальгію па савецкаму мінуламу, а таксама на расійскую поп-музыку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=275656|title=Мог называцца «Новая Еўропа». Чаму ўзнік «Славянскі Базар» і ці купляюць на яго квіткі|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. У дызайне сцэны і спадарожных элементаў (акрамя асноўнага лагатыпа) цалкам займела перавагу руская мова, а артысты з Расіі цалкам пераважаюць у сваёй прысутнасці на культурніцкіх і гала-мерапрыемствах фестывалю. Адбылася хуткая дэславянізацыя конкурсу, які праходзіць у дні фестывалю. У конкурснай праграме вылучылася тэндэнцыя больш масавага ўдзелу канкурсантаў з усходніх краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] ці нееўрапейскіх канкурсантаў з [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. З 13 краін [[Еўропа|Еўропы]], дзе славянская мова з’яўляецца дзяржаўнай, толькі 3 (Беларусь, Расія, [[Боснія і Герцагавіна]]) прымаюць сталы ўдзел у фестывалі пасля пачатку Расійска-Украінскай вайны. У 2021 годзе з 14 удзельнікаў конкурсу толькі 6 прадстаўлялі [[Славянскія краіны|славянамоўныя]] краіны, з іх трое былі прадстаўнікамі Беларусі, Украіны і Расіі. З 14 удзельнікаў конкурсу 2022 года толькі 5 прадстаўлялі славянамоўныя краіны, з іх двое былі прадстаўнікамі Беларусі і Расіі. У конкурсе 2023 года доля ўдзельнікаў з славянамоўных краін знізілася да 3-х чалавек з 14, двое з якіх былі прадстаўнікамі Беларусі і Расіі. Такім чынам доля краін-ўдзельніц, дзе мова [[Славянскія мовы|славянскай моўнай групы]] з’яўляецца [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]], скарацілася з 42 % у [[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2020 года|2020]] да 20 % у 2023. Для параўнання: у 2010 годзе гэты паказчык дасягаў 55 %, а ў 1994 амаль 69 %. {| class="wikitable" |+ ! colspan="8" |Доля удзельнікаў конкурса з Славянскіх краін |- |'''1992''' |'''1994''' |'''2000''' |'''2005''' |'''2010''' |'''2015''' |'''[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2020 года|2020]]''' |2025 |- |100% |69% |55% |48% |58% |40% |42% |21% |} == Сімволіка фестывалю == Згодна з афіцыйным тлумачэннем Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» пазіцыяніруе сябе як «доўгатэрміновая, буйнамаштабная, міждзяржаўная культурная акцыя [[Саюзная Дзяржава|Саюза Расіі і Беларусі]], якая арыентавана на аб’яднанне шматнацыянальных творчых сіл, усяго самага каштоўнага, чым славіцца кожная з нацыянальных культур, на ўзаемадзеянне і ўзаемапранікненне розных культур, духоўнае яднанне народаў свету, стварэнне мірнай супольнасці. Фестываль мае адкрыты масавы характар, спрыяе адраджэнню і развіццю мастацкай культуры і мастацтва ў цэлым». Фест закліканы падтрымліваць маладыя таленты і наватарства ў мастацтве. Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» мае свой фестывальны знак (лагатып), фестывальны дэвіз, фестывальны сцяг, фестывальныя прызы і дыпломы. Фестывальны знак (лагатып) уяўляе сабой графічны малюнак кветкі [[васілёк|васілька]] (традыцыйнага для [[славянскія краіны|славянскіх краін]]), размешчанага на нотным стане. На лінейках нотнага стана, сімвалізуючых музычныя кірункі ў мастацтве, размяшчаецца славесны лагатып «Славянскі базар у Віцебску» на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Назва фестывалю паўтараецца на [[руская мова|рускай]] і [[англійская мова|англійскай мовах]], размяшчаючыся па крузе вакол фестывальнага знака. Фестывальны сцяг — палатно белага колеру са шматколерным фестывальным знакам у цэнтры. Дэвізам фестывалю з’яўляецца заклік «Праз мастацтва — да міру і ўзаемапаразумення!» У гэтым дэвізе складзены асноватворныя ідэі фестывалю. Гэта зварот да ўсіх удзельнікаў фестывалю, заклік да міру, прыгажосці, гармоніі і дасканаласці<ref>{{cite web|url=http://festival.vitebsk.by/ru/festival/symb|title=Сімволіка «Славянскага базара»|accessdate=July 23, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080809155357/http://festival.vitebsk.by/ru/festival/symb|archivedate=9 жніўня 2008|url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>. == Праграма і фармат фестывалю == [[Файл:2011. Stamp of Belarus 18-2011-06-29-m1.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі, 2011]] === Культурная праграма === Праграма і фармат фестывалю зведалі некалькі трансфрамацый за час існавання мерапрыемства, але некаторыя элементы захоўваліся пастаянна і сталі традыцыйнымі. Да традыцыйных элементаў фестывалю варта аднесці ўрачыстыя адкрыццё і закрыццё фестывалю. Звычайна афіцыйныя мерапрыемствы пачынаюцца з прэс-канферэнцыі кіраўніцтва фестывалю і скончваюцца вялікім канцэртам адкрыцця ў [[Летні амфітэатр|Летнім амфітэатры]] Віцебска. Адметнай рысай канцэртаў адкрыцця і закрыцця з’яўляецца наяўнасць адразу трох вядучых, якія прадстаўляюць тры краіны-заснаваліцы «Славянскага базара». Першы фестываль адкрывалі тры жанчыны: [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] з Беларусі, Святлана Маргунова з Расіі і Віктар Вівласенка з Украіны. З 1993 года ў тройцы вядучых з’явілася [[Алена Спірыдовіч]], якая з тых часоў з’яўляецца нязменнай вядучай мерапрыемстваў у Летнім амфітэатры ад Беларусі. Традыцыйным з’яўляецца і прывітанне ўсім гледачам, якое паўтараецца на беларускай, рускай і [[украінская мова|ўкраінскай мовах]]. Да 2013 года на фестывалі праводзіліся так званыя дні культуры краін-заснавальніц «Славянскага базара». Звычайна ў гэтыя дні праводзілся выстаўкі, прэзентацыі, іншыя мерапрыемствы прысвечаныя культурным з’явам і жыццю Беларусі, Расіі ці Украіны. Фіналам кожнага дня культуры быў канцэрт майстроў культуры кожнай краіны. З пачатку 2000-х гадоў пачынае назірацца своеасаблівая праява абыякавасці да адмыслованга культурнага дня з боку ўкраінскай дэлегацыі. У асноўным гэта было звязана з недахопамі ў фінансаванні і невялікай папулярнасцю фестывалю ва Украіне. У 2006 годзе прыезд украінскай дэлегацыі, як і правядзенне мерапрыемстваў прысвечаных дню ўкраінскай культуры падчас фестываля, выклікаў шмат сумневаў і пытанняў. Гэта было звязана са зменамі ва ўкраінскім заканадаўстве, якое датычылася, між іншым, і арганізацыі фінансавання ўдзелу ўкраінскай дэлегацыі<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=2413|title=«Славянскі базар» пройдзе без Украіны?|accessdate=July 24, 2013}}{{ref-ua}}</ref>. У выніку дзень украінскай культуры на «Славянскім Базары» быў праведзены<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=2642|title=На «Славянскім базары» ўсё-такі будзе дзень Украіны|accessdate=July 24, 2013}}</ref>, але негатыўная тэндэнцыі ў дадзеным напрамку захаваліся, што імаверна было адным з прычын скасавання дзён культуры ў 2013 годзе. У першыя гады свайго існавання, фестывальнае кіраўніцтва не абмяжоўвался правядзеннем дзён культур толькі трох краін. У 1994 годзе ўпершыню прайшлі дні польскай і балгарскай культр (за выключеннем канцэртаў майстроў культуры). У 2002 годзе быў арганізаваны дзень культуры Балканскіх краін. Але гэта так і не зрабілася традыцыяй падчас фестываля. Сама насычанымі мерапрыемстваімі застваліся беларускі і расійскі дні. З 2006 года на фестывалі з’явіўся дзень Саюзнай Дзяржавы, які ў 2013 годзе замяніў скасаваныя дні культуры трох краін. Дастатковую папулярнасць падчас фестывалю набылі сольныя канцэрты поп-спевакоў. З сярэдзіны 2000-х гадоў яны сталі асноўнай крыніцай прыбытку для «Славянскага базара», бо збіраюць вялікую колькасць гледачоў. Зборы с канцэртаў былі настолкі вялікімі, што ў 2008 годзе віцэ-прэм’ер [[Аляксандр Мікалаевіч Косінец|Аляксандр Косінец]] прапанаваў вывесці фестываль на [[самаакупнасць]]<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture?id=245739|title=Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» мусіць стаць самаакупным праектам|accessdate=July 24, 2013}}{{ref-ru}}</ref>. У той жа час факт звышпрысутнасці расійскай [[поп-культура|поп-культуры]] на «Славянскім базары» зрабіўся аб’ектам крытыкі ў адрас арганізатараў фестывалю<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=57216|title=Сяргей Будкін: «Няхай жыве «Славянскі базар»!|accessdate=July 24, 2013}}</ref>. Да поп-культурных традыцыйных з’яў можна аднесці і адмысловыя прэс-канферэнцыі «Зорны Час» — сустрэчы журналістаў з дзеячамі тэатра і кіно. Таксама ва ўсе фестывальныя дні ў Віцебску праводзіцца шмат культурных імпрэз: кіна- і тэатральныя прэм’еры, мастацкія выстаўкі, фестывалі народнай творчасці, працуюць разнастайныя кірмашы. З самага заснавання фестывалю, працуе «Горад Майстроў» — адмысловы кірмаш народных рамёстваў. Змянялася таксама і колькасць дзён адведзеных для правядзення фестывалю. На самым пачатку фестываль доўжыўся не больш за 4 дні, ў той час як у другой палове 2000-х гадоў колькасць фестывальных дзён дасягала 8 і болей. У 2013 годзе арганізатары вырашылі паменшыць колькасць дзён ізноў да пачатковых чатырох дзеля павялічэння якасці фестывалю. === Конкурс маладых выканаўцаў === {{main|Конкурс выканаўцаў эстраднай песні "Віцебск"}} [[Файл:Ruslana in Cologne, Germany 06.JPG|thumb|Ruslana in Cologne, Germany 06|[[Руслана]] — уладальніца Гран-пры конкурсу маладых выканаўцаў 1996]] Традыцыйным для фестывалю з’яўляецца конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск». Конкурс з’яўляецца адзіным фестывальным мерапрыемствам, якое прысутнічала на ўсіх без выключэння віцебскіх фестывалях пачынаючы ад моманту заснавання «Славянскага базару» у 1992 годзе. Паводле афіцыйнай фармулёўкі, конкурс мае за мэту «раскрыццё і падтрымку маладых талентаў, папулярызацыю музыкальнай культуры і мастацтва, узаемадзеянне і дыялог культур розных краін»<ref>{{cite web|url=http://newsby.org/documents/razn/pos01/postn01296.htm|title=Пастанова Міністэрства культуры РБ аб Міжнародным фестывалі мастацтваў "Славянскі базар у Віцебску"|accessdate=July 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621051817/http://newsby.org/documents/razn/pos01/postn01296.htm|archivedate=21 чэрвеня 2010|url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Kudaibergen at New Wave in 2019.jpg|thumb|[[Дзімаш Кудайберген]] — уладальнік Гран-пры 2015 года]] Конкурс праводзяць у два туры, кожны тур у асобны дзень. Для конкурсу характэрны спецыфічныя патрабаванні, як патрабаванне спяваць песню кампазітара з славянскай краіны на адной з моў [[Славянскія мовы|славянскай моўнай групы]] ў суправаджэнні Нацыянальнага канцэртнага аркестра Беларусі пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг|Міхаіла Фінберга]] ў адзін з конкурсных дзён. Для ўдзелу ў конкурсе дапускаюцца выканаўцы ад 18 да 31 года. Кожная краіна мае права быць прадстаўлена толькі адным выканаўцам. Да 2006 года краіны-заснавальніцы фестывалю мелі магчымасць вылучаць двух прадстаўнікоў на конкурс, але ў мэтах павышэння відовішчнасці і папулярызацыі, гэта правіла было скасавана. Канкурсантаў ацэньвае міжнароднае журы. У асноўным гэта прадстаўнікі культурнай і мастацкай эліты з краін-удзельніц фестывалю. Колькасць членаў журы ад года на год мянялася: максімальная колькасць членаў журы была ў 1992 і 1993 гадах — 15 чалавек, мінімальная колькасць — 10 чалавек. Журы ацэньвае канкурсантаў па 10-бальнай сістэме, з пэўнай умовай не ацэньваць ніжэй за 4 бала. Ацэнкі журы суміруюць за два тура конкурсу і па рэзультатах выяўляюцца ўладальнікі Гран-пры, першай, другой і трэцяй прэміі. Па ўмовах конкурсу журы мае права не ўручаць Гран-пры, калі немагчыма вызначыць удзельніка, які падыходзіць паводле патрабаваных крытэрыяў для ўручэння прэміі. За ўсю гісторыю конкурсу такое здаралася толькі ў 1992, 1994 і 2017 гадах. Найбольш паспяховымі сярод удзельнікаў конкурсу былі прадстаўнікі Беларусі, якія атрымлівалі перамогу 7 разоў. Прадстаўнікі Украіны і [[Югаславія|Югаславіі]] перамагалі ў конкурсах 5 разоў,  Казахстана — 4 разы.. Шмат для каго з беларускіх прадстаўнікоў фестываль зрабіўся стартавай кропкай у музычнай кар’еры: [[Іна Афанасьева]], [[Ірына Дарафеева]], [[Вікторыя Алешка]], [[Пётр Ялфімаў]] і іншыя пачыналі свае творчыя кар’еры з удзелу ў віцебскім конкурсе. Сярод небеларускіх удзельнікаў конкурсу найбольшых поспехаў дасягнулі Марыя Навумава з Латвіі і [[Руслана]] з Украіны, якія рабіліся пераможцамі конкурсу Еўрабачанне ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|2002]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] гадах адпаведна. Вялікую папулярнасць у сваіх краінах і [[Еўропа|Еўропе]] атрымалі [[Жэлька Ёксімавіч]] з [[Сербія|Сербіі]], [[Ташэ Праескі]] і Бобі Майсоскі з [[Македонія|Македоніі]]. З 2003 года праводзяць і дзіцячую версію конкурсу «Віцебск». У 1996—2002 гадах гэтаму папярэднічаў фестываль дзіцячых шоу-праграм. У дзіцячым конкурсе маюць права ўдзельнічаць дзеці ад 7 да 12 гадоў. Правілы амаль не адрозніваюцца ад дарослага конкурсу, за выключэннем умовы выканання кампазіцый пад аркестр. Балы, якія атрымоўваюць канкурсанты ў дзіцячым конкурсе, звычайна не публікуюць. Найбольшай колькасцю перамог у дзіцячым конкурсе валодаюць Беларусь — 7 Гран-пры і [[Румынія]] — яе прадстаўнікі 4 разы атрымлівалі Гран-пры конкурсу. {| class="wikitable" |+Пераможцы конкурса "Віцебск" !Год !Асноўны Конкурс !Дзіцячы конкурс |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1992 года|1992]] |{{сцяг Украіны}} {{iw|Алэкса Берэст|Алэкса Берэст|uk|Олекса Берест}} {{efn|Уладальнік Першай прэміі. Гран-Пры ў гэтым годзе не прысуджаўся.}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1993 года|1993]] |{{сцяг Украіны}} {{iw|Таісія Павалій|Таісія Павалій|uk|Повалій Таїсія Миколаївна}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1994 года|1994]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Мілан "Шчэпа" Шчэпавіч|Мілан "Шчэпа" Шчэпавіч|sr|Милан Шћеповић}} {{efn|Уладальнік Першай прэміі. Гран-Пры ў гэтым годзе не прысуджаўся.}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1995 года|1995]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Філіп Жмахер|Філіп Жмахер|sr|Filip Žmaher}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1996 года|1996]] |{{сцяг Украіны}} [[Руслана|Руслана Лыжычка]] |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1997 года|1997]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Святлана Слаўкавіч|Святлана Слаўкавіч|sr|Цеца Славковић}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1998 года|1998]] |{{flagicon|ISR}} Рафаэль Даган |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1999 года|1999]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} [[Жэлька Ёксімавіч]] |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2000 года|2000]] |{{flagicon|MKD}} {{iw|Тошэ Проескі|Тошэ Проескі|en|Toše Proeski}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2001 года|2001]] |{{сцяг Расіі}} Тэона Дольнікава |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2002 года|2002]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Мілаван "Зікі" Зімоніч|Мілаван "Зікі" Зімоніч|sr|Милован Зимоњић}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2003 года|2003]] |{{сцяг Беларусі}} Максім Сапацькоў |{{сцяг Румыніі}} Ноні Разван Энэ |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2004 года|2004]] |{{сцяг Беларусі}} [[Пётр Ялфімаў]] |{{сцяг Расіі}} Раман Грычушнікаў |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2005 года|2005]] |{{сцяг Беларусі}} [[Паліна Смолава]] |{{сцяг Беларусі}} [[Ксенія Сітнік]] |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2006 года|2006]] |{{сцяг Расіі}} Аксана Багаслоўская |{{сцяг Польшчы}} Катажына "Кася-Бэла" Меднік |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2007 года|2007]] |{{сцяг Украіны}} Наталя Краснянска |{{сцяг Беларусі}} [[Андрэй Кунец]] |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2008 года|2008]] |{{сцяг Літвы}} {{iw|Данатас Монтвідас|Данатас Монтвідас|en|Donny Montell}} |{{сцяг Расіі}} [[Луара Айрапецян|Лара]]{{efn|Армянская выканаўца [[Луара Айрапецян]] прадстаўляла на конкурсе 2008 года Расію пад псеўданімам Лара.}} |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2009 года|2009]] |{{сцяг Расіі}} Дзмітры Даніленка |{{сцяг Румыніі}} Марыя Крысціна Крэчун |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2010 года|2010]] |{{сцяг Харватыі}} {{iw|Дамір Кеджа|Дамір Кеджа|en|Damir Kedžo}} |{{сцяг Румыніі}} Марыа Галатану |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2011 года|2011]] |{{сцяг Беларусі}} [[Алена Ланская]] |{{сцяг Румыніі}} Ралука-Элена Урсу |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2012 года|2012]] |{{flagicon|MKD}} {{iw|Бобан Майсоўскі|Бобан Майсоўскі|en|Bobi Mojsovski}} |{{сцяг Грузіі}} Марыям Бічашвілі |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2013 года|2013]] |{{сцяг Польшчы}} Міхал Качмарэк |{{сцяг Балгарыі}} Персіяна Дзімітрава |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2014 года|2014]] |{{сцяг Мексікі}} {{iw|Радрыга дэ ла Кадэна|Радрыга дэ ла Кадэна|en|Rodrigo de la Cadena}} |{{сцяг Украіны}} Анастасія Багінская |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2015 года|2015]] |{{сцяг Казахстана}} {{iw|Дзімаш Кудайберген|Дзімаш Кудайберген|en|Dimash Qudaibergen}} |{{сцяг Казахстана}} Луіза Нуркуатава |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2016 года|2016]] |{{сцяг Беларусі}} Аляксей Грос |{{сцяг Расіі}} Настасся Гладзіліна |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2017 года|2017]] |{{сцяг Украіны}} {{iw|Уладзіслаў Сытнік|Уладзіслаў Сытнік|uk|Ситнік Владислав Анатолійович}} {{efn|Уладальнік Першай прэміі. Гран-Пры ў гэтым годзе не прысуджаўся.}} |{{сцяг Беларусі}} Марыя Магільная |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2018 года|2018]] |{{сцяг Румыніі}} Марчэл Рошка |{{сцяг Украіны}} Аляксандр Балабанаў |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2019 года|2019]] |{{сцяг Казахстана}} Адыльхан Макін |{{сцяг Беларусі}} Ксенія Галецкая |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2020 года|2020]] |{{сцяг Беларусі}} Раман Волазнеў |{{сцяг Беларусі}} Ангеліна Ламака |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2021 года|2021]] |{{сцяг Казахстана}} Рухія Байдукенава |{{сцяг Чарнагорыі}} Комнен Вукавіч |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2022 года|2022]] |{{сцяг Беларусі}} Ганна Трубяцкая |{{сцяг Беларусі}} Елісей Касіч |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2023 года|2023]] |{{сцяг Арменіі}} {{iw|Маша Мнджаян|Маша Мнджаян|en|Masha Mnjoyan}} |{{сцяг Казахстана}} Шэрхан Арыстан |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2024 года|2024]] |{{сцяг Малдовы}} Караліна Балан |{{Сцяг Узбекістана}} Ясміна Хуснідынава |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2025 года|2025]] |{{сцяг Казахстана}} Алмагуль Баталіева |{{сцяг Беларусі}} Амалія Сухан |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2026 года|2026]] |{{Сцяг Італіі}} Soraya (Розі Альфана) |{{сцяг Беларусі}} Лізавета Цупрык |} {{notelist}} == Трансляцыі фестывалю == [[Беларускае тэлебачанне]] цалкам забяспечвае трансляцыі ўсіх фестывальных і конкурсных дзён. Канцэрты адкрыцця і закрыцця, конкурсныя дні, канцэрты майстроў культуры транслюцца ў прамым эфіры на тэлеканалах «[[Беларусь 1]]» і «[[Беларусь 24]]». У мінулым трансляцыі праводзілі і на тэлеканале «[[Беларусь 2|Лад]]». Забеспячэннем трансляцый са «Славянскага базару» на тэрыторыі Расіі займаецца УДТРК. Тэлеканалы «[[Расія-1]]» і «[[РТР-Беларусь]]», якія ўваходзяць у холдынг, транслююць фестывальныя канцэрты ў скарочанай версіі на наступны дзень. У мінулым міжнародныя трансляцыі з фестывалю забяспечваў украінскі спадарожнікавы [[Міжнародны Славянскі Канал]]. Цяпер спадарожнікавыя трансляцыі арганізуюцца праз «Беларусь 24». == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} == Спасылкі == {{Commonscat|Slavianski bazar}} * [http://festival.vitebsk.by Афіцыйны сайт Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329132451/http://festival.vitebsk.by/ |date=29 сакавіка 2014 }} * [http://gck.by Афіцыйны сайт цэнтра культуры «Віцебск»] * [http://news.vitebsk.cc/?tag=slavyanski-bazaar Навіны Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090501211051/http://news.vitebsk.cc/?tag=slavyanski-bazaar |date=1 мая 2009 }} * [http://interfax.by/entertainment/slavyanskii-bazar «Славянскі Базар» на interfax.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090715111708/http://interfax.by/entertainment/slavyanskii-bazar |date=15 ліпеня 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск»}} [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:1992 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Славянскі базар у Віцебску| ]] 8x1mr9osmk8fbyx1tan3s9x3tc5hi9b Вадзяны млын 0 59601 5192211 4656922 2026-09-02T21:47:38Z IshaBarnes 124956 5192211 wikitext text/x-wiki [[Файл:Будынак былога вадзянога млына. г. Ворша.JPG|thumb|Будынак былога вадзянога млына ў Оршы, [[Аршанскі этнаграфічны музей «Млын»|этнаграфічны музей «Млын»]].]] [[Файл:Water mill in the village Volma. 19-20 sent.jpg|thumb|Вадзяны млын у вёсцы [[Вёска Волма|Волма]] на паштовай марцы]] '''Вадзяны [[млын]]''' — збудаванне для абмалоту зерня, механізмы якога прыводзяцца ў рух сілай вады. Вадзяныя млыны з’явіліся на Беларусі ў XII—XIII стст. першапачаткова пры гаспадарках князёў і заможных [[манастыр]]оў. Іх распаўсюджанне магло адбыцца пад уплывам заходніх суседзяў: напрыклад, у палякаў вадзяныя млыны вядомыя з XII ст. Асобны артыкул, прысвечаны ўрэгуляванню пытання будаўніцтва вадзяных млыноў, маецца ў [[Статут 1529|Статуце 1529]] года. На тэрыторыі Беларусі вадзяныя млыны шырока бытавалі да пачатку XX ст.: так, у адным [[Крычаўскае графства|Крычаўскім графстве]] ў [[1786]] годзе налічвалася 33 вадзяныя млыны. [[Файл:Bychaŭ. Быхаў (1648-54).jpg|230px|thumb|Панарама [[Быхаў|Быхава]], гравюра XVII ст. У цэнтры пазначаны літарай К вадзяны млын.]] Месцам усталявання млыноў звычайна былі берагі рэк або праточных азёраў. Для павелічэння вытворчасці млына перад імі маглі стварацца штучныя ставы. Млыны на невялікіх ставах мелі адпаведныя памеры і будаваліся звычайна з дрэва, у той час як на вялікіх ставах маглі будавацца мураваныя двухпавярховыя млыны. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вадзяныя млыны]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] 8gm8j1ij65u5s29uaq2syq3u9iltcxq Млын 0 59602 5192207 5157144 2026-09-02T21:42:35Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5192207 wikitext text/x-wiki [[File:Mlyn-vjatrak.jpg|thumb|Ветраны млын у Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры i побыту]] '''Млы́н''' — гаспадарчае збудаванне абсталяванае механізмам для абмалоту зерня. Галоўным элементам млына з'яўляюцца жорны ў выглядзе двух цыліндрычных камянёў, якія ўласна і мелюць зерне. Рознымі, аднак, маглі быць рухаючыя механізмы. Паводле іх млыны падзяляюцца на: * [[Вятрак|Ветраныя]] * [[Вадзяны млын|Вадзяныя]] * [[Паравы млын|Паравыя]] На тэрыторыі Беларусі першымі з'явіліся вадзяныя млыны, верагодна яшчэ ў ХІІ стагоддзі. У другой палове ХІХ шырокае распаўсюджанне набылі [[Вятрак|ветракі]] або ветраныя млыны. Пасля Вялікай Айчыннай вайны ўсе млыны паступова замяняліся млынамі з электрарухавіком.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|5|Млын вадзяны|219}}</ref> Асобным відам млына з'яўляецца ''крупару́шка'' (іншыя назвы ''крупадзё́рка'', ''абдзіралка''<ref>{{verbum.by|tsblm2022|крупадзёрка|крупадзёрка}}</ref><ref>{{verbum.by|tsbm|abdziralka|абдзіралка}}</ref>). Маючы аналагічныя млыну рухаючыя механізмы, крупарушка дробіць зерне, але не змяльчае яго ў муку, і такім чынам стварае крупы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Ненадавец, А. М.'' Легенды старых млыноў / А. Ненадавец. – Мінск: Беларуская навука, 2018. – 278 с.: іл. – (Традыцыйны лад жыцця). ISBN 978-985-08-2234-5 * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Млын вадзяны|219}} * {{Крыніцы/ТСБЛМ (2022)||крупарушка}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mills}} {{Бібліяінфармацыя}} {{rq|stub|wikify}} [[Катэгорыя:Гаспадарчыя пабудовы]] [[Катэгорыя:Млыны| ]] oubvafvfa62a8en4su4970l38ay3tmf Бентас 0 61981 5192117 5170923 2026-09-02T14:57:23Z ~2026-45721-58 172891 5192117 wikitext text/x-wiki [[Файл:Neuston, Plankton, Nekton, Benthos.jpg|thumb|250px|Бентас (жыве на дне вадаёма) можна супрацьпаставіць нейстону (жыве на паверхні), планктону (дрэйфуе разам з воднымі плынямі) і нектону (можа плаваць супраць водных плыняў).]] '''Бе́нтас''' (ад грэч. ''Βένθος'' — глыбіня) — сукупнасць арганізмаў, якія жывуць на грунце і ў грунце дна вадаёмаў. У [[акіяналогія|акіяналогіі]] бентас — арганізмы, якія насяляюць марское дно; у прэснаводнай гідрабіялогіі — арганізмы, якія насяляюць дно кантынентальных вадаёмаў і вадацёкаў. Жывёлы, якія адносяцца да бентасу, называюцца заабентасам<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}} — С. 496.</ref>, а расліны — фітабентасам. Да бентасу адносяцца таксама многія [[пратысты]] (напрыклад большасць [[фарамініферы|фарамініфер]]). [[Файл:Nerr0878.jpg|thumb|250px|Ігласкурыя - прадстаўнікі макрабентаса.]] [[Рыбы]] і іншыя водныя арганізмы, што харчуюцца бентасам, завуцца бентафагамі. == Тыпы бентаса == [[Файл:Paramecium bursaria.jpg|thumb|250px|Інфузорыі - прыклад меябентаса.]] Заабентас паводле спосабу здабывання ежы дзеляць на: * [[Драпежніцтва|Драпежнікаў]], * Паядальнікі ўзвесі, * [[Грунтаеды]], * Скрэбатэлі, * [[Фільтратары]]. Паводле памераў вылучаюць: * [[макрабентас]], > 1 мм; * [[меябентас]], > 32 мкм і < 1 мм; * [[мікрабентас]], < 32 мкм. [[Файл:Libr0409.jpg|thumb|left|250px|"Разнастайнасць марскіх чарвякоў", малюнак М. Шлейдэна (1804-1881) паказвае прыклады заабентаса.]] Большасць заабентаса жыве на мелкаводных участках марэй. Раслінны бентас - пераважна водарасці. Бентас служыць у якасці ежы многім рыбам і іншым водным жывёлам, а таксама ўжываецца чалавекам (напрыклад, водарасці, мідыі, крабы, некаторыя рыбы). Прыклады бентасных арганізмаў - марскія зоркі, мідыі, камбалы, галатурыі, актыніі і іншыя. == У Беларусі == [[Файл:Pallasiola quadrispinosa.jpg|thumb|250px|[[Бакаплаў Паласа]] жыве ў грунце некаторых беларускіх азёр.]] Беларускія азёры багатыя на прэснаводны бентас. Сярод прадстаўнікоў ёсць і ўнікальныя. Напрыклад, Понтапарэя роднасная - ледавіковы рэлікт, знойдзены ў азёрах Паўднёвы Воласа і Снуды. Вадзяны вослік - іншая ракападобная істота (даўжынёй 12-20 мм), якая павольна поўзае па дне. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бентас||101}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідрабіялогія]] [[Катэгорыя:Акіяналогія]] [[Катэгорыя:Групы арганізмаў]] [[Катэгорыя:Грунт]] [[Катэгорыя:Бентас|*]] [[Катэгорыя:Біягеаграфія]] d6o70h5ggkv53m19u37gj7h38a597zu 5192118 5192117 2026-09-02T15:01:21Z ~2026-45721-58 172891 Дадаў спасылкі 5192118 wikitext text/x-wiki [[Файл:Neuston, Plankton, Nekton, Benthos.jpg|thumb|250px|Бентас (жыве на дне вадаёма) можна супрацьпаставіць нейстону (жыве на паверхні), планктону (дрэйфуе разам з воднымі плынямі) і нектону (можа плаваць супраць водных плыняў).]] '''Бе́нтас''' (ад грэч. ''Βένθος'' — глыбіня) — сукупнасць арганізмаў, якія жывуць на грунце і ў грунце дна вадаёмаў. У [[акіяналогія|акіяналогіі]] бентас — арганізмы, якія насяляюць марское дно; у прэснаводнай [[Гідрабіялогія|гідрабіялогіі]] — арганізмы, якія насяляюць дно кантынентальных вадаёмаў і вадацёкаў. Жывёлы, якія адносяцца да бентасу, называюцца [[Заабентас|заабентасам]]<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}} — С. 496.</ref>, а расліны — [[Фітабентас|фітабентасам]]. Да бентасу адносяцца таксама многія [[пратысты]] (напрыклад большасць [[фарамініферы|фарамініфер]]). [[Файл:Nerr0878.jpg|thumb|250px|Ігласкурыя - прадстаўнікі макрабентаса.]] [[Рыбы]] і іншыя водныя арганізмы, што харчуюцца бентасам, завуцца бентафагамі. == Тыпы бентаса == [[Файл:Paramecium bursaria.jpg|thumb|250px|Інфузорыі - прыклад меябентаса.]] Заабентас паводле спосабу здабывання ежы дзеляць на: * [[Драпежніцтва|Драпежнікаў]], * Паядальнікі ўзвесі, * [[Грунтаеды]], * Скрэбатэлі, * [[Фільтратары]]. Паводле памераў вылучаюць: * [[макрабентас]], > 1 мм; * [[меябентас]], > 32 мкм і < 1 мм; * [[мікрабентас]], < 32 мкм. [[Файл:Libr0409.jpg|thumb|left|250px|"Разнастайнасць марскіх чарвякоў", малюнак М. Шлейдэна (1804-1881) паказвае прыклады заабентаса.]] Большасць заабентаса жыве на мелкаводных участках марэй. Раслінны бентас - пераважна водарасці. Бентас служыць у якасці ежы многім рыбам і іншым водным жывёлам, а таксама ўжываецца чалавекам (напрыклад, [[водарасці]], [[мідыі]], [[крабы]], некаторыя рыбы). Прыклады бентасных арганізмаў - [[марскія зоркі]], мідыі, [[Камбалападобныя|камбалы]], [[галатурыі]], [[актыніі]] і іншыя. == У Беларусі == [[Файл:Pallasiola quadrispinosa.jpg|thumb|250px|[[Бакаплаў Паласа]] жыве ў грунце некаторых беларускіх азёр.]] Беларускія азёры багатыя на прэснаводны бентас. Сярод прадстаўнікоў ёсць і ўнікальныя. Напрыклад, [[Понтапарэя роднасная]] - [[Ледніковы перыяд|ледавіковы]] рэлікт, знойдзены ў азёрах [[Воласа Паўднёвы|Паўднёвы Воласа]] і [[Снуды]]. [[Вадзяны вослік]] - іншая [[Ракападобныя|ракападобная]] істота (даўжынёй 12-20 мм), якая павольна поўзае па дне. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бентас||101}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідрабіялогія]] [[Катэгорыя:Акіяналогія]] [[Катэгорыя:Групы арганізмаў]] [[Катэгорыя:Грунт]] [[Катэгорыя:Бентас|*]] [[Катэгорыя:Біягеаграфія]] 25vfh09tqkqictjjclhyhv6u7cimz9q 5192119 5192118 2026-09-02T15:03:22Z ~2026-45721-58 172891 5192119 wikitext text/x-wiki [[Файл:Neuston, Plankton, Nekton, Benthos.jpg|thumb|250px|Бентас (жыве на дне вадаёма) можна супрацьпаставіць [[Нейстон|нейстону]] (жыве на паверхні), [[Планктон|планктону]] (дрэйфуе разам з воднымі плынямі) і [[Нектон|нектону]] (можа плаваць супраць водных плыняў).]] '''Бе́нтас''' (ад грэч. ''Βένθος'' — глыбіня) — сукупнасць арганізмаў, якія жывуць на грунце і ў грунце дна вадаёмаў. У [[акіяналогія|акіяналогіі]] бентас — арганізмы, якія насяляюць марское дно; у прэснаводнай [[Гідрабіялогія|гідрабіялогіі]] — арганізмы, якія насяляюць дно кантынентальных вадаёмаў і вадацёкаў. Жывёлы, якія адносяцца да бентасу, называюцца [[Заабентас|заабентасам]]<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}} — С. 496.</ref>, а расліны — [[Фітабентас|фітабентасам]]. Да бентасу адносяцца таксама многія [[пратысты]] (напрыклад большасць [[фарамініферы|фарамініфер]]). [[Файл:Nerr0878.jpg|thumb|250px|[[Ігласкурыя]] - прадстаўнікі макрабентаса.]] [[Рыбы]] і іншыя водныя арганізмы, што харчуюцца бентасам, завуцца бентафагамі. == Тыпы бентаса == [[Файл:Paramecium bursaria.jpg|thumb|250px|[[Інфузорыі]] - прыклад меябентаса.]] Заабентас паводле спосабу здабывання ежы дзеляць на: * [[Драпежніцтва|Драпежнікаў]], * Паядальнікі ўзвесі, * [[Грунтаеды]], * Скрэбатэлі, * [[Фільтратары]]. Паводле памераў вылучаюць: * [[макрабентас]], > 1 мм; * [[меябентас]], > 32 мкм і < 1 мм; * [[мікрабентас]], < 32 мкм. [[Файл:Libr0409.jpg|thumb|left|250px|"Разнастайнасць марскіх чарвякоў", малюнак М. Шлейдэна (1804-1881) паказвае прыклады заабентаса.]] Большасць заабентаса жыве на мелкаводных участках марэй. Раслінны бентас - пераважна водарасці. Бентас служыць у якасці ежы многім рыбам і іншым водным жывёлам, а таксама ўжываецца чалавекам (напрыклад, [[водарасці]], [[мідыі]], [[крабы]], некаторыя рыбы). Прыклады бентасных арганізмаў - [[марскія зоркі]], мідыі, [[Камбалападобныя|камбалы]], [[галатурыі]], [[актыніі]] і іншыя. == У Беларусі == [[Файл:Pallasiola quadrispinosa.jpg|thumb|250px|[[Бакаплаў Паласа]] жыве ў грунце некаторых беларускіх азёр.]] Беларускія азёры багатыя на прэснаводны бентас. Сярод прадстаўнікоў ёсць і ўнікальныя. Напрыклад, [[Понтапарэя роднасная]] - [[Ледніковы перыяд|ледавіковы]] рэлікт, знойдзены ў азёрах [[Воласа Паўднёвы|Паўднёвы Воласа]] і [[Снуды]]. [[Вадзяны вослік]] - іншая [[Ракападобныя|ракападобная]] істота (даўжынёй 12-20 мм), якая павольна поўзае па дне. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бентас||101}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідрабіялогія]] [[Катэгорыя:Акіяналогія]] [[Катэгорыя:Групы арганізмаў]] [[Катэгорыя:Грунт]] [[Катэгорыя:Бентас|*]] [[Катэгорыя:Біягеаграфія]] jgf3cezacashue7jwjjk1zhdu7vtwaj 5192291 5192119 2026-09-03T08:12:07Z M.L.Bot 261 афармленне 5192291 wikitext text/x-wiki [[Файл:Neuston, Plankton, Nekton, Benthos.jpg|thumb|250px|Бентас (жыве на дне вадаёма) можна супрацьпаставіць [[нейстон]]у (жыве на паверхні), [[планктон]]у (дрэйфуе разам з воднымі плынямі) і [[нектон]]у (можа плаваць супраць водных плыняў).]] '''Бе́нтас''' (ад грэч. ''Βένθος'' — глыбіня) — сукупнасць арганізмаў, якія жывуць на грунце і ў грунце дна вадаёмаў. У [[акіяналогія|акіяналогіі]] бентас — арганізмы, якія насяляюць марское дно; у прэснаводнай [[Гідрабіялогія|гідрабіялогіі]] — арганізмы, якія насяляюць дно кантынентальных вадаёмаў і вадацёкаў. Жывёлы, якія адносяцца да бентасу, называюцца [[заабентас]]ам<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}} — С. 496.</ref>, а расліны — [[фітабентас]]ам. Да бентасу адносяцца таксама многія [[пратысты]] (напрыклад большасць [[фарамініферы|фарамініфер]]). [[Файл:Nerr0878.jpg|thumb|250px|[[Ігласкурыя]] — прадстаўнікі макрабентаса.]] [[Рыбы]] і іншыя водныя арганізмы, што харчуюцца бентасам, завуцца бентафагамі. == Тыпы бентаса == [[Файл:Paramecium bursaria.jpg|thumb|250px|[[Інфузорыі]] — прыклад меябентаса.]] Заабентас паводле спосабу здабывання ежы дзеляць на: * [[Драпежніцтва|драпежнікаў]], * паядальнікаў узвесі, * [[Грунтаеды|грунтаедаў]], * скрэбатэлі, * [[фільтратары]]. Паводле памераў вылучаюць: * [[макрабентас]], > 1 мм; * [[меябентас]], > 32 мкм і < 1 мм; * [[мікрабентас]], < 32 мкм. [[Файл:Libr0409.jpg|thumb|left|250px|«Разнастайнасць марскіх чарвякоў», малюнак М. Шлейдэна (1804—1881) паказвае прыклады заабентаса.]] Большасць заабентаса жыве на мелкаводных участках мораў. Раслінны бентас — пераважна водарасці. Бентас служыць ежай многім рыбам і іншым водным жывёлам, а таксама ўжываецца чалавекам (напрыклад, [[водарасці]], [[мідыі]], [[крабы]], некаторыя рыбы). Прыклады бентасных арганізмаў — [[марскія зоркі]], мідыі, [[Камбалападобныя|камбалы]], [[галатурыі]], [[актыніі]] і іншыя. == У Беларусі == [[Файл:Pallasiola quadrispinosa.jpg|thumb|250px|[[Бакаплаў Паласа]] жыве ў грунце некаторых беларускіх азёр.]] Беларускія азёры багатыя на прэснаводны бентас. Сярод яго прадстаўнікоў ёсць і ўнікальныя. Напрыклад, [[Понтапарэя роднасная]] — [[Ледніковы перыяд|ледавіковы]] рэлікт, знойдзены ў азёрах [[Воласа Паўднёвы|Паўднёвы Воласа]] і [[Снуды]]. [[Вадзяны вослік]] — іншая [[Ракападобныя|ракападобная]] істота (даўжынёй 12-20 мм), якая павольна поўзае па дне. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бентас||101}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідрабіялогія]] [[Катэгорыя:Акіяналогія]] [[Катэгорыя:Групы арганізмаў]] [[Катэгорыя:Грунт]] [[Катэгорыя:Бентас|*]] [[Катэгорыя:Біягеаграфія]] ojim2l4gsakjbq9y0ixhwj0hex1b78l Вікіпедыя:Артыкулы да паляпшэння 4 62712 5192052 5191806 2026-09-02T12:40:09Z Ueschar 151377 /* Барталамеа Франчэска Растрэлі */ Адказ 5192052 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} == [[Дзяржаўная здрада]] == Артыкул толькі пра Беларусь, у той час як паняцце дзяржаўнай здрады існуе і ў іншых краінах. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 13:05, 30 снежня 2023 (+03) == [[Іпадром (станцыя метро, Кіеў)]] == Артыкул патрабуе абнаўлення, вычыткі і перафармулёўкі некаторых выразаў. Дрэнны нечытэльны пераклад --[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:25, 16 красавіка 2023 (+03) == [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Трэба звязаць з артыкулам [[Францыск Скарына]] і пра асобныя кнігі Скарыны. Падрабязнасці на [[Размовы:Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны|старонцы размоў]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:25, 7 верасня 2018 (MSK) == [[Сапатысты]] == Трэба перапісаць артыкул, прыбраўшы звесткі, якія дублююца ў артыкуле [[Сапатысцкая армія нацыянальнага вызвалення]]. Падрабязнасці на [[Размовы:Сапатысты|старонцы размоў]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:48, 7 верасня 2018 (MSK) == [[Утгард]] == Коратка, без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:31, 1 верасня 2019 (MSK) == [[Крывіцкая канцэпцыя]] == Коратка і без крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 14:39, 1 студзеня 2020 (+03) == [[Рэ (востраў)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 16:18, 2 студзеня 2020 (+03) == [[Полацкае ляда]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.251.57|37.215.251.57]] 21:53, 6 студзеня 2020 (+03) == [[Русафобія]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.251.57|37.215.251.57]] 22:19, 7 студзеня 2020 (+03) == [[Энергетычны напой]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.55.78|178.125.55.78]] 15:57, 11 студзеня 2020 (+03) == [[Язычча]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.95.184|178.125.95.184]] 22:01, 15 студзеня 2020 (+03) == [[Балцкая канцэпцыя]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.95.184|178.125.95.184]] 01:41, 18 студзеня 2020 (+03) == [[Інвалюцыя (біялогія)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.232.78|37.215.232.78]] 23:02, 22 студзеня 2020 (+03) == [[Палкі «Іншаземнага ладу»]] == Коратка, без крыніц, памылка ў назве.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:59, 22 сакавіка 2020 (+03) == [[Эмбіент]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.216.143|178.125.216.143]] 19:32, 19 красавіка 2020 (+03) == [[Дэні Фор]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.216.143|178.125.216.143]] 19:40, 19 красавіка 2020 (+03) == [[Рывер-Гі]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.177.239|37.215.177.239]] 21:59, 25 красавіка 2020 (+03) == [[Травея]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 19:54, 26 красавіка 2020 (+03) == [[Трэнер]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:06, 26 красавіка 2020 (+03) == [[Траянка]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 18:48, 27 красавіка 2020 (+03) == [[Кламат (рака)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 19:01, 27 красавіка 2020 (+03) == [[Эга (рака)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:47, 29 красавіка 2020 (+03) == [[Барталамеа Франчэска Растрэлі]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:50, 29 красавіка 2020 (+03) :{{Зроблена}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 2 верасня 2026 (+03) == [[Какаду чорны пальмавы]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:25, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Буна]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:38, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Рэстаўрацыя Сцюартаў]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:50, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Андрэй Аляксеевіч Трафімук]] == Трэба дапісаць раздзел ''біяграфія'' і дадаць пра навуковую дзейнасць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 04:52, 13 мая 2020 (+03) == [[Генадзь Андрэевіч Шычко]] == Дапісаць і дадаць крыніцы.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:49, 21 мая 2020 (+03) == [[Катры Вала]] == Трэба да аформіць (картка), дадаць крыніцы. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 18:03, 29 чэрвеня 2020 (+03) == [[Перадатачны лік]] == Коратка, без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:35, 16 ліпеня 2020 (+03) == [[Падшэўка]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.67.17|37.215.67.17]] 22:03, 20 ліпеня 2020 (+03) == [[Георгій Васільевіч Зімін]] == Патрэбна напісаць артыкул. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:27, 25 ліпеня 2020 (+03) == [[Самар (мора)]] == Коратка. Без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:43, 5 верасня 2020 (+03) == [[Павел Мікалаевіч Рак]] == Нечытаемы, напэўна пераклад. Трэба выпраўляць арфаграфію і г.д.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:19, 20 снежня 2020 (+03) == [[Аднаўленне]] == Кароткі --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:51, 14 сакавіка 2021 (+03) == [[Крыстафер]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:37, 27 красавіка 2021 (+03) == [[Гарызонт]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:41, 27 красавіка 2021 (+03) == [[.ki]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:44, 27 красавіка 2021 (+03) == [[Ален Далес]] == Толькі адзін радок. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:42, 7 жніўня 2021 (+03) == [[Валяр’ян Аляксандравіч Фралоў]] == Толькі адзін радок і картка. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:23, 6 кастрычніка 2021 (+03) == [[Фёдар Васільевіч Токараў]] == Адзін радок. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 05:21, 2 снежня 2021 (+03) == [[Шальмоўскі тэатр ДыГрыза]] == Артыкул падобны на самапіяр. Акрамя мноства арфаграфічных памылак у тэксце, інфармацыя практычна не падмацавана спасылкамі на крыніцы. Ёсць толькі спасылка на сваё ж відэа на Youtube і на артыкул на сайце https://news.tut.by, які адкрыць немагчыма. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:54, 8 студзеня 2022 (+03) == [[Сістэма кіравання]] == Трэба выправіць памылкі перакладу.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:04, 5 лютага 2022 (+03) == [[Нарвежская крона]] == Няма крыніц. Раздзелы кароткія, пажадана дапісаць або некаторыя раздзелы аб’яднаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:59, 8 студзеня 2023 (+03) == [[Электрычнасць]] == Трэба дапісваць. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 13:37, 7 сакавіка 2023 (+03) == [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч]] == Трэба дапісаць. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:22, 23 сакавіка 2023 (+03) == [[Зграя]] == Змест старонкі не раскрывае значэнне тэрміна [[Зграя]] ў адрозненне ад [[Стая]] згодна з прыведзенымі крыніцамі.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 09:27, 17 красавіка 2023 (+03) == [[Статыстыка]] == Кароткі. Трэба дапоўніць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:46, 27 красавіка 2023 (+03) == [[Бульдозерная рэвалюцыя]] == Артыкул без крыніц. Нягледзячы на выпраўленне граматыкі з большага, некаторыя сказы перакладзены машынна і нечытэльна. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:46, 29 красавіка 2023 (+03) == [[Мікалай Мікалаевіч Страхаў]] == Адсутнічаюць біяграфічныя звесткі. Кароткі. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:29, 26 мая 2023 (+03) == [[Руска-беларускі слоўнік Александровіча]] == Усяго адна крыніца, прычым зноскі толькі ў канцы, так што патрабуецца праверка. Агульны стыль напісання артыкула выглядае неэнцыклапедычна, а хутчэй як нейкія персанальныя заметкі (адно частае выкарыстанне выразу «відаць» без указання, па чым відаць, чаго варта). [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 14 чэрвеня 2023 (+03) == [[Рэзананс]] == Стораны пустыя раздзелы на старонцы.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:45, 29 чэрвеня 2023 (+03) == [[Вільгельм Стэйніц]] == Кароткі артыкул. Нічога пра шахматную кар’еру.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:06, 6 ліпеня 2023 (+03) == [[Стэрэаметрыя]] == Кароткі, у адзін радок.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:14, 20 ліпеня 2023 (+03) == [[Сувана Фума]] == Толькі прэамбула.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:23, 27 ліпеня 2023 (+03) == [[Ганаровыя грамадзяне]] == Сюды спасылаюцца ўсе, але толькі гістарычная інфа. Трэба дадаць пра сучасны сэнс звання. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 10:27, 26 верасня 2023 (+03) == [[Вайна і мір (фільм, 1967)]] == Артыкул пачаты, пазначаны раздзелы, але не дапісаны.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:24, 4 лістапада 2023 (+03) == [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі]] == Артыкул пра значную асобу і ўвогуле без крыніц. [[Удзельнік:Bakarasa|Bakarasa]] ([[Размовы з удзельнікам:Bakarasa|размовы]]) 16:31, 27 лістапада 2023 (+03) == [[Павел Паўлавіч Сыцін]] == Толькі картка і прэамбула. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:38, 2 снежня 2023 (+03) == [[Аркадзь Сямёнавіч Чыж]] == Трэба дапісаць. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:44, 5 студзеня 2024 (+03) == [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў]] == Амаль пуста. Стыль кульгае. Дадаў крыніцы, сам не бяруся правіць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:26, 27 лютага 2024 (+03) == [[Вусцечына]] == Каля вёскі Крэмнае ёсць невялікае возера. Назвы на картах няма. Звестак у літаратуры не знайшоў. Магчыма, хто знойдзе і дапрацуе... [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:19, 1 сакавіка 2024 (+03) == [[Ала Канстанцінаўна Тарасава]] == Трэба дапісаць (напісаць).--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:31, 2 чэрвеня 2024 (+03) dtclf9zu94nhu6ycsy8w4u4g1d4rouu Багушы (Брагінскі раён) 0 68458 5192089 5121762 2026-09-02T13:40:00Z Ciepiersia 162280 /* Найноўшы час */ арфаграфія 5192089 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Багушы}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Багушы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 44|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 05|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Брагінскі |сельсавет = Буркоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1581 год |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243034169 }} '''Багушы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bahušy}}, {{lang-ru|Богуши}}) — былая [[вёска]] ў [[Брагінскі раён|Брагінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавета]]. Ліквідавана [[20 жніўня]] [[2008]] года<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf |date=17 сакавіка 2018 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Геаграфія == === Размяшчэнне === У 16 км на паўднёвы захад ад [[Брагін]]а, 25 км ад чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] (на галінцы Васілевічы — Хойнікі ад лініі [[Калінкавічы]] — Гомель), 135 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]]. Пасля [[Чарнобыльская аварыя|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (195 сем’яў) пераселены ў [[1986]] годзе ў чыстыя месцы. === Транспартная сістэма === Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[аўтамабільная дарога|аўтадарозе]] Брагін — Камарын. Планіроўка складаецца з 2 крывалінейных вуліц, арыентаваных з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, да якіх з захаду далучаюцца 2 кароткія просталінейныя вуліцы. Забудова драўлянымі хатамі сядзібнага тыпу. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === Першая згадка пра вёску Багушовічы з чатырма дымамі [[асадныя сяляне|асадных сялян]] (плата — 15 грошаў з кожнага) сустракаецца ў падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год. Належала яна пану падкамораму кіеўскаму Шчаснаму Харлінскаму<ref>Źródła dziejowe. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). / A. Jabłonowski. — Warszawa, 1894. S. 37</ref>. 6 красавіка 1590 года Ш. Харлінскі падаў судовы пратэст супраць князя Вішнявецкага за рабаўнічы наезд некалькіх сотняў брагінскіх людзей на чале з яго ўраднікам Кірыянам Вайніловічам на паселішчы [[Храпкаў]], [[Навасёлкі (Хойніцкі раён)|Навасёлкі]], Багушы і [[Руднае (Хойніцкі раён)|Руднае]]. Усе яны належалі да Астраглядавіцкага ключа пана Харлінскага<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Warszawa. Archiwum Prozorów i Jelskich (далей AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 7</ref>. У 1628 годзе пан ваяводзіч смаленскі [[Мікалай Абрамовіч|Мікалай Абрагамовіч]] (Абрамовіч) з трох дымоў вёскі Багушы мусіў плаціць па тры злотыя<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). — Ч. 7. — Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Пасля Багушы згаданыя ў апеляцыі, пададзенай 6 чэрвеня 1635 года ксяндзом Заклічынскім, плябанам астраглядавіцкім, праз Кіеўскі гродскі суд да кароннага Люблінскага трыбуналу. У ёй сказана пра насланне панам Мікалаем Абрамовічам сваіх людзей на касцёльныя добра Багушы, учыненне розных гвалтаў і рабункаў. 5 чэрвеня 1682 года ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзідэнт касцёла Астраглядавіцкага, [[Дамініканцы|закону св. Дамініка]], засведчыў, што касцёл абавязаўся адпраўляць па тры святыя імшы на тыдзень, за што князь Канстанцін Шуйскі на яго ўтрыманне ізноў саступіў вёску Багушы<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Рэвізія, вынікі якой падсумаваныя былі 2 красавіка 1716 года, паказала, што ў вёсцы Багушы павіннасцям падлягалі восем гаспадарак. Пра дваіх гаспадароў, Грышку Карася і Саву Дземчанку, сказана, што кожны з іх poszedł przecz. Апошні, што праўда, яшчэ заплаціў.<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. спр. 1. а. 143</ref> 30 мая 1729 г. ксёндз Францішак Сымон Яніцкі падаў пратэст у сувязі з наездам на Багушы брэсцкага харунжага Мікалая Шуйскага.<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 39</ref> Згаданая wieś Bohushe, уласнасьць Астраглядаўскай плябаніі, і ў 1734 годзе<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У 1742 годзе ксёндз Трэмбіцкі за 600 злотых запісаў права на трохгадовую арэнду Багушоў сужэнцам Юзафу і Канстанцыі з дому Спінкаў Кострам<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 40</ref>. Паводле звестак 1748 года ксяндза К. Арлоўскага, Багушы былі ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да Астраглядавіцкай парафіі [[Оўруч|Оўруцкага]] дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. У 1754 годзе з 19 двароў вёскі Багушы Хойніцкага маёнтку выплачвалася «do grodu» (Оўруцкага замку) 2 злотыя, 27 з пал. грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 11 зл., 20 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 189</ref> Яўрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засведчылі пражыванне ў Багушах адпаведна 5, 2 і 2 чалавек (głow), якія належалі да Хойніцкага кагалу<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Змяншэнне колькасці яўрэяў у вёсцы магло быць выклікана гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына]]й 1768 года ва Украіне. === Расійская імперыя === На 27 чэрвеня 1793 года ёсць сведчанне капітана Марчанкі, паводле якога ксёндз Францішак Глінскі{{efn-ua|Гэта той пробашч, які 12 чэрвеня 1791 года цэлебраваў у Астраглядаўскім касцёле святую імшу ды прамаўляў урачыстую казань з нагоды прыняцця Канстытуцыі 3 мая.}}<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791]</ref> няслушна «абвінаваціў» падданых вёскі Багушы ў тым, што яны не жадаюць ісці пад апеку Расійскай дзяржавы<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 42 — 43</ref>. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Багушы — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесніцтва (губерні), з 1796 года ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У 1796 годзе вёска была ў арэндзе ад паноў Прозараў у ксяндза Юзафа Корсака, каноніка інфлянцкага, дзейнічала ўніяцкая капліца<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 73, 74</ref>. У рэвізіі 1834 года запісана, што вёска Багушы належала Астраглядаўскай плябаніі. Прозвішчы вяскоўцаў — Карасі (лідары), Нікіценкі, Давыдзенкі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 343. А. 409адв. — 420</ref>. На 1850 год, паводле энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі», паселішча было ўласнасцю казны і налічвалася ў ім 35 двароў, 276 жыхароў. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело] : 1857 г.» засведчана, што 282 жыхары вёскі Багушы з’яўляліся прыхаджанамі Астраглядавіцкай Свята-Троіцкай царквы, 5 мужчын і 6 жанчын былі парафіянамі Астраглядавіцкага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 700</ref>. У парэформенны перыяд у новастворанай Мікуліцкай воласці. Паводле звестак на 1876 і 1879 гады, Багушы заставаліся ў прыходзе Троіцкай царквы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>. Згодна з перапісам 1897 года 106 двароў, 755 жыхароў, існавалі капліца, школа граматы, хлебазапасны магазін, месцілася ў Мікуліцкай воласці. На 1909 год у Багушах налічвалася 128 двароў, 684 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 11</ref>. === Найноўшы час === З 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года цэнтр [[Багушскі сельсавет|Багушскага сельсавета]] Брагінскага раёна [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] (з 9 чэрвеня 1927 года [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]). У 1930 годзе 130 двароў, 767 жыхароў. У 1931 годзе арганізаваны [[калгас]] імя Будзёнага, працавалі гамарня і [[вятрак]]. Паводле перапісу 1959 года ў вёсцы было 599 жыхароў. Уваходзіла ў склад саўгаса «Астрагляды» (цэнтр — вёска [[Астрагляды]]). Паблізу ёсць радовішчы жалезнякоў. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1986 год — жыхары (195 сем’яў) пераселены. === Дынаміка === * 1834 год — 31 двор. * 1850 год — 35 двароў, 276 жыхароў. * 1897 год — 106 двароў, 755 жыхароў (паводле перапісу). * 1908 год — 128 двароў. * 1930 год — 130 двароў, 767 жыхароў. * 1959 год — 599 жыхароў (паводле перапісу). * 1986 год — жыхароў няма. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] hgigs7vy1u0fgye2eiec1m9euganuh0 Шаблон:ESC 10 76911 5192128 3217391 2026-09-02T15:52:49Z ~2026-47589-91 173511 5192128 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{nobr|{{Сцяг {{Краіна ў родным склоне|{{{1|Беларусь}}}}}}} [[{{{1|Беларусь}}} на «Еўрабачанні»{{#if:{{{2|}}}|%20{{{2}}}}}|{{{1|Беларусь}}}]]}}}}<noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрабачанне]]</noinclude> q24c2be4ysgyjv6axpf77zmqoohmudc 5192136 5192128 2026-09-02T16:10:33Z ~2026-47589-91 173511 5192136 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{nobr|{{Сцяг {{Краіна ў родным склоне|{{{1|Беларусь}}}}}}} [[{{{1|Беларусь}}} на «Еўрабачанні{{#if:{{{2|}}}|-{{{2}}}|}}»|{{{1|Беларусь}}}]]}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрабачанне]]</noinclude> pqaemb0uic0b0nlfqcuux7axcn1f830 Людовік VIII Леў 0 82419 5192138 5118087 2026-09-02T16:13:43Z Алесандр Бусел 136752 арфаграфія, пунктуацыя 5192138 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Людовік VIII}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Людовік VIII Леў | арыгінал імя = Louis VIII le Lion | выява = Louis VIII le Lion.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Людовік VIII Леў | пасада = [[кароль Францыі]] | сцяг = Blason France moderne.svg | перыядпачатак = [[14 ліпеня]] [[1223]] | перыядканец = [[8 лістапада]] [[1226]] | каранацыя = [[6 жніўня]] [[1223]], [[Рэймскі сабор]], [[Рэймс]], [[Францыя]] | папярэднік = [[Філіп II Аўгуст]] | пераемнік = [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX Святы]] | пасада_2 = [[Кароль Англіі]] | перыядпачатак_2 = [[19 кастрычніка]][[1216]] | перыядканец_2 = [[1217]] | папярэднік_2 = [[Іаан Беззямельны]] | пераемнік_2 = [[Генрых III (кароль Англіі)|Генрых III]] | пасада_3 = граф [[Артуа]] | сцяг_3 = Blason comtes fr d'Artois 1.svg | перыядпачатак_3 = [[1190]] | перыядканец_3 = [[8 лістапада]] [[1226]] | папярэднік_3 = [[Філіп II Аўгуст]] | пераемнік_3 = [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX Святы]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Людовік VIII''', па мянушцы '''Леў''' ({{lang-fr|Louis VIII le Lion}}, [[5 верасня]] [[1187]] — [[8 лістапада]] [[1226]]) — [[манархі Францыі|французскі кароль]] (1223—1226), сын Філіпа II Аўгуста; першы з [[Капетынгі|Капетынгаў]] ўступіў на пасаду па праву спадчыны, а не абрання. Быўшы яшчэ спадчыннікам прастола, Людовік жадаў авалодаць Англіяй, у гэтым памкненні яго падтрымліваў бацька. У 1216 годзе па запрашэнні васалаў [[Іаан Беззямельны|Іаана Беззямельнага]] Людовік прыняў англійскую карону і высадзіўся ў [[Кент|Кенце]]. Большая частка Англіі падпарадкавалася яму, але па смерці Іаана з-за прыцягнення сваіх людзей з Францыі ў якасці саветнікаў пачалася рэакцыя супраць французаў; Людовік адмовіўся ад кароны, прызнаў каранацыю несапраўднай, вярнуўся ў Францыю ў 1217 годзе і заключыў з Англіяй перамір’е. Палкі і набожны Людовік набыў удзячнасць Папы паходам супраць ератыкоў ([[катары]], ці [[альбігойцы]]) на паўднёвы ўсход Францыі. Амары дэ Манфор, спадчыннік [[Сімон дэ Манфор, 5-ы граф Лестэр|Сімона дэ Манфора]], не мог захаваць за сабой графства Тулузскага і саступіў Людовіку ўсе правы на гэтую зямлю (1224). Яго паход на поўдзень быў адзначаны шэрагам бліскучых перамог. «Дзеля выратавання каталіцкай веры» ён узяў [[Авіньён]], дзе было шмат ератыкоў, і быў ужо недалёка ад [[Тулуза|Тулузы]], калі захварэў і вырашыў пакінуць [[Лангедок]]. Памёр дарогаю ў [[Авернь|Аверні]]. == Дзеці == '''сыны:''' Філіп, [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX]], [[Роберт I д’Артуа]], Філіп (Дагаберт), Жан, Альфонс, Філіп, Эцьен, [[Карл I Анжуйскі]] <br /> '''дочкі:''' тры дачкі, памерлі ў маленстве; [[Святая Ізабела Французская]] (сышла ў манастыр) {{зноскі}} == Літаратура == * Гарро Альбер; Людовик Святой и его королевство. — Санкт-Петербург: Евразия, 2002. — С. 40-41. — (clio personalis). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0036-0 {{Каралі і імператары Францыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі французскія]] 3crxkh8tfhmqkgk2xhe2pp8bjnhuyhn Луі Дзюрэй 0 88369 5192247 4038027 2026-09-03T04:30:07Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:DureyLouis1930.jpg|DureyLouis1930.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 26 August 2026. 5192247 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Фон = non_performing_personnel | Імя = Луі Дзюрэй  | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = Луі Дзюрэй — кампазітар і камуніст | Поўнае_імя = Louis Edmond Durey | Дата нараджэння = 27.5.1888 | Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Парыж}}, [[Францыя]] | Дата_смерці = 3.9.1979 | Месца_смерці = {{Месца смерці|Сан-Трапэ}}, [[Францыя]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Францыя}} | Прафесіі = [[Кампазітар]], [[дырыжор]], [[Французская камуністычная партыя|камуніст]] | Інструменты = | Калектывы = | Супрацоўніцтва = «[[Шасцёрка, група кампазітараў|французская Шасцёрка]]» | Сайт = }} '''Луі Дзюрэй''' ({{lang-fr|Louis Durey}}; [[27 мая]] [[1888]] — [[3 ліпеня]] [[1979]]) — французскі [[кампазітар]] першай паловы XX стагоддзя, які атрымаў вядомасць галоўным чынам у якасці аднаго з удзельнікаў гурта «Шасці». Таксама быў вядомы, як член французскай камуністычнай партыі (ФКП) і Прэзідэнт Народнай музычнай федэрацыі Францыі. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Erik Satie'', «Ecrits», — Editions champ Libre, 1977; * ''C. Rostand'', «La musique française contemporaine», Paris, 1952. * ''F. Robert'', «Louis Durey: l'aоné des Six», Paris, 1968. * ''B. de Boeck'', «Les mélodies vocales de Louis Durey» изд. Catholic U. of Leuven, 1970. == Спасылкі == * [http://brahms.ircam.fr/index.php?id=1181 Луі Дзюрэй, кароткая біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080416214503/http://brahms.ircam.fr/index.php?id=1181 |date=16 красавіка 2008 }} {{ref-fr}} * [http://belcanto.ru/durey.html Луі Дзюрэй, біяграфічная даведка] * [http://zvukinadezdy.ucoz.ru/publ/noty/fortepiano/sobranie_partitur_darius_mijo_dzhordzh_ojrik_artur_onneger_lui_djurej_fransis_pulenk/10-1-0-51 Альбом Шасцёркі] {{Кампазітары "Групы шасці"}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзюрэй}} [[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары Францыі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Францыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Кампазітары-песеннікі]] rojigo73h00y06idj1xi9rr4vm0h8y0 Катэгорыя:Геаграфія Грузіі 14 88497 5192127 4725468 2026-09-02T15:52:12Z Iktsokh 125512 5192127 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat|Geography of Georgia}} [[Катэгорыя:Геаграфія паводле краін|Грузія]] [[Катэгорыя:Геаграфія Азіі паводле краін|Грузія]] [[Катэгорыя:Геаграфія Еўропы паводле краін]] [[Катэгорыя:Грузія]] farsvv5ft3kxm8kv6sgn9jb8ij14vdq Уільям Гільберт 0 89788 5192260 3744398 2026-09-03T05:44:22Z Autumndancer 168015 5192260 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гільберт}} {{Вучоны |Імя = {{PAGENAME}} |Арыгінал імя = William Gilbert |Фота = William Gilbert.jpg |Шырыня = |Подпіс = Уільям Гільберт |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Уільям Гільберт''' ({{lang-en|William Gilbert}}, {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі [[фізік]], прыдворны [[урач|ўрач]] Лізаветы I і Якава I. Вывучаў магнітныя і электрычныя з’явы, першым увёў тэрмін «электрычны». Вучыўся ў Кембрыджы і Оксфардзе. Быў прыдворным урачом каралевы Лізаветы I. У 1600 ввдаў кнігу «Аб магніце, магнітных целах і вялікім магніце — Зямлі…», дзе прапанаваў тэорыю магнітных і электрычных з’яў. Даказаў, што Зямля мае магнітнае поле, падобнае на поле намагнічанага жалезнага шара, і выказаў меркаванне, што яе магнітныя полюсы супадаюць з геаграфічнымі. Выступаў з крытыкай вучэння Арыстоцеля, падтрымліваў геліяцэнтрычную сістэму М. Каперніка. {{зноскі}} {{rq|isbn}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гільберт}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фізікі XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фізікі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Медыкі XVI стагоддзя]] c4pih73t0fdl5kldtupyp5z7bsnt4wc Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка 4 90386 5192150 5190464 2026-09-02T17:14:15Z JerzyKundrat 174 5192150 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] tat845xsk2ca1tblzx55nugptexvsut 5192154 5192150 2026-09-02T17:18:02Z JerzyKundrat 174 5192154 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. * Як асноўны прамысловы працэс атрымання [[этылен]]у, [[прапілен]]у і [[бензол]]у выкарыстоўваецца '''[[піроліз]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 4hk17ishx4ucf1t6t78rsj5ij8icaym 5192156 5192154 2026-09-02T17:32:55Z JerzyKundrat 174 5192156 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. * '''[[Усерасійскі Устаноўчы сход]]''' быў разагнаны паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. * Як асноўны прамысловы працэс атрымання [[этылен]]у, [[прапілен]]у і [[бензол]]у выкарыстоўваецца '''[[піроліз]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] qpvk4nhvd0yxjlk4qlhje9fmjb69pg1 Сельская гаспадарка Беларусі 0 92644 5192311 5166702 2026-09-03T09:01:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192311 wikitext text/x-wiki [[Выява:Loaded tractor in Belarus.jpg|thumb|300px|[[Трактар Беларус|Трактар «Беларус»]] на капусным полі]] [[Выява:Cereal yields in Belarus, 2013.png|thumb|300px|Сярэдняя ўраджайнасць збожжа па раёнах Беларусі (2013).{{legend|blue|>50 ц/га}} {{legend|#00b4ff|45—50 ц/га}} {{legend|#60ffe0|40—45 ц/га}} {{legend|#37d500|35—40 ц/га}} {{legend|#a8ff37|30—35 ц/га}} {{legend|#fff945|25—30 ц/га}} {{legend|white|<25 ц/га}}]] [[Выява:Claas Lexion 560.jpg|thumb|300px|Камбайн Claas-560]] [[Выява:Belarus Cattle.JPG|thumb|300px|Каровы на [[выпас]]е ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]]]] [[Файл:Number of cattle in Belarus — Поголовье крупного рогатого скота в Беларуси — Пагалоўе буйной рагатай жывёлы ў Беларусі (2018).png|thumb|right|300px|Пагалоўе буйной рагатай жывёлы (без фермераў і індывідуальных гаспадарак)]] [[Файл:Number of pigs in Belarus — Пагалоўе свіней у Беларусі — Поголовье свиней в Беларуси (2018).png|thumb|right|300px|Пагалоўе свіней (без фермераў і індывідуальных гаспадарак)]] [[Файл:Number of poultry in Belarus — Поголовье домашней птицы в Беларуси — Пагалоўе дамашніх птушак у Беларусі (2018).png|thumb|right|300px|Пагалоўе дамашніх птушак (без фермераў і індывідуальных гаспадарак)]] '''Сельская гаспадарка Беларусі''' — важная галіна [[Эканоміка Беларусі|беларускай эканомікі]], якая забяспечвае 7,5 % ВУП краіны, 17,1 % інвестыцый у асноўны капітал. У сельскай гаспадарцы працуе 9,7 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў}} == Сучаснае становішча == У 2010 годзе сельская гаспадарка забяспечыла 7,5 % ВУП краіны (12 225 млрд рублёў), у 2000 — 11,6 %<ref name=sg.1>[https://web.archive.org/web/20130617051948/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/agro/2011/main.php Статистический сборник «Сельское хозяйство Республики Беларусь»] — Мн., 2011. — 283 с.</ref>. Пры гэтым на сельскую гаспадарку ў 2010 годзе прыйшлося 17,1 % усіх інвестыцый у асноўны капітал (у 2000 годзе — 6,8 %)<ref name=sg.1 />. У 2010 годзе ў сельскай гаспадарцы было занята 9,7 % насельніцтва краіны (у 2000 годзе — 14,1 %)<ref name=sg.1 />. Сярэдні заробак у сельскай гаспадарцы з'яўляецца самым нізкім сярод усіх галін эканомікі і складае 815 200 рублёў (2010; 67 % ад сярэднерэспубліканскага ўзроўню)<ref name=sg.1 />. Аснову сельскай гаспадаркі складаюць калгасы і саўгасы, якія звычайна пераўтвораны ў агракамбінаты і іншыя арганізацыйныя формы. Яны дзейнічаюць на рыначнай аснове з актыўнай дзяржаўнай падтрымкай і асобнымі элементамі планавання. На іх долю прыпадае 99,6 % вытворчасці льновалакна, 98,6 % цукровых буракоў, 93,6 % збожжа, 86,8 % мяса, 86,5 % малака, 67,7 % яек, 12,9 % гародніны, 11,1 % бульбы, 7 % воўны<ref name=sg.1 />. Гаспадаркі насельніцтва, якія практычна не карыстаюцца дзяржаўнай падтрымкай, вырабляюць 88,7 % воўны, 86,9 % бульбы, 81 % гародніны, 32,2 % яек, 13,3 % малака, 12,7 % мяса<ref name=sg.1 />. Фермерскія гаспадаркі (асабістыя гаспадаркі, якія аформлены як юрыдычныя асобы) не гуляюць вялікай ролі і вырабляюць 6,1 % гародніны, 4,3 % воўны, 2 % бульбы, 1,4 % збожжа і цукровых буракоў, 0,5 % мяса<ref name=sg.1 />. Сукупная плошча сельскагаспадарчых зямель на пачатак 2011 года — 8897,5 тыс. га (5510,5 тыс. га — ворныя землі, 3240,6 тыс. га — лугавыя землі). 16,4 % земляў былі меліяраваны<ref name=sg.1 />. З 5510,5 тыс. га ворных зямель 4698,2 тыс. га знаходзяцца ў карыстанні сельгасарганізацый, 682,1 тыс. га — у карыстанні грамадзян (у 2001 годзе — 1022 тыс. га), з якіх 640 тыс. га адведзена пад асабістыя падсобныя гаспадаркі, а 31,6 тыс. га — пад дачы, яшчэ 85,4 тыс. га знаходзіцца ў карыстанні фермерскіх гаспадарак<ref name=sg.1 />. У 2010 годзе ўсімі гаспадаркамі краіны было выраблена сельскагаспадарчай прадукцыі на 35,6 трлн рублёў (у бягучых цэнах). 55,2 % складала прадукцыя раслінаводства, 44,8 % — жывёлагадоўлі. Каля 2/3 прадукцыі было выраблена ў сельгасарганізацыях (менш за палову сукупнай прадукцыі раслінаводства, амаль 90 % прадукцыі жывёлагадоўлі), каля 1/3 — у асабістых гаспадарках насельніцтва, каля 1 % — у фермерскіх гаспадарках<ref name=sg.1 />. Доля сельгасарганізацый у вытворчасці збожжа складае 93,6 %, бульбы — 11,1 %, гародніны — 12,9 %<ref name=sg.1 />. За 2000-10 гады колькасць тэхнікі ў гаспадарках прыкметна скарацілася. Колькасць трактароў знізілася з 72,9 тыс. у 2000 годзе да 47,3 тыс. на пачатак 2011 года, колькасць грузавых аўтамабіляў — з 46,3 тыс. да 25,1 тыс., збожжаўборачных камбайнаў — з 17,1 тыс. да 11,4 тыс., сіласа- і кормаўборачных камбайнаў — з 7,2 тыс. да 2,6 тыс.<ref name=sg.1 />. Павялічылася толькі колькасць буракаўборачных камбайнаў і трактарных апырсквальнікаў і апыляльнікаў<ref name=sg.1 />. Большасць сельскагаспадарчай тэхнікі — беларускай вытворчасці ([[Мінскі трактарны завод]], [[Лідсельмаш]], [[Гомсельмаш]] і іншыя). Штогадовае вытворчасць трактароў за 2000-10 гады вырасла з 22 470 да 44 370, трактароў магутнасцю больш 100 конскіх сіл — з 2617 да 9454, збожжаўборачных камбайнаў — з 445 да 2035<ref name=sg.1 />. Значная частка новай тэхнікі, аднак, пастаўляецца на экспарт. У выніку зніжэння агульнай колькасці сельгастэхнікі, забяспечанасць сельскагаспадарчай зямлі трактарамі знізілася з 15 трактароў на 1000 га ворыва ў 2000 годзе да 10 у 2010 годзе<ref name=sg.1 />. Асноўная частка выкарыстоўваных угнаенняў — мясцовай вытворчасці (найбуйнейшы вытворца калійных угнаенняў — «[[Беларуськалій]]», азотных — «[[Гродна Азот]]»). За 2000-10 гады вытворчасць азотных угнаенняў вырасла з 597 да 761 тыс. тон, фосфарных — з 87 да 192 тыс. тон, калійных — з 3,4 да 5,2 млн тон<ref>У пераразліку на 100 % пажыўных рэчываў</ref>, вапняковай і даламітавай мукі — з 1,5 да 1,9 млн тон<ref name=sg.1 />. Унясенне мінеральных угнаенняў пад сельскагаспадарчыя культуры павялічылася за гэты ж перыяд з 850 да 1323 тыс. тон, у тым ліку азотных угнаенняў з 270 да 463 тыс. тон, фосфарных з 119 да 230 тыс. тон, калійных з 462 да 630 тыс. тон<ref name=sg.1 />. У разліку на адзін гектар ворных зямель прырост склаў з 169 да 284 кг<ref name=sg.1 />. Сукупнае ўнясенне арганічных угнаенняў павялічылася з 35,9 да 43,2 млн тон<ref name=sg.1 />. Падрыхтоўкай спецыялістаў у сферы сельскай гаспадаркі займаюцца [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт]] (Мінск), [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]] (горад Горкі, Магілёўская вобласць) і [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт]], падраздзяленні іншых ВНУ, а таксама шэраг спецыялізаваных сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў. == Праблемы развіцця == У 2005-10 гадах рэалізоўвалася дзяржаўная праграма адраджэння і развіцця вёскі. У рамках гэтай праграмы, напрыклад, у 2007 годзе было выдаткавана 2,5 млрд. долараў, аднак эканамічны эфект быў нязначным, што было прызнана і ўрадам<ref name=afn.1>[http://afn.by/news/i/96855 Сельское хозяйство Беларуси заходит в тупик, несмотря на огромные денежные вливания] {{ref-ru}}</ref>. Тым не менш, праграма не была прыпыненая. Толькі за першыя тры гады яе рэалізацыі ў Беларусі было пабудавана 666 аграгарадкоў з неабходнай інфраструктурай<ref name=afn.1 />. Да 2008 годзе ўзровень датацый у сельскай гаспадарцы дасягнуў 60% пры сусветнай норме ў 20-30%. На 1 снежня 2010 года запазычанасць па крэдытах і пазыках сельскай гаспадаркі склала 18,1 трлн. рублёў (6 млрд. долараў па тагачаснаму курсу)<ref name=nn.1 />. Тым не менш, нягледзячы на значныя датацыі, шэраг экспертаў лічыць беларускую сельскую гаспадарку неэфектыўнай. Былы міністр сельскай гаспадаркі Леанід Русак паведаміў, што значная частка беларускай прадукцыі нават з улікам вялікіх датацый каштуе даражэй, чым еўрапейская, што прыводзіць да стратнасці экспарту<ref name=nav.1>[http://naviny.by/rubrics/economic/2008/05/02/ic_articles_113_156910/ Сельскому хозяйству Беларуси не хватает капитализма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111121408/http://naviny.by/rubrics/economic/2008/05/02/ic_articles_113_156910/ |date=11 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. Напрыклад, мяса-малочная прадукцыя пастаўляецца ў Расію па коштах, якія не пакрываюць выдаткі на вытворчасць гэтай прадукцыі<ref name=nav.1 />. На вытворчасць аднаго кілаграма мяса ў Беларусі выдаткоўваецца ў 8-10 разоў больш электраэнергіі, чым у развітых краінах, а вытворчасць аднолькавай колькасці малака і ялавічыны патрабуе значна большай колькасці кармоў<ref name=nav.1 />. Яшчэ адной важнай праблемай сельскай гаспадаркі з'яўляецца састарэлая матэрыяльна-тэхнічная база<ref name=nav.1 />. Хоць «Праграма адраджэння і развіцця вёскі» была матывавана тым, што «у ходзе ліберальных рэформ першай паловы 90-х гадоў ХХ стагоддзя многае з дасягнутага было разбурана», ураджай бульбы ў Беларусі так і не дасягнуў узроўню 1993 года, калі быў таксама дасягнуты рэкордны ўзровень вытворчасці мяса<ref name=bp.1>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=1565&newsPage=0 Наше дорогое сельское хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120327093502/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=1565&newsPage=0 |date=27 сакавіка 2012 }}</ref>. Толькі ў 2004 годзе быў дасягнуты ўзровень ураджайнасці збожжавых 1990 і 1993 гадоў<ref name=bp.1 />. На думку эканаміста Сяргея Балыкіна, адсутнасць прыватнай уласнасці на зямлю таксама перашкаджае развіццю сельскай гаспадаркі<ref name=afn.2>[http://afn.by/news/i/42589 Никакие льготы не сделают инвестиции в сельское хозяйство привлекательными, пока не будет решен самый главный вопрос - о земле] {{ref-ru}}</ref>. На яго думку, зрабіць сельскую гаспадарку больш эфектыўнай мог бы пачатак банкруцтва стратных прадпрыемстваў, што, аднак, не робіцца кіраўніцтвам краіны па ідэалагічных меркаваннях<ref name=afn.2 />. Эканаміст Міхаіл Залескі прыводзіць прыклад, што прыватныя гаспадаркі забяспечваюць вялікую частку вытворчасці бульбы і гародніны. Гэта сведчыць аб высокай эфектыўнасці развіцця фермерскіх гаспадарак у Беларусі<ref name=nav.1 />. Перад сельскай гаспадаркай існуе план: да 2015 года атрымаць 7 млрд. долараў ад экспарту<ref name=nn.1>[http://nn.by/?c=ar&i=50472 Мясніковіч: Сельская гаспадарка знаходзіцца ў жудасным стане]</ref>. == Статыстыка == === Статыстыка Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН пра Беларусь === Паводле статыстыкі Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН (ФАО), Беларусь знаходзіцца на другім месцы ў свеце пасля Польшчы па плошчы сельскагаспадарчай зямлі, якая засеяна [[трыцікале]] (516,6 тыс. га), і на чацвёртым месцы па яго зборы (1,78 млн тон супраць 2 млн у Францыі, 2,5 млн у Германіі і 5,2 млн у Польшчы)<ref name=fao>{{Cite web |url=http://faostat.fao.org/site/567/default.aspx |title=FAO Statistics |access-date=29 верасня 2011 |archive-date=7 красавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407180211/http://faostat.fao.org/site/567/default.aspx |url-status=dead }}</ref>. Беларусь знаходзіцца на пятым месцы ў свеце па плошчы сельскагаспадарчай зямлі пад жытам (448 тыс. га) і на чацвёртым месцы ў свеце па яго зборы (1,2 млн тон супраць 4,3 млн у Расіі і Германіі і 3,7 млн у Польшчы)<ref name=fao />. Беларусь таксама знаходзіцца на восьмым месцы ў свеце па плошчы сельскагаспадарчай зямлі пад бульбай і на дзесятым месцы па яе зборы (7,1 млн тон супраць 73,3 млн у лідара, Кітая)<ref name=fao />. Сярэдняя ўраджайнасць у беларускай сельскай гаспадарцы звычайна знаходзіцца на прыблізна аднолькавым узроўні з ураджайнасцю ў суседніх краінах. Тым не менш, Беларусь значна саступае ва ўраджайнасці ў параўнанні з краінамі Заходняй Еўропы і ЗША (а ў шэрагу выпадкаў — і з краінамі Лацінскай Амерыкі і Азіі). Па ўраджайнасці кукурузы Беларусь знаходзіцца на шостым месцы з канца ў Еўропе, ураджайнасць бульбы ўтрая ніжэй аналагічнага ўзроўню ў ЗША, ураджайнасць жыта і ячменю ў 2-3 разы ніжэй за аналагічны ўзровень Вялікабрытаніі, Германіі, Швецыі, Францыі, Бельгіі, Нідэрландаў<ref name=fao />. === Агульныя паказчыкі === * '''Вытворчасць галоўных сельскагаспадарчых культур на душу насельніцтва''' {| class="wikitable" |- ! Культура ! 1989 ! 1995 ! 2000 ! 2005 ! 2008 ! 2009 ! 2010<ref>[https://web.archive.org/web/20120518022248/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/agriculture.php Продукция сельского хозяйства по категориям хозяйств] {{ref-ru}}</ref> |- | Бульба | 1082 | 932 | 871 | 837 | 904 | 737 | 825 |- | Збожжа | 720 | 540 | 485 | 657 | 931 | 881 | 737 |- | Гародніна | 87 | 101 | 138 | 205 | 237 | 239 | 246 |- | Мяса | 116 | 64 | 60 | 79 | 87 | 95 | 102 |- | Малако | 723 | 497 | 449 | 581 | 643 | 681 | 698 |- | Яйкі, шт. | 354 | 331 | 329 | 317 | 342 | 355 | 373 |} * '''Сярэдняя ўраджайнасць збожжавых культур''', ц/га<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:800 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1945 from:0 till:6 bar:1950 from:0 till:8 bar:1955 from:0 till:5 bar:1960 from:0 till:8 bar:1965 from:0 till:11 bar:1970 from:0 till:15 bar:1975 from:0 till:17 bar:1980 from:0 till:13 bar:1985 from:0 till:21 bar:1988 from:0 till:26 bar:1989 from:0 till:32 bar:1990 from:0 till:27 bar:1995 from:0 till:21 bar:1996 from:0 till:22 bar:1997 from:0 till:24 bar:1998 from:0 till:19 bar:1999 from:0 till:15 bar:2000 from:0 till:19 bar:2001 from:0 till:20 bar:2002 from:0 till:25 bar:2003 from:0 till:24 bar:2004 from:0 till:30 bar:2005 from:0 till:28 bar:2006 from:0 till:25 bar:2007 from:0 till:29 bar:2008 from:0 till:35 bar:2009 from:0 till:33 bar:2010 from:0 till:28 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1945 at: 1 text: 6,1 shift:(-5) bar:1950 at: 1 text: 7,9 shift:(-5) bar:1955 at: 1 text: 5,1 shift:(-5) bar:1960 at: 1 text: 8,3 shift:(-5) bar:1965 at: 1 text: 10,8 shift:(-10) bar:1970 at: 1 text: 15,2 shift:(-10) bar:1975 at: 1 text: 17,3 shift:(-10) bar:1980 at: 1 text: 13,1 shift:(-10) bar:1985 at: 1 text: 20,6 shift:(-10) bar:1988 at: 1 text: 25,8 shift:(-10) bar:1989 at: 1 text: 31,6 shift:(-10) bar:1990 at: 1 text: 27,2 shift:(-10) bar:1995 at: 1 text: 21,1 shift:(-10) bar:1996 at: 1 text: 22,0 shift:(-10) bar:1997 at: 1 text: 23,9 shift:(-10) bar:1998 at: 1 text: 19,1 shift:(-10) bar:1999 at: 1 text: 15,0 shift:(-10) bar:2000 at: 1 text: 19,4 shift:(-10) bar:2001 at: 1 text: 19,9 shift:(-10) bar:2002 at: 1 text: 24,7 shift:(-10) bar:2003 at: 1 text: 24,2 shift:(-10) bar:2004 at: 1 text: 29,6 shift:(-10) bar:2005 at: 1 text: 28,1 shift:(-10) bar:2006 at: 1 text: 24,9 shift:(-10) bar:2007 at: 1 text: 28,5 shift:(-10) bar:2008 at: 1 text: 35,2 shift:(-10) bar:2009 at: 1 text: 33,3 shift:(-10) bar:2010 at: 1 text: 27,7 shift:(-10) </timeline> |} * '''Агульная пасяўная плошча''', тыс. га<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:6500 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:27 align:left bar:1940 from:0 till:5212 bar:1945 from:0 till:3845 bar:1950 from:0 till:4913 bar:1955 from:0 till:5453 bar:1960 from:0 till:5664 bar:1965 from:0 till:6034 bar:1970 from:0 till:6047 bar:1975 from:0 till:6174 bar:1980 from:0 till:6308 bar:1985 from:0 till:6241 bar:1990 from:0 till:6126 bar:1995 from:0 till:6150 bar:2000 from:0 till:6155 bar:2005 from:0 till:5473 bar:2010 from:0 till:5600 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1940 at: 120 text: 5212 shift:(-12) bar:1945 at: 120 text: 3845 shift:(-12) bar:1950 at: 120 text: 4913 shift:(-12) bar:1955 at: 120 text: 5453 shift:(-12) bar:1960 at: 120 text: 5664 shift:(-12) bar:1965 at: 120 text: 6034 shift:(-12) bar:1970 at: 120 text: 6047 shift:(-12) bar:1975 at: 120 text: 6174 shift:(-12) bar:1980 at: 120 text: 6308 shift:(-12) bar:1985 at: 120 text: 6241 shift:(-12) bar:1990 at: 120 text: 6126 shift:(-12) bar:1995 at: 120 text: 6150 shift:(-12) bar:2000 at: 120 text: 6155 shift:(-12) bar:2005 at: 120 text: 5473 shift:(-12) bar:2010 at: 120 text: 5600 shift:(-12) </timeline> |} * '''Пасяўная плошча паводле абласцей''', тыс. га<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:250 PlotArea = left:100 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1 from:0 till:880 bar:2 from:0 till:911 bar:3 from:0 till:864 bar:4 from:0 till:808 bar:5 from:0 till:1293 bar:6 from:0 till:845 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1 at: 120 text: Брэсцкая_-_879,6 shift:(-12) bar:2 at: 120 text: Віцебская_-_910,8 shift:(-12) bar:3 at: 120 text: Гомельская_-_863,5 shift:(-12) bar:4 at: 120 text: Гродзенская_-_807,6 shift:(-12) bar:5 at: 120 text: Мінская_-_1292,8 shift:(-16) bar:6 at: 120 text: Магілёўская_-_845,2 shift:(-12) </timeline> |} * '''Пасяўная плошча пад розныя культуры''' (чырвоны — збожжавыя, залаты — бульба, зялёны — кармавыя, шэры — іншыя)<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:yellow2 value:rgb(0.9,0.9,0.2) id:r2 value:rgb(0.5,0.5,0.5) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:6500 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:27 align:left bar:1940 from:0 till:3476 bar:1940 from:3476 till:4405 color:yellow2 bar:1940 from:4405 till:4838 color:green bar:1940 from:4838 till:5212 color:r2 bar:1945 from:0 till:2829 bar:1945 from:2829 till:3575 color:yellow2 bar:1945 from:3575 till:3694 color:green bar:1945 from:3694 till:3845 color:r2 bar:1950 from:0 till:3392 bar:1950 from:3392 till:4267 color:yellow2 bar:1950 from:4267 till:4569 color:green bar:1950 from:4569 till:4913 color:r2 bar:1955 from:0 till:3313 bar:1955 from:3313 till:4294 color:yellow2 bar:1955 from:4294 till:5072 color:green bar:1955 from:5072 till:5453 color:r2 bar:1960 from:0 till:2591 bar:1960 from:2591 till:3619 color:yellow2 bar:1960 from:3619 till:5294 color:green bar:1960 from:5294 till:5664 color:r2 bar:1965 from:0 till:2890 bar:1965 from:2890 till:3893 color:yellow2 bar:1965 from:3893 till:5631 color:green bar:1965 from:5631 till:6034 color:r2 bar:1970 from:0 till:2505 bar:1970 from:2505 till:3461 color:yellow2 bar:1970 from:3461 till:5685 color:green bar:1970 from:5685 till:6047 color:r2 bar:1975 from:0 till:2604 bar:1975 from:2604 till:3483 color:yellow2 bar:1975 from:3483 till:5825 color:green bar:1975 from:5825 till:6174 color:r2 bar:1980 from:0 till:3139 bar:1980 from:3139 till:3926 color:yellow2 bar:1980 from:3926 till:5964 color:green bar:1980 from:5964 till:6308 color:r2 bar:1985 from:0 till:2816 bar:1985 from:2816 till:3524 color:yellow2 bar:1985 from:3524 till:5928 color:green bar:1985 from:5928 till:6241 color:r2 bar:1990 from:0 till:2645 bar:1990 from:2645 till:3283 color:yellow2 bar:1990 from:3283 till:5837 color:green bar:1990 from:5837 till:6126 color:r2 bar:1995 from:0 till:2692 bar:1995 from:2692 till:3417 color:yellow2 bar:1995 from:3417 till:5868 color:green bar:1995 from:5868 till:6150 color:r2 bar:2000 from:0 till:2537 bar:2000 from:2537 till:3198 color:yellow2 bar:2000 from:3198 till:5800 color:green bar:2000 from:5800 till:6155 color:r2 bar:2005 from:0 till:2314 bar:2005 from:2314 till:2781 color:yellow2 bar:2005 from:2781 till:5070 color:green bar:2005 from:5070 till:5473 color:r2 bar:2010 from:0 till:2580 bar:2010 from:2580 till:2951 color:yellow2 bar:2010 from:2951 till:5017 color:green bar:2010 from:5017 till:5600 color:r2 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1940 at: 100 text: 3476 shift:(-12) bar:1940 at: 3500 text: 929 shift:(-8) bar:1940 at: 4400 text: 433 shift:(-8) bar:1945 at: 100 text: 3845 shift:(-12) bar:1945 at: 2900 text: 746 shift:(-8) bar:1945 at: 3450 text: 119 shift:(-8) bar:1950 at: 100 text: 3392 shift:(-12) bar:1950 at: 3500 text: 875 shift:(-8) bar:1950 at: 4300 text: 302 shift:(-8) bar:1955 at: 100 text: 3313 shift:(-12) bar:1955 at: 3400 text: 981 shift:(-8) bar:1955 at: 4400 text: 778 shift:(-8) bar:1960 at: 100 text: 2591 shift:(-12) bar:1960 at: 2650 text: 1028 shift:(-12) bar:1960 at: 3900 text: 1675 shift:(-12) bar:1965 at: 100 text: 2890 shift:(-12) bar:1965 at: 2950 text: 1003 shift:(-12) bar:1965 at: 4000 text: 1738 shift:(-12) bar:1970 at: 100 text: 2505 shift:(-12) bar:1970 at: 2600 text: 956 shift:(-8) bar:1970 at: 3600 text: 2224 shift:(-12) bar:1975 at: 100 text: 2604 shift:(-12) bar:1975 at: 2700 text: 879 shift:(-8) bar:1975 at: 3500 text: 2342 shift:(-12) bar:1980 at: 100 text: 3139 shift:(-12) bar:1980 at: 3200 text: 787 shift:(-8) bar:1980 at: 4000 text: 2038 shift:(-12) bar:1985 at: 100 text: 2816 shift:(-12) bar:1985 at: 2900 text: 708 shift:(-8) bar:1985 at: 3650 text: 2404 shift:(-12) bar:1990 at: 100 text: 2645 shift:(-12) bar:1990 at: 2700 text: 638 shift:(-8) bar:1990 at: 3350 text: 2554 shift:(-12) bar:1995 at: 100 text: 2692 shift:(-12) bar:1995 at: 2750 text: 725 shift:(-8) bar:1995 at: 3500 text: 2451 shift:(-12) bar:2000 at: 100 text: 2537 shift:(-12) bar:2000 at: 2600 text: 661 shift:(-8) bar:2000 at: 3300 text: 2602 shift:(-12) bar:2005 at: 100 text: 2314 shift:(-12) bar:2005 at: 2350 text: 467 shift:(-8) bar:2005 at: 2850 text: 2289 shift:(-12) bar:2010 at: 100 text: 2580 shift:(-12) bar:2010 at: 2590 text: 371 shift:(-8) bar:2010 at: 3050 text: 2066 shift:(-12) </timeline> |} {{зноскі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Сельская гаспадарка}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Сельская гаспадарка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка Беларусі| ]] bh6wv7x40w7oq1itqkn5tjk8ymjexqt Каўка (птушка) 0 101854 5192182 5084799 2026-09-02T18:59:53Z JerzyKundrat 174 5192182 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Каўка}} {{Таксон | name = Каўка | regnum = Жывёлы | parent = Corvus | rang = Від | latin = Corvus monedula | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Corvus monedula map.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC }} '''Ка́ўка'''<ref name="АПБ">[http://www.ptushki.org/info/press/item/5606.html 320 видов птиц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913154241/http://www.ptushki.org/info/press/item/5606.html |date=13 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref> ці '''Га́лка'''<ref name=pr>Напісанне '''Галка''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.4. Мн., 1997, С.465</ref>(''Corvus monedula'') — шырока распаўсюджаная [[птушка]] роду [[крумкачовыя|крумкачовых]]. == Апісанне == Даўжыня 34—39 см, маса цела 175—280 г. [[Пяро|Апярэнне]] ад чорнага да серабрыста-шэрага ([[галава]] і грудзі) [[колер]]у. Радужная абалонка [[вока]] амаль белая. [[Палавы дымарфізм|Палавога дымарфізму]] няма. == Пашырэнне == Шырока распаўсюджана ў заходняй частцы [[Еўразія|Еўразіі]] акрамя поўначы [[Скандынавія|Скандынавіі]], сустракаецца ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Колькасць 4—8 мільёнаў пар. Паўночныя і ўсходнія [[Папуляцыя|папуляцыі]] пералётныя, зімуюць на поўдні [[арэал]]а. Засяляе скалістыя ўчасткі ўзбярэжжаў, рэдкія [[Лес|лясы]] са старымі [[Дрэвы|дрэвамі]], [[Населены пункт|населеныя пункты]] са старымі пабудовамі. == Асаблівасці біялогіі == Гняздуецца ў зацішных месцах [[Будынак|будынкаў]], на [[слуп]]ах, [[Мост|мастах]], у [[Гняздо|гнёздах]] буйных птушак. У красавіку [[самка]] адкладвае 4—6 [[Яйцо|яец]] і наседжвае іх 17—18 дзён. Птушаняты вылятаюць з гнязда праз 30—35 дзён. Галка вядзе чаодны спосаб жыцця, у пошуках корму часта аб’ядноўваюцца з [[грак]]амі. Сілкуецца чарвякамі, [[садавіна]]й і [[ягады|ягадамі]], адкідамі, яйкамі дробных птушак. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-19}} [[Катэгорыя:Крумкачовыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Сінантропныя віды]] fmfq0u0xytx4d0gpvf174iz1hpljf5m 5192183 5192182 2026-09-02T19:01:31Z JerzyKundrat 174 /* Асаблівасці біялогіі */ 5192183 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Каўка}} {{Таксон | name = Каўка | regnum = Жывёлы | parent = Corvus | rang = Від | latin = Corvus monedula | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Corvus monedula map.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC }} '''Ка́ўка'''<ref name="АПБ">[http://www.ptushki.org/info/press/item/5606.html 320 видов птиц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913154241/http://www.ptushki.org/info/press/item/5606.html |date=13 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref> ці '''Га́лка'''<ref name=pr>Напісанне '''Галка''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.4. Мн., 1997, С.465</ref>(''Corvus monedula'') — шырока распаўсюджаная [[птушка]] роду [[крумкачовыя|крумкачовых]]. == Апісанне == Даўжыня 34—39 см, маса цела 175—280 г. [[Пяро|Апярэнне]] ад чорнага да серабрыста-шэрага ([[галава]] і грудзі) [[колер]]у. Радужная абалонка [[вока]] амаль белая. [[Палавы дымарфізм|Палавога дымарфізму]] няма. == Пашырэнне == Шырока распаўсюджана ў заходняй частцы [[Еўразія|Еўразіі]] акрамя поўначы [[Скандынавія|Скандынавіі]], сустракаецца ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Колькасць 4—8 мільёнаў пар. Паўночныя і ўсходнія [[Папуляцыя|папуляцыі]] пералётныя, зімуюць на поўдні [[арэал]]а. Засяляе скалістыя ўчасткі ўзбярэжжаў, рэдкія [[Лес|лясы]] са старымі [[Дрэвы|дрэвамі]], [[Населены пункт|населеныя пункты]] са старымі пабудовамі. == Асаблівасці біялогіі == Гняздуецца ў зацішных месцах [[Будынак|будынкаў]], на [[слуп]]ах, [[Мост|мастах]], у [[Гняздо|гнёздах]] буйных птушак. У красавіку [[самка]] адкладвае 4—6 [[Яйцо|яец]] і наседжвае іх 17—18 дзён. Птушаняты вылятаюць з гнязда праз 30—35 дзён. Галка вядзе чародны спосаб жыцця, у пошуках корму часта аб’ядноўваюцца з [[грак]]амі. Сілкуецца чарвякамі, [[садавіна]]й і [[ягады|ягадамі]], адкідамі, яйкамі дробных птушак. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-19}} [[Катэгорыя:Крумкачовыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Сінантропныя віды]] gf5nnjyoh1y55opgqj6bq3h1s85atnb 5192197 5192183 2026-09-02T19:35:23Z JerzyKundrat 174 5192197 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Каўка}} {{Таксон | name = Каўка | regnum = Жывёлы | parent = Corvus | rang = Від | latin = Corvus monedula | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Corvus monedula map.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Coloeus monedula }} '''Ка́ўка'''<ref name="АПБ">[http://www.ptushki.org/info/press/item/5606.html 320 видов птиц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110913154241/http://www.ptushki.org/info/press/item/5606.html |date=13 верасня 2011 }} {{ref-ru}}</ref> ці '''Га́лка'''<ref name=pr>Напісанне '''Галка''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах., Т.4. Мн., 1997, С.465</ref>(''Corvus monedula'') — шырока распаўсюджаная [[птушка]] роду [[крумкачовыя|крумкачовых]]. == Апісанне == Даўжыня 34—39 см, маса цела 175—280 г. [[Пяро|Апярэнне]] ад чорнага да серабрыста-шэрага ([[галава]] і грудзі) [[колер]]у. Радужная абалонка [[вока]] амаль белая. [[Палавы дымарфізм|Палавога дымарфізму]] няма. == Пашырэнне == Шырока распаўсюджана ў заходняй частцы [[Еўразія|Еўразіі]] акрамя поўначы [[Скандынавія|Скандынавіі]], сустракаецца ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Колькасць 4—8 мільёнаў пар. Паўночныя і ўсходнія [[Папуляцыя|папуляцыі]] пералётныя, зімуюць на поўдні [[арэал]]а. Засяляе скалістыя ўчасткі ўзбярэжжаў, рэдкія [[Лес|лясы]] са старымі [[Дрэвы|дрэвамі]], [[Населены пункт|населеныя пункты]] са старымі пабудовамі. == Асаблівасці біялогіі == Гняздуецца ў зацішных месцах [[Будынак|будынкаў]], на [[слуп]]ах, [[Мост|мастах]], у [[Гняздо|гнёздах]] буйных птушак. У красавіку [[самка]] адкладвае 4—6 [[Яйцо|яец]] і наседжвае іх 17—18 дзён. Птушаняты вылятаюць з гнязда праз 30—35 дзён. Галка вядзе чародны спосаб жыцця, у пошуках корму часта аб’ядноўваюцца з [[грак]]амі. Сілкуецца чарвякамі, [[садавіна]]й і [[ягады|ягадамі]], адкідамі, яйкамі дробных птушак. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-19}} [[Катэгорыя:Крумкачовыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Сінантропныя віды]] 9v0uvxm5nfucmmne4k8idbga1tli7i3 Рык Пэры 0 106111 5192333 5190935 2026-09-03T10:45:43Z Ueschar 151377 удакладненне 5192333 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пэры}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Джэймс Рычард «Рык» Пэ́ры'''<ref>ЗША. Гандляр піцамі супраць Абамы // ''Новы Час''. — 2011. — 18 лістапада. — № 43 (266). — С. 12. — [https://novychas.online/pdf/nch_2011_43.pdf Электронная копія].</ref> ({{lang-en|James Richard «Rick» Perry}}; {{IPA|[dʒeɪmz ˈrɪtʃərd ˈpɛri]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] палітык, 47-ы [[Губернатары Тэхаса|губернатар Тэхаса]] (2000—2015) і 14-ы [[Міністр энергетыкі ЗША|міністр энергетыкі ЗША]] (2017—2019). Член [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]]. == Біяграфія == У 1972 годзе скончыў [[Тэхаскі аграрна-механічны ўніверсітэт|Тэхаскі ўніверсітэт A&M]], дзе атрымаў ступень бакалаўра ў галіне жывёлагадоўлі. У 1972—1977 гадах служыў у [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|Ваенна-паветраных сілах ЗША]], быў пілотам транспартных самалётаў [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] у ЗША, Еўропе і на Блізкім Усходзе. Пакінуў службу ў званні капітана.<ref name="TSL">{{cite web |url=https://www.tsl.texas.gov/governors/modern/page3.html |title=James Richard Perry |website=Texas State Library and Archives Commission |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> Палітычную кар’еру пачаў у 1984 годзе, калі быў абраны ў [[Палата прадстаўнікоў Тэхаса|Палату прадстаўнікоў Тэхаса]], у якой працаваў з 1985 да 1991 года. Першапачаткова належаў да [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]], але 29 верасня 1989 года перайшоў у Рэспубліканскую партыю.<ref>{{cite web |url=https://www.texastribune.org/2011/07/14/rick-perry-democrat-years/ |title=Rick Perry: The Democrat Years |author=Root, Jay |date=14 ліпеня 2011 |website=The Texas Tribune |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> У 1990 годзе быў абраны камісарам сельскай гаспадаркі Тэхаса і пасля пераабраны на другі тэрмін. У 1998 годзе перамог на выбарах віцэ-губернатара Тэхаса; пасаду займаў у 1999—2000 гадах.<ref name="TSL" /> [[Выява:Governor Rick Perry.jpg|thumb|left|Пэры падчас выступлення ў 2010 годзе]] === Губернатар Тэхаса === 21 снежня 2000 года Пэры заняў пасаду губернатара Тэхаса пасля адстаўкі [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Уокера Буша]], абранага [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнтам ЗША]]. У лістападзе 2002 года Пэры быў абраны губернатарам на поўны чатырохгадовы тэрмін, пасля чаго перамагаў на выбарах 2006 і 2010 гадоў.<ref name="NGA">{{cite web |url=https://www.nga.org/governor/rick-perry/ |title=Gov. Rick Perry |website=National Governors Association |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> Пасаду губернатара займаў да 20 студзеня 2015 года. Ягонае амаль чатырнаццацігадовае губернатарства было самым працяглым у гісторыі Тэхаса.<ref name="NGA" /> [[Выява:Donald Trump, Greg Abbott and Rick Perry in Oval Office.jpg|thumb|Пэры, прэзідэнт [[Дональд Трамп]] і губернатар Тэхаса [[Грэг Эбат]] у Авальным кабінеце, 2017 год|злева]] [[Выява:Rick Perry by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|Пэры на Рэспубліканскай канферэнцыі кіраўнікоў у 2011 годзе]] === Прэзідэнцкія кампаніі === 13 жніўня 2011 года Пэры абвясціў пра ўдзел у барацьбе за вылучэнне кандыдатам у [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2012)|прэзідэнты ЗША на выбарах 2012 года]] ад Рэспубліканскай партыі.<ref>{{cite web |url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/remarks-announcing-candidacy-for-president-charleston-south-carolina |title=Remarks Announcing Candidacy for President in Charleston, South Carolina |date=13 жніўня 2011 |website=The American Presidency Project |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> 19 студзеня 2012 года пасля няўдалых вынікаў на пачатковым этапе рэспубліканскіх праймерыз спыніў кампанію і падтрымаў [[Ньют Гінгрыч|Ньюта Гінгрыча]].<ref>{{cite web |url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/statement-rick-perry-announcing-the-end-presidential-campaign-activities |title=Statement by Rick Perry Announcing the End of Presidential Campaign Activities |date=19 студзеня 2012 |website=The American Presidency Project |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> 4 чэрвеня 2015 года Пэры другі раз абвясціў пра вылучэнне ў прэзідэнты, гэтым разам на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2016)|выбарах 2016 года]].<ref>{{cite web |url=https://www.texastribune.org/2015/06/04/rick-perry-announces-hes-running-president/ |title=“It’s Time,” Perry Says in Announcing Candidacy |author=Watkins, Matthew |date=4 чэрвеня 2015 |website=The Texas Tribune |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> 11 верасня таго ж года ён спыніў кампанію.<ref>{{cite web |url=https://rollcall.com/2015/09/11/rick-perry-suspends-presidential-campaign/ |title=Rick Perry Suspends Presidential Campaign |author=Dennis, Steven T. |date=11 верасня 2015 |website=Roll Call |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> === Міністр энергетыкі ЗША === Пасля перамогі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] на прэзідэнцкіх выбарах Пэры быў вылучаны на пасаду міністра энергетыкі ЗША. 2 сакавіка 2017 года ён уступіў на пасаду і стаў 14-м кіраўніком [[Міністэрства энергетыкі ЗША]].<ref>{{cite web |url=https://www.energy.gov/articles/perry-sworn-14th-secretary-united-states-department-energy |title=Perry Sworn in as 14th Secretary of United States Department of Energy |date=2 сакавіка 2017 |website=U.S. Department of Energy |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> Пэры займаў пасаду да 1 снежня 2019 года.<ref>{{cite web |url=https://www.energy.gov/lm/secretaries-energy |title=Secretaries of Energy |website=U.S. Department of Energy |language=en |access-date=1 верасня 2026 }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Rick Perry}} * [https://www.energy.gov/person/rick-perry Рык Пэры] на сайце Міністэрства энергетыкі ЗША * [https://web.archive.org/web/20101125033221/http://www.governor.state.tx.us/ Афіцыйны сайт губернатара Тэхаса] — архіўная копія ад 25 лістапада 2010 года * [https://web.archive.org/web/20120117182729/http://www.rickperry.org/ Perry for Governor] — архіўная копія афіцыйнага сайта выбарчай кампаніі {{Бібліяінфармацыя}} {{Губернатары Тэхаса}} {{DEFAULTSORT:Пэры Рык}} [[Катэгорыя:Губернатары Тэхаса]] [[Катэгорыя:Члены Рэспубліканскай партыі ЗША]] [[Катэгорыя:Міністры энергетыкі ЗША]] bjmq3e38a3dzw06284efqrz8h71ltfk Славянская міфалогія 0 111562 5192341 5140440 2026-09-03T11:30:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192341 wikitext text/x-wiki {{Традыцыйныя рэлігіі}} '''Славянская міфалогія''' — сукупнасць міфалагічных поглядаў, вераванняў і культаў [[старажытныя славяне|славянскіх народаў]]. У дадзеным артыкуле разглядаецца славянская [[міфалогія]] да прыняцця славянскімі народамі хрысціянства, гэта значыць прыкладна да [[9 стагоддзе|IX]] — [[12 стагоддзе|XII]] стагоддзяў з прыцягненнем этнаграфічных апісанняў славянскіх святаў і абрадаў пазнейшых часоў, аж да [[21 стагоддзе|XXI]] стагоддзя. Інфармацыю аб славянскім пантэоне з кароткімі характарыстыкамі бостваў глядзі ў артыкуле «[[Спіс славянскіх багоў]]». == Крыніцы звестак == Навукоўцы рэканструююць славянскую міфалогію па розных крыніцах. Па-першае, гэта пісьмовыя крыніцы. Тэксты [[Візантыя|візантыйскіх]] аўтараў [[6 стагоддзе|VI]] — [[10 стагоддзе|X]] стагоддзяў [[Пракопій Кесарыйскі]], [[Феафілакт Сімаката]], {{нп3|Канстанцін VII Барвянародны|Канстанцін VII Барвянародны|ru|Константин VII Багрянородный}}, {{нп3|Леў Дыякан|Леў Дыякан|ru|Лев Диакон}} і іншыя. [[Заходняя Еўропа|Заходнееўрапейскія]] аўтары [[9 стагоддзе|IX]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзяў [[Баварскі географ]], [[Цітмар Мерзебургскі]], [[Гельмольд з Басау|Гельмольд]], [[Саксон Граматык]] і іншыя. [[Арабскі халіфат|Арабскія]] аўтары [[9 стагоддзе|IX]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзяў {{нп3|Аль-Масудзі|Аль-Масудзі|ru|Аль-Масуди}}, [[Ібн-Фадлан]], [[Ібн-Руста]] і іншыя. У скандынаўскіх [[сага]]х [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзя, у [[Старэйшая Эда|Старэйшай]] і [[Малодшая Эда|Малодшай]] Эдах маюцца звесткі, якія могуць быць выкарыстаны для рэканструкцыі славянскага паганства. [[Кіеўская Русь|Старажытнарускія]], заходнеславянскія ([[Казьма Пражскі]] з яго «[[Чэшская хроніка|Чэшскай хронікай]]») і паўднёваславянскія крыніцы [[11 стагоддзе|XI]] — [[15 стагоддзе|XV]] стагоддзяў: [[летапіс]]ы, павучанні і навучанні супраць паганцаў ([[Кірыла Тураўскі]], {{нп3|Кірык Ноўгарадзец|Кірык Ноўгарадзец|ru|Кирик Новгородец}} і іншыя) і ўстаўкі ў перакладную літаратуру, у тым ліку ў [[апокрыф]]ы. Асаблівае месца займае «[[Слова пра паход Ігараў]]», у якім адбіўся значны пласт паганскіх міфаў, згадваных спадчыннікам і носьбітам паганскай культуры — ананімным песнятворцам. Усе гэтыя тэксты не ўтрымоўваюць якіх-небудзь цэласных пераказаў міфалогіі або асобных [[міф]]аў. У любым выпадку варта памятаць, што гэта не выклад саміх міфаў, а пераказ іх разумення сучаснікамі-іншаверцамі. Па-другое, пісьмовыя крыніцы [[15 стагоддзе|XV]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзяў і [[фальклор]]ныя крыніцы [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[20 стагоддзе|XX]] стагоддзяў, якія менш набліжаны да паганства, але ўтрымліваюць у сабе шэраг звестак больш ранніх крыніц, якія не дайшлі да нас, а таксама разгорнутыя запісы [[легенда|легенд]], [[казка|казак]], [[замова|замоў]], [[быліна|былін]] і [[паданне|паданняў]], [[прыказка|прыказак]] і [[прымаўка|прымавак]], па якіх магчыма рэканструяваць старажытныя [[міф]]ы. Асаблівую ролю адыгрываюць звесткі польскіх, чэшскіх і нямецкіх аўтараў і гісторыкаў, запісаўшых мясцовыя легенды заходніх славян, якія захавалі звесткі старажытнарускіх крыніц. У Расіі XVI—XVII стагоддзяў некаторыя звесткі запісалі заходнія дыпламаты, ваенныя і вандроўцы ([[Сігізмунд Герберштэйн]], [[Адам Алеарый|Алеарый]] і іншыя). Сярод фальклорных сюжэтаў да паганства звычайна адносяць быліны пра {{нп3|Святагор|Святагора|ru|Святогор}}, {{нп3|Міхайла Патык|Патыка|ru|Михайло Потык}}, {{нп3|Вольх Святаславіч|Вольха|ru|Вольга Святославич}}, {{нп3|Мікула Селянінавіч|Мікулу|ru|Микула Селянинович}}; казкі пра [[Кашч|Кашчэя Несмяротнага]], {{нп3|Змей Гарыныч|Змея Гарыныча|ru|Змей Горыныч}}, [[Баба-Яга|Бабу-Ягу]], Алёнушку і Iванку. Цяжкасць інтэрпрэтацыі гэтых крыніц складаецца ў тым, што на старажытныя ўяўленні напластоўваюцца больш познія пласты, выдумкі аўтараў, расказчыкаў, збіральнікаў фальклору. Сярод аўтарытэтных даследчыкаў фальклору [[Іван Пятровіч Сахараў|І. П. Сахараў]], {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў|ru|Афанасьев, Александр Николаевич}}, [[Дзмітрый Канстанцінавіч Зяленін|Д. К. Зяленін]], [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|У. Я. Проп]] і іншыя. Характэрна, што ўсе пералічаныя творы, у тым ліку запісаныя ўжо на рубяжы ХХ стагоддзя, нясуць у сабе дваяверства, гэта значыць сумесь паганства і праваслаўя. Больш дакладныя, але і больш складаначытаемыя [[археалогія|археалагічныя]] крыніцы: звесткі раскопак культавых месцаў, знаходкі [[ідал]]аў, рытуальных прадметаў, упрыгожванняў, паганскіх [[сімвал]]аў, надпісаў са згадваннем пра паганскіх багоў або язычнікаў, рэшткі ахвярапрынашэнняў і рытуальных дзействаў. Значны ўклад у вывучэнне паганскіх старажытнасцей унеслі [[Любар Нідэрле|Л. Нідэрле]], [[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|А. М. Ляўданскі]], [[Пётр Мікалаевіч Траццякоў|П. М. Траццякоў]], {{нп3|Вілья Іаханес Мансіка|В. І. Мансіка|ru|Мансикка, Вильо Йоханнес}}, [[Валянцін Васілевіч Сядоў|В. В. Сядоў]], [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Б. А. Рыбакоў]], {{нп3|Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочка|ru|Толочко, Пётр Петрович}}, [[Мікіта Ільіч Талстой|М. І. Талстой]], [[Леў Самуілавіч Клейн|Л. С. Клейн]] і іншыя. Важнымі аказваюцца звесткі мовазнаўства, параўнальнага рэлігіязнаўства і вывучэння міфалагічных сюжэтаў у іншых народаў. Акрамя сусветнага аўтарытэту ў гэтай галіне [[Джэймс Джордж Фрэзер|Д. Д. Фрэзера]], можна назваць {{нп3| Сяргей Аляксандравіч Токараў|С. А. Токарава|ru|Токарев, Сергей Александрович}}, [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапароў]] і [[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|В. У. Іванова]]. == Фармаванне славянскага паганства == Славянская [[міфалогія]] і [[рэлігія]] фармаваліся на працягу доўгага перыяду ў працэсе вылучэння [[старажытныя славяне|старажытных славян]] з [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскай агульнасці]] народаў у II—I тысячагоддзі да н.э. і ва ўзаемадзеянні з міфалогіяй і рэлігіяй суседніх народаў. Таму, натуральна, у славянскай міфалогіі ёсць значны {{нп3|праіндаеўрапейская рэлігія|індаеўрапейскі пласт|ru|Праиндоевропейская религия}}. Мяркуецца, што да яго належаць вобразы бога навальніцы і баявой дружыны ([[Пярун]]), бога жывёлы і іншасвету ([[Вялес]]), элементы вобразаў двайнятнага боства ([[Ярыла|Ярыла і Ярыліха]], [[Іван ды Мар'я]]) і бажаства Неба-Айца ([[Стрыбог]]). Таксама індаеўрапейскімі па сутнасці з’яўляюцца такія вобразы, як {{нп3|Маці Сыра-Зямля||ru|Мать Сыра-Земля}}, звязаная з ёй багіня ткацтва і прадзення ([[Мокаш]]), сонечнае боства ([[Даждзьбог]]), і некаторыя іншыя<ref>Пра індаеўрапейскія вытокі славянскай міфалогіі глядзі: ''[[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|В. И. Иванов]], [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|В. Н. Топоров]]'' Исследования в области славянских древностей. М.: Наука, 1974.</ref>. У першай палове [[1 тысячагоддзе да н.э|першага тысячагоддзя н.э.]] на рэлігію славян зрабілі значны ўплыў [[кельты]] і стэпавае іранамоўнае насельніцтва ([[скіфы]], [[сарматы]] і [[аланы]]). Пад уздзеяннем кельтаў знаходзілася паганства [[Палабскія славяне|заходніх (лужыцкіх) славян]], у прыватнасці фармавалася архітэктура [[храм|культавых пабудоў]]<ref>{{кніга |аўтар = {{нп3|Апалон Рыгоравіч Кузьмін|Кузьмин А. Г.|ru|Кузьмин, Аполлон Григорьевич}} |частка = |загаловак = Падение Перуна: Становление христианства на Руси |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Молодая гвардия |год = 1988 |том = |старонкі = 181—182 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Некаторыя даследчыкі мяркуюць кельцка-славянскія паралелі паміж боствамі {{нп3|Дагда (міфалогія)||ru|Дагда}} і [[Даждзьбог]], а таксама [[Маха (ірландская міфалогія)|Маха]] і [[Мокаш]]<ref>{{кніга |аўтар = Иванов С. В. |частка = |загаловак = Рец. на: Parallels between Celtic and Slavic. Proceedings of the First International Colloquium of Societas Celto-Slavica held at the University of Ulster |арыгінал = |спасылка = http://www.celtologica.com/csp-r-russian.html |адказны = |выданне = |месца = Coleraine |выдавецтва = |год = 19-21 June 2005 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archive-date = 13 мая 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160513063110/http://www.celtologica.com/csp-r-russian.html }}</ref>. У іранамоўнага насельніцтва славяне, мабыць, запазычылі само слова «бог» (якое таксама мела семантыку «доля», пар. «'''Баг'''ацтва», «у'''бог'''і»), якое змяніла агульнаеўрапейскае абазначэнне для боства *''divъ''{{efn|Аднак магчыма, што слова «бог» з’яўляецца спрадвечна-славянскім, развіццём {{lang-x-ie|*bhag-}} «доля».}}. Усходнія славяне мелі ў сваім [[пантэон]]е бостваў меркавана іранскага паходжання — {{нп3|Хорс||ru|Хорс}}, {{нп3|Сімаргл||ru|Симаргл}} і інш<ref>[http://www.blagoverie.org/world/heritage/Russia/Russians/Iranian%20Gods.phtml Иранские боги в киевском пантеоне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170108202424/http://www.blagoverie.org/world/heritage/Russia/Russians/Iranian%20Gods.phtml |date=8 студзеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. Вельмі блізкія былі вераванні славян і [[балты|балтаў]]. Гэта датычыць імёнаў такіх бостваў, як Пярун ([[Пяркунас]]), Вялес ({{нп3|Вяльнас||ru|Вяльнас}}) і, магчыма, іншых. Нямала агульнага таксама з [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіяй]]: матыў {{нп3|Сусветнае дрэва|Сусветнага дрэва|ru|Мировое древо}}, наяўнасць [[цмок]]аў і іншае. Пры падзеле {{нп3|Праславяне|праславянскай|ru|Праславяне}} супольнасці сталі фарміравацца [[племя]]нныя вераванні славян, якія мелі значныя рэгіянальныя адрозненні. У прыватнасці, рэлігія заходніх славян перад пачаткам хрысціянізацыі, відавочна, значна адрознівалася ад усіх іншых. Пры рассяленні ўсходнеславянскіх плямёнаў у [[6 стагоддзе|VI]] — [[9 стагоддзе|IX]] стагоддзях (а [[рускія|рускіх]] — аж да [[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзя) міфалогіі іх асобных груп маглі адчуваць уплыў міфалогій [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскіх]], [[балты|балцкіх]] і [[цюркі|цюркскіх]] народаў. == Сусвет старажытных славян == Аб поглядах старажытных славян на Сусвет і навакольны свет нам мала што вядома з прычыны практычнага адсутнасці пісьмовых крыніц. Таму атрымаць нейкае ўяўленне аб гэтай частцы светапогляду старажытных славян мы можам толькі па ўскосных крыніцах — па дадзеных археалогіі, этнаграфіі, ускосным звесткам пісьмовых крыніц. [[Файл:Стороны збручского идола.jpg|thumb|250px|right|Бакі Збруцкага ідалу]] Шмат дадзеных аб Сусвету старажытных славян можа даць так званы «[[Збруцкі ідал]]», які з-за гэтага часам называюць нават «энцыклапедыяй славянскага паганства». Дадзеная чатырохгранняя каменная статуя арыентавана па [[Бакі свету|баках свету]]. Кожны яго бок падзелены на тры ўзроўня — мяркуючы па ўсім, нябесны, зямны і падземны. На нябесным узроўні намаляваныя бажаствы, на зямным — людзі (двое мужчын і дзве жанчыны, як і бажаствы), а ў падземным — нейкая хтанічная істота, якая трымае на сабе зямлю. Адрывістыя звесткі пра светаадчуванне старажытных славян можна атрымаць з старажытнарускай літаратуры. У прыватнасці, у «{{нп3|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучанні Уладзіміра Манамаха|ru|Поучение Владимира Мономаха}}» гаворыцца аб [[Вырай|выраі]] — далёкай паўднёвай краіне, у якую ляцяць на зіму птушкі. Пры дапамозе этнаграфічных матэрыялаў мы можам даведацца, што вырай у народнай памяці ўтоесняецца пазней з раем і ўвасабляе сабой «краіну блажэнных», той свет. Далей, сёе-тое пра паданнях славян нам можа расказаць старажытнаруская летапісная клятва: {| |{{пачатак цытаты}} А калі вышэй сказанага не выканаем … дык няхай будзем жоўтыя, як гэта золата. {{oq|orv|Аще ли тѣхъ самѣхъ преже реченыхъ не съхранимъ... да будем злати, якоже злато се...<ref name=autogenerated1>Цыт. паводле: Мансикка 2005, с. 73-74.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Дадзеная клятва тлумачыцца тым, што нябожчыкі славянамі бачыліся, як правіла, жоўтымі, таму ў дадзеным выпадку слова «будзем жоўтыя» маюць прамое значэнне «няхай памром». У сувязі з гэтым варта адзначыць, што залаты колер часта маюць падземны свет ці трыдзесятае царства ў рускіх чароўных казках, а таксама жыхары гэтага тагасветнага свету<ref>{{кніга |аўтар = Пропп |частка = |загаловак = |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1986 |том = |старонкі = 281 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>{{efn|Варта заўважыць, што трыдзесятае царства можа мець таксама і срэбны, і медны колер.}}. Дадзеная міфалагема сустракаецца, верагодна, і ў іншых індаеўрапейскіх народаў (пар. залаты палац [[Одзін]]а). Нарэшце, на думку некаторых даследчыкаў, звесткі пра Сусвет старажытных славян можна запазычыць са «Слова пра паход Ігараў». У прыватнасці, увагу прыцягвае дадзены ўрывак: {| |{{пачатак цытаты}} Прарочы Боян, калі аб кім праспяваць задумаў, то разлятаецца думкай-вавёркаю па дрэву, шэрым ваўком па зямлі, шызым арлом пад воблакам (Пераклад на беларускую праз рускі варыянт {{нп3|Аляксей Кузьміч Югаў|А. К. Югава|ru|}}) {{oq|orv|Боянъ бо вещій, аще кому хотяще пѣснь творити, то растѣкашеться мыслію по древу, сѣрымъ вълкомъ по земли, шизымъ орломъ подъ облакы.{{efn|«Слова пра паход Ігараў» паўсюль цытуецца па Мусін-Пушкінскаму выданню [[1800]] года.}}}} {{канец цытаты}} |} Некаторыя даследчыкі ў дадзеным урыўку знаходзяць трохчасткавае дзяленне свету (неба, паветра, зямля) і [[архетып]]ічны вобраз {{нп3|Сусветнае дрэва|Сусветнага дрэва|ru|Мировое древо}}, а вавёрку, якая бегае па гэтым дрэве, параўноўваюць з вавёркай {{нп3|Рататоск|Рататоск|ru|Рататоск}} з [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]]. У дадзеным выпадку атрымліваецца, што {{нп3|Боян|Боян|ru|Боян}}, падобна старажытнагерманскім {{нп3|Скальдычная паэзія|скальдам|ru|Скальдическая поэзия}}, падарожнічаў па Сусветным дрэве (у германцаў — [[Ігдрасіль|Сусветны Ясень]]), злучаючы такім чынам сусветы і атрымліваючы боскае веданне і натхненне з вышэйшага свету<ref>{{кніга |аўтар = Мороз Е. Л. |частка = Следы шаманских представлений в эпической традиции Древней Руси |загаловак = Фольклор и этнография: Связи фольклора с древними представлениями и обрядами |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Л. |выдавецтва = Наука |год = 1977 |том = |старонкі = 64-72 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> Акрамя таго, паданні аб Сусветным дрэве захаваліся ў найпозняй традыцыйнай культуры славянскіх народаў — у казках, замовах, роспісах калаўротаў і т. п. Напрыклад, у пачатковай частцы [[замова|замовы]] замаўляючы лакалізуе сябе ў цэнтры [[сакральнае|сакральнага]] свету: <blockquote>На моры-Акіяне, на востраве стаіць дуб Каркаліст, на тым дубе сядзіць сокал, пад тым дубам змяя… (пераклад з рускай)</blockquote> Такім чынам, можна ўбачыць, якім чынам славяне (у дадзеным выпадку, [[рускія]]) ўяўлялі сабе Сусвет: у цэнтры Сусветнага Акіяна размяшчаецца востраў ([[Буян]]), на якім, у Цэнтры Свету, ляжыць камень ({{нп3|Алатыр-камень|Алатыр|ru|Алатырь-камень}}) або расце [[Сусветнае дрэва]] (як правіла, дуб). На гэтым дрэве, як відаць з замовы, сядзіць {{нп3|Гагана|птушка|ru|Гагана}}, а пад дрэвам знаходзіцца {{нп3|Гарафена|Гарафена|ru|змяя}}<ref>Гл. {{кніга |аўтар = Юдин А. В. |частка = |загаловак = Ономастикон русских заговоров: имена собственные в русском магическом фольклоре |арыгінал = |спасылка = http://www.ruthenia.ru/folklore/judin1.htm |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1997 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Такая карціна вельмі падобная з германа-скандынаўскай і з прадстаўленай у «Слове пра паход Ігараў». == Рэлігія старажытных славян == Аб рэлігіі старажытных славян нам амаль нічога не вядома, бо праславянская агульнасць размяшчалася ўдалечыні ад цэнтраў цывілізацыі. Даведацца нейкія факты аб міфалогіі і рэлігіі старажытных славян мы можам толькі пры дапамозе міфолага-лінгвістычных рэканструкцый. Адзіным пераканаўча рэканструяваны агульнаславянскім бажаством з'яўляецца *''Perunъ'', бог грому і маланкі. Мяркуючы па ўсім, менавіта яго меў на ўвазе Пракопій пад «творцай маланак, уладаром над усімі». Гэта бажаство захавалася лепш за ўсё ва ўсходніх славян як [[Пярун]] і набыло, акрамя названых, яшчэ і рысы бога-заступніка князя і дружыны. [[Выява:Steinrelief Pfarrkirche Altenkirchen.jpg|thumb|left|150px|Жрэц [[Святавіт]]а, намаляваны на святым камені з [[Мыс Аркона|Арконы]]]] Як паказаў у сваім даследаванні {{нп3|Лешак Машынскі|Л. Машынскі|ru|Мошинский, Лешек}}, праславянскімі з'яўляюцца такія паняцці, як ''дух, душа, навь'' («набожчык»), ''рай'' («той свет»), ''[[ваўкалак]]'' («пярэварацень»), ''[[трэба]]'' («ахвярапрынашэнне»)<ref>{{кніга |аўтар = Moszyński Leszek |частка = |загаловак = Die vorchristische Religion der Slaven im Lichte der Slavishen Sprachwissen schaft. Böhlau Verlag |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Köln-Weimar-Wien |выдавецтва = |год = 1992 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Пры гэтым паганскае разуменне душы не варта змешваць з [[хрысціянства|хрысціянскім]]. Душа была не нейкай абстрактнай нематэрыяльнай сутнасцю, душой была сама асоба чалавека, якая пасля смерці станавілася навью, перайшоўшы ў іншы свет, рай. Наогул у распараджэнні вучоных вельмі мала звестак аб міфалогіі старажытных славян, асабліва ж гэта тычыцца часоў агульнаславянскага адзінства. Гэта тлумачыцца многімі фактарамі, і перш за ўсё — адсутнасцю развітай пісьменнасці і аддаленасць ад асноўных цэнтраў цывілізацыі. Адным з першых пісьмовых апісанняў рэлігіі старажытных славян з'яўляецца апісанне [[Візантыя|візантыйскага]] гісторыка [[Пракопій Кесарыйскі|Пракопія Кесарыйскага]] ([[6 стагоддзе|VI стагоддзе]]): {{пачатак цытаты}}Гэтыя плямёны, [[славяне]] і [[анты]], не кіруюцца адным чалавекам, але спрадвеку жывуць у народапраўстве (дэмакратыі), і таму ў іх шчасце і няшчасце ў жыцці лічыцца справай агульнай. І ва ўсім астатнім у абодвух гэтых варварскіх плямёнаў усё жыццё і законы аднолькавыя. Яны лічаць, што адзін з багоў{{efn|Памылковы пераклад «адзін толькі бог» даў падставу для шматлікіх спекуляцый пра «монатэізм» у старажытных славян (напрыклад: {{кніга |аўтар = Климов Е. В. |частка = Монотеизм восточных славян |загаловак = Вопросы истории № 12. |арыгінал = |спасылка = http://annals.xlegio.ru/rus/small/monoteizm.htm |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111012064819/http://annals.xlegio.ru/rus/small/monoteizm.htm |archivedate = 12 кастрычніка 2011 }}) Правільны пераклад — «адзін з багоў» (у арыгінале не θεόν, а θεῶν).}}, творца маланкі, з'яўляецца ўладаром над усімі, і яму прыносяць у ахвяру быкоў і здзяйсняюць іншыя святыя абрады. Лёсу яны не ведаюць і наогул не прызнаюць, што ён у адносінах да людзей мае якую-небудзь сілу, і калі ім вось-вось пагражае смерць, ахопленыя ці хваробай, або на вайне, трапіўшы ў небяспечнае становішча, то яны даюць абяцанне, калі выратуюцца, адразу ж прынесці богу ахвяру за сваю душу; пазбегнуўшы смерці, яны прыносяць у ахвяру тое, што абяцалі, і думаюць, што выратаванне імі куплена цаной гэтай ахвяры. Яны шануюць рэкі, і [[німфы|німфаў]], і ўсякія іншыя бажаствы, прыносяць ахвяры ўсім ім і пры дапамозе гэтых ахвяр вырабляюць і варажбы.{{канец цытаты|крыніца= {{кніга |аўтар = Прокопий Кесарийский |частка = |загаловак = Война с готами. Книга VII (книга III Войны с готами) |арыгінал = |спасылка = http://www.hrono.ru/libris/lib_p/prkp3goty14.html |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}}} === Дамовы з візантыйцамі === Самыя раннія звесткі пра божастваў старажытнарускага паганства нам могуць даць матэрыялы дагавораў [[Старажытная Русь|Русі]] з [[Візантыя|візантыйцамі]], заключаных пасля паходаў у {{нп3|Руска-візантыйская вайна, 941-944|945|ru|Русско-византийская война 941—944 годов}} і {{нп3|Руска-візантыйская вайна, 970-71|971|ru|Русско-византийская война 941—944 годов}}гадах. Заключэнне гэтых дагавораў апісана ў старажытнарускіх летапісах, і там нам цікавыя перш за ўсё клятвы, якія давалі русічы. Вось фрагмент дамовы [[945]] года: {| |{{пачатак цытаты}}І калі хто з рускага боку падумае разбурыць такую любоў… то нехрышчоныя ды не атрымаюць дапамогі ні ад Бога, ні ад Перуна{{efn|1=У гэтай дамове, адзінай з трох, не згадваецца Волас — Клейн звязвае гэта з тым, што паход Ігара, у адрозненне ад двух іншых, праходзіў не па [[Балканы|Балканам]], а культ Св. {{нп3|Уласій Севасційскі|Уласія|ru|Власий Севастийский}} (=Воласа) быў распаўсюджаны сярод балканскіх славян<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 142—147 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}, ды не абароняцца шчытамі сваімі, і хай загінуць яны ад мячоў сваіх, ад стрэл і ад іншай сваёй зброі, і хай будуць рабамі ў гэтым жыцці і ў замагільным. {{oq|orv|И иже помыслять отъ страны Русьскыя раздрушити таку любъвь... елико ихъ есть не крьщено, да не имуть помощи отъ Бога, ни отъ Перуна, да не ущитяться щиты своими, и да посѣчени будуть мечи своими и отъ стрѣлъ и отъ иного оружия своего, и да будуть раби въ сь вѣкъ и въ будущии.<ref>Цыт. паводле: {{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 72 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>}} {{канец цытаты}} |} Далей апісваецца, як пры заключэнні дагавора русічы-язычнікі клянуцца, паклаўшы свае шчыты, аголеныя мячы, абручы і іншую зброю. Пазней князь [[Ігар Рурыкавіч|Ігар]] быў прыведзены да прысягі грэчаскімі пасламі — ён прыйшоў са сваімі мужамі-язычнікамі на ўзгорак, дзе стаяў Пярун, і яны склалі сваю зброю, шчыты і золата, і прысягнулі. Мяркуючы па клятве, у русічаў мелася ўяўленне пра замагільнага жыцця і аб магчымасці рабскага стану ў ёй{{efn|На думку Мансікі, гэта, а таксама клятва над зброяй, можа казаць аб некаторым скандынаўскім уплыве<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 76 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. З дамовы [[971]] года мы даведаемся наступнае: {| |{{пачатак цытаты}} А калі вышэй сказанага не выканаем…, ды будзем праклятыя Богам, у якога верым, Перуном і Воласам{{efn|Мансіка адзначае, што ў многіх спісках летапісу тут стаіць імя не Воласа, а {{нп3|Уласій Севасційскі|Уласія|ru|Власий Севастийский}}, што яшчэ раз паказвае тоеснасць у разуменні перапісчыкаў гэтых імёнаў і вобразаў<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 74 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Гэта пацвярджаецца яшчэ і тымі фактамі, што Волас ні разу не згаданы ў павучаннях супраць паганства і не ўваходзіць у пантэон Уладзіміра.}}, богам хатняй жывёлы, і будзем жоўтыя, як золата, і хай будзем пасечаны сваёй зброяй. {{oq|orv|Аще ли тѣхъ самѣхъ преже реченыхъ не съхранимъ... да имѣемъ клятву отъ Бога, в ньже вѣруемъ, отъ Перуна и отъ Волоса, скотия бога, и да будем злати, якоже злато се, и своимь оружиемь да исѣчени будемъ.<ref name=autogenerated1 />}} {{канец цытаты}} |} Сумесная згадка Перуна і Воласа ў гэтай клятве дала глебу для шматлікіх спекуляцый<ref>Гл. нарыс гістарыяграфіі: {{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 142—146 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> — некаторыя Перуна супастаўляюць са зброяй і вайной, а Воласа — з золатам і гандлем, хтосьці звязвае Перуна з кіруючай верхавінай (або варагамі-Руссю), а Воласа — з простым народам (славянамі і нават фінамі)<ref>{{кніга |аўтар = Бернштам Т. А. |частка = «Слово» об оппозиции Перун — Велес/Волос и скотьих богах Руси |загаловак = Полярность в культуре (Альманах «Канун». Вып. 2) |арыгінал = |спасылка = http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 93-120 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071013195751/http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |archivedate = 13 кастрычніка 2007 }}.</ref>, іншыя наогул супрацьпастаўляюць Воласа Пяруну<ref>{{кніга |аўтар = Иванов В. В., Топоров В. Н. |частка = |загаловак = Исследования в области славянских древностей |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1974 |том = |старонкі = 45 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У астатнім жа дадзеныя гэтай клятвы не даюць нічога новага, за выключэннем пасажу аб золаце, які ўжо быў разгледжаны вышэй, у раздзеле «[[Славянская міфалогія#Сусвет старажытных славян|Сусвет старажытных славян]]». === Пантэон князя Уладзіміра === Адна з найважнейшых крыніц па славянскай (дакладней старажытнарускай) паганскай міфалогіі — гэта летапісны аповяд аб так званай «паганскай рэформе» князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], калі ён усталяваў у Кіеве ідалы шасці найважнейшых божастваў: {| |{{пачатак цытаты}} І пачаў княжыць Уладзімір у Кіеве адзін, і паставіў ідалы на ўзгорку, па-за церамным дваром: драўлянага [[Пярун]]а са срэбнай галавой і залатымі вусамі, [[Хорс]]а (і) [[Даждзьбог]]а, [[Стрыбог]]а, [[Сімаргл]]а і [[Мокаш]].{{efn|Мансіка лічыць, што ў першапачатковым варыянце летапісе згадваўся толькі Пярун, а імёны астатніх багоў былі найпозняй устаўкай, выпадковым наборам вядомых перапісчыку імёнаў паганскіх божастваў. [[Хенрык Лаўмяньскі|Х. Лаўмяньскі]] як і Мансіка мяркуе, што ў летапісе першапачаткова было імя толькі Перуна, а астатніх божастваў у летапіс прыпісаў Нікан, паколькі ўяўляў сабе Уладзіміра ідалапаклоннікам-[[політэізм|політэістам]]. Да таго Нікан жыў у [[Тмутаракань|Тмутаракані]], на поўдні, таму ў пантэоне Уладзіміра так шмат божастваў іранскага паходжання<ref>{{кніга |аўтар = Łowmiański H. |частка = |загаловак = Religia Słowian i jej upadek (w. VI—XII) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa: |выдавецтва = Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год = 1986 |том = |старонкі = 113—118 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Клейн лічыць, што сутнасць рэформы заключалася ва ўсталяванні дзяржаўнага культу вярхоўнага бажаства, Перуна<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 147—151 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} {{oq|orv|И нача къняжити Володимеръ въ Кыевѣ единъ, и постави кумиры на хълмѣ вънѣ двора теремьнаго, Перуна древяна, а главу его сьребряну, а ўсъ златъ, и Хърса и Дажьбога и Стрибога и Сѣмарьгла и Мокошь<ref>Цыт. паводле: {{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 76 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} {{канец цытаты}} |} Існуе велізарная колькасць інтэрпрэтацый дадзенага фрагмента «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» — пачынаючы ад функцый божастваў і заканчваючы іх колькасцю. Найбольш пераканаўча наступнае. Пярун размешчаны ў спісе на першым месцы, ён пачынае спіс багоў, таму лагічна лічыць яго галоўным і важнейшым з божастваў (па крайняй меры для князя і дружыны). Імёны Хорс і Даждзьбог у спісе стаяць побач, а ў некаторых варыянтах летапісу не падзяляюцца, як іншыя бажаства, саюзам «і». Таму можна выказаць здагадку пэўнае падабенства, сувязь (або нават тоеснасць) паміж гэтымі бажаствамі, бо абодва яны з’яўляюцца салярнымі, звязанымі з сонцам. Стрыбог і Сімаргл, мабыць, былі не такія значныя, як Пярун і Хорс з Даждзьбогам, раз згадваюцца пасля іх. Мокаш, мяркуючы па ўсім, гэта [[багіня|жаночае бажаство]]{{efn|Некаторыя даследчыкі ў гэтым сумняваюцца<ref>{{кніга |аўтар = Бернштам Т. А. |частка = «Слово» об оппозиции Перун — Велес/Волос и скотьих богах Руси |загаловак = Полярность в культуре (Альманах «Канун». Вып. 2) |арыгінал = |спасылка = http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 93-120 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071013195751/http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |archivedate = 13 кастрычніка 2007 }}</ref>.}}, таму і замыкае спіс. З шасці божастваў спісу двое маюць іранскія карані — гэта Хорс і Сімаргл{{efn|Некаторыя даследчыкі ставяць пад сумнеў іранскае паходжанне [[Сімаргл]]а і падзяляюць гэтае імя на дзве часткі, атрымліваючы, такім чынам, альбо бажаство з эпітэтам, альбо пару божастваў.}} Гэта тлумачыцца тым, што пантэон быў усталяваны ў Кіеве, а на ўсходніх славян Паўднёвай Русі вялікі ўплыў аказалі растварыўшыся ў іх [[сарматы|сармацкія]] і [[аланы|аланскія]] плямёны. Сутнасцю паганскай рэформы Уладзіміра даследчыкі лічаць усталяванне агульнадзяржаўнага для ўсёй Русі пантэона божастваў на чале з [[Пярун]]ом — богам князя і дружыны. Рабілася гэта, мабыць, для папярэджання сепаратысцкіх тэндэнцый, паколькі старажытнаруская народнасць тады яшчэ не да канца кансалідаваліся, і местачковыя племянныя культы цалкам маглі справакаваць [[сепаратызм]]<ref>{{кніга |аўтар = Васильев М. А. |частка = Вел. кн. Владимир Святославич: от языческой реформы к крещению Руси |загаловак = Славяноведение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 2 |месца = |выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = 38-55 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Неўзабаве стала відавочная палітычная бесперспектыўнасць і тупіковасць гэтага шляху, «паганскай перспектывы», і Уладзімір ад яе адмовіўся, {{нп3|Вадохрышча Русі|хрысціўшы Русь|ru|Крещение Руси}}<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 150—151 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Пантэон «Слова пра паход Ігараў» === «[[Слова пра паход Ігараў]]» з'яўляецца ўнікальным помнікам старажытнарускай эпічнай традыцыі. Яно змяшчае нямала міфалагічных дадзеных, перш за ўсё шэраг імёнаў паганскіх багоў, хоць і было створана ўжо ў [[12 стагоддзе|XII]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзях{{efn|Мансіка, аднак, лічыць падбор імёнаў божастваў у «Слове» чыста выпадковым<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 211—215 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачоў]] тлумачыць гэта так званым «Адраджэннем паганства» — з'явай агульнаеўрапейскага маштабу, якое мела месца і на Русі. Прычыны яго заключаліся ў тым, што паганства ўжо амаль знікла і больш не ўяўляла пагрозы для хрысціянства, таму яго перасталі «баяцца». Яно, наадварот, стала гуляць зусім іншую ролю ў культуры — эстэтычную, архаічную, нацыянальна-ідэалагічную<ref>{{кніга |аўтар = Лихачёв Д. С. |частка = |загаловак = «Слово о полку Игореве» и культура его времени |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Л. |выдавецтва = Худож. лит. |год = 1985 |том = |старонкі = 25-28 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. У «Слове» згадваюцца, як правіла, «унукі» розных божастваў — мастацкія словазлучэнні-метафары для сінанімічныя замены або эпітэта. На думку Д. С. Ліхачова, «унук у дадзеным выпадку несумненна мае значэнне „нашчадка“», бо ў «Слове» наогул вельмі прыкметныя «перажыткі рэлігіі яшчэ радавога ладу»<ref>{{кніга |аўтар = Лихачёв Д. С. |частка = |загаловак = «Слово о полку Игореве» и культура его времени |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Л. |выдавецтва = Худож. лит. |год = 1985 |том = |старонкі = 26-27 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. З іншага боку, пазначэнне народаў сынамі герояў і ўнукамі багоў уласціва выключна хрысціянскай кніжнасці. Кожны хрысціянскі народ, згодна з гэтай традыцыі, павінен быў мець біблейскую генеалогію. Як піша {{нп3|Уладзімір Якаўлевіч Пятрухін|У. Я. Пятрухін|ru|Петрухин, Владимир Яковлевич}}, русічы з ганарыстасці ўступілі на нехрысціянскіх зямлю [[полаўцы|полаўцаў]], «дзяцей дэманаў», і таму апынуліся да іх прыраўнаныя як унукі паганскага бога («Даждзьбожжы ўнукі»). Прыраўнаванне, вядома, было няпоўным, паколькі ў «Слове» дэманы і паганскія багі цалкам не атаясамляюцца. Тым не менш, русічы, такім чынам, сталі адным з паганскіх народаў, пазбавіўшыся біблейскай генеалогіі і Божай дапамогі<ref>{{кніга |аўтар = Петрухин В. Я. |частка = Были ли «русичи» Дажьбожьими внуками? |загаловак = «Русь и вси языци»: аспекты исторических взаимосвязей |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Языки славянских культур |год = 2011 |том = |старонкі = 182—191 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Казачнік [[Баян]] у «Слове» завецца ўнукам бога [[Вялес]]а{{efn|Варта адзначыць, што згадка Велеса (не Воласа!) У «Слове» з'яўляецца практычна адзіным згадваннем гэтага імя ў старажытнарускай літаратуры (калі не лічыць найпозняга жыцця {{нп3|Аўрамій Растоўскі|Аўрамія Растоўскага|ru|Авраамий Ростовский}}, куды імя Велеса магло патрапіць чыста выпадкова).}}: {| |{{пачатак цытаты}} Ці б так апеў ты, прарочы Баян, Велесаў унук… {{oq|orv|Чили въспѣти было вѣщей Бояне, Велесовь внуче!}} {{канец цытаты}} |} Зыходзячы з гэтага ўрыўка [[Велес]]а лічаць старажытнарускім паганскім заступнікам паэзіі і спевакоў-казачнікаў. Вятры ў «Слове» называюцца ўнукамі [[Стрыбог]]а: {| |{{пачатак цытаты}} Гэта вятры, Стрыбожжы ўнукі, веюць з мора стрэламі на адважныя палкі Ігаравы! {{oq|orv|Се вѣтри, Стрибожи внуци, вѣють съ моря стрѣлами на храбрыи плъкы Игоревы!}} {{канец цытаты}} |} На падставе дадзенага ўрыўка [[Стрыбог]]а лічаць богам-уладаром вятроў{{efn|Такую выснову можна зрабіць толькі з дадзеных «Слова». Іншыя крыніцы наогул ніяк не растлумачваюць функцыі Стрыбога.}}. {{нп3|Русь, народ|Рускі народ|ru|Русь (народ)}}, ад князя да земляроба{{efn|Па іншай версіі, унукамі Даждзьбога ў «Слове» называюцца толькі князі.}}, в «Слове» называется внуками [[Даждзьбог]]а: {| |{{пачатак цытаты}} Тады, пры Алегу Гарыславічу, руйнавала, раздзірала ўсобіца, загубляла дабро Даждзьбогава ўнука. У княжых крамолах век чалавечы скараціўся. Тады па рускай зямлі рэдка аратыя пакрыквалі… {{oq|orv|Тогда при Олзѣ Гориславличи сѣяшеться и растяшеть усобицами, погибашеть жизнь Даждь-Божа внука, въ Княжихъ крамолахъ вѣци человѣкомъ скратишась. Тогда по Руской земли рѣтко ратаевѣ кикахуть...}} {{канец цытаты}} |} {| |{{пачатак цытаты}} Згубіла ўсобіца сілу Даждзьбогава ўнука… {{oq|orv|Въстала обида въ силахъ Дажь-Божа внука...}} {{канец цытаты}} |} На падставе гэтых двух урыўкаў можна сказаць, што [[Даждзьбог]] наогул быў даволі значным бажаством у Старажытнай Русі, якое ўвасабляла дабрабыт, мір і адзінства Рускай зямлі. Згадваецца ў «Слове» і іншае салярнае бажаство: {| |{{пачатак цытаты}} З Кіева, да пеўняў, дабягаў да [[Тмутаракань|Тмутараканя]], вялікаму Хорсу ваўком шлях перабягаў! {{oq|orv|Изъ Кыева дорискаше до куръ Тмутороканя, великому Хърсови влъком путь прерыскаше.}} |} Князь [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Полацкі]], падарожнічаючы на поўдзень, перасякае шлях бачнага дзённага руху сонца, якое тут атаясамліваецца з [[Хорс]]ам. На падставе гэтага можна казаць аб тым, што Хорс быў увасабленнем сонца ў старажытнарускім паганстве. Акрамя таго, у «Слове» сустракаецца эпічны вобраз князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава]], нададзенага рознымі звышнатуральнымі здольнасцямі<ref>{{кніга |аўтар = Югов А. [К.] |частка = Образ князя-волшебника и некоторые спорные места в «Слове о полку Игореве» |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1970 |том = |старонкі = 239—249 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Гэта даволі архаічны міфалагічны вобраз шамана-воіна, уласцівы для пераходнага перыяду ад {{нп3|першабытна-абшчынны лад|першабытна-абшчыннага ладу|ru|Первобытный коммунизм}} да {{нп3|ваенная дэмакратыя|ваеннай дэмакратыі|ru|Военная демократия}}<ref>{{кніга |аўтар = [[Васіль Іванавіч Абаеў|Абаев В. И.]] |частка = «Шаман сильнее воина» |загаловак = Историко-этнографические исследования по фольклору |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = 11-19 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> Вобраз князя Усяслава роднасны вобразу быліннага {{нп3|Вольха Святаслававіч|Вольхі Святаслававіча|ru|Вольга Святославич}}. Акрамя вышэйпералічаных божастваў, некаторыя даследчыкі выяўляюць у «Слове» іншых шматлікіх міфалагічных персанажаў, такіх як «{{нп3|Дзівы|Дзіў|ru|Дивы}}», «{{нп3|Карна|Карна|ru|Карна}} і {{нп3|Жэля|Жля|ru|Желя}}», «{{нп3|Траян, міфалогія|Траян|ru|Троян (мифология)}}» і некаторыя іншыя. З іншага боку, цалкам магчыма, што ''дивъ'' — гэта кароткі прыметнік, якія адносяцца да [[полаўцы|полаўцаў]] са значэннем «дзікі»<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = Перев., комм. и статьи А. К. Югова |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Московский рабочий |год = 1970 |том = |старонкі = 135—140 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}. Тым не менш, большасць даследчыкаў лічаць «Дзіва» міфічнай рэчаў птушкай, мяркуючы, што гэты погляд пацвярджаецца быццам бы этнаграфічнымі запісамі, гл.: {{кніга |аўтар = [[Ельпідзіфор Васільевіч Барсаў|Барсов Е. В.]] |частка = |загаловак = Слово о полку Игореве как художественный памятник киевской дружинной Руси |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1887 |том = 1 |старонкі = 370 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}; спробу атаяснення «Дзіва» з [[Сімаргл]]ам гл.: {{кніга |аўтар = Борт Д. |частка = Див-Simurg |загаловак = Восточнославянское и общее языкознание |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1978 |том = |старонкі = 127—132 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, Карна і Жля — усяго толькі імёны палавецкіх [[Хан (тытул)|ханаў]]{{efn|Так лічыць значная частка даследчыкаў, у тым ліку А. К. Югаў<ref>{{кніга |аўтар = Югов А. [К.] |частка = |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1970 |том = |старонкі = 157—161 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> і першыя выдаўцы «Слова».}}, а Траян — следства памылковага ўспрымання тэксту, бо напісанне лігатуры «тр» і літар «б» і «з» супадала ў начырку пратаграфа «Слова». Таму ў «Слове» гаворка ідзе хутчэй за ўсё не пра Траяна ці Заяна{{efn|Так у Екацярынінскай копіі «Слова».}}, а пра таго ж Баяна<ref>{{кніга |аўтар = Югов А. [К.] |частка = Троянова земля или — Боянова? |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1970 |том = |старонкі = 217—225 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>{{efn|Аднак гэта не значыць, што такога персанажа, як [[Траян, міфалогія|Траян]], не было ў славянскай міфалогіі зусім. Акрамя таго, многія сур’ёзныя даследчыкі «Слова» да гэтага часу лічаць, што гаворка там ідзе менавіта пра Траяна.}}. Як бы там ні было, варта памятаць, што «Слова пра паход Ігараў» — гэта рэалістычны, патрыятычны і гераічны эпас, у якім хутчэй не месца шматлікім містычным сутнасцямі тыпу «багінь» Карны і Жлі, Траяна і «Панны-Крыўды», якія знаходзяць у ім некаторыя даследчыкі. === Пераклад Хронікі Іаана Малалы === Фрагмент [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] пад [[1114]] годам, які з’яўляецца ўстаўкай са славянскага перакладу «[[Хроніка Іаана Малалы|Хронікі]]» візантыйскага гісторыка [[Іаан Малала|Іаана Малалы]], характэрны перш за ўсё згадваннем імёнаў [[Сварог]]а і [[Даждзьбог]]а. Славянскі перакладчык пераклаў такім чынам адпаведна імёны [[Гефест]]а і [[Геліяс]]а, таму можна казаць пра нейкую сувязь з агнём і, магчыма, кавальскім рамяством Сварога, і пра [[салярныя міфы|салярны]] характар Даждзьбога. Сам жа сюжэт міфалагічнай устаўкі з «Хронікі» ў летапіс расказаць пра менавіта славянскую міфалогію, на жаль, абсалютна нічога не можа. На тое ёсць дзве прычыны — па-першае гэты тэкст з’яўляецца амаль даслоўным перакладам з грэчаскай<ref>[http://community.livejournal.com/slav_drevnosti/44563.html Славянские вставки в переводе Иоанна Малалы и мифотворчество] {{ref-ru}}</ref>, f па-другое ён быў пераведзены толькі ў [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзі, калі пра паганскіх багоў і міфы захаваліся толькі адрывістыя ўспаміны{{efn|Мансіка, як звычайна вынікаючы са свайго крытычнага падыходу, адзначае, што дадзеныя міфалагічныя глосы (Сварог і Даждзьбог) з’яўляюцца тут наогул выпадковымі і позна ўнесенымі, таму не прызнае іх надзейным для міфалагічнай рэканструкцыі матэрыялам<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 89-94 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Іншай характэрнай рысай дадзенай крыніцы з’яўляецца той факт, што ў ім змяшчаецца адзінае згадванне [[Сварог]]а наогул у крыніцах. Выключная папулярнасць дадзенага бажаства ў сучасным {{нп3|Раднавер'е|неапаганстве|ru|Родноверие}} тлумачыцца тым, што яно было ўзведзена на нябачаныя вышыні неабгрунтаванымі вучонымі спекуляцыямі. Н. І. Зубаў у процівагу ім лічыць, што дадзенае бажаство наогул з’яўляецца плёнам фантазіі перакладчыка «Хронікі» — ён аднавіў Сварога, як бацькі [[Сварожыч]]а, хоць імя ''Сварожыч'' на справе можа зусім і не быць імем па бацьку<ref>{{кніга |аўтар = Зубов Н. И. |частка = Научные фантомы славянского Олимпа |загаловак = Живая старина |арыгінал = |спасылка = http://kapija.narod.ru/Ethnoslavistics/zub_fantomy.htm |адказны = |выданне = № 3 (7) |месца = М. |выдавецтва = |год = 1995 |том = |старонкі = 46-48 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110523182206/http://kapija.narod.ru/Ethnoslavistics/zub_fantomy.htm |archivedate = 23 мая 2011 }}.</ref>. === Павучанні супраць паганства === Старажытнарускія павучанні супраць паганства цікавыя перш за ўсё тым, што яны адлюстроўваюць вераванні не толькі кіруючай вярхушкі, але і простага народа, бо адрасаваныя менавіта яму. У гэтых павучаннях, як правіла, пералічваюцца асноўныя язычніцкія бажаствы, дробныя міфалагічныя персанажы, а таксама некаторыя народныя абрады і святы, якія захоўваюць сваю паганскую сутнасць. Са «Слова нейкага хрыстолюбца і рупліўца правай веры» [[14 стагоддзе|XIV]] — [[15 стагоддзе|XV]] стагоддзяў вядома наступнае: {| |{{пачатак цытаты}} …Так і гэты хрысціянін не мог трываць хрысціян, {{нп3|Дваяверства|дваяверна|ru|Двоеверие}} жывуць, якія вераць у [[Пярун]]а, [[Хорс]]а, [[Мокаш]] і [[Сімаргл]]а, у [[Віла|Вілы]], якіх, як кажуць невуцкія, трыдзевяць сястрыц, лічаць іх багінямі і прыносяць ім ахвяры і рэжуць курэй, моляцца агню, называючы яго [[Сварожыч]]ам, абагаўляюць часнок{{efn|На думку Мансікі<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 138 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, абагаўленне ўсходнімі славянамі часнаку — літаратурная ўстаўка. Аднак прыпісванне славянамі магічных уласцівасцей цыбулі і часнаку — факт.}}, і калі ў каго будзе баль, тады кладуць яго ў вёдры і чары, і так п’юць, весяляцца пра сваіх ідалаў. {{oq|orv|…Тако и се крестьянинъ, не мога терпѣти крестьянъ, двовѣрно живущих, вѣрующе в Перуна и Хорса и въ Мокошь и в Сима и въ Рьгла{{efn|Пісцы даволі хутка перасталі разумець сутнасць запазычанага імя гэтага бажаства, таму нярэдка дзялілі яго на дзве часткі.}} і ў вілы{{efn|Згадванне вілаў сведчыць аб [[Паўднёвыя славяне|паўднёваславянскай]] літаратурнай традыцыі, бо ўсходнім славянам яны невядомыя (аналаг — [[русалка|русалкі]], [[Берагіня|берагіні]]).}}, их же числом тридевять сестрѣниць, глаголють бо невѣгласни, то все мнять богынямі, и тако покладывають им требы и куры им рѣжуть, огневи ся молять, зовущи его Сварожицемь, и чесновитокъ богомъ творять, егда у кого пиръ будеть, тогда же и кладуть въ ведра и въ чаши, и тако пьють, веселящеся о идолѣхъ своих.<ref>Цыт. паводле: {{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 137 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>}} {{канец цытаты}} |} і далей: {| |{{пачатак цытаты}} …Таму не належыць хрысціянам наведваць дэманскія ігрышчы, якія складаюцца са скокаў, гудзення, спеваў д’ябальскіх песень і прынясення ахвяр ідалам, калі моляцца пад [[восець|восеццю]] агню, вілам, Мокашы, Сімарглу, Пяруну і [[Велес]]у, богу жывёлы, {{нп3|Род, бог|Роду|ru|Род (божество)}} і {{нп3|Ражаніцы|Ражаніцам|ru|Рожаницы}} і ўсім тым, якія ім падобныя. {{oq|orv|...Того ради не подобает крестьяномъ игръ бѣсовскых играти, иже есть плясание, гудба, пѣсни бѣсовскыя и жертва идольская, иже моляться под овиномъ огневи и виламъ и Мокоши, Симу, Реглу и Перуну и Волосу, скотью богу, роду и рожаницамъ и всѣмъ тѣмъ, иже суть имъ подобни.<ref>Цит. по: Мансикка 2005, с. 137-138.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Акрамя таго, мяркуючы па павучанням, старажытныя ўсходнія славяне пакланяліся грому і маланцы, дрэвам, камяням, рэкам і крыніцам, {{нп3|Упыр|упырам|ru|Упырь}}, [[берагіня]]м і {{нп3|Заложныя нябожчыкі|нябожчыкам|ru|Заложные покойники}}. Згадваюцца народныя абрады з элементамі паганства ў {{нп3|Святкі|Святкі|ru|Святки}}, [[Вялікі чацвер]], [[Сёмуха|Сёмуху]], [[Купалле]] і іншыя святы. Гэтыя ж «забабонныя» абрады асуджаюцца і пастановай {{нп3|Стогаловы сабор|стогаловага сабору|ru|Стоглавый собор}} [[1551]] года<ref>[http://krotov.info/acts/16/2/pravo_04.htm Стоглав] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121220050844/http://www.krotov.info/acts/16/2/pravo_04.htm |date=20 снежня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>, дадзеныя якога па сутнасці практычна не адрозніваюцца ад этнаграфічных матэрыялаў 2 паловы [[19 стагоддзе|XIX]] — пач. [[20 стагоддзе|XX]] стагоддзяў. === Ідалы і капішчы === Дадзеныя як археалогіі, так і пісьмовых крыніц сведчаць аб тым, што ў славян існавалі скульптурныя выявы бостваў ([[ідал]]ы). Яны маглі быць як драўлянымі, так і каменнымі. Ідалы ўсходніх славян адрознівае прастата і вядомая грубасць выканання, тады як у заходніх славян ідалы былі больш майстэрскімі і складанымі{{efn|Магчыма, гэта вынік уплыву [[кельты|кельцкай]] або [[антычная скульптура|антычнай традыцыі]].}}. Акрамя таго, адметнай рысай заходнеславянскіх ідалаў з’яўляецца палікефалія (шматгаловасць){{efn|Палікефалія ў сваім першапачатковым выглядзе звязваецца даследчыкамі з грамадскай арганізацыяй<ref>{{кніга |аўтар = Трубачев О. Н. |частка = |загаловак = История славянских терминов родства и некоторых древнейших терминов общественного строя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Изд-во АН СССР |год = 1959 |том = |старонкі = 8-9 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Пра знешні выгляд славянскіх ідалаў можна меркаваць па шырока вядомаму так званаму «[[Збруцкі ідал|Збруцкаму ідалу]]»{{efn|Прыналежнасць гэтага ідала менавіта ўсходнім славянам застаецца спрэчнай. Больш верагодная заходнеславянская прыналежнасць Збруцкага ідала, пры гэтым выказваюцца нават думкі аб яго прыналежнасці стэпавым качавым народам<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 196—212 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}, а таксама па апісаннях у пісьмовых крыніцах: вядома, напрыклад, што ідал [[Пярун]]а, пастаўлены ў Кіеве князем Уладзімірам, быў драўляным, са срэбнай галавой і залатымі вусамі{{efn|Малюнак як мяркуецца, ідала Перуна (які мае вусы і стаіць на воблаку) выгравіравана на касцяным [[варажба|варажбовай]] [[жэрабя|жэрабі]] са [[Старая Ладага|Старой Ладагі]]<ref>{{кніга |аўтар = Чернов А. |частка = |загаловак = Перун и Один: Три языческих жребия из Старой Ладоги |арыгінал = |спасылка = http://chernov-trezin.narod.ru/Perun.htm |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Акрамя гэтага вядомыя шматлікія апісання шматгаловы ідалаў [[Палабскія славяне|балтыйскіх славян]]. Славяне пакланяліся ідалам у адкрытых свяцілішчах ([[капішча]]х). Наяўнасць [[храм]]авых памяшканняў у славян (за выключэннем заходніх) не зафіксавана, аднак яны цалкам маглі мець месца, не пакінуўшы пасля сябе слядоў, будучы драўлянымі{{efn|Некаторыя даследчыкі знаходзяць выявы дахрысціянскіх храмаў і ідалаў на рускіх вышыўках<ref>{{кніга |аўтар = Динцес Л. А. |частка = Дохристианские храмы Руси в свете памятников народного искусства |загаловак = [[Советская этнография]] |арыгінал = |спасылка = http://www.bolesmir.ru/index.php?content=text&name=o833 |адказны = |выданне = № 2 |месца = |выдавецтва = |год = 1947 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Денисова И.М. |частка = Образ древнеславянского храма в русском народном искусстве |загаловак = [[Этнографическое обозрение]] |арыгінал = |спасылка = http://www.bolesmir.ru/index.php?content=text&name=o839 |адказны = |выданне = № 5 |месца = |выдавецтва = |год = 1992 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Магчыма, рэлікты паганства захаваліся ў найпозняй традыцыі пабудовы «штодзённых» (за 1 дзень) храмаў і капліц<ref>{{кніга |аўтар = [[Дзмітрый Канстанцінавіч Зяленін|Зеленин Д. К.]] |частка = «Обыденные» полотенца и «обыденные» храмы |загаловак = [[Живая старина]] |арыгінал = |спасылка = http://www.bolesmir.ru/index.php?content=text&name=o344 |адказны = |выданне = XX |месца = |выдавецтва = |год = 1911 |том = |старонкі = 1-20 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. На капішчы праводзіліся абрады глыбокай пашаны ідалам божастваў. Капішчы маглі быць агароджаны, іх звычайным атрыбутам былі вогнішча, часовае або пастаяннае. Відавочна, капішча было пабудавана князем Уладзімірам для яго пантэона, аднак яно да гэтага часу не выяўлена археолагамі. Развагі [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Б. А. Рыбакова]] ў гэтых адносінах<ref>{{кніга |аўтар = Рыбаков Б. А. |частка = |загаловак = Язычество Древней Руси. Глава 9. Языческая реформа Владимира |арыгінал = |спасылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000030/st009.shtml |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> падтрымаўшага археолагаў {{нп3|Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочку|ru|Толочко, Пётр Петрович}} і [[Яраслаў Яўгеньевіч Бароўскі|Я. Я. Бароўскага]], «адкрыўшых» капішча Уладзіміра<ref>{{кніга |аўтар = Толочко П. П., Боровский Я. Е. |частка = Язичницько капище в «городі» Володимира |загаловак = Археологія Київа. Дослідження і матеріали |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Київ |выдавецтва = |год = 1979 |том = |старонкі = 3-10 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> у апошні час справядліва аспрэчваюцца<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 160—164 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Мяркуючы па дадзеных летапісаў, капішча Перуна было і ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], на {{нп3|Пярынь|Пярыні|ru|Перынь}}. Яно было як мяркуецца, выяўлена савецкім археолагам [[Валянцін Васілевіч Сядоў|В. В. Сядовым]]<ref>{{кніга |аўтар = Седов В. В. |частка = Древнерусское языческое святилище в Перыни |загаловак = Краткие сообщения Института истории материальной культуры |арыгінал = |спасылка = http://www.russiancity.ru/hbooks/h011.htm |адказны = |выданне = Вып. 50 |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 92-103 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, аднак і яго рэканструкцыі на сённяшні дзень выклікаюць вялікія сумненні{{efn|Няма ніякіх падстаў лічыць знаходкі В. В. Сядова капішчамі Перуна — гэта, хутчэй за ўсё, проста група сопак<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 152—157 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} Са славянскіх свяцілішчаў, выяўленых археолагамі, асабліва вылучаюць таксама {{нп3|Збруцкі культавы цэнтр|Збруцкі культавы цэнтр|ru|Збручский культовый центр}}<ref>{{кніга |аўтар = Русанова И. П., Тимощук Б. А. |частка = Збручское святилище (предварительное сообщение) |загаловак = Советская археология |арыгінал = |спасылка = http://www.russiancity.ru/hbooks/h036.htm |адказны = |выданне = № 4 |месца = |выдавецтва = |год = 1986 |том = |старонкі = 90-99 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. У апошні час выказваюцца здагадкі аб тым, што функцыю свяцілішчаў на Паўночна-Захадзе Русі маглі выконваць {{нп3|Культура наўгародскіх сопак|сопкі|ru|Культура новгородских сопок}} — сакральныя помнікі ў выглядзе насыпаў над пахаваннямі. Па вельмі меры, сама насып часцей за ўсё гуляла больш рытуальную функцыю, чым пахавальную. Рэшткі менавіта такога святыні маглі быць знойдзены на Пярыні<ref>{{кніга |аўтар = Свирин К. М. |частка = Языческие святилища Северо-Запада Древней Руси в VIII — начале XI вв. |загаловак = История и археология Новгорода |арыгінал = |спасылка = http://bibliotekar.ru/rusNovgorod/148.htm |адказны = |выданне = Вып. 2 |месца = |выдавецтва = |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Акрамя ідалаў, славяне, відавочна, пакланяліся і {{нп3|святыя камяні|святым камяням|ru|Священные камни}}-валунам. У выпадку з усходняй ускраінай славянскай прасторы, праўда, не заўсёды ясна, хто пакланяўся кожнаму канкрэтнаму каменю — славяне, або [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскія плямёны]]. Цалкам магчыма, што пакланяліся і тыя, і іншыя (да асіміляцыі). Гэта верагодна тым больш, што шанаванне святых камянёў сустракаецца ў [[рускія|рускіх]] аж да апошняга часу (праўда, у гарадской культуры яно напоўнена зусім іншым сэнсам і зместам, чым у {{нп3|традыцыйная культура|традыцыйнай|ru|Традиционная культура}})<ref>{{кніга |аўтар = Виноградов В. В., Громов Д. В. |частка = Представления о камнях-валунах в традиционной культуре русских |загаловак = [[Этнографическое обозрение]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 6 |месца = |выдавецтва = |год = 2006 |том = |старонкі = 125—143 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}; {{кніга |аўтар = Алексашин С. С., Алексашин М. С. |частка = |загаловак = Культовые памятники Верхнего Полужья |арыгінал = |спасылка = http://www.archaeology.ru/ONLINE/Alexsashin/cult_pam.html |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111019154440/http://archaeology.ru/ONLINE/Alexsashin/cult_pam.html |archivedate = 19 кастрычніка 2011 }}</ref>. {{clear}} <gallery> Выява:Kraków_-_Światowid_ze_Zbrucza_01.JPG|Копія Збруцкага ідала ў [[Кракаў|Кракав]]е Выява:Swietowit_wolinski.jpg|Ідал («[[Святавіт]]»), знойдзены ў 1974 годзе на {{нп3|Востраў Валін|Валіне|ru|Волин (остров)}} (Польшча) Выява:BlueRock.jpg|«{{нп3|Сіні камень|Сіні камень|ru|Синий камень}}» паблізу [[Пляшчэева возера]]</gallery> === Жрэцтва === Славяне ў параўнанні з іншымі народамі Еўропы валодалі меншай хуткасцю грамадска-эканамічнага развіцця, таму развітога і ўплывовай жрэцкага [[саслоўе|саслоўя]] ў іх не існавала. Як лічыць [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В. В. Сядоў]], правадыр ([[князь]]) у старажытных славян сумяшчаў у сабе адміністрацыйныя, ваенныя і рэлігійныя функцыі<ref>{{кніга |аўтар = Седов В. В. |частка = |загаловак = Восточные славяне в VI—XIII вв. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1982 |том = |старонкі = 268 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, што наогул характэрна для перыяду {{нп3|ваенная дэмакратыя|ваеннай дэмакратыі|ru|Военная демократия}}. Яркі прыклад таму — [[быліны|былінны]] [[Вольга Усяслававіч]], князь-чараўнік, які, разам з ваеннай доблесцю, карыстаецца і чараўніцтвам (у прыватнасці — [[Пярэварацень|пярэваратніцтвам]]). Іншы прыклад — [[Алег|Вешчы Алег]], мянушку якому далі таксама за нейкія звышнатуральныя здольнасці. Да сярэдзіны I тыс. н.э. славянскія плямёны рассяліліся на даволі вялікай плошчы, таму ўзроўні грамадскага развіцця ў іх адрозніваліся. [[Паўднёвыя славяне]] вельмі рана патрапілі пад моцны ўплыў [[Візантыя|Візантыі]] і, такім чынам, хрысціянства, таму казаць пра жрэцтва ў іх не ўяўляецца магчымым. Заходнія славяне па ўзроўні грамадскага развіцця абганялі ўсходніх, таму, як відаць па крыніцах, жрэцтва ў балтыйскіх славян дасягнула значнага ўплыву, а часам засяроджваецца ў сваіх руках і палітычную ўладу. Мяркуючы па ўсім, жрэцтва як саслоўе ва ўсходніх славян знаходзілася толькі ў працэсе фарміравання<ref>Гл. спробу рэканструкцыі на археалагічным матэрыяле: {{кніга |аўтар = Тимощук Б. А. |частка = Языческое жречество Древней Руси (по материалам городищ-святилищ) |загаловак = [[Российская археология]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 4 |месца = |выдавецтва = |год = 1993 |том = |старонкі = 110—121 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, які быў перапынены [[Вадохрышча Русі|увядзеннем хрысціянства]]. Тым не менш, жрацы паганскіх божастваў ва ўсходніх славян у дахрысціянскія часы хутчэй за ўсё былі. Аднак іх, відаць, было не так шмат — значна больш было варажбітоў, ведзьмакоў і знахароў. Старажытнарускія крыніцы называюць іх наступным чынам: ''[[Валхвы|волхвы]], ведуны, обавники, зелейники, наузники, чародеи, кудесники, ворожеи, «бабы богомерзкие»'' і г. д<ref name="МВ">{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 197—210 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Як правіла, асноўнымі іх функцыямі былі знахарства — лячэнне [[замова]]мі, рытуаламі і натуральнымі лекавымі сродкамі; бытавая магія — любоўная і ахоўная (з дапамогай рытуалаў, зелляў, [[амулет]]аў, [[талісман|абярэгаў]] і т. п.); прадказанні і варажбы — па крыку птушак і жывёл, застывання волава і воску і т. п.; дапамога пры родах і гэтак далей<ref name="МВ" />. {{clear}} <gallery> Выява:Баба_Яга.jpg|«Баба-Яга». [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. Васняцоў]], 1871 Выява:1899. Russian konung Oleg by Vasnetsov-2.jpg|«Алег ля касцей каня». [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. Васняцоў]], 1899 Выява:Maximov Sorcerer Wedding.jpg|«Прыход ведзьмака на сялянскае вяселле». [[Васіль Максімавіч Максімаў|В. Максімаў]], 1875 Выява:Mikhail_Nesterov_005.jpeg|«За нагаворным зеллем». [[Міхаіл Васільевіч Несцераў|М. Несцераў]], 1888 </gallery> == Святы і абрады == === Каляндарныя святы і абрады === Каляндарныя святы і абрады славян былі цесна звязаны з гаспадарчымі (і таму жыццёва-важнымі) інтарэсамі селяніна, таму іх даты шмат у чым абумоўлены сельскагаспадарчымі сезонамі. Акрамя таго, гадавы святочны цыкл не мог не вызначацца найважнейшымі астранамічнымі датамі, звязанымі, як правіла, з рухам сонца. Значная частка агульнаславянскія святаў была звязана з [[Культ продкаў|культам продкаў]] (пра гэта гл. ніжэй). З найстаражытных часоў і да сённяшніх дзён (у прыватнасці, у [[усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]]) захаваўся звычай наведваць могілкі і магілы бацькоў у [[Радаўніца|Радаўніцу]], [[Сёмуха|Сёмуху]] (перад [[Пяцідзесятніца]]й) і {{нп3|Дзмітрыеўская субота|Дзмітрыеўскай бацькоўскай суботай|ru|Дмитриевская суббота}}. Такімі ж старажытнымі з’яўляюцца звычаі трапезы на магіле, памінання алкаголем і пакідання на магіле ежы для нябожчыка. Да нядаўняга часу захоўваліся перажыткі паганскіх памінальных звычаяў і ў іншыя хрысціянскія святы, напрыклад [[Каляды]], [[Масленіца|Масленіцу]] і [[Вялікі чацвер]]. У Каляды, у сувязі з зімовым часам, могілкі не наведвалі, а паміналі продкаў дома. У Вялікі чацвер для продкаў тапілі лазні (каб яны памыліся){{efn|Дадзены звычай, разам са звычаем накрываць для душ продкаў святочны стол, упершыню пісьмова зафіксаваны ў «Слове св. отца нашего Иоанна Златоустаго» (≈ [[19 стагоддзе|XIV стагоддзе]]), накіраваным на барацьбу з падобнымі «забабонамі»<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 149—155 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} і палілі вогнішчы каля брамы (каб яны пагрэліся). Як правіла, памінальныя святы прымяркоўваліся да рубежных перыядаў года — [[сонцастаянне|сонцастаяння]] і [[раўнадзенства]]. Мабыць, у гэты памежны час адчынялася (зачынялася) брама паміж светам жывых і светам мёртвых, праз якія ў свет прыходзілі душы памерлых. Яны наведвалі сваіх нашчадкаў, а тыя павінны былі іх належным чынам сустрэць — сагрэць, вымыць, напаіць і накарміць. Душы продкаў маглі дабраславіць, а маглі і наслаць няшчасці — усё залежала ад таго, як іх сустрэнуць, таму так важна было пачытаць продкаў<ref name="ПАП">{{кніга |аўтар = Пропп В. Я. |частка = |загаловак = Русские аграрные праздники: (Опыт историко-этнографического исследования) |арыгінал = |спасылка = http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/propp2/index.php |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Памерлыя продкі, як тыя, што спачываюць у зямлі, у замагільным свеце, звязваліся ў свядомасці чалавека з зямлёй, таму менавіта ад блаславення продкаў шмат у чым залежаў будучы ўраджай. Напрыклад, Масленіца звязана і з ідэяй урадлівасці, і з культам продкаў — менавіта ім прысвячаліся спаборніцтвы (бягі, кулачныя баі, {{нп3|узяцце снежнага гарадка|узяцце снежнага гарадка|ru|Взятие снежного городка}}) і галоўная ежа на Масленіцы, пры гэтым памінальная — [[бліны]]{{efn|Насуперак вельмі распаўсюджанай сёння здагадцы, Масленіца зусім не з’яўляецца непасрэдна {{нп3|салярныя міфы|салярным|ru|Солярные мифы}} святам, а бліны ніколі не звязваліся ў народнай свядомасці з сонцам, яны заўсёды ўспрымаліся выключна як памінальная ежа.}}. Урадлівасці зямлі і пладавітасці жывёлы, як асноўным гаспадарчым інтарэсам селяніна, было нададзена асаблівая ўвага ў яго святах і абрадах. У [[Шчодры вечар]] (напярэдадні Новага года) гатавалася рытуальная ежа — парася, авечыя ножкі, смажанае і печанае печыва ў выглядзе жывёлы («Казулька») — мэтай усяго гэтага было прыцягненне пладавітасці і дабрабыту для жывёлы. Гэтай жа мэце, а таксама забеспячэнню бяспекі скаціны, служылі шматлікія рытуалы [[Юр’я|Юр’ева дня]] вясновага, калі здзяйсняўся першы выган быдла<ref name="ПАП" />. [[Выява:Funeral of Kostroma.jpg|thumb|270px|Пахаванне Кастрамы. [[Лубок]]. XIX стагоддзе]] Урадлівасці зямлі спрыялі шматлікія рытуалы з пудзіламі, якія адлюстроўвалі розных рытуальных персанажаў — гэта [[Масленіца]], [[Ярыла]], {{нп3|Кастрама, міфалогія|Кастрама|ru|Кострома (мифология)}}, {{нп3|Каструбонька|Каструбонька|ru|Кострубонька}}. Рытуал уключаў у сябе, як правіла, ушаноўванне і шанаванне пудзіла, хаджэнне з ім па вуліцах, якое суправаджалася весялосцю, а затым праводзіны — пахаванне, спаленне або разарванне. Мабыць, пудзіла ўяўляла сабой цэнтр урадлівасці і пладавітасці, і рытуалы яго провадаў павінны былі паведаміць гэту ўрадлівасць зямлі — тым больш, што праводзіліся падобныя рытуалы амаль заўсёды вясной або ў пачатку лета<ref name="ПАП" />{{efn|У рамках сваёй тэорыі пра «Перуна, які ўваскрасае» Клейн трактуе ўсё рытуалы, звязаныя з провадамі рытуальных персанажаў у выглядзе пудзіла, з Перуном<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 332 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У рэчаіснасці ж, рытуалы ўшаноўвання і провадаў трэба прызнаць даволі ўніверсальнымі для паганскай славянскай рэлігіі. М. А. Васільеў мяркуе, што менавіта яны апісаны яшчэ ў летапісным аповядзе аб звяржэнні ідалаў Уладзімірам<ref>{{кніга |аўтар = Васильев М. А. |частка = Великий князь Владимир Святославич: от языческой реформы к Крещению Руси |загаловак = Славяноведение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 2 |месца = |выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Гл. таксама: [http://community.livejournal.com/slav_drevnosti/37079.html Проводы Перуна] {{ref-ru}}}}. [[Выява:Semik.jpg|thumb|left|«[[Семік]]». [[Лубок]]. XIX стагоддзе.]] У [[Сёмуха|Сёмуху]] і Траецкі тыдзень ролю пудзіла выконвала траецкая бярозка, з якой праводзілі практычна тыя ж абрады — упрыгожвалі яе, пакланяліся і ўшаноўвалі, елі пад бярозкай рытуальную ежу, спявалі песні і вадзілі карагоды, завівалі ёй галінкі, праводзілі абрад «{{нп3|Кумленне|кумлення|ru|Кумление}}», насілі па вёсцы і, нарэшце, ламалі і раскідвалі галінкі па полі — мэтай усіх гэтых абрадаў было прыцягненне ўрадлівасці і добрага ўраджаю, а таксама пладавітасці і ўдалага мацярынства, як у выпадку з кумлением. Ва ўсіх рытуалах на Сёмуху, якія праводзіліся з бярозкай, удзельнічалі толькі дзяўчыны і жанчыны<ref name="ПАП" />{{efn|Мабыць, гэта звязана са значнай архаічнасць дадзенага абраду, у сувязі з чым тут захаваўся рэлікт [[матрыярхат]]у — прыярытэт {{нп3|Матрылінейнасць|мацярынскага роду|ru|Матрилинейность}}. Наогул, шанаванне бярозы ўсходнімі славянамі — гэта, мяркуючы па ўсім, спадчына старажытнага [[татэм]]ічнага культу бярозы, як выключна важнага для жыхароў лясной зоны дрэва.}}. Акрамя таго, забеспячэнню ўрадлівасці і ўраджаю павінны былі спрыяць рытуалы выклікання дажджу (пры засусе, у выпадку ж зацяжных дажджоў рытуал быў накіраваны на дасягненне добрага надвор’я). У рытуале ўдзельнічала дзяўчынка, як правіла, сірата, якую называлі {{нп3|Дадола|Дадола|ru|Додола}} або Пепяруда. Як лічаць навукоўцы, яе імя і сам вобраз, мабыць, звязаны з Грамавержцам-[[Пярун]]ом (магчыма, Дадола ўяўляла жонку Грамавержца). Яе вадзілі па вёсцы, упрыгожвалі кветкамі і палівалі вадой, пры гэтым спяваліся песні з просьбамі пра дараванне дажджу<ref>{{кніга |аўтар = [[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|Иванов В. В.]], [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]] |частка = |загаловак = Исследования в области славянских древностей |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1974 |том = |старонкі = 104—116 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. [[Выява:Ivankupala.jpg|thumb|right|300px|[[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрых Семірадскі]]. Ноч на Івана Купалу]] Адным з найважнейшых славянскіх святаў была ноч на [[Купалле|Івана Купала]]. У гэту ноч уладкоўваліся агульнанародныя гулянні — песні і танцы. З купальскіх абрадаў варта адзначыць распальванне і скачкі праз вогнішчы, купанне ў рэках і катанне са схілаў падпаленых колаў. Нярэдка свята прымала разгульны характар. Акрамя таго, у гэту ноч збіралі лячэбныя і магічныя расліны{{efn|Адна з першых пісьмовых фіксацый святкавання ночы Івана Купала на Русі — гэта пасланне Памфіла, ігумена Елеазарава манастыра кн. Дзмітрыю Растоўскаму (1505), якое апісвае дадзенае свята ў [[Пскоў|Пскове]]<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 175—177, 182 і 184 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У рамках сваёй тэорыі Клейн неапраўдана звязвае ўсю купальскую абраднасць з Перуном<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 315—323 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Згодна з рэканструкцыя, у славян існавалі святы, прысвечаныя самім бажаствам. У прыватнасці, мог існаваць [[Пярун]]аў дзень і дзень, прысвечаны [[Вялес]]у, якія пасля былі замененыя адпаведна {{нп3|Ільін дзень|Ільіным днём|ru|Ильин день}} і {{нп3|Уласаў дзень|Уласавым днём|ru|Власьев день}} або Міколавым днём ({{нп3|Мікола зімовы|зімовым|ru|Никола зимний}} і {{нп3|Мікола вясновы|вясновым|ru|Никола вешний}}). Аднак прамых дадзеных аб гэтых паганскіх святах у нашым распараджэнні няма, таму іх даты і ўтрыманне застаюцца толькі рэканструкцыямі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянскія багі]] [[Катэгорыя:Славянская міфалогія| ]] aup6kgvcozzxn2vjc7lipvqs1lfdkus Святая Люцыя 0 121535 5192092 5140115 2026-09-02T13:46:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192092 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Святая Люцыя |арыгінал_імя = Lucia |партрэт = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |год нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = }} '''Святая Люцыя''' ({{lang-la|Sancta Lucia}}), або '''Святая Люцыя з Сіракузаў''', у [[Праваслаўе|праваслаўі]] '''Святая Лукія''' — [[Хрысціянства|хрысціянская]] святая мучаніца. Дзень шанавання — [[13 снежня]]. == Жыццё і мучаніцтва == Святая Люцыя нарадзілася ў [[Сіракузы|Сіракузах]] на [[Сіцылія|Сіцыліі]] прыкладна ў [[286]] г. Згодна мартырыю, яшчэ ў дзяцінстве яна патаемна дала зарок цноты для служэння [[Бог]]у. Калі яна дасягнула [[шлюб]]нага ўзросту, маці знайшла ёй жаніха з [[Язычніцтва|паганскай]] [[сям'я|сям'і]]. Дзяўчына звярнулася з малітвамі да Бога. Яе маці захварэла, і Люцыя ўгаварыла яе звярнуцца да гаючых мошчаў [[Святая Агата|Святой Агаты]] ў [[Катанія|Катаніі]]. Люцыя суправаджала маці, і пасля ўрачыстага набажэнства ўначы да яе з'явілася Святая Агата, якая заявіла, што малітвы Люцыі выратавалі маці, і прадракла тое, што сваёю цнотай дзяўчына пабудуе Божы храм. Пасля цудоўнага акрыяння маці блаславіла дачку на хрысціянскі подзвіг. Аднак рашэнне застацца ў цноце і раздача маёмасці бедным не спадабаліся яе жаніху. Ён абвінаваціў дзяўчыну перад [[суд]]ом у падмане, растратах і спавяданні [[хрысціянства]], забароненага [[імператар]]ам [[Дыяклетыян]]ам. На судзе Люцыя прызналася, што з'яўляецца хрысціянкай і гэтым раз'юшыла суддзю. Ён загадаў кінуць яе да [[прастытуцыя|блудніц]]. Аднак здарыўся цуд — ніхто не здолеў зрушыць святую з месца. Вакол дзяўчыны запалілі вогнішча, а саму яе палівалі алеям. Вогнішча не прычыніла ёй шкоды. Тады суддзя загадаў перарэзаць ёй горла. Але і пасля гэтага яна заставалася жывой, пакуль не спавядалася святару. Паміраючы, святая суцяшала хрысціян і прадракла хуткі канец ганенняў. Святая Люцыя памерла [[13 снежня]] [[304]] г. Праз некалькі месяцаў адмовіўся ад пасады імператар Дыяклетыян. У [[312]] г. імператарам стаў Канстанцін I Вялікі, які скончыў ганенні на хрысціян і сам прыняў хрысціянства. == Мошчы == Існуюць дзве традыцыі захавання мошчаў Святой Люцыі. Паводле першай, яны 400 гадоў захоўваліся на [[Сіцылія|Сіцыліі]], пасля былі перапраўлены на [[Апенінскі паўвостраў]] і ў выніку да пач. XII ст. апынуліся ў адным з кляштароў [[Шпаер]]скаяй дыяцэзіі. Паводле другой, яны захоўваліся ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопале]]. У [[1204]] г. пад час трэцяга [[Крыжовыя паходы|крыжовага паходу]] іх захапілі [[венецыя]]нцы. У [[1513]] г. галава святой была перададзена катэдры [[Бурж]]а. У XVIII ст. частку рукі направілі ў Рым [[Бенедыкт XIII|папе Бенедыкту XIII]]. == Шанаванне == Святая Люцыя шануецца ўсімі [[хрысціянства|хрысціянамі]]. Лічыцца заступніцай сляпых і хворых на вочы, хворых дзяцей. Культ святой шырока распаўсюджаны ў [[Італія|Італіі]], асабліва ў [[Венецыя|Венецыі]]. [[Дзень святой Люсіі|Дзень узнясення Святой Люцыі]] ([[13 снежня]]) шырока святкуецца ў [[Швецыя|Швецыі]], у [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] з'яўляецца нацыянальным святам. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://catholic.by/2/liturgy/saints/100588.html Святая Люцыя, панна і мучаніца] * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=75 St. Lucy] * [http://drevo-info.ru/articles/4764.html Лукия Сиракузская] * [http://naviny.by/rubrics/abroad/2007/12/12/ic_articles_118_154433/ Шведы святкуюць дзень святой Люсіі]{{Недаступная спасылка}} * [http://cerkov.by/page/snachala-veneciancy-potom-hristiane Сначала венецианцы, потом — христиане]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.venezia.pravoslavie.info/parish2011.htm В Венеции на мощах святой мученицы Лукии Сиракузской совершено православное богослужение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120314003410/http://www.venezia.pravoslavie.info/parish2011.htm |date=14 сакавіка 2012 }} * [http://uptodatestlucia.com/listing.php?id=160 National Day aka The Feast of St. Lucy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101211135809/http://uptodatestlucia.com/listing.php?id=160 |date=11 снежня 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Свяшчэннамучанікі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Венецыі]] 2rusoktguanks4ujux5km7dqnzhpoif Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5192124 5191258 2026-09-02T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5192124 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Зыгмунт Ян Карыбуцяк|2026-09-02T12:19:57Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Барталамеа Карла Растрэлі|2026-09-02T12:17:00Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Уільям Хайд Воластан|2026-09-02T11:36:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аксана Веніямінава|2026-09-02T11:13:02Z|Maxxammax1}} {{Новы артыкул|Андрэс Мануэль дэль Рыа|2026-09-02T10:12:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Грэгар|2026-09-02T09:59:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вішчынскія герба «Корвін»|2026-09-02T07:16:29Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Альберт Гіёрса|2026-09-02T06:29:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стэнлі Джэральд Томпсан|2026-09-02T06:15:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Філіп Хаўгэ Эблсан|2026-09-02T05:46:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тэадор Рыхтэр|2026-09-01T12:04:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жорж Урбэн|2026-09-01T11:49:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фердынанд Райх|2026-09-01T11:11:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дар’я Аляксееўна Навальная|2026-09-01T10:58:40Z|Thefutureru}} {{Новы артыкул|Джэйкаб Марынскі|2026-09-01T10:47:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леў Антонавіч Міхайлоўскі|2026-09-01T10:23:05Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Георг Брант|2026-09-01T07:05:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэйл Райманд Корсан|2026-09-01T06:53:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кенет Рос Мак-Кензі|2026-09-01T06:37:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Хеніг Бранд|2026-09-01T06:13:24Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gzhc2yl62ksxc7w53f2jvegq0v6x9eh Доўск 0 145766 5192214 5168290 2026-09-02T21:49:04Z IshaBarnes 124956 спасылка 5192214 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Доўск |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі |выява = Царква Покрыва Прысвятой Багародзіцы ў Доўску. Галоўны фасад.jpg |подпіс = Царква Покрыва Прысвятой Багародзіцы }} '''Доўск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Doŭsk}}, {{lang-ru|Довск}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 31 км на паўночны ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 90 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Праз яго праходзяць буйныя аўтамагістралі [[Магілёў]] — [[Гомель]] ({{Таблічка-by|М|8}}, {{Таблічка-eu|95}}) і [[Бабруйск]] — [[Слаўгарад]] ({{Таблічка-by|Р|43}}).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Выяўлены археолагамі курганны могільнік сведчыць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці. Па пісьмовых крыніцах Доўск вядомы з 18 стагоддзя як вёска ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1850 годзе праз вёску прайшла шаша Пецярбург — Кіеў. У 1858 годзе уладанне памешчыка Д. П. Турчанінава. У 1864 годзе ў цэнтры вёскі на месцы старой царквы (вядома з 1836) пабудавана мураваная [[Свята-Пакроўская царква (Доўск)|Свята-Пакроўская царква]] (цяпер помнік архітэктуры). З 1876 года дзейнічала прадпрыемства па вырабе цукру. Памешчык валодаў тут 829 дзесяцінамі зямлі і карчмой. З 1879 года працавалі [[крупарушка]] і хлебазапасны магазін. Цэнтр Доўскай воласці да 9.5.1923 года. У 1898 годзе Рагачоўскае павятовае сельска-гаспадарчае таварыства арганізавала ў Доўску выставу жарабцоў (170 экзэмпляраў, 50 з якіх адзначаны медалямі). У 1909 годзе непадалёку была паштовая станцыя і сядзіба Новы Свет, дзе размяшчалася Доўскае валасное ўпраўленне. Дзейнічалі 4 вінакурні, паштова-тэлеграфны пункт, школа, прыёмны пакой, вінная крама. 7.6.1918 года агульны сход Доўскай воласці прыняў пастанову аб арганізацыі рэвалюцыйнага палка для абароны рэвалюцыі. У баі супраць польскіх войск у 1920 годзе загінулі 12 чырвонаармейцаў (пахаваны ў 2 брацкіх магілах на могілках). З 3.3.1924 года ў [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акрузе]] [[БССР]]. З 20.8.1924 года цэнтр [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавет]] [[Журавіцкі раён|Журавіцкага]], з 8.7.1931 года [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага]], з 12.2.1935 года [[Доўскі раён|Доўскага]], з 5.4.1935 года Журавіцкага, з 17.12.1956 года Рагачоўскага раёнаў Магілёўскай (да 26.7.1930) акругі, з 20.2.1938 года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1930 годзе арганізаваны калгас імя К. Я. Варашылава, працавала кузня. 14.8.1941 года нямецкія акупанты захапілі вёску. Яны стварылі 2 лагеры ваеннапалонных, а ў будынку былой машынна-трактарнай станцыі размясцілі перыферыйную каманду тайнай паліцыі. Партызаны вызвалілі рабочую каманду лагера ваеннапалонных у Новым Доўску, а ў баі супраць гарнізона [[Стары Доўск|Старога Доўска]] захапілі З кулямёты, 26 вінтовак і вызвалілі 48 палонных. У сакавіку 1943 года карнікі загубілі 59 жыхароў Доўска і суседніх вёсак (пахаваны на могілках ахвяр фашызму ў цэнтры вёскі), а ў лістападзе 1943 года спалілі 12 двароў, забілі 116 жыхароў. У баях за вёску і наваколле загінулі 138 воінаў, у іх ліку Герой Савецкага Саюза [[Пётр Аляксеевіч Данілаў]] (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 46 вяскоўцаў не вярнуліся з фронту. У 1975 годзе ў вёску перасяліліся жыхары суседняга пасёлка Янаўка. == Насельніцтва == * 1858 год — 180 жыхароў, 26 двароў.<ref name="hvb"/> * 1909 год — 489 жыхароў, 62 двары.<ref name="hvb"/> * 1997 год — 1893 жыхары, 769 двароў{{sfn|БелЭн|1998}}. * 2004 год — 1841 жыхар, 731 гаспадарка.<ref name="hvb"/> * 2010 год — 1732 чалавек<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |accessdate=16 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |archivedate=11 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2019 год — 1505 чал. == Эканоміка == У вёсцы дзейнічае [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчае]] ўнітарнае прадпрыемства «Эксперыментальная база „Доўск“». Размешчаны Рагачоўская міжраённая станцыя штучнага асемянення жывёлы, асфальтабітумны, цагельны і малочны заводы, хлебазавод, цэх безалкагольных напіткаў Доўскага спажывецкага таварыства, аўтазаправачная станцыя, швейная і шавецкая майстэрні, бальніца, аптэка, З аддзяленні сувязі, 8 магазінаў, З сталовыя, 2 кафэ, рэстаран, гасцініца.<ref name="hvb"/> == Славутасці == * [[Свята-Пакроўская царква (Доўск)|Свята-Пакроўская царква]] (1863—1864 гг.) — {{ГККРБ 4|313Г000617}} == Вядомыя асобы == * [[Яўген Аляксандравіч Казлоўскі]] (1929—2022) — савецкі і расійскі вучоны, геолаг, акадэмік, Міністр геалогіі СССР (1975—1989), першаадкрывальнік шэрагу радовішчаў карысных выкапняў. * [[Ларыса Васільеўна Лагодзіч]] (нар. 1967) — беларускі эканаміст, маркетолаг, выкладчык вышэйшай школы. * [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў]] (нар. 1965) — бард (гітара), літаратар. * [[Міхаіл Макаравіч Міхеенка]] (1937—1998) — правазнаўца. Доктар юрыдычных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-65021</ref>. * [[Міхаіл Міхайлавіч Мятлікаў]] (нар. 1964) — беларускі дыпламат. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|6|До́ўск||189}} * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=horadous Доўск] на [[Radzima.org]] * [http://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/763 Прагноз надвор’я ў в. Доўск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814053415/https://pda.weather-in.by/by/gomel%27skaja/763 |date=14 жніўня 2020 }} {{Доўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Доўск| ]] 4gaor3bpbt8bjbmyvh4h68xh6in4hqw Барталамеа Франчэска Растрэлі 0 146487 5192014 5191945 2026-09-02T12:23:11Z Autumndancer 168015 5192014 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Растрэлі}} {{Асоба}} '''Барталаме́а Франчэ́ска Растрэ́лі''' ({{lang-it|Bartolomeo Francesco Rastrelli}}, {{IPA|[bartoloˈmɛːo franˈtʃesko raˈstrɛlli]}}, {{lang-ru|Варфоломей Варфоломеевич Растрелли}}; 1700{{Заўвага|Дакладны год нараджэння не ўстаноўлены. «Беларуская энцыклапедыя» падае 1700 год. У артыкуле Федэрыкі Росі «Rastrelli, Francesco» ў Dizionario Biografico degli Italiani (т. 86, 2016) нараджэнне Растрэлі датуецца прыблізна 1697 годам.}}, [[Парыж]] — 1771{{Заўвага|Дакладная дата смерці не ўстаноўлена. «Беларуская энцыклапедыя» падае толькі 1771 год. Паводле Федэрыкі Росі, указ [[Кацярына II|Кацярыны II]] ад 29 красавіка 1771 года аб перадачы пенсіі зяцю архітэктара ўжо называў Растрэлі памерлым за некалькі дзён да гэтага.}}, [[Санкт-Пецярбург]]) — расійскі [[архітэктар]] італьянскага паходжання, прадстаўнік [[барока]] сярэдзіны XVIII стагоддзя. Адзін з найважнейшых прадстаўнікоў расійскага імперскага, або [[лізавецінскае барока|лізавецінскага барока]].<ref name="Rossi">{{cite web |author=Rossi, Federica |title=Rastrelli, Francesco |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-rastrelli_(Dizionario-Biografico)/ |website=Dizionario Biografico degli Italiani |publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana |year=2016 |language=it |access-date=2026-09-02 }}</ref> У 1730—1763 гадах быў прыдворным архітэктарам. Сын скульптара і архітэктара [[Барталамеа Карла Растрэлі]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367|}}</ref> Да найважнейшых твораў Растрэлі належаць [[Рундальскі палац|Рундальскі]] і [[Елгаўскі палац]]ы ў сучаснай Латвіі, [[Вялікі Пецяргофскі палац]], [[Кацярынінскі палац]] у [[Царскае Сяло|Царскім Сяле]], [[Зімовы палац]], [[Строганаўскі палац|Строганаўскі]] і [[Варанцоўскі палац (Санкт-Пецярбург)|Варанцоўскі палацы]], ансамбль [[Смольны манастыр|Смольнага манастыра]] ў Санкт-Пецярбургу і [[Андрэеўская царква (Кіеў)|Андрэеўская царква]] ў Кіеве.<ref name="БелЭн"/> == Біяграфія == === Раннія гады === Растрэлі нарадзіўся ў [[Парыж]]ы ў сям’і фларэнтыйскага скульптара і архітэктара [[Барталамеа Карла Растрэлі]] і Кацярыны Осма. Пры хрышчэнні атрымаў імя Франсуа-Нікаля ({{lang-fr|François-Nicolas}}). Імаверна, першыя прафесійныя навыкі атрымаў у майстэрні бацькі.<ref name="Rossi"/> У 1715 годзе Карла Растрэлі заключыў кантракт з расійскім дваром, і 24 сакавіка 1716 года бацька і сын Растрэлі прыбылі ў Санкт-Пецярбург. Кацярына Осма з малодшым сынам Барталамеа далучылася да іх, імаверна, летам 1717 года.<ref name="Rossi"/> Паміж 1725 і 1730 гадамі Растрэлі вучыўся за мяжой, магчыма, у Італіі.<ref name="БелЭн"/> Аднак дакументальных пацвярджэнняў такой паездкі не выяўлена, таму гэта застаецца гіпотэзай.<ref name="Rossi"/> Да найбольш ранніх дакументальна засведчаных прац Растрэлі належыць палац малдаўскага гаспадара і расійскага дзяржаўнага дзеяча [[Дзмітрый Канцемір|Дзмітрыя Канцеміра]] ў Санкт-Пецярбургу, над якім ён працаваў у 1721—1727 гадах. Гэтая пабудова лічыцца яго першай самастойнай працай.<ref name="Rossi"/> === Прыдворны архітэктар === У 1730 годзе Растрэлі стаў прыдворным архітэктарам.<ref name="БелЭн"/> Значны этап яго ранняй самастойнай творчасці быў звязаны з [[Эрнст Ёган Бірон|Эрнстам Ёганам Біронам]], фаварытам імператрыцы [[Ганна Іаанаўна|Ганны Іванаўны]] і герцагам [[Курляндыя і Семігалія|Курляндыі і Семігаліі]]. Для яго архітэктар стварыў праекты палацаў у [[Пілсрундалэ|Рундале]] і [[Елгава|Елгаве]].<ref name="БелЭн"/> [[Файл:Rundale palace, still the most beautiful in the world. Latvia (10759228303).jpg|thumb|300px|[[Рундальскі палац]]]] Асабліва шырокія магчымасці для творчасці Растрэлі атрымаў у часы імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]]. У 1740—1750-я гады архітэктар працаваў над буйнымі імператарскімі і арыстакратычнымі рэзідэнцыямі, храмамі і манастырскімі ансамблямі Санкт-Пецярбурга, Пецяргофа, Царскага Сяла і Кіева.<ref name="БелЭн"/><ref name="Rossi"/> У 1747—1752 гадах Растрэлі перабудоўваў [[Вялікі Пецяргофскі палац]].<ref name="БелЭн"/><ref name="Ukraine">{{cite web |title=Rastrelli, Bartolomeo Francesco |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CR%5CA%5CRastrelliBartolomeoFrancesco.htm |website=Internet Encyclopedia of Ukraine |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies |language=en |access-date=2026-09-02 }}</ref> У 1747 годзе Растрэлі стварыў праект [[Андрэеўская царква (Кіеў)|Андрэеўскай царквы]] ў Кіеве. Будаўніцтвам у 1748—1767 гадах кіраваў архітэктар [[Іван Фёдаравіч Мічурын|Іван Мічурын]].<ref name="БелЭн"/> Да кіеўскіх прац Растрэлі належыць таксама [[Марыінскі палац (Кіеў)|Марыінскі палац]], узведзены ў 1752—1755 гадах.<ref name="Ukraine"/> [[Файл:Макет Смольного монастыря.jpg|thumb|300px|Мадэль першапачатковага праекта ансамбля [[Смольны манастыр|Смольнага манастыра]]]] У 1748 годзе пачалося будаўніцтва [[Смольны манастыр|Смольнага манастыра]] ў Санкт-Пецярбургу. Растрэлі задумаў яго як вялікі рэгулярны ансамбль з манументальным цэнтральным саборам. Першапачатковы праект прадугледжваў таксама шмат’ярусную званіцу, якая не была пабудавана.<ref name="Rossi"/> Адначасова архітэктар працаваў над рэзідэнцыямі расійскай арыстакратыі. [[Варанцоўскі палац (Санкт-Пецярбург)|Варанцоўскі палац]] быў узведзены ў 1749—1757 гадах, [[Строганаўскі палац]] — у 1752—1754 гадах.<ref name="БелЭн"/><ref name="Ukraine"/> У [[Царскае Сяло|Царскім Сяле]] Растрэлі перабудаваў ранейшую імператарскую рэзідэнцыю ў манументальны [[Кацярынінскі палац]]. Яго працяглы фасад з рытмам калон, багатым скульптурным дэкорам і пазалотай стаў адным з найбольш характэрных узораў барочнай архітэктуры гэтага перыяду.<ref name="Мастацтва">{{cite book |title=Мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура) |location=Мінск |publisher=Адукацыя і выхаванне |year=2018 |pages=161—162 |language=be }}</ref> [[Файл:Spb 06-2012 Palace Embankment various 14.jpg|thumb|300px|[[Зімовы палац]] у Санкт-Пецярбургу]] Адной з галоўных палацавых прац Растрэлі стаў [[Зімовы палац]] у Санкт-Пецярбургу, створаны ў 1754—1762 гадах як імператарская рэзідэнцыя.<ref name="Мастацтва"/><ref name="Ukraine"/> === Апошнія гады === Пасля прыходу да ўлады [[Кацярына II|Кацярыны II]] у 1762 годзе становішча Растрэлі пры двары пагоршылася. Архітэктурныя густы новай імператрыцы істотна адрозніваліся ад густу яе папярэдніцы Лізаветы Пятроўны.<ref name="Rossi"/> 10 жніўня 1762 года Растрэлі атрымаў гадавы адпачынак і выехаў у Італію. Пасля вяртання 23 кастрычніка 1763 года ён папрасіў вызваліць яго ад пасады з прычыны ўзросту і стану здароўя; яму была прызначана штогадовая пенсія.<ref name="Rossi"/> У 1764 годзе Растрэлі зноў працаваў у Курляндыі над рэзідэнцыямі Бірона ў Рундале і Елгаве.<ref name="Rundale">{{cite web |title=History |url=https://rundale.net/en/the-palace/history/ |website=Rundāle Palace |publisher=Rundāle Palace Museum |language=en |access-date=2026-09-02 }}</ref><ref name="Jelgava">{{cite web |title=Jelgavas pils |url=https://visit.jelgava.lv/lv/piedzivot/kultura-un-tradicijas/pilis-un-muizas/item/83-jelgavas-pils |website=Tūrisms Jelgavā un Jelgavas novadā |language=lv |access-date=2026-09-02 }}</ref> У 1766 годзе ён наведаў [[Берлін]], дзе спадзяваўся атрымаць заказ ад караля [[Фрыдрых II Вялікі|Фрыдрыха II]], аднак без поспеху. У 1767 годзе ў Елгаве памерла жонка архітэктара. У 1768 годзе Растрэлі зноў ездзіў у Італію, а ўвосень 1770 года вярнуўся ў Санкт-Пецярбург.<ref name="Rossi"/> У 1771 годзе Растрэлі быў прыняты ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскую Акадэмію мастацтваў]]. У тым жа годзе памёр у Санкт-Пецярбургу. Дакладная дата яго смерці не ўстаноўлена.<ref name="Rossi"/> == Творчасць == Творчасць Растрэлі развівалася на аснове традыцый еўрапейскага позняга [[барока]], якія былі пераасэнсаваны ім пад уплывам рускай нацыянальнай мастацкай культуры. Раннія пабудовы архітэктара захоўвалі блізкасць да расійскай архітэктуры першай паловы XVIII стагоддзя.<ref name="БелЭн"/> Для пабудоў Растрэлі характэрны вялікі прасторавы размах ансамбляў і насычанасць архітэктурным дэкорам. Ён шырока выкарыстоўваў званіцы, купалы, ганкі, калоны і каланады. Значную ролю адыгрывалі паліхромія фасадаў, пазалота і раслінныя матывы ў дэкоры.<ref name="БелЭн"/> Архітэктура вылучаецца пышнасцю, актыўным выкарыстаннем калон і паўкалон, скульптур, ляпніны і іншых дэкаратыўных элементаў.<ref name="Мастацтва" /> У творах 1750—1760-х гадоў архітэктурныя формы сталі больш пластычнымі і рэльефнымі, а рытм каланад — больш складаным. Прасторавы размах пры гэтым спалучаўся з выразнасцю асноўных аб’ёмаў і строгасцю планаў. Найбольш манументальна гэтыя рысы выявіліся ў ансамблі Смольнага манастыра і Зімовым палацы.<ref name="БелЭн"/> Важнае месца ў праектах Растрэлі займалі парадныя інтэр’еры. У Царскім Сяле і іншых імператарскіх рэзідэнцыях ён выкарыстоўваў працяглыя [[анфілада|анфілады]] залаў, якія стваралі далёкія перспектывы ўнутранай прасторы. У аздабленні шырока ўжываліся люстэркі і пазалочаная разьба.<ref name="Rossi"/> == Найважнейшыя творы == {| class="wikitable" ! № ! Выява ! Назва ! Месца ! Дата |- | 1 | [[Файл:Rundale palace, still the most beautiful in the world. Latvia (10759228303).jpg|150px]] | [[Рундальскі палац]] | [[Рундале]], [[Латвія]] | 1736—1740; другі перыяд будаўніцтва 1764—1770<ref name="Rundale"/> |- | 2 | [[Файл:Jelgava palace - panoramio (1).jpg|150px]] | [[Елгаўскі палац]] | [[Елгава]], [[Латвія]] | з 1738<ref name="Jelgava"/> |- | 3 | [[Файл:Peterhof Fountains 01 - Big Cascade 02.jpg|150px]] | [[Вялікі Пецяргофскі палац]] | [[Пецяргоф]], [[Расія]] | 1747—1752<ref name="БелЭн"/><ref name="Ukraine"/> |- | 4 | [[Файл:00 St. Andrew's, Kiev.jpg|120px]] | [[Андрэеўская царква (Кіеў)|Андрэеўская царква]] | [[Кіеў]], [[Украіна]] | праект 1747; будаўніцтва 1748—1767<ref name="БелЭн"/> |- | 5 | [[Файл:Smolny Cathedral SPB 02.jpg|120px]] | [[Смольны сабор]] | [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] | з 1748<ref name="Rossi"/> |- | 6 | [[Файл:Spb 06-2012 Vorontsov Palace.jpg|150px]] | [[Варанцоўскі палац (Санкт-Пецярбург)|Варанцоўскі палац]] | [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] | 1749—1757<ref name="БелЭн"/><ref name="Ukraine"/> |- | 7 | [[Файл:DSC00991, Catherine’s Palace, Pushkin, St. Petersburg, Russia.jpg|150px]] | [[Кацярынінскі палац]] | [[Царскае Сяло]], [[Расія]] | 1752—1757<ref name="Ukraine"/> |- | 8 | [[Файл:197. Pushkin. Hermitage Pavilion.jpg|150px]] | Павільён «Эрмітаж» | [[Царскае Сяло]], [[Расія]] | працы Растрэлі 1749—1754<ref name="HermitagePavilion">{{cite web |title=The Hermitage pavilion (an ensemble of the Catherine Park) |url=https://encspb.ru/object/2846412301?dv=1000000000&lc=en |website=Encyclopaedia of Saint Petersburg |language=en |access-date=2026-09-02 }}</ref> |- | 9 | [[Файл:Grot pavilion in Tsarskoe Selo.jpg|150px]] | Павільён «Грот» | [[Царскае Сяло]], [[Расія]] | праект 1749; будаўніцтва працягвалася да 1760-х<ref name="GrottoPavilion">{{cite web |title=The Grotto Pavilion |url=https://www.encspb.ru/object/2846409868?lc=en |website=Encyclopaedia of Saint Petersburg |language=en |access-date=2026-09-02 }}</ref> |- | 10 | [[Файл:Маріїнський палац в Києві (cropped).jpg|150px]] | [[Марыінскі палац (Кіеў)|Марыінскі палац]] | [[Кіеў]], [[Украіна]] | 1752—1755<ref name="Ukraine"/> |- | 11 | [[Файл:Строгановский дворец (24).jpg|150px]] | [[Строганаўскі палац]] | [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] | 1752—1754<ref name="БелЭн"/><ref name="Ukraine"/> |- | 12 | [[Файл:Spb 06-2012 Palace Embankment various 14.jpg|150px]] | [[Зімовы палац]] | [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] | 1754—1762<ref name="Мастацтва"/><ref name="Ukraine"/> |} == Заўвагі == {{заўвагі}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367|}} * Лазука Б. А. ''Гісторыя сусветнага мастацтва : XVII—XVIII стагоддзі''. — Мінск : Беларусь, 2010. — 252, [2] с. : іл. — ISBN 978-985-01-0899-9. * ''Мастацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура) : вучэбны дапаможнік для 8 класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання''. — Мінск : Адукацыя і выхаванне, 2018. — С. 161—162. * ''Барока ў беларускай культуры і мастацтве'' / Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору НАН Беларусі ; навук. рэд. В. Ф. Шматаў. — 2-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2001. — 304 с. : іл. — ISBN 985-08-0452-1. * Денисов Ю. М., Петров А. Н. ''Зодчий Растрелли''. — Ленинград : Государственное издательство литературы по строительству, архитектуре и строительным материалам, 1963. * Овсянников Ю. М. ''Ф. Б. Растрелли''. — Ленинград : Искусство, 1982. == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86-2 Растрэлі] // [[Беларуская энцыклапедыя]]. * [https://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-rastrelli_(Dizionario-Biografico)/ Rastrelli, Francesco] // ''Dizionario Biografico degli Italiani''. — Vol. 86. — 2016.{{Commonscat-inline|Bartolomeo Rastrelli}} {{Растрэлі}} {{DEFAULTSORT:Растрэлі, Барталамеа Франчэска}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Архітэктары барока]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] 0j5l8zdel4ftwl0stwchhn33vrm9z6d Андрэй Бароўскі 0 153934 5192315 5169948 2026-09-03T09:20:29Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192315 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, «сацыяльным ліфтам», а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокім для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у [[Дынабург]]у 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}.{{Пераход|Сям’я|pink}} Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы бацькі і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.{{Пераход|Асоба на пераломе эпох|pink}} === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў [[Сянно|Сянне]], пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такіх звестак не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаўся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Тым часам прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы [[Народная воля (арганізацыя)|нарадаволец]] [[Іван Уродкаў]] і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад [[Трудавікі|трудавікоў]] [[Рыгор Шапашнікаў]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў быў у Маскве, працаваў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года падаў прашэнне на працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]], займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі [[Рыгор Алексінскі]] і [[Максім Максімавіч Літвінаў|Максім Літвінаў]], пісьменнік [[Мікалай Рубакін]], адзін з лідараў эсэраў [[Андрэй Аргунаў]], а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэту]] ў Вільні як прадстаўнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|беларускіх эсэраў]] і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць па палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}} Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}} Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} ==== Па скасаванні місіі ==== Па скасаванні місіі жыў як прыватная асобы. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях паза штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}} Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. ==== Другая сусветная вайна і смерць ==== Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}} З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыяй прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак, няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}} Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} == Асоба на пераломе эпох == На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}} З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}} Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}} У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}} У часы краху старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}} На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабранасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным «[[дуаен]]ам» (старэйшынам) беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}. Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік [[Белы рух|Белага руху]], генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] nuzw4m8vzhuv8khizgaply4trda131f Геолаг 0 161633 5191998 1621966 2026-09-02T12:14:51Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Геалогія]] 5191998 wikitext text/x-wiki * '''Геолаг''' — спецыяліст, які займаецца [[геалогія]]й == Беларусь == * [[Геолаг (прыпыначны пункт)]] == Казахстан == * [[Геолаг (аул)]] {{неадназначнасць}} 20rmchk7r6q3gbdtbx7hnenet7qg0y5 Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава 0 173018 5192112 5062299 2026-09-02T14:38:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192112 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Куль}} {{Навуковец}} '''Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі гісторык, літаратар, паэтка. [[Доктар гістарычных навук]] (2000), [[прафесар]] (1999). == Біяграфія == Скончыла ў 1981 годзе [[гісторыка-педагагічны факультэт ГрДУ]], у 1984—1988 гадах там жа навучалася ў аспірантуры. У 1989 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё культуры Беларусі ў першай палове XIX ст. (тэатральнае і выяўленчае мастацтва)»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 1981—1983 гадах працавала школьным настаўнікам{{sfn|Марозаў|2022}}. З 1983 года ў ГрДУ{{sfn|Марозаў|2022}}: выкладчык (1989), дацэнт кафедры гісторыі БССР (1992—1996). Дактарант [[БДУ]] (1996—1999). З 1999 года прафесар кафедры гісторыі Беларусі, з 2013 года прафесар кафедры гісторыі Беларусі, археалогіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін ГрДУ. З 1999 года загадвала навукова-даследчай лабараторыяй праблем рэгіянальнай культуры (у складзе лабараторыі — [[Сяргей Міхайлавіч Токць|С. Токць]], [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смалянчук]], Э. Мазько, С. Словік, С. Чувак), кіравала навуковымі праектамі і праграмамі вывучэння памежжа, гісторыі мяжы, вуснай гісторыі; была арганізатарам і кіраўніком навуковых экспедыцый і міжнародных летніх школ. У 2000 годзе абараніла доктарскую дысертацыю па тэме «Культура Новага часу на беларускіх землях у другой палове XVIII — першай чвэрці XIX ст.»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 2014 годзе звольнена з ГрДУ, затым працуе прафесарам на кафедры турызму і рэкрэацыі [[Беластоцкі політэхнічны ўніверсітэт|Беластоцкага політэхнічнага ўніверсітэта]]. З 2021 ініцыятар стварэння і адзін з арганізатараў [[Беларуская акадэмія ў Польшчы|Беларускай акадэміі ў Польшчы]]{{sfn|Марозаў|2022}}. Правадзейны член [[Акадэмія ваенных навук Расійскай Федэрацыі|Акадэміі ваенных навук Расійскай Федэрацыі]] (2005), член [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], каардынацыйнага савету па турызме Гродзенскага аблвыканкама. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў — культура Беларусі, ліцвінская культурная традыцыя ў [[Новы час]], гісторыя Гродзенскага рэгіёна, ваенная гісторыя, гісторыя дзяржаўнай граніцы, праблемы гістарычнай [[храналогія|храналогіі]], [[палеаграфія]], [[краязнаўства]]. На фарміраванне гістарычнага светапогляду значна ўплывалі [[Барыс Самуілавіч Клейн|Б. Клейн]], [[Я. Куль]], [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А. Мальдзіс]], [[Якаў Навумавіч Мараш|Я. Мараш]]. У 1989 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Развитие культуры Белоруссии в первой половине XIX века (театральное и изобразительное исскуство)» (навуковы кіраўнік: д.г.н, праф. Я. Н. Мараш). У 2000 годзе абараніла доктарскую дысертацыю «Культура Новага часу на беларускіх землях у другой палове XVIII — першай чвэрці XIX ст.ст» (навуковы кансультант: д.г.н, праф. [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П. І. Брыгадзін]]). Аўтар навучальных дапаможнікаў «Беларуская палеаграфія» (1996), «Уводзіны ў беларускую палеаграфію» (2009). == Літаратурная творчасць == Аўтар паэтычнага зборніка «Вершы. Байкі. Паэмы» (2012)<ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=25165 |title=«Вершы. Байкі. Паэмы» |access-date=17 студзеня 2014 |archive-date=3 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403172818/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=25165 |url-status=dead }}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == * Беларуская палеаграфія: навучальны дапаможнік. Гродна, 1996. * Беларусь на мяжы стагоддзяў і культур: Фармаванне культуры Новага часу на беларускіх землях (другая палова XVIII ст. — 1820-я гг.). — Мн., 2000. * Kanał Augustowski: szlak wodny Euroregionu Niemen. — Augustów; Suwałki, 2000 (у сааўт.). * Уводзіны ў беларускую палеаграфію. Гродна, 2009. * [http://usp.by/archive_bookshelf/palItyika_kultura_asoba.html Палітыка. Культура. Асоба. Нарысы па гісторыі культуры Беларусі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180523112148/http://usp.by/archive_bookshelf/palItyika_kultura_asoba.html |date=23 мая 2018 }} — Гродна: ЮрСаПрынт, 2012. * Беларускі час. Летазлічэнне ў Беларусі са старажытнасці да сучаснасці. — Гродна: ЮрСаПрынт, 2014. * Туризм в Подляском воеводстве: система управления, природные ресурсы, инфраструктура. Białystok, 2020. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|КУЛЬ-СЯЛЬВЕРСТАВА Святлана Яўгенаўна}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|||439}} * Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Я.Купалы: біяграфічны даведнік. — Гродна, 1999. — С. 500—501; * ''Корзенко Г. В.'' Историки Беларуси в начале XXI столетия. — Минск: «Беларуская наука», 2007. — С. 339—340. == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/29709164.html Многія даты беларускай гісторыі памылковыя — дасьледчыца летазьлічэньня прафэсар Куль-Сяльверстава] // Радыё Свабода, 15 студзеня 2019 * [https://news.tut.by/society/428065.html Гісторыка Святлану Куль-Сяльверставу звальняюць з гродзенскага ўніверсітэту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202004035/https://news.tut.by/society/428065.html |date=2 снежня 2020 }} // news.tut.by, 16 снежня 2014 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куль-Сяльверстава Святлана Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] 50zaovlsmtbo7y1dcid8fecwy0xqkm4 Скупы рыцар (опера) 0 177983 5192337 4995152 2026-09-03T11:02:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192337 wikitext text/x-wiki {{Перапісаць}}{{Опера | Беларуская назва = Скупы рыцар | Выява =82995897 large 4000491 rahmaninov tryppoi.jpg | Подпіс =Фатаграфія зроблена пасля прэм'ернага прадстаўлення двух опер. Масква, Вялікі тэатр, 11 студзеня 1906 года | Месца першай пастаноўкі = Масква, [[Вялікі тэатр]] (Маскоўская імператарская трупа) }} '''Скупы рыцар''' — опера ў адной дзеі кампазітара [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|С. В. Рахманінава]], створаная ў жніўні 1903 — 28 лютым 1904 года<ref name=belcanto>[http://www.belcanto.ru/skupoy.html Опера Рахманинова «Скупой рыцарь» // The Miserly Knight] {{ref-ru}}</ref>. Прэм'ера адбылася ў [[Вялікі тэатр|Вялікім тэатры Масквы]] 11 студзеня (24 студзеня) 1906 пад кіраваннем самога кампазітара<ref name=potudan>[http://www.potudan.ru/proizvedenia/opera-skupoj-rycar.html Опера С. Рахманинова «Скупой рыцарь».]</ref> адначасова з яго аднаактовай операй «[[Франчэска да Рыміні (Рахманінаў)|Франчэска да Рыміні]]»<ref name=belcanto/><ref>[http://www.belcanto.ru/franceska.html Опера Рахманинова «Франческа да Римини»] {{ref-ru}}</ref><ref name=FrdaRi>[http://www.classic-music.ru/franceska.html Опера Рахманинова «Франческа да Римини»] {{ref-ru}}</ref><ref name=classic>[http://www.classic-music.ru/skupoy.html Опера Рахманинова «Скупой рыцарь»; автор А. Гозенпуд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031124426/http://www.classic-music.ru/skupoy.html |date=31 кастрычніка 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. == Літаратурная аснова == Літаратурнай асновай паслужыла драматычная паэма [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]] «Скупы рыцар», створаная ў 1830 годзе. Літаратуразнаўцамі ўстаноўлена, што пры стварэнні гэтага безумоўнага шэдэўра Пушкін некалькі містыфікаваў, г. зн. шмат чаго напрыдумваў пра гэта свой твор. Ён назваў сваю драму перакладам, даўшы падзагаловак: «З Чэнстанавай (гэта значыць англійскага пісьменніка XVIII стагоддзя В. Шэнстана) трагікамедыі The covetous knight (Скупы рыцар)»<ref name=belcanto/>. Але твор гэты арыгінальны і аўтарскі. Ёсць і вельмі іранічны жарт: дзеянне пушкінскай драматычнай паэмы адбываецца ў сярэднявечным захадзе — а слугу галоўнага персанажа Альбера завуць Іван. Магчыма, Пушкін хацеў сказаць, што яго драма зусім не пра Сярэднявечны Захад. Сяргей Рахманінаў, прыступаючы да напісання оперы «Скупы рыцар», скарыстаўся спецыфічнай традыцыяй [[речытатыў]]на-[[дэкламацыя|дэкламацыйных]] опер<ref name=classic/>. == Праца над лібрэта == Падчас працы над лібрэта, Пушкінскі тэкст быў некалькі скарочаны, а імёны персанажаў прыцярпелі некаторыя змены. Кампазітар пазбавіў сярэднявечнага заходнееўрапейскага слугу імя наогул (ўжо калі не Іван — так хай будзе безназоўным: проста Слуга), яго гаспадар аўшкінскі граф Дэлорж ў інтэрпрэтацыі Рахманінава атрымаў цалкам французскае імя Альбер; сышлі з оперы і іншыя пушкінскія імёны. У двух сцэнах Рахманінаў некалькі змяніў парадак слоў<ref name=belcanto/>. Гэта ўсе змены, акрамя выдалення апошняга пушкінскага радка «Жахлівае стагоддзе, жахлівыя сэрцы!»<ref name=1sep1>[http://art.1september.ru/article.php?ID=200801207 Главная страница газеты «Искусство» • Содержание № 12/2008]</ref>. == Гісторыя стварэння == Такім чынам, у жніўні 1903 малады Рахманінаў, адклаўшы працу над ужо распачатай яшчэ ўлетку 1900 операй «[[Франчэска да Рыміні (Рахманінаў)|Франчэска да Рыміні]]», звярнуўся да адной з маленькіх трагедый Пушкіна, сам узяўшыся за напісанне лібрэта. Магчыма, што рашэнне самому пісаць лібрэта прыйшло па ўласным вопыце: адначасова працуючы над операй «францеска да Рыміні», кампазітар быў незадаволены тэкстам лібрэта да яе, які пісаў {{нп3|Мадэст Ільіч Чайкоўскі|М. І. Чайкоўскі|ru|Чайковский, Модест Ильич}}<ref name=FrdaRi/>, брат выбітнага кампазітара Пятра Ільіча Чайкоўскага. У 1904 Рахманінаў заняў пасаду дырыжора імператарскага Вялікага тэатра, у яго ж задачу ўваходзіла займацца рэпертуарам<ref name=FrdaRi/>. Тады ён і вырашыў паскорыць напісанне абедзвюх опер — «Франчэскі да Рыміні» і «Скупога рыцара», — каб прадставіць іх у Вялікім тэатры. Над «Рыцарам» праца прасоўвалася хутчэй: опера была скончаная 28 лютага 1904, аркестравана ў маі 1905 года<ref name=1sep1/>. Аднак да пастаноўкі прайшло яшчэ час, пакуль ні была напісана адкладзеная «Франчэска». Рахманінаў вырашыў аб’яднаць абедзве оперы ў адзін двухактовы спектакль. == Музыка == [[File:SkupRytzar.jpg|thumb|250px|С. В. Рахманінаў з групай выканаўцаў оперы «Скупы рыцар» у Вялікім тэатры (стаяць злева направа): І. Грызуноў — Герцаг, Г. Бакланаў — Барон, А. Баначыч — Альбер. 1906]] Музыка, ідучы за тэкстам, аднаўляе пушкінскія вобразы. «Скупы рыцар» — камерная опера, адметная адзінствам настрою і музычнай драматургіі, увасабляе задуму Пушкіна. Як і Пушкін, кампазітар засяроджаны на псіхалагічнай і маральнай праблематыцы адной асобы<ref name=1sep1/>. І гэтая асоба — Барон, усе астатнія персанажы служаць канвой, нейкай «рамкай», якая атачае яго вобраз. У оперы не аказалася ні адной жаночай партыі. Музыказнаўца Л. Міхеева вызначае музычную канву так:'' «у оперы няма ні найменшага светлага промня, няма жаночага вобразу, лірычнага пачатку, няма ніякіх устаўных нумароў. <…> Тут усё падпарадкавана страсці да золата, усе змрочна і злавесна»''<ref name=belcanto/>. У оперы Рахманінава няма традыцыйных арый і ансамбляў — тры яе карціны ў адпаведнасці з тэкстам Пушкіна аб’яднаны сістэмай тэматычных і танальных «арак» як унутры кожнай карціны, так і ў оперы ў цэлым. Напрыклад, і пачатак, і заключэнне оперы напісаны ў адной танальнасці мі мінор<ref name=1sep1/>. У студзені 1906 Рахманінаў паказаў ўжо гатовага «Скупога рыцара» групе пецярбургскіх музыкаў на адной з традыцыйных сустрэч ў кіраўніка пецярбургскай кампазітарскай школы [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Рымскага- Корсакава]]. Вакальныя партыі выконваў сябар Рахманінава [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]]. Рымскі- Корсакаў адгукнуўся на твор: ''«Музыка оперы вельмі таленавітая. Ёсць вельмі моцныя, яркія драматычныя моманты. Сцэна Барона, які любуецца назапашаным золатам, выдатная. Але ў цэлым амаль бесперапынна бягучая шчыльная тканіна аркестра душыць голас. Галоўная ўвага кампазітара — у аркестры, а вакальная партыя як бы прыстасаваная да яго»''<ref name=belcanto/>. Опера «Скупы рыцар» адрозніваецца насычаным [[сімфанізм]]ам<ref name=classic/> — і менавіта гэта збліжэнне оперы з сімфоніяй выклікала непрыманне «Скупога рыцара» значнай часткай рускай музычнай крытыкі пачатку XX стагоддзя<ref name=1sep1/>, опера неадназначная па свайму музычнаму прачытанню і трактоўцы, у ёй пераважае «сіла» аркестра, а складанасць вакальных партый прыводзіць да нячастага выкарыстання ў тэатральных рэпэртуарах<ref name=potudan/>. == Дзеючыя асобы == [[File:IGryzunov.jpg|thumb|250px|І. В. Грызуноў — Герцаг («Скупы рыцар» С. В. Рахманінава). 1906]] * Барон ([[барытон]]) * Альбер, яго сын ([[тэнар]]) * Герцаг (тэнар) * Жыд (тэнар) * Слуга ([[бас]]) == Сюжэт == [[File:SkupRytzar01.jpg|thumb|250px|Альбер — А. Баначыч, Ліхвяр — С. Барсукоў. Вялікі тэатр 1906]] '''Вежа ў замку Барона.''' Яго сын Альбер мае моцную патрэбу ў грошах: ён не можа з’явіцца пры двары Герцага з-за адсутнасці годнага касцюму, а скупы Барон не дае грошай сыну. Альбер кліча ліхвяра, але той адмаўляецца даць грошай і раіць маладому рыцару атруціць бацькі, каб завалодаць яго багаццямі. Альбер настолькі раз'юшаны, што выганяе ліхвяра, які цяпер спалохана прапануе грошы разам з выбачэннямі. '''Склеп замка, дзе Барон захоўвае золата.''' Барон у склепе замка любуецца сваім багаццем. Ён адкрывае усе скрыні, бляск золата ап'яняе яго. Яму здаецца, што ён пануе над усім светам. Толькі адна думка азмрочвае ўрачыстасць: калі ён памрэ, сын змарнатравіць багацце. '''Палац Герцага.''' Альбер прыходзіць са скаргай на бацьку. Герцаг абяцае разабрацца і выклікае Барона. Той прыбывае, і Герцаг, прапанаваўшы Альберу выдаліцца ў суседні пакой, прымае яго. На пытанне, чаму яго сын не бывае пры двары, Барон узводзіць паклёп на яго, абвінавачваючы ў замаху на яго жыццё і рабаванні. У шаленстве Альбер выбягае са свайго сховішча і выкрывае бацьку ў хлусні. Барон выклікае сына на дуэль. Раззлаваны абрыдлівай сцэнай Герцаг праганяе Альбера і абвінавачвае Барона. Той, не ў сілах перанесці напружання разыгранай падзеі, памірае. Апошняя яго думка — пра куфры і ключы да іх<ref>{{Cite web |url=http://firebit.org/%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/tvrip/77644-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D1%8B%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8C-1958-tvrip |title=Сергей Рахманинов — Скупой рыцарь (1958) TVRip |access-date=17 кастрычніка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131024013843/http://firebit.org/%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/tvrip/77644-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D1%8B%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8C-1958-tvrip |archivedate=24 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.tchaikov.ru/skupoy.html Рахманинов. Опера «Скупой рыцарь»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://intoclassics.net/news/2012-10-05-21178 |title=Сергей Рахманинов. Опера «Скупой рыцарь» |access-date=17 кастрычніка 2013 |archive-date=10 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510094346/http://intoclassics.net/news/2012-10-05-21178 |url-status=dead }}</ref>. == Пастаноўкі == [[File:SkupRytzar02.jpg|thumb|left|250px|Барон — Г. Бакланаў. Вялікі тэатр, 1906]] Як і ў выпадку «Франчэскі да Рыміні», з пастаноўкай адразу намеціліся праблемы. Кампазітар спадзяваўся, што ў спектаклі будзе ўдзельнічаць яго сябар [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]], на яго Рахманінаў і разлічваў, ствараючы партыю Барона<ref name=classic/>. Аднак спявак вельмі непахвальна адклікнуўся аб творы Рахманінава, які сам жа выконваў яшчэ нядаўна ў гуртку Рымскага-Корсакава, і сказаў, што 1н не дацягвае да пушкінскага ўзроўню. Мастацтвазнаўца [[Абрам Акімавіч Газенпуд]] прывёў такія дакументы: ''"Ва «Успамінах» В. Ястрабцава (запіс ад 4 студзеня 1906) чытаем: «На думку Шаляпіна, музыка „Скупога рыцара“ напісана як бы не на самы тэкст пушкінскі сцэн, а толькі на агульныя настроі асобных карцін гэтай драмы. Адсюль неадпаведнасць і недахопы». Шаляпін лічыў партыю Барона інструментальнай, а не вакальнай"''<ref name=classic/>. Адмова Шаляпіна балюча параніла Рахманінава, які расцаніў словы Шаляпіна, як здраду па адносінах да іх дружбы, і паслужыла астуджэнню іх адносін<ref name=belcanto/><ref name=potudan/>. У выніку на ролю Барона быў прызначаны {{нп3|Георгій Андрэевіч Бакланаў|Георгій Бакланаў|ru|Бакланов, Георгий Андреевич}}, Герцага — [[Іван Васільевіч Грызуноў|І. В. Грызуноў]]<ref>[http://slovari.yandex.ru/~книги/Отечественные%20певцы/Грызунов%20Иван%20Васильевич/ Отечественные певцы. — 2008 // Грызунов Иван Васильевич]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, Альбера — [[Антон Пятровіч Баначыч|А. П. Баначыч]], Яўрэя — [[Сцяпан Данілавіч Барсукоў|С. Д. Барсукоў]]<ref>[http://slovari.yandex.ru/~книги/Отечественные%20певцы/Барсуков%20Степан%20Данилович/ Отечественные певцы. — 2008 // Барсуков Степан Данилович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Рэжысёр пастаноўкі: {{нп3|Васіль Пятровіч Шкафер|В. П. Шкафер|ru|Шкафер, Василий Петрович}} (ён жа — рэжысёр-пастаноўшчык «Франчэскі», прэм'ера якой прайшла адначасова). Прэм'ера абедзвюх опер адбылася 11 студзеня 1906 года ў Маскве, у імператарскім Вялікім тэатры пад кіраваннем аўтара. Поспех абедзвюх опер быў велізарным. Тым не менш Рахманінаў пасля чатырох прадстаўленняў<ref name=potudan/> зняў іх з рэпертуару з тым, каб аднавіць у наступным сезоне. А ў 1907 годзе на адным са сваіх канцэртаў маналог Барона выканаў Фёдар Шаляпін<ref name=classic/>, які раней адмовіўся выступаць на прэм'еры. А пасля Шаляпін уключыў арыі Барона ў свой пастаянны канцэртны рэпертуар. Абедзве оперы былі адноўленыя на той жа сцэне імператарскага Вялікага тэатра 27 верасні 1912 г. пад кіраўніцтвам Э. Купера<ref name=classic/>. Пазней сталі з’яўляцца іншыя пастаноўкі «Скупога рыцара», сярод іх: у г. Горкім у 1943 (прэм'ера — 24 сакавіка) пад кіраўніцтвам {{нп3|Ісідар Аркадзевіч Зак|І. Зака|ru|Зак, Исидор Аркадьевич}}, рэжысёр {{нп3|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|Б. Пакроўскі|ru|Покровский, Борис Александрович}}; зноў у Вялікім тэатры ў 1994-м. У 2004 опера была выканана на {{нп3|Глайндбарнскі фестываль|Глайндбарнскім фестывалі|ru|Глайндборнский оперный фестиваль}} (дырыжор {{нп3|Уладзімір Міхайлавіч Юраўскі, дырыжор|В. Юраўскі|ru|Юровский, Владимир Михайлович (дирижёр)}})<ref name=classic/>. У 1968 годзе ў СССР (Цэнтральная студыя тэлебачання) быў зняты мастацкі фільм-опера «Скупы рыцар», дырыжор — {{нп3|Васіль Васільевіч Нябольсін|В. Нябольсін|ru|Небольсин, Василий Васильевич}}<ref>[http://www.torrentino.ru/torrents/wata-sergey-rahmaninov-skupoy-rytsar Сергей Рахманинов — Скупой рыцарь (фильм-опера) &#91;1958, Classical, TVRip&#93;]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>; рэжысёр: [[Рыгор Уладзіміравіч Крысці|Рыгор Крысці]]; у ролях: [[Уладзімір Пятровіч Захараў|Уладзімір Захараў]], В. Радзіеўскі, Вадзім Русланаў, Ю. Ларан (Вакальная партыя — М. Захараў), В. Куманін (Вакальная партыя — А. Далецкі). Цяпер існуе некалькі аўдыё- і відэазапісаў оперы і фрагментаў з яе ў розных пастаноўках<ref>[http://muzofon.com/search/скупой%20рыцарь%20рахманинов Скупой рыцарь. Рахманинов]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://rutracker.org/forum/viewtopic.php?t=639375 С. В. Рахманинов — Скупой Рыцарь / The Miserly Knight]</ref><ref>[http://rutracker.org/forum/viewtopic.php?t=4026332 Сергей Рахманинов — Скупой рыцарь]</ref> ([http://muzofon.com/search/скупой%20рыцарь%20рахманинов праслухаць запісы ў розных выкананнях]{{Недаступная спасылка}}). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://cyclowiki.org/wiki/%D0%A1%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D1%8B%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8C_%28%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%29 Скупой рыцарь (опера)] {{ref-ru}} {{Аркестравыя творы Рахманінава}} [[Катэгорыя:Оперы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Оперы Сяргея Рахманінава]] [[Катэгорыя:Оперы па творах Пушкіна]] [[Катэгорыя:Оперы 1906 года]] 7ns4kcqlbj3t7m1zqf4j15dwqpkw5y5 Кнуд V 0 179522 5192195 4430700 2026-09-02T19:26:47Z M.L.Bot 261 стыль, ачыстка карткі 5192195 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя|Кнуд}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кнуд V''' ({{lang-da|Knud 5.}}, [[1129]] — [[9 жніўня]] [[1157]], [[Роскіле]]) — кароль [[Данія|Даніі]] з 1146 года. Суправіцель [[Свен III Гратэ|Свена III]] і [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмара I]]. Унук дацкага караля [[Нільс (кароль Даніі)|Нільса]], сын [[Магнус Моцны|Магнуса Моцнага]] і [[Рыкса Баляслаўны|Рыксы Баляслаўны]]. Пасля адрачэння караля [[Эрык III (кароль Даніі)|Эрыка III]] феадалы [[Ютландыя|Ютландыі]] абвясцілі яго каралём. Наступныя некалькі гадоў ён марна спрабаваў перамагчы ў барацьбе са сваім траюрадным братам Свенам III — улаларом [[востраў Зеландыя|Зеландыі]]. У 1151 годзе Кнуда выгналі з Даніі. Яго просьба да імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыху I]] дапамагчы дазволіла яму стаць толькі суправіцелем Свена III. Сакрэтны саюз з [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам]] (сынам [[Кнуд Лавард|Кнуда Лаварда]], забітага бацькам Кнуда V), прывёў да ўцёкаў Свена III з краіны ў 1154 годзе. Кнуд і Вальдэмар сталі ўладарыць краінай удвух. Пасля новага этапу міжусобнай вайны, у 1157 годзе Кнуд стаў уладаром Зеландыі, але падчас святкавання прымірэння ў [[Роскіле]] быў забіты, імеркавана, воінамі Свена III. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Канут (Кнут), король}} {{Каралі Даніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Эстрыдсены]] 7si3z62szg7trwjaenradsi16vrmjaj Спіс хімічных элементаў 0 194260 5192077 5191919 2026-09-02T13:01:38Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5192077 wikitext text/x-wiki '''Спіс [[Хімічны элемент|хімічных элементаў]]''' упарадкаваны ў парадку ўзрастання [[Зарадавы лік|атамных нумароў]] з магчымасцю сартавання па іншых параметрах. У табліцы прыведзены назва хімічнага элемента, сімвал, які выкарыстоўваецца для яго абазначэння (прызнаны Міжнародным саюзам тэарэтычнай і прыкладной хіміі), група і перыяд у [[Перыядычная сістэма элементаў|Перыядычнай сістэме хімічных элементаў]], [[атамная маса]] (найбольш стабільнага [[ізатоп]]а), [[шчыльнасць]], [[тэмпература плаўлення]], [[тэмпература кіпення]], год адкрыцця, прозвішча першаадкрывальніка. Колеры радкоў адказваюць сямействам элементаў: {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#efefef" |-{{highlight1}} !№ !Назва !Сімвал !Лацінская назва !class="unsortable"|Перыяд,<br />група !class="unsortable"|[[Атамная маса]]<br />([[грам|г]]/[[моль]]) !class="unsortable"|[[Шчыльнасць]],<br />г/[[кубічны сантыметр|см³]]<br />(пры 20&nbsp;°C) ![[Тэмпература плаўлення]] (°C) ![[Тэмпература кіпення]] (°C) ![[Храналогія адкрыцця хімічных элементаў|Год<br />адкрыцця]] !Першаадкрывальнік !Як чытаецца |-style="background-color:#a0ffa0" |1||[[Вадарод]]||H|| Hydrogenium ||1, 1||1,00794 (7){{efn-la|name="r2"|Ізатопны склад гэтага элемента адрозніваецца ў розных геалагічных узорах, і адхіленні могуць перавышаць указаную ў табліцы хібнасць.}}{{efn-la|name="r3"|Ізатопны склад элемента можа адрознівацца ў розных прадажных матэрыялах, што можа прыводзіць да істотных адхіленняў ад прыведзеных значэнняў.}}{{efn-la|name="r4"|Ізатопны склад адрозніваецца ў зямных матэрыялах настолькі, што больш дакладная атамная вага не можа быць прыведзены.}}||0,084 г/л||-259,1||-252,9||[[1766]]||[[Генры Кавендыш|Кавендыш]]||Аш |-style="background-color:#c0ffff" |2||[[Гелій]]||He|| Helium ||1, 18||4,002602 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||0,17 г/л||-272,2 (при 2,5 МПа)||-268,9||[[1895]]||[[Джозеф Норман Лакьер|Лакьер]], [[П’ер Жуль Сезар Жансен|Жансен]] (у спектры Сонца), [[Уільям Рамзай|Рамзай]] (на Зямлі)||Гелій |-style="background-color:#ff6666" |3||[[Літый]]||Li|| Lithium ||2, 1||6,941 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r4"}}{{efn-la|Атамная вага прадажнага літыя можа вар’іравацца паміж 6,939 і 6,996, для атрымання больш дакладнага значэння неабходны аналіз канкрэтнага матэрыялу.}}||0,53||180,5||1317||[[1817]]||[[Ёган Арфведсан|Арфведсан]]||Літый |-style="background-color:#ffdead" |4||[[Берылій]]||Be|| Beryllium ||2, 2||9,012182 (3)||1,85||1278||2970||[[1797]]||[[Луі Нікала Ваклен|Ваклен]]||Берылій |-style="background-color:#cccc99" |5||[[Бор (хімічны элемент)|Бор]]||B|| Borum ||2, 13||10,811 (7){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,46||2300||2550||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]] і [[Жазеф Луі Гей-Люсак|Гей-Люсак]]||Бор |-style="background-color:#a0ffa0" |6||[[Вуглярод]]||C|| Carboneum ||2, 14||12,0107 (8){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||3,51||3550||4827||дагістарычны перыяд||невядомы||Цэ |-style="background-color:#a0ffa0" |7||[[Азот]]||N|| Nitrogenium ||2, 15||14,0067 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||1,17 г/л||-209,9||-195,8||[[1772]]||[[Даніель Рэзерфорд|Рэзерфорд]]||Эн |-style="background-color:#a0ffa0" |8||[[Кісларод]]||O|| Oxygenium ||2, 16||15,9994 (3){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||1,33 г/л||-218,4||-182,9||[[1774]]||[[Джозеф Прыстлі|Прыстлі]] і [[Карл Вільгельм Шэеле|Шэеле]]||О |-style="background-color:#ffff99" |9||[[Фтор]]||F|| Fluorum ||2, 17||18,9984032 (5)||1,58 г/л||-219,6||-188,1||[[1886]]||[[Анры Муасан|Муасан]]||Фтор |-style bgcolor="#c0ffff" |10||[[Неон]]||Ne|| Neon ||2, 18||20,1797 (6){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}||0,84 г/л||-248,7||-246,1||[[1898]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Морыс Уільям Траверс|Траверс]]||Неон |-style="background-color:#ff6666" |11||[[Натрый]]||Na|| Natrium ||3, 1||22,98976928 (2)||0,97||97,8||892||[[1807]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Натрый |-style="background-color:#ffdead" |12||[[Магній]]||Mg|| Magnesium ||3, 2||24,3050 (6)||1,74||648,8||1107||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Магній |-style="background-color:#cccccc" |13||[[Алюміній]]||Al|| Aluminium ||3, 13||26,9815386 (8)||2,70||660,5||2467||[[1825]]||[[Ганс Хрысціян Эрстэд|Эрстэд]]||Алюміній |-style="background-color:#cccc99" |14||[[Крэмній]]||Si|| Silicium ||3, 14||28,0855 (3){{efn-la|name="r4"}}||2,33||1410||2355||[[1824]]||[[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Сіліцыум |-style="background-color:#a0ffa0" |15||[[Фосфар]]||P|| Phosphorus ||3, 15||30,973762 (2)||1,82||44 (P4)||280 (P4)||[[1669]]||[[Хеніг Бранд|Бранд]]||Пэ |-style="background-color:#a0ffa0" |16||[[Сера]]||S|| Sulfur, Sulphur ||3, 16||32,065 (5){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,06||113||444,7||дагістарычны перыяд||невядомы||Эс |-style="background-color:#ffff99" |17||[[Хлор]]||Cl|| Chlorum ||3, 17||35,453 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,95 г/л||-101||-34,6||[[1774]]||[[Карл Вільгельм Шэеле|Шэеле]]||Хлор |-style="background-color:#c0ffff" |18||[[Аргон]]||Ar|| Argon ||3, 18||39,948 (1){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||1,66 г/л||-189,4||-185,9||[[1894]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)|Рэлей]]||Аргон |-style="background-color:#ff6666" |19||[[Калій]]||K|| Kalium, Calium ||4, 1||39,0983 (1)||0,86||63,7||774||[[1807]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Калій |-style="background-color:#ffdead" |20||[[Кальцый]]||Ca|| Calcium ||4, 2||40,078 (4){{efn-la|name="r2"}}||1,54||839||1487||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Кальцый |-style="background-color:#ffc0c0" |21||[[Скандый]]||Sc|| Scandium ||4, 3||44,955912 (6)||2,99||1539||2832||[[1879]]||[[Ларс Фрэдэрык Нільсан|Нільсан]]||Скандый |-style="background-color:#ffc0c0" |22||[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]]||Ti|| Titanium ||4, 4||47,867 (1)||4,51||1660||3260||[[1791]]||[[Уільям Грэгар|Грэгар]] і [[Марцін Генрых Клапрот|Клапрот]]||Тытан |-style="background-color:#ffc0c0" |23||[[Ванадый]]||V|| Vanadium ||4, 5||50,9415 (1)||6,09||1890||3380||[[1801]]||[[Андрэс Мануэль дэль Рыа|дэль Рыа]]||Ванадый |-style="background-color:#ffc0c0" |24||[[Хром]]||Cr|| Chromium ||4, 6||51,9961 (6)||7,14||1857||2482||[[1797]]||[[Луі Нікала Ваклен|Ваклен]]||Хром |-style="background-color:#ffc0c0" |25||[[Марганец]]||Mn|| Manganum, <br />Manganesium ||4, 7||54,938045 (5)||7,44||1244||2097||[[1774]]||[[Юхан Готліб Ган|Ган]]||Марганец |-style="background-color:#ffc0c0" |26||[[Жалеза]]||Fe|| Ferrum ||4, 8||55,845 (2)||7,87||1535||2750||дагістарычны перыяд||невядомы||Ферум |-style="background-color:#ffc0c0" |27||[[Кобальт]]||Co|| Cobaltum ||4, 9||58,933195 (5)||8,89||1495||2870||[[1735]]||[[Георг Брант|Брант]]||Кобальт |-style="background-color:#ffc0c0" |28||[[Нікель]]||Ni|| Niccolum ||4, 10||58,6934 (2)||8,91||1453||2732||[[1751]]||[[Аксель Фрэдрык Кронштэт|Кронштэт]]||Нікель |-style="background-color:#ffc0c0" |29||[[Медзь]]||Cu|| Cuprum ||4, 11||63,546 (3){{efn-la|name="r4"}}||8,92||1083,5||2595||дагістарычны перыяд||невядомы||Купрум |-style="background-color:#ffc0c0" |30||[[Цынк]]||Zn|| Zincum ||4, 12||65,409 (4)||7,14||419,6||907||дагістарычны перыяд||невядомы||Цынк |-style="background-color:#cccccc" |31||[[Галій]]||Ga|| Gallium ||4, 13||69,723 (1)||5,91||29,8||2403||[[1875]]||[[Поль Эміль Лекок дэ Буабадран|дэ Буабадран]]||Галій |-style="background-color:#cccc99" |32||[[Германій]]||Ge|| Germanium ||4, 14||72,64 (1)||5,32||937,4||2830||[[1886]]||[[Клеменс Вінклер|Вінклер]]||Германій |-style="background-color:#cccc99" |33||[[Мыш’як]]||As|| Arsenicum ||4, 15||74,92160 (2)||5,72||613||613<br />([[sublimation (physics)|subl.]])||ca. [[1250]]||[[Альберт Вялікі]]||Арсенікум |-style="background-color:#a0ffa0" |34||[[Селен]]||Se|| Selenium ||4, 16||78,96 (3){{efn-la|name="r4"}}||4,82||217||685||[[1817]]||[[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Селен |-style="background-color:#ffff99" |35||[[Бром]]||Br|| Bromum ||4, 17||79,904 (1)||3,14||-7,3||58,8||[[1826]]||[[Антуан Жэром Балар|Балар]]||Бром |-style="background-color:#c0ffff" |36||[[Крыптон]]||Kr|| Krypton, Crypton ||4, 18||83,798 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}||3,48 г/л||-156,6||-152,3||[[1898]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Морыс Уільям Траверс|Траверс]]||Крыптон |-style="background-color:#ff6666" |37||[[Рубідый]]||Rb|| Rubidium ||5, 1||85,4678 (3){{efn-la|name="r2"}}||1,53||39||688||[[1861]]||[[Роберт Вільгельм Бунзен|Бунзен]] і [[Густаў Кірхгоф|Кірхгоф]]||Рубідый |-style="background-color:#ffdead" |38||[[Стронцый]]||Sr|| Strontium ||5, 2||87,62 (1){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,63||769||1384||[[1790]]||[[Эдэр Кроўфард|Кроўфард]]||Стронцый |-style="background-color:#ffc0c0" |39||[[Ітрый]]||Y|| Yttrium ||5, 3||88,90585 (2)||4,47||1523||3337||[[1794]]||[[Юхан Гадалін|Гадалін]]||Ітрый |-style="background-color:#ffc0c0" |40||[[Цырконій]]||Zr|| Zirconium ||5, 4||91,224 (2){{efn-la|name="r2"}}||6,51||1852||4377||[[1789]]||[[Марцін Генрых Клапрот|Клапрот]]||Цырконій |-style="background-color:#ffc0c0" |41||[[Ніобій]]||Nb|| Niobium ||5, 5||92,90638 (2)||8,58||2468||4927||[[1801]]||[[Чарльз Хэтчэт|Хэтчэт]]||Ніобій |-style="background-color:#ffc0c0" |42||[[Малібдэн]]||Mo|| Molybdaenum ||5, 6||95,94 (2){{efn-la|name="r2"}}||10,28||2617||5560||[[1778]]||[[Карл Вільгельм Шэеле|Шэеле]]||Малібдэн |-style="background-color:#ffc0c0" |43||[[Тэхнецый]]||Tc|| Technetium ||5, 7||[98,9063]{{efn-la|name="r1"|Дадзены элемент не мае стабільных ізатопаў, і значэнне ў дужках, напрыклад, [209], абазначае масавы лік найбольш доўгаіснуючага ізатопа элемента або характэрны ізатопнага склад.}}||11,49||2172||5030||[[1937]]||[[Карла Пер’е|Пер'е]] і [[Эміліа Сегрэ|Сегрэ]]||Тэхнецый |-style="background-color:#ffc0c0" |44||[[Рутэній]]||Ru|| Ruthenium ||5, 8||101,07 (2){{efn-la|name="r2"}}||12,45||2310||3900||[[1844]]||[[Карл Клаус|Клаус]]||Рутэній |-style="background-color:#ffc0c0" |45||[[Родый]]||Rh|| Rhodium ||5, 9||102,90550 (2)||12,41||1966||3727||[[1803]]||[[Уільям Хайд Воластан|Воластан]]||Родый |-style="background-color:#ffc0c0" |46||[[Паладый]]||Pd|| Palladium ||5, 10||106,42 (1){{efn-la|name="r2"}}||12,02||1552||3140||[[1803]]||[[Уільям Хайд Воластан|Воластан]]||Паладый |-style="background-color:#ffc0c0" |47||[[Серабро]]||Ag|| Argentum ||5, 11||107,8682 (2){{efn-la|name="r2"}}||10,49||961,9||2212||дагістарычны перыяд||невядомы||Аргентум |-style="background-color:#ffc0c0" |48||[[Кадмій]]||Cd|| Cadmium ||5, 12||112,411 (8){{efn-la|name="r2"}}||8,64||321||765||[[1817]]||[[Фрыдрых Штрамеер|Штрамеер]]||Кадмій |-style="background-color:#cccccc" |49||[[Індый]]||In|| Indium ||5, 13||114,818 (3)||7,31||156,2||2080||[[1863]]||[[Фердынанд Райх|Райх]] і [[Тэадор Рыхтэр|Рыхтэр]]||Індый |-style="background-color:#cccccc" |50||[[Волава]]||Sn|| Stannum ||5, 14||118,710 (7){{efn-la|name="r2"}}||7,29||232||2270||дагістарычны перыяд||невядомы||Станум |-style="background-color:#cccc99" |51||[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]]||Sb|| Stibium ||5, 15||121,760 (1){{efn-la|name="r2"}}||6,69||630,7||1750||дагістарычны перыяд||невядомы||Стыбіум |-style="background-color:#cccc99" |52||[[Тэлур]]||Te|| Tellurium ||5, 16||127,60 (3){{efn-la|name="r2"}}||6,25||449,6||990||[[1782]]||[[Франц-Ёзаф Мюлер фон Райхенштайн|фон Райхенштайн]]||Тэлур |-style="background-color:#ffff99" |53||[[Ёд]]||I|| Iodium, Jodium ||5, 17||126,90447 (3)||4,94||113,5||184,4||[[1811]]||[[Бернар Куртуа|Куртуа]]||Ёд |-style="background-color:#c0ffff" |54||[[Ксенон]]||Xe|| Xenon ||5, 18||131,293 (6){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}||4,49 г/л||-111,9||-107||[[1898]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Морыс Уільям Траверс|Траверс]]||Ксенон |-style="background-color:#ff6666" |55||[[Цэзій]]||Cs|| Caesium ||6, 1||132,9054519 (2)||1,90||28,4||690||[[1860]]||[[Роберт Бунзен|Бунзен]] і [[Густаў Кірхгоф|Кірхгоф]]||Цэзій |-style="background-color:#ffdead" |56||[[Барый]]||Ba|| Barium ||6, 2||137,327 (7)||3,65||725||1640||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Барый |-style="background-color:#ffbfff" |57||[[Лантан]]||La|| Lanthanum ||6||138,90547 (7){{efn-la|name="r2"}}||6,16||920||3454||[[1839]]||[[Карл Густаў Масандэр|Масандэр]]||Лантан |-style="background-color:#ffbfff" |58||[[Цэрый]]||Ce|| Cerium ||6||140,116 (1){{efn-la|name="r2"}}||6,77||798||3257||[[1803]]||[[Вільгельм фон Хізінгер|фон Хісінгер]] і [[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Цэрый |-style="background-color:#ffbfff" |59||[[Празеадым]]||Pr|| Praseodymium ||6||140,90765 (2)||6,48||931||3212||[[1895]]||[[Карл Ауэр фон Вельсбах|Ауэр фон Вельсбах]]||Празеадым |-style="background-color:#ffbfff" |60||[[Неадым]]||Nd|| Neodymium ||6||144,242 (3){{efn-la|name="r2"}}||7,00||1010||3127||[[1895]]||[[Карл Ауэр фон Вельсбах|Ауэр фон Вельсбах]]||Неадым |-style="background-color:#ffbfff" |61||[[Праметый]]||Pm|| Promethium ||6||[146,9151]{{efn-la|name="r1"}}||7,22||1080||2730||[[1945]]||[[Джэйкаб Марынскі|Марынскі]] і [[Лоурэнс Глендэнін|Глендэнін]]||Праметый |-style="background-color:#ffbfff" |62||[[Самарый]]||Sm|| Samarium ||6||150,36 (2){{efn-la|name="r2"}}||7,54||1072||1778||[[1879]]||[[Поль Эміль Лекок дэ Буабадран|дэ Буабадран]]||Самарый |-style="background-color:#ffbfff" |63||[[Еўропій]]||Eu|| Europium ||6||151,964 (1){{efn-la|name="r2"}}||5,25||822||1597||[[1901]]||[[Эжэн Анатоль Дэмарсэ|Дэмарсэ]]||Еўропій |-style="background-color:#ffbfff" |64||[[Гадаліній]]||Gd|| Gadolinium ||6||157,25 (3){{efn-la|name="r2"}}||7,89||1311||3233||[[1880]]||[[Жан Шарль Галісар дэ Марыньяк|дэ Марыньяк]]||Гадаліній |-style="background-color:#ffbfff" |65||[[Тэрбій]]||Tb|| Terbium ||6||158,92535 (2)||8,25||1360||3041||[[1843]]||[[Карл Густаў Масандэр|Масандэр]]||Тэрбій |-style="background-color:#ffbfff" |66||[[Дыспрозій]]||Dy|| Dysprosium ||6||162,500 (1){{efn-la|name="r2"}}||8,56||1409||2335||[[1886]]||[[Поль Эміль Лекок дэ Буабадран|дэ Буабадран]]||Дыспрозій |-style="background-color:#ffbfff" |67||[[Гольмій]]||Ho|| Holmium ||6||164,93032 (2)||8,78||1470||2720||[[1878]]||[[Жак Луі Сарэ|Сарэ]]||Гольмій |-style="background-color:#ffbfff" |68||[[Эрбій]]||Er|| Erbium ||6||167,259 (3){{efn-la|name="r2"}}||9,05||1522||2510||[[1842]]||[[Карл Густаў Масандэр|Масандэр]]||Эрбій |-style="background-color:#ffbfff" |69||[[Тулій]]||Tm|| Thulium ||6||168,93421 (2)||9,32||1545||1727||[[1879]]||[[Пер Тэадор Клевэ|Клевэ]]||Тулій |-style="background-color:#ffbfff" |70||[[Ітэрбій]]||Yb|| Ytterbium ||6||173,04 (3){{efn-la|name="r2"}}||6,97||824||1193||[[1878]]||[[Жан Шарль Галісар дэ Марыньяк|дэ Марыньяк]]||Ітэрбій |-style="background-color:#ffbfff" |71||[[Лютэцый]]||Lu|| Lutetium ||6, 3||174,967 (1){{efn-la|name="r2"}}||9,84||1656||3315||[[1907]]||[[Жорж Урбэн|Урбэн]]||Лютэцый |-style="background-color:#ffc0c0" |72||[[Гафній]]||Hf|| Hafnium ||6, 4||178,49 (2)||13,31||2150||5400||[[1923]]||[[Дзірк Костэр|Костэр]] і [[Дзьёрдзь дэ Хевешы|дэ Хевешы]]||Гафній |-style="background-color:#ffc0c0" |73||[[Тантал]]||Ta|| Tantalum ||6, 5||180,9479 (1)||16,68||2996||5425||[[1802]]||[[Андэрс Густаф Экеберг|Экеберг]]||Тантал |-style="background-color:#ffc0c0" |74||[[Вальфрам]]||W|| Wolframium ||6, 6||183,84 (1)||19,26||3407||5927||[[1783]]||[[Фауста Элюяр|Элюяр]]||Вальфрам |-style="background-color:#ffc0c0" |75||[[Рэній]]||Re|| Rhenium ||6, 7||186,207 (1)||21,03||3180||5873||[[1925]]||[[Вальтэр Надак|Надак]], [[Іда Таке|Таке]] і [[Ота Берг|Берг]]||Рэній |-style="background-color:#ffc0c0" |76||[[Осмій]]||Os|| Osmium ||6, 8||190,23 (3){{efn-la|name="r2"}}||22,61||3045||5027||[[1803]]||[[Смітсан Тэнант|Тэнант]]||Осмій |-style="background-color:#ffc0c0" |77||[[Ірыдый]]||Ir|| Iridium ||6, 9||192,217 (3)||22,65||2410||4130||[[1803]]||[[Смітсан Тэнант|Тэнант]]||Ірыдый |-style="background-color:#ffc0c0" |78||[[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]]||Pt|| Platinum ||6, 10||195,084 (9)||21,45||1772||3827||[[1557]]||[[Юлій Цэзар Скалігер|Скалігер]]||Плаціна |-style="background-color:#ffc0c0" |79||[[Золата]]||Au|| Aurum ||6, 11||196,966569 (4)||19,32||1064,4||2940||дагістарычны перыяд||невядомы||Аурум |-style="background-color:#ffc0c0" |80||[[Ртуць]]||Hg|| Hydrargyrum ||6, 12||200,59 (2)||13,55||-38,9||356,6||дагістарычны перыяд||невядомы||Гідраргірум |-style="background-color:#cccccc" |81||[[Талій]]||Tl|| Thallium ||6, 13||204,3833 (2)||11,85||303,6||1457||[[1861]]||[[Уільям Крукс|Крукс]]||Талій |-style="background-color:#cccccc" |82||[[Свінец]]||Pb|| Plumbum ||6, 14||207,2 (1){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||11,34||327,5||1740||дагістарычны перыяд||невядомы||Плюмбум |-style="background-color:#cccccc" |83||[[Вісмут]]||Bi|| Bismuthum ||6, 15||208,98040 (1)||9,80||271,4||1560||[[1753]]||[[Клод Жафруа|Жафруа]]||Вісмут (да сярэдзіны 20 стагоддзя — Бісмут) |-style="background-color:#cccc99" |84||[[Палоній]]||Po|| Polonium ||6, 16||[208,9824]{{efn-la|name="r1"}}||9,20||254||962||[[1898]]||[[Марыя Кюры|Марыя]] і [[П’ер Кюры]]||Палоній |-style="background-color:#ffff99" |85||[[Астат]]||At|| Astatum ||6, 17||[209,9871]{{efn-la|name="r1"}}||||302||337||[[1940]]||[[Дэйл Райманд Корсан|Д. Р. Корсан]], [[Кенэт Рос Мак-Кензі|К. Р. Мак-Кензі]] і [[Эміліа Сегрэ|Э. Сегрэ]]||Астат |-style="background-color:#c0ffff" |86||[[Радон]]||Rn|| Radon ||6, 18||[222,0176]{{efn-la|name="r1"}}||9,23 г/л||-71||-61,8||[[1900]]||[[Эрнст Фрыдрых Дорн|Дорн]]||Радон |-style="background-color:#ff6666" |87||[[Францый]]||Fr|| Francium ||7, 1||[223,0197]{{efn-la|name="r1"}}||1,87||27||677||[[1939]]||[[Маргарыта Перэй|Перэй]]||Францый |-style="background-color:#ffdead" |88||[[Радый]]||Ra|| Radium ||7, 2||[226,0254]{{efn-la|name="r1"}}||5,50||700||1140||[[1898]]||[[Марыя Кюры|Марыя]] і [[П’ер Кюры]]||Радый |-style="background-color:#ff99cc" |89||[[Актыній]]||Ac|| Actinium ||7||[227,0278]{{efn-la|name="r1"}}||10,07||1047||3197||[[1899]]||[[Андрэ-Луі Дэб'ерн|Дэб'ерн]]||Актыній |-style="background-color:#ff99cc" |90||[[Торый]]||Th|| Thorium ||7||232,03806 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r1"}}||11,72||1750||4787||[[1829]]||[[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Торый |-style="background-color:#ff99cc" |91||[[Пратактыній]]||Pa|| Protactinium ||7||231,03588 (2){{efn-la|name="r1"}}||15,37||1554||4030||[[1917]]||[[Фрэдэрык Содзі|Содзі]], [[Джон Кранстан|Кранстан]] і [[Ота Ган|Ган]]||Пратактыній |-style="background-color:#ff99cc" |92||[[Уран (хімічны элемент)|Уран]]||U|| Uranium ||7||238,02891 (3){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r1"}}||18,97||1132,4||3818||[[1789]]||[[Марцін Генрых Клапрот|Клапрот]]||Уран |-style="background-color:#ff99cc" |93||[[Нептуній]]||Np|| Neptunium ||7||[237,0482]{{efn-la|name="r1"}}||20,48||640||3902||[[1940]]||[[Эдвін Макмілан|Макмілан]] і [[Філіп Хаўгэ Эблсан|Эблсан]]||Нептуній |-style="background-color:#ff99cc" |94||[[Плутоній]]||Pu|| Plutonium ||7||[244,0642]{{efn-la|name="r1"}}||19,74||641||3327||[[1940]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Плутоній |-style="background-color:#ff99cc" |95||[[Амерыцый]]||Am|| Americium ||7||[243,0614]{{efn-la|name="r1"}}||13,67||994||2607||[[1944]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Амерыцый |-style="background-color:#ff99cc" |96||[[Кюрый]]||Cm|| Curium ||7||[247,0703]{{efn-la|name="r1"}}||13,51||1340||||[[1944]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Кюрый |-style="background-color:#ff99cc" |97||[[Берклій]]||Bk|| Berkelium ||7||[247,0703]{{efn-la|name="r1"}}||13,25||986||||[[1949]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Берклій |-style="background-color:#ff99cc" |98||[[Каліфорній]]||Cf|| Californium ||7||[251,0796]{{efn-la|name="r1"}}||15,1||900||||[[1950]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Каліфорній |-style="background-color:#ff99cc" |99||[[Эйнштэйній]]||Es|| Einsteinium ||7||[252,0829]{{efn-la|name="r1"}}||13,5||860||||[[1952]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Эйнштэйній |-style="background-color:#ff99cc" |100||[[Фермій]]||Fm|| Fermium ||7||[257,0951]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1952]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Фермій |-style="background-color:#ff99cc" |101||[[Мендзялевій]]||Md|| Mendelevium, <br />Mendeleevium ||7||[258,0986]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1955]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Мендзялевій |-style="background-color:#ff99cc" |102||[[Набелій]]||No|| Nobelium ||7||[259,1009]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1958]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Набелій |-style="background-color:#ff99cc" |103||[[Лаўрэнсій]]||Lr|| Lawrencium, <br />Laurentium ||7, 3||[262]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1961]]||[[Альберт Гіёрса|Гіёрса]]||Лаўрэнсій |-style="background-color:#ffc0c0" |104||[[Рэзерфордый]]||Rf|| Rutherfordium ||7, 4||[267]{{efn-la|name="r1"}}||23||||||[[1964]]/69||[[Георгій Мікалаевіч Флёраў|Флёраў]]||Рэзерфордый |-style="background-color:#ffc0c0" |105||[[Дубній]]||Db|| Dubnium ||7, 5||[268]{{efn-la|name="r1"}}||29||||||[[1967]]/70||[[Георгій Мікалаевіч Флёраў|Флёраў]]||Дубній |-style="background-color:#ffc0c0" |106||[[Сіборгій]]||Sg|| Seaborgium ||7, 6||[271]{{efn-la|name="r1"}}||35||||||[[1974]]||[[Георгій Мікалаевіч Флёраў|Флёраў]]||Сіборгій |-style="background-color:#ffc0c0" |107||[[Борый]]||Bh|| Bohrium ||7, 7||[270]{{efn-la|name="r1"}}||37||||||[[1976]]||[[Юрый Цалакавіч Аганесян|Аганесян]]||Борый |-style="background-color:#ffc0c0" |108||[[Хасій]]||Hs|| Hassium ||7, 8||[269]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1984]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]] (*)||Хасій |-style="background-color:#ffc0c0" |109||[[Мейтнерый]]||Mt|| Meitnerium ||7, 9||[278]{{efn-la|name="r1"}}||37,4||||||[[1982]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Мейтнерый |-style="background-color:#ffc0c0" |110||[[Дармштатый]]||Ds|| Darmstadtium ||7, 10||[281]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1994]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Дармштатый |-style="background-color:#ffc0c0" |111||[[Рэнтгеній]]||Rg|| Roentgenium ||7, 11||[281]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1994]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Рэнтгеній |-style="background-color:#ffc0c0" |112||[[Каперніцый]]||Cn|| Copernicium ||7, 12||[285]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1996]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Каперніцый |-style="background-color:#cccccc" |113||[[Унунтрый|Ніхоній]]||Nh|| Nihonium ||7, 13||[284]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2004]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]] (*), [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]] (*)|| |-style="background-color:#cccccc" |114||[[Флеровій]]||Fl|| Flerovium ||7, 14||[289]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1999]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]]|| |-style="background-color:#cccccc" |115||[[Унунпентый|Масковій]]||Mc|| Moscovium ||7, 15||[289]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2004]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]], [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]]|| |-style="background-color:#cccccc" |116||[[Ліверморый]]||Lv|| Livermorium ||7, 16||[292]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2000]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]], [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]]|| |-style="background-color:#fcfece" |117||[[Тэнэсін]]||Ts|| Tennessine ||7, 17||[294]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2010]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]]|| |-style="background-color:#ecfefc" |118||[[Аганесон]]||Og|| Oganesson ||7, 18||[294]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2004]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]]|| |} == Заўвагі == {{notelist-la}} == Спасылкі == * Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003]. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source. * [http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=5 сакавіка 2008 }} (2005). * [http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=4 студзеня 2014 }}. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110—116 taken from this source. *{{cite journal|title=Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report)|author=M. E. Wieser|publisher=IUPAC|journal=Pure Appl. Chem.|year=2006|volume=78|issue=11|pages=2051–2066|doi=10.1351/pac200678112051}} (for atomic weights of elements with atomic numbers from 1-102) *{{cite web|url=http://old.iupac.org/news/archives/2007/atomic-weights_revised07.html|title=IUPAC Standard Atomic Weights Revised (2007)|year=2007|publisher=IUPAC|author=M. E. Wieser|access-date=2008-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007223836/http://old.iupac.org/news/archives/2007/atomic-weights_revised07.html|archive-date=7 кастрычніка 2012|url-status=dead}} *{{cite web|url=http://iupac.org/publications/pac/pdf/2011/pdf/8302x0359.pdf|title=Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report)|year=2010|publisher=IUPAC|author1=M. E. Wieser|author2=T. B. Coplen|access-date=2012-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211145548/http://iupac.org/publications/pac/pdf/2011/pdf/8302x0359.pdf|archive-date=11 лютага 2012|url-status=dead}} *{{cite web|url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|title=Interactive Chart of Nuclides|publisher=Brookhaven National Laboratory|author=Sonzogni, Alejandro|location=National Nuclear Data Center|access-date=2008-06-06|archive-url=https://www.webcitation.org/618bSplPt?url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}} (for atomic weights of elements with atomic numbers 103-118) {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы|*]] mnid1z4re2ottu73uacwv8l7aq2auz9 Геаграфія Грузіі 0 203256 5192130 4753288 2026-09-02T15:54:53Z Iktsokh 125512 5192130 wikitext text/x-wiki [[Файл:Satellite image of Georgia in May 2003.jpg|thumb|Касмічны здымак]] '''[[Грузія]]''' размешчана ў [[Азія|Азіі]] ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]] (ў [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]])<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_mde.html CIA — The World Factbook — Middle East<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324171646/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_mde.html |date=24 сакавіка 2010 }}</ref><ref name="nationalgeographic.com">[http://www.nationalgeographic.com/resources/ngo/maps/view/mideastm.html Map Machine: View From Above @ nationalgeographic.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=mideast&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w Atlas — Xpeditions @ nationalgeographic.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="cardiff.ac.uk">http://www.cardiff.ac.uk/socsi/union/mideast/index.htm</ref><ref name="biologie.uni-hamburg.de">{{Cite web |url=http://www.biologie.uni-hamburg.de/checklists/lichens/middle-east/middle-east_checklists_switch.htm |title=Checklists of Lichens — Near and Middle East<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=8 ліпеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606072403/http://www.biologie.uni-hamburg.de/checklists/lichens/middle-east/middle-east_checklists_switch.htm |archivedate=6 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>; таксама адносяць часткова і да [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref name="autogenerated2">[[BBC]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm], ''Oxford Reference Online'' [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&srn=1&ssid=416740626#FIRSTHIT], ''[http://www.m-w.com/dictionary/Georgia Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary]'', [http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm www.worldatlas.com].</ref>, з’яўляючыся [[транскантынентальныя краіны|транскантынентальнай дзяржавай]]<ref name="Eurasia">Georgia may be considered to be in [[Asia]] and/or [[Europe]]. The [[United Nations|UN]] [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm classification of world regions] places Georgia in [[Western Asia]]; the [[Central Intelligence Agency|CIA]] [[CIA World Factbook|World Factbook]] [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |date=16 кастрычніка 2015 }}, [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&Rootmap=georgi&Mode=d&SubMode=w National Geographic], and ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/230186/Georgia Encyclopædia Britannica]'' also place Georgia in Asia. Conversely, numerous sources place Georgia in Europe such as the [[BBC]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm], ''Oxford Reference Online'' [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&srn=1&ssid=416740626#FIRSTHIT], ''[http://www.m-w.com/dictionary/Georgia Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary]'', and [http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm www.worldatlas.com].</ref>. Агульная плошча краіны — 69,7 тыс. км². Прырода Грузіі надзвычай разнастайная, дзякуючы яе геаграфічнаму становішчу, складанаму рэльефу і вышыннай занальнасці. [[Каўказ]]скі рэгіён, у якім размешчана Грузія, адносіцца да рухомага альпійскага пояса [[зямная кара|зямной кары]], што абумоўлівае яе кантрасны [[рэльеф]] і разнастайныя [[ландшафт]]ы са мноствам розных тыпаў [[клімат]]у, [[гідралогія|гідралагічнага]] рэжыму, [[глебы|глебавага]] покрыва, [[Флора|расліннасці]] і [[фаўна|жывёльнага свету]]. Акрамя таго, Грузія знаходзіцца на стыку вільготнага [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], арыднай бяссцёкавай [[Аральскае мора|Арала]]-[[Каспійскае мора|Каспійскай]] упадзіны і кантынентальных [[Пярэдняя Азія|Пярэднеазіяцкіх]] нагор’яў, што таксама абумоўлівае разнастайнасць яе прыродных умоў. == Рэльеф і карысныя выкапні == [[Файл:Gruzja.png|thumb|left|Рэльеф Грузіі]] Большая частка Грузіі занята гарамі. На поўначы працягваецца горная сістэма [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]] з вышынямі да 4500-5000 м над у.м. Найвышэйшы пункт Грузіі — гара Шхара (5068 м). У верхніх частках хрыбтоў Вялікага Каўказа шмат леднікоў. Да восевай водападзельнай часткі гор прымеркаваныя вядомыя горныя перавалы. Хрыбты паўднёвага схілу Вялікага Каўказа падзяляюцца глыбокімі рачнымі далінамі. Тут ва ўмовах цёплага і вільготнага клімату ў карбанатных пародах развіты карст. Толькі на нізкіх хрыбтах (ніжэй 1000 м над у.м.) налічаецца больш 470 карставых пячор, уключаючы самую вялікую Новаафонскую (даўжынёй 3,3 км). На паўднёвым схіле Вялікага Каўказа знаходзяцца буйныя радовішчы марганцу, срэбна-свінцовых і цынкавых руд, барыту, каменнага вугалю, мармуру. Паміж Вялікім і Малым Каўказам размешчаная субшыротная зона міжгорных катлавін, дзе засяроджаныя найбольш урадлівыя глебы Грузіі. На захадзе вылучаецца моцна забалочаная Калхідская нізіна, на ўсходзе — раўніны, на якіх здаўна склаліся гістарычныя правінцыі Імярэтыя, Картлі і Кахетыя. З усходу Калхідскую нізіну замыкае Ліхскі (Сурамскі) хрыбет, які з’яўляецца прыроднай мяжой, што аддзяляе заходнія раёны Грузіі ад усходніх. Горы Малога Каўказа на поўдні краіны маюць сярэднія вышыні 2000-3000 м. У межах Паўднёва-Грузінскага (Джавахецкага) нагор’я сустракаюцца лававыя плато і азёры вулканічнага паходжання. У шматлікіх раёнах Грузіі маюцца выхады мінеральных крыніц, якія выкарыстоўваюцца ў бальнеялогіі (Баржомі, Цхалтуба і інш.). Тэрыторыя Грузіі адрозніваецца падвышанай сейсмічнасцю, у некаторых раёнах адбываюцца землетрасенні сілай да 5-7 балаў (асабліва ва ўсходніх раёнах). == Клімат == У заходніх раёнах, якія знаходзяцца пад уздзеяннем Чорнага мора, лета — вільготнае і цёплае, з сярэднімі тэмпературамі ліпеня 22-24 °C. Зімы мяккія, сярэднія тэмпературы студзеня 4-7 °C. Выпадае вялікая колькасць ападкаў (1000—2000 мм у год) з максімумам у Аджарыі (да 3200 мм). Пераважная частка ападкаў прыходзіцца на вясну. Ліхскі хрыбет перахапляе вільгаць паветраных мас, якія рухаюцца з захаду на ўсход. Ва ўсходніх раёнах Грузіі клімат фарміруецца пад уплывам кантынентальных паветраных мас. На раўнінах лета больш працяглае і гарачае, з сярэднімі тэмпературамі ліпеня 23-25 °C. Зімы прахалодныя, з сярэдняй тэмпературай студзеня ад +1 да −2 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў 400—600 мм, максімум прыходзіцца на канец вясны і пачатак лета. На схілах гор Грузіі сярэднія тэмпературы ліпеня паніжаюцца да 4-6 °C, у высакагор’ях сярэднія тэмпературы студзеня могуць дасягаць −10 −16 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 1600—2800 мм на захадзе да 1000—1800 мм на ўсходзе Вялікага Каўказа і да 600—700 мм на Паўднёва-Грузінскім нагор’і. Надвор’е ў гарах хутка змяняецца. Раптоўныя пахаладанні суправаджаюцца моцнымі снегападамі, ліўнямі, градам і фёнамі (моцнымі, цёплымі вятрамі, якія дзьмуць з гор у даліны). == Гідраграфія == [[Файл:Kutaisi and the river Rioni.jpg|thumb|Рака Рыёні]] У Грузіі ёсць шматлікія рэкі, многія з іх выкарыстоўваюцца для вытворчасці электраэнергіі і як крыніцы арашэння. Яны жывяцца галоўным чынам за кошт талых снежных і ледніковых вод і атмасферных ападкаў. У прадгорных раёнах, складзеных карбанатнымі пародамі, значную ролю ў сілкаванні рэк маюць падземныя воды. Рэкі Заходняй Грузіі мнагаводныя на працягу ўсяго года, а на ўсходзе ўзімку і ўлетку рачны сцёк скарачаецца. [[Файл:Zhinvali reservoir.jpg|thumb|[[Жынвальскае вадасховішча]] на [[Арагві]]]] Большая частка рэк ([[Рыёні]], [[Інгуры]], [[Бзыб]], Кеда і інш.) належыць вадазборнаму басейну Чорнага мора, меншая — Каспійскага мора (Кура з прытокамі Алазані, Іоры і інш.). Самая доўгая і шматводная рака Заходняй Грузіі — Рыёні (327 км) бярэ пачатак на Вялікім Каўказе і ўпадае ў Чорнае мора каля Поці. Рака Кура (па-грузінску Мтквары) пачынаецца ў гарах на поўначы Турцыі, перасякае паўднёвую і ўсходнюю Грузію і на тэрыторыі Азербайджана ўпадае ў Каспійскае мора. Азёры ў Грузіі нешматлікія. Самыя буйныя з іх — Паравані (37,5 кв. км) і Табацкуры (14,2 кв. км) на Джавахецкім нагор’і і Палеастомі (18,2 кв. км) на чарнаморскім узбярэжжы, у вусці р. Рыёні. == Глебы == У Грузіі выдзяляюць тры асноўныя глебава-геаграфічныя вобласці: заходнюю, усходнюю і паўднёвую. Для нізін заходняй вобласці (паміж Ліхскім хрыбтом і Чорным морам) характэрныя тарфяныя глебы, прыдатныя для вырошчвання [[кукуруза|кукурузы]]; у перадгор’ях распаўсюджаны субтрапічныя чырвоныя і жоўтыя глебы, якія ідэальна падыходзяць для [[Вінаград культурны|вінаграду]], [[гарбата|гарбаты]] і [[тытунь|тытуню]]; у больш высокіх мясцовасцях Мегрэліі, Абхазіі і Сванетыі — [[карычневыя глебы|карычневыя]] або карбанатныя лясныя і горныя глебы. Ва ўсходняй вобласці пераважаюць старажытныя [[алювіяльныя глебы]]. На Ніжнекартлійскай раўніне распаўсюджаны [[каштанавыя глебы]], прыдатныя для вырошчвання гародніны, пладовых і збожжавых культур. [[Чарназём]]ы і [[карычневыя глебы]] Кахетынскай раўніны выкарыстоўваюцца пад пасевы збожжавых культур і вінаграднікі. Паўднёвая вобласць прымеркаваная да перадгор’яў і паўднёвых схілаў Малога Каўказа і Паўднёва-Грузінскага нагор’я. Для яе характэрна спалучэнне карычневых і горна-лугавых глеб. == Расліннасць == [[Файл:Mountains in Svaneti (1).jpg|thumb|Горы ў Сванеціі]] Флора Грузіі вельмі разнастайная: толькі кветкавых тут сустракаецца больш 5000 відаў. У залежнасці ад кліматычных асаблівасцяў і абсалютнай вышыні мясцовасці вылучаюцца некалькі зон і вертыкальных паясоў расліннасці (ад стэпавага да альпійскага). [[Лес|Лясы]] распаўсюджаныя пераважна ў гарах і займаюць прыкладна трэцюю частку краіны. На захадзе Грузіі яны спускаюцца да самога мора, а на ўсходзе іх ніжняя мяжа знаходзіцца на вышынях ад 600 да 800 м. Асабліва багатыя і разнастайныя лясы Заходняй Грузіі. У іх ніжнім поясе (да 1000—1200 м) пануюць шыракалістыя пароды (дуб, граб, каштан, клён, бук і інш.) з вечназялёным падлескам. Для гэтага тыпу лесу, званага калхідскім, характэрна багацце ліян — месцамі ён становіцца непраходным. У забалочаных лясах Калхідскай нізіны пераважае алешына. На некаторых участках узбярэжжа Абхазіі сустракаюцца эндэмічныя віды, напрыклад хвоя піцундская. На працягу апошніх тысячагоддзяў у далінах распаўсюджваўся вінаград і пладовыя культуры. У Заходняй Грузіі да верхняй мяжы лесу (1700—1800 м) распаўсюджаныя змяшаныя лясы, у якіх спалучаюцца букавыя і ялова-піхтавыя, радзей хваёвыя пароды. Лясы Усходняй Грузіі фларыстычна менш багатыя. У верхнім поясе гор (да 2300—2400 м) распаўсюджаны [[елка]] і [[піхта]], а ў больш усходніх раёнах — толькі хваёвыя і хваёва-бярозавыя лясы. Ніжэй хваёвыя лясы саступаюць месца букавым, а затым дубова-грабавым. На крайнім усходзе краіны сустракаюцца невялікія ўчасткі сухіх стэпаў і ксерафітных рэдкалессяў з такімі відамі, як [[фісташка]], [[Гранат (род раслін)|гранат]] і інш. Яшчэ больш абмежаванае распаўсюджванне маюць паўпустыні. У далінах Куры, Алазані і іншых рэк захаваліся поймавыя тугайныя лясы з асіны, вярбы, серабрыстай таполі, дуба, кізіла. Субальпійскія і альпійскія лугі на захадзе Грузіі падымаюцца да 2800-3000 м, на ўсходзе — да 3600 м над у.м. Для субальпійскіх лугоў Заходняй Грузіі тыпова пышнае высокатраўе з вялікім удзелам парасонавых і бабовых. Нізкатраўныя альпійскія лугі распаўсюджаны фрагментарна, чаргуючыся з каменнымі россыпамі, выхадамі скал і леднікамі. == Жывёльны свет == Жывёльны свет Грузіі прадстаўлены больш як 100 відамі [[млекакормячыя|млекакормячых]], 330 — птушак і 160 — рыб. Шматлікія прадстаўнікі фаўны з’яўляюцца [[эндэмік]]амі, напрыклад, [[тур кубанскі]] (рогі якога ў Грузіі выкарыстоўваюцца як пасудзіны для віна). Вельмі своеасаблівая фаўна стэпаў [[Усходняя Грузія|Усходняй Грузіі]]. Да нядаўняга часу там сустракаўся [[джэйран]], які захаваўся толькі ў асобных мясцовасцях. Часам сустракаецца [[паласатая гіена]]. З іншых драпежнікаў варта адзначыць [[лісіца|лісіцу]], [[шакал]]а, [[чаротавы кот|чаротавага ката]]. У жывёлагадоўчых раёнах распаўсюджаныя ваўкі. Для стэпаў тыповыя грызуны: [[тушканчык]]і, [[палёўкі]], [[хамякі]]. Сярод птушак звычайныя [[палявы верабей]], [[шэрая курапатка]], [[перапёлка]], [[стэпавы арол]]. Характэрна багацце [[яшчаркі|яшчарак]] і [[чарапахі|чарапах]], а таксама [[змеі|змей]]. Найбольш багаты жывёльны свет лясоў. У шматлікіх раёнах распаўсюджаныя [[каўказскі алень]], [[казуля]], [[дзік]], [[заяц-русак]], [[вавёрка]], а з драпежнікаў — [[буры мядзведзь]], [[воўк]], [[шакал]], [[рысь]], [[лясны кот]] і лісіца. Лясы Грузіі славяцца багаццем і разнастайнасцю птушак. Звычайныя тут [[берасцянка]], [[вялікая сініца]], [[зелянушка]], [[чорны дрозд]] і інш. З драпежных відаў птушак, занесеных у [[Чырвоная кніга Грузіі|Чырвоную кнігу Грузіі]], сустракаюцца [[барадач]], [[беркут]], [[белагаловы сіп]], [[чорны грыф]] і інш. У некаторых мясцовасцях Калхіды і Кахетыі яшчэ можна ўбачыць [[фазан]]а. З паўзуноў у лясах Грузіі найбольш шматлікія яшчаркі, [[балотная чарапаха|балотныя чарапахі]] і змеі. Высакагорная фаўна лепш захавалася ў межах Галоўнага Каўказскага хрыбта. У яго заходняй частцы водзіцца [[кубанскі тур]], ва ўсходняй — [[дагестанскі тур|дагестанскі]]. Абодва віды на зіму спускаюцца ў лясны пояс. Амаль паўсюдна распаўсюджаная [[сарна]], а на ўсходзе сустракаецца [[безааровы казёл]]. З характэрных птушак высакагор’яў можна адзначыць [[каўказскі цецярук|каўказскага цецярука]], [[кеклік]]а, [[барадач]]а. У горных рэках і азёрах водзяцца [[стронга]], [[вусач]], [[сазан]] і інш. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://bse.sci-lib.com/article015461.html Інфармацыя ў ВСЭ] {{Грузія ў тэмах}} {{Азія паводле тэм|Геаграфія}} {{Еўропа паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Грузіі| ]] 8z4m1n535x0twa1ooxe17gi8x3aiw32 5192170 5192130 2026-09-02T18:15:27Z Iktsokh 125512 5192170 wikitext text/x-wiki [[Файл:Satellite image of Georgia in May 2003.jpg|thumb|Касмічны здымак]] '''[[Грузія]]''' размешчана ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]] (ў [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]])<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_mde.html CIA — The World Factbook — Middle East<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324171646/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_mde.html |date=24 сакавіка 2010 }}</ref><ref name="nationalgeographic.com">[http://www.nationalgeographic.com/resources/ngo/maps/view/mideastm.html Map Machine: View From Above @ nationalgeographic.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=mideast&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w Atlas — Xpeditions @ nationalgeographic.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="cardiff.ac.uk">http://www.cardiff.ac.uk/socsi/union/mideast/index.htm</ref><ref name="biologie.uni-hamburg.de">{{Cite web |url=http://www.biologie.uni-hamburg.de/checklists/lichens/middle-east/middle-east_checklists_switch.htm |title=Checklists of Lichens — Near and Middle East<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=8 ліпеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606072403/http://www.biologie.uni-hamburg.de/checklists/lichens/middle-east/middle-east_checklists_switch.htm |archivedate=6 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>; таксама адносяць часткова і да [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref name="autogenerated2">[[BBC]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm], ''Oxford Reference Online'' [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&srn=1&ssid=416740626#FIRSTHIT], ''[http://www.m-w.com/dictionary/Georgia Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary]'', [http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm www.worldatlas.com].</ref>, з’яўляючыся [[транскантынентальныя краіны|транскантынентальнай дзяржавай]]<ref name="Eurasia">Georgia may be considered to be in [[Asia]] and/or [[Europe]]. The [[United Nations|UN]] [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm classification of world regions] places Georgia in [[Western Asia]]; the [[Central Intelligence Agency|CIA]] [[CIA World Factbook|World Factbook]] [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |date=16 кастрычніка 2015 }}, [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&Rootmap=georgi&Mode=d&SubMode=w National Geographic], and ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/230186/Georgia Encyclopædia Britannica]'' also place Georgia in Asia. Conversely, numerous sources place Georgia in Europe such as the [[BBC]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm], ''Oxford Reference Online'' [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&srn=1&ssid=416740626#FIRSTHIT], ''[http://www.m-w.com/dictionary/Georgia Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary]'', and [http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm www.worldatlas.com].</ref>. Агульная плошча краіны — 69,7 тыс. км². Прырода Грузіі надзвычай разнастайная, дзякуючы яе геаграфічнаму становішчу, складанаму рэльефу і вышыннай занальнасці. [[Каўказ]]скі рэгіён, у якім размешчана Грузія, адносіцца да рухомага альпійскага пояса [[зямная кара|зямной кары]], што абумоўлівае яе кантрасны [[рэльеф]] і разнастайныя [[ландшафт]]ы са мноствам розных тыпаў [[клімат]]у, [[гідралогія|гідралагічнага]] рэжыму, [[глебы|глебавага]] покрыва, [[Флора|расліннасці]] і [[фаўна|жывёльнага свету]]. Акрамя таго, Грузія знаходзіцца на стыку вільготнага [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], арыднай бяссцёкавай [[Аральскае мора|Арала]]-[[Каспійскае мора|Каспійскай]] упадзіны і кантынентальных [[Пярэдняя Азія|Пярэднеазіяцкіх]] нагор’яў, што таксама абумоўлівае разнастайнасць яе прыродных умоў. == Рэльеф і карысныя выкапні == [[Файл:Gruzja.png|thumb|left|Рэльеф Грузіі]] Большая частка Грузіі занята гарамі. На поўначы працягваецца горная сістэма [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]] з вышынямі да 4500-5000 м над у.м. Найвышэйшы пункт Грузіі — гара Шхара (5068 м). У верхніх частках хрыбтоў Вялікага Каўказа шмат леднікоў. Да восевай водападзельнай часткі гор прымеркаваныя вядомыя горныя перавалы. Хрыбты паўднёвага схілу Вялікага Каўказа падзяляюцца глыбокімі рачнымі далінамі. Тут ва ўмовах цёплага і вільготнага клімату ў карбанатных пародах развіты карст. Толькі на нізкіх хрыбтах (ніжэй 1000 м над у.м.) налічаецца больш 470 карставых пячор, уключаючы самую вялікую Новаафонскую (даўжынёй 3,3 км). На паўднёвым схіле Вялікага Каўказа знаходзяцца буйныя радовішчы марганцу, срэбна-свінцовых і цынкавых руд, барыту, каменнага вугалю, мармуру. Паміж Вялікім і Малым Каўказам размешчаная субшыротная зона міжгорных катлавін, дзе засяроджаныя найбольш урадлівыя глебы Грузіі. На захадзе вылучаецца моцна забалочаная Калхідская нізіна, на ўсходзе — раўніны, на якіх здаўна склаліся гістарычныя правінцыі Імярэтыя, Картлі і Кахетыя. З усходу Калхідскую нізіну замыкае Ліхскі (Сурамскі) хрыбет, які з’яўляецца прыроднай мяжой, што аддзяляе заходнія раёны Грузіі ад усходніх. Горы Малога Каўказа на поўдні краіны маюць сярэднія вышыні 2000-3000 м. У межах Паўднёва-Грузінскага (Джавахецкага) нагор’я сустракаюцца лававыя плато і азёры вулканічнага паходжання. У шматлікіх раёнах Грузіі маюцца выхады мінеральных крыніц, якія выкарыстоўваюцца ў бальнеялогіі (Баржомі, Цхалтуба і інш.). Тэрыторыя Грузіі адрозніваецца падвышанай сейсмічнасцю, у некаторых раёнах адбываюцца землетрасенні сілай да 5-7 балаў (асабліва ва ўсходніх раёнах). == Клімат == У заходніх раёнах, якія знаходзяцца пад уздзеяннем Чорнага мора, лета — вільготнае і цёплае, з сярэднімі тэмпературамі ліпеня 22-24 °C. Зімы мяккія, сярэднія тэмпературы студзеня 4-7 °C. Выпадае вялікая колькасць ападкаў (1000—2000 мм у год) з максімумам у Аджарыі (да 3200 мм). Пераважная частка ападкаў прыходзіцца на вясну. Ліхскі хрыбет перахапляе вільгаць паветраных мас, якія рухаюцца з захаду на ўсход. Ва ўсходніх раёнах Грузіі клімат фарміруецца пад уплывам кантынентальных паветраных мас. На раўнінах лета больш працяглае і гарачае, з сярэднімі тэмпературамі ліпеня 23-25 °C. Зімы прахалодныя, з сярэдняй тэмпературай студзеня ад +1 да −2 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў 400—600 мм, максімум прыходзіцца на канец вясны і пачатак лета. На схілах гор Грузіі сярэднія тэмпературы ліпеня паніжаюцца да 4-6 °C, у высакагор’ях сярэднія тэмпературы студзеня могуць дасягаць −10 −16 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 1600—2800 мм на захадзе да 1000—1800 мм на ўсходзе Вялікага Каўказа і да 600—700 мм на Паўднёва-Грузінскім нагор’і. Надвор’е ў гарах хутка змяняецца. Раптоўныя пахаладанні суправаджаюцца моцнымі снегападамі, ліўнямі, градам і фёнамі (моцнымі, цёплымі вятрамі, якія дзьмуць з гор у даліны). == Гідраграфія == [[Файл:Kutaisi and the river Rioni.jpg|thumb|Рака Рыёні]] У Грузіі ёсць шматлікія рэкі, многія з іх выкарыстоўваюцца для вытворчасці электраэнергіі і як крыніцы арашэння. Яны жывяцца галоўным чынам за кошт талых снежных і ледніковых вод і атмасферных ападкаў. У прадгорных раёнах, складзеных карбанатнымі пародамі, значную ролю ў сілкаванні рэк маюць падземныя воды. Рэкі Заходняй Грузіі мнагаводныя на працягу ўсяго года, а на ўсходзе ўзімку і ўлетку рачны сцёк скарачаецца. [[Файл:Zhinvali reservoir.jpg|thumb|[[Жынвальскае вадасховішча]] на [[Арагві]]]] Большая частка рэк ([[Рыёні]], [[Інгуры]], [[Бзыб]], Кеда і інш.) належыць вадазборнаму басейну Чорнага мора, меншая — Каспійскага мора (Кура з прытокамі Алазані, Іоры і інш.). Самая доўгая і шматводная рака Заходняй Грузіі — Рыёні (327 км) бярэ пачатак на Вялікім Каўказе і ўпадае ў Чорнае мора каля Поці. Рака Кура (па-грузінску Мтквары) пачынаецца ў гарах на поўначы Турцыі, перасякае паўднёвую і ўсходнюю Грузію і на тэрыторыі Азербайджана ўпадае ў Каспійскае мора. Азёры ў Грузіі нешматлікія. Самыя буйныя з іх — Паравані (37,5 кв. км) і Табацкуры (14,2 кв. км) на Джавахецкім нагор’і і Палеастомі (18,2 кв. км) на чарнаморскім узбярэжжы, у вусці р. Рыёні. == Глебы == У Грузіі выдзяляюць тры асноўныя глебава-геаграфічныя вобласці: заходнюю, усходнюю і паўднёвую. Для нізін заходняй вобласці (паміж Ліхскім хрыбтом і Чорным морам) характэрныя тарфяныя глебы, прыдатныя для вырошчвання [[кукуруза|кукурузы]]; у перадгор’ях распаўсюджаны субтрапічныя чырвоныя і жоўтыя глебы, якія ідэальна падыходзяць для [[Вінаград культурны|вінаграду]], [[гарбата|гарбаты]] і [[тытунь|тытуню]]; у больш высокіх мясцовасцях Мегрэліі, Абхазіі і Сванетыі — [[карычневыя глебы|карычневыя]] або карбанатныя лясныя і горныя глебы. Ва ўсходняй вобласці пераважаюць старажытныя [[алювіяльныя глебы]]. На Ніжнекартлійскай раўніне распаўсюджаны [[каштанавыя глебы]], прыдатныя для вырошчвання гародніны, пладовых і збожжавых культур. [[Чарназём]]ы і [[карычневыя глебы]] Кахетынскай раўніны выкарыстоўваюцца пад пасевы збожжавых культур і вінаграднікі. Паўднёвая вобласць прымеркаваная да перадгор’яў і паўднёвых схілаў Малога Каўказа і Паўднёва-Грузінскага нагор’я. Для яе характэрна спалучэнне карычневых і горна-лугавых глеб. == Расліннасць == [[Файл:Mountains in Svaneti (1).jpg|thumb|Горы ў Сванеціі]] Флора Грузіі вельмі разнастайная: толькі кветкавых тут сустракаецца больш 5000 відаў. У залежнасці ад кліматычных асаблівасцяў і абсалютнай вышыні мясцовасці вылучаюцца некалькі зон і вертыкальных паясоў расліннасці (ад стэпавага да альпійскага). [[Лес|Лясы]] распаўсюджаныя пераважна ў гарах і займаюць прыкладна трэцюю частку краіны. На захадзе Грузіі яны спускаюцца да самога мора, а на ўсходзе іх ніжняя мяжа знаходзіцца на вышынях ад 600 да 800 м. Асабліва багатыя і разнастайныя лясы Заходняй Грузіі. У іх ніжнім поясе (да 1000—1200 м) пануюць шыракалістыя пароды (дуб, граб, каштан, клён, бук і інш.) з вечназялёным падлескам. Для гэтага тыпу лесу, званага калхідскім, характэрна багацце ліян — месцамі ён становіцца непраходным. У забалочаных лясах Калхідскай нізіны пераважае алешына. На некаторых участках узбярэжжа Абхазіі сустракаюцца эндэмічныя віды, напрыклад хвоя піцундская. На працягу апошніх тысячагоддзяў у далінах распаўсюджваўся вінаград і пладовыя культуры. У Заходняй Грузіі да верхняй мяжы лесу (1700—1800 м) распаўсюджаныя змяшаныя лясы, у якіх спалучаюцца букавыя і ялова-піхтавыя, радзей хваёвыя пароды. Лясы Усходняй Грузіі фларыстычна менш багатыя. У верхнім поясе гор (да 2300—2400 м) распаўсюджаны [[елка]] і [[піхта]], а ў больш усходніх раёнах — толькі хваёвыя і хваёва-бярозавыя лясы. Ніжэй хваёвыя лясы саступаюць месца букавым, а затым дубова-грабавым. На крайнім усходзе краіны сустракаюцца невялікія ўчасткі сухіх стэпаў і ксерафітных рэдкалессяў з такімі відамі, як [[фісташка]], [[Гранат (род раслін)|гранат]] і інш. Яшчэ больш абмежаванае распаўсюджванне маюць паўпустыні. У далінах Куры, Алазані і іншых рэк захаваліся поймавыя тугайныя лясы з асіны, вярбы, серабрыстай таполі, дуба, кізіла. Субальпійскія і альпійскія лугі на захадзе Грузіі падымаюцца да 2800-3000 м, на ўсходзе — да 3600 м над у.м. Для субальпійскіх лугоў Заходняй Грузіі тыпова пышнае высокатраўе з вялікім удзелам парасонавых і бабовых. Нізкатраўныя альпійскія лугі распаўсюджаны фрагментарна, чаргуючыся з каменнымі россыпамі, выхадамі скал і леднікамі. == Жывёльны свет == Жывёльны свет Грузіі прадстаўлены больш як 100 відамі [[млекакормячыя|млекакормячых]], 330 — птушак і 160 — рыб. Шматлікія прадстаўнікі фаўны з’яўляюцца [[эндэмік]]амі, напрыклад, [[тур кубанскі]] (рогі якога ў Грузіі выкарыстоўваюцца як пасудзіны для віна). Вельмі своеасаблівая фаўна стэпаў [[Усходняя Грузія|Усходняй Грузіі]]. Да нядаўняга часу там сустракаўся [[джэйран]], які захаваўся толькі ў асобных мясцовасцях. Часам сустракаецца [[паласатая гіена]]. З іншых драпежнікаў варта адзначыць [[лісіца|лісіцу]], [[шакал]]а, [[чаротавы кот|чаротавага ката]]. У жывёлагадоўчых раёнах распаўсюджаныя ваўкі. Для стэпаў тыповыя грызуны: [[тушканчык]]і, [[палёўкі]], [[хамякі]]. Сярод птушак звычайныя [[палявы верабей]], [[шэрая курапатка]], [[перапёлка]], [[стэпавы арол]]. Характэрна багацце [[яшчаркі|яшчарак]] і [[чарапахі|чарапах]], а таксама [[змеі|змей]]. Найбольш багаты жывёльны свет лясоў. У шматлікіх раёнах распаўсюджаныя [[каўказскі алень]], [[казуля]], [[дзік]], [[заяц-русак]], [[вавёрка]], а з драпежнікаў — [[буры мядзведзь]], [[воўк]], [[шакал]], [[рысь]], [[лясны кот]] і лісіца. Лясы Грузіі славяцца багаццем і разнастайнасцю птушак. Звычайныя тут [[берасцянка]], [[вялікая сініца]], [[зелянушка]], [[чорны дрозд]] і інш. З драпежных відаў птушак, занесеных у [[Чырвоная кніга Грузіі|Чырвоную кнігу Грузіі]], сустракаюцца [[барадач]], [[беркут]], [[белагаловы сіп]], [[чорны грыф]] і інш. У некаторых мясцовасцях Калхіды і Кахетыі яшчэ можна ўбачыць [[фазан]]а. З паўзуноў у лясах Грузіі найбольш шматлікія яшчаркі, [[балотная чарапаха|балотныя чарапахі]] і змеі. Высакагорная фаўна лепш захавалася ў межах Галоўнага Каўказскага хрыбта. У яго заходняй частцы водзіцца [[кубанскі тур]], ва ўсходняй — [[дагестанскі тур|дагестанскі]]. Абодва віды на зіму спускаюцца ў лясны пояс. Амаль паўсюдна распаўсюджаная [[сарна]], а на ўсходзе сустракаецца [[безааровы казёл]]. З характэрных птушак высакагор’яў можна адзначыць [[каўказскі цецярук|каўказскага цецярука]], [[кеклік]]а, [[барадач]]а. У горных рэках і азёрах водзяцца [[стронга]], [[вусач]], [[сазан]] і інш. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://bse.sci-lib.com/article015461.html Інфармацыя ў ВСЭ] {{Грузія ў тэмах}} {{Азія паводле тэм|Геаграфія}} {{Еўропа паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Грузіі| ]] s7n6myhlituk2qfy23a4gwh1lwwygtw 5192292 5192170 2026-09-03T08:15:24Z M.L.Bot 261 5192292 wikitext text/x-wiki [[Файл:Satellite image of Georgia in May 2003.jpg|thumb|Касмічны здымак]] '''[[Грузія]]''' ляжыць на [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвым Каўказе]] (у [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]])<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_mde.html CIA — The World Factbook — Middle East<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324171646/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_mde.html |date=24 сакавіка 2010 }}</ref><ref name="nationalgeographic.com">[http://www.nationalgeographic.com/resources/ngo/maps/view/mideastm.html Map Machine: View From Above @ nationalgeographic.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=mideast&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w Atlas — Xpeditions @ nationalgeographic.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="cardiff.ac.uk">http://www.cardiff.ac.uk/socsi/union/mideast/index.htm</ref><ref name="biologie.uni-hamburg.de">{{Cite web |url=http://www.biologie.uni-hamburg.de/checklists/lichens/middle-east/middle-east_checklists_switch.htm |title=Checklists of Lichens — Near and Middle East<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=8 ліпеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606072403/http://www.biologie.uni-hamburg.de/checklists/lichens/middle-east/middle-east_checklists_switch.htm |archivedate=6 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>, таксама адносяць часткова і да [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref name="autogenerated2">[[BBC]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm], ''Oxford Reference Online'' [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&srn=1&ssid=416740626#FIRSTHIT], ''[http://www.m-w.com/dictionary/Georgia Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary]'', [http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm www.worldatlas.com].</ref> — [[транскантынентальныя краіны|транскантынентальнай дзяржавай]]<ref name="Eurasia">Georgia may be considered to be in [[Asia]] and/or [[Europe]]. The [[United Nations|UN]] [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm classification of world regions] places Georgia in [[Western Asia]]; the [[Central Intelligence Agency|CIA]] [[CIA World Factbook|World Factbook]] [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |date=16 кастрычніка 2015 }}, [http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&Rootmap=georgi&Mode=d&SubMode=w National Geographic], and ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/230186/Georgia Encyclopædia Britannica]'' also place Georgia in Asia. Conversely, numerous sources place Georgia in Europe such as the [[BBC]] [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102477.stm], ''Oxford Reference Online'' [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&srn=1&ssid=416740626#FIRSTHIT], ''[http://www.m-w.com/dictionary/Georgia Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary]'', and [http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm www.worldatlas.com].</ref>. Агульная плошча краіны — 69,7 тыс. км². Прырода Грузіі надзвычай разнастайная, дзякуючы яе геаграфічнаму становішчу, складанаму рэльефу і вышыннай занальнасці. [[Каўказ]]скі рэгіён, у якім размешчана Грузія, адносіцца да рухомага альпійскага пояса [[зямная кара|зямной кары]], што абумоўлівае яе кантрасны [[рэльеф]] і разнастайныя [[ландшафт]]ы са мноствам розных тыпаў [[клімат]]у, [[гідралогія|гідралагічнага]] рэжыму, [[глебы|глебавага]] покрыва, [[Флора|расліннасці]] і [[фаўна|жывёльнага свету]]. Акрамя таго, Грузія знаходзіцца на стыку вільготнага [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], арыднай бяссцёкавай [[Аральскае мора|Арала]]-[[Каспійскае мора|Каспійскай]] упадзіны і кантынентальных [[Пярэдняя Азія|Пярэднеазіяцкіх]] нагор’яў, што таксама абумоўлівае разнастайнасць яе прыродных умоў. == Рэльеф і карысныя выкапні == [[Файл:Gruzja.png|thumb|left|Рэльеф Грузіі]] Большая частка Грузіі занята гарамі. На поўначы працягваецца горная сістэма [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]] з вышынямі да 4500-5000 м над у.м. Найвышэйшы пункт Грузіі — гара Шхара (5068 м). У верхніх частках хрыбтоў Вялікага Каўказа шмат леднікоў. Да восевай водападзельнай часткі гор прымеркаваныя вядомыя горныя перавалы. Хрыбты паўднёвага схілу Вялікага Каўказа падзяляюцца глыбокімі рачнымі далінамі. Тут ва ўмовах цёплага і вільготнага клімату ў карбанатных пародах развіты карст. Толькі на нізкіх хрыбтах (ніжэй 1000 м над у.м.) налічаецца больш 470 карставых пячор, уключаючы самую вялікую Новаафонскую (даўжынёй 3,3 км). На паўднёвым схіле Вялікага Каўказа знаходзяцца буйныя радовішчы марганцу, срэбна-свінцовых і цынкавых руд, барыту, каменнага вугалю, мармуру. Паміж Вялікім і Малым Каўказам размешчаная субшыротная зона міжгорных катлавін, дзе засяроджаныя найбольш урадлівыя глебы Грузіі. На захадзе вылучаецца моцна забалочаная Калхідская нізіна, на ўсходзе — раўніны, на якіх здаўна склаліся гістарычныя правінцыі Імярэтыя, Картлі і Кахетыя. З усходу Калхідскую нізіну замыкае Ліхскі (Сурамскі) хрыбет, які з’яўляецца прыроднай мяжой, што аддзяляе заходнія раёны Грузіі ад усходніх. Горы Малога Каўказа на поўдні краіны маюць сярэднія вышыні 2000-3000 м. У межах Паўднёва-Грузінскага (Джавахецкага) нагор’я сустракаюцца лававыя плато і азёры вулканічнага паходжання. У шматлікіх раёнах Грузіі маюцца выхады мінеральных крыніц, якія выкарыстоўваюцца ў бальнеялогіі (Баржомі, Цхалтуба і інш.). Тэрыторыя Грузіі адрозніваецца падвышанай сейсмічнасцю, у некаторых раёнах адбываюцца землетрасенні сілай да 5-7 балаў (асабліва ва ўсходніх раёнах). == Клімат == У заходніх раёнах, якія знаходзяцца пад уздзеяннем Чорнага мора, лета — вільготнае і цёплае, з сярэднімі тэмпературамі ліпеня 22-24 °C. Зімы мяккія, сярэднія тэмпературы студзеня 4-7 °C. Выпадае вялікая колькасць ападкаў (1000—2000 мм у год) з максімумам у Аджарыі (да 3200 мм). Пераважная частка ападкаў прыходзіцца на вясну. Ліхскі хрыбет перахапляе вільгаць паветраных мас, якія рухаюцца з захаду на ўсход. Ва ўсходніх раёнах Грузіі клімат фарміруецца пад уплывам кантынентальных паветраных мас. На раўнінах лета больш працяглае і гарачае, з сярэднімі тэмпературамі ліпеня 23-25 °C. Зімы прахалодныя, з сярэдняй тэмпературай студзеня ад +1 да −2 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў 400—600 мм, максімум прыходзіцца на канец вясны і пачатак лета. На схілах гор Грузіі сярэднія тэмпературы ліпеня паніжаюцца да 4-6 °C, у высакагор’ях сярэднія тэмпературы студзеня могуць дасягаць −10 −16 °C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 1600—2800 мм на захадзе да 1000—1800 мм на ўсходзе Вялікага Каўказа і да 600—700 мм на Паўднёва-Грузінскім нагор’і. Надвор’е ў гарах хутка змяняецца. Раптоўныя пахаладанні суправаджаюцца моцнымі снегападамі, ліўнямі, градам і фёнамі (моцнымі, цёплымі вятрамі, якія дзьмуць з гор у даліны). == Гідраграфія == [[Файл:Kutaisi and the river Rioni.jpg|thumb|Рака Рыёні]] У Грузіі ёсць шматлікія рэкі, многія з іх выкарыстоўваюцца для вытворчасці электраэнергіі і як крыніцы арашэння. Яны жывяцца галоўным чынам за кошт талых снежных і ледніковых вод і атмасферных ападкаў. У прадгорных раёнах, складзеных карбанатнымі пародамі, значную ролю ў сілкаванні рэк маюць падземныя воды. Рэкі Заходняй Грузіі мнагаводныя на працягу ўсяго года, а на ўсходзе ўзімку і ўлетку рачны сцёк скарачаецца. [[Файл:Zhinvali reservoir.jpg|thumb|[[Жынвальскае вадасховішча]] на [[Арагві]]]] Большая частка рэк ([[Рыёні]], [[Інгуры]], [[Бзыб]], Кеда і інш.) належыць вадазборнаму басейну Чорнага мора, меншая — Каспійскага мора (Кура з прытокамі Алазані, Іоры і інш.). Самая доўгая і шматводная рака Заходняй Грузіі — Рыёні (327 км) бярэ пачатак на Вялікім Каўказе і ўпадае ў Чорнае мора каля Поці. Рака Кура (па-грузінску Мтквары) пачынаецца ў гарах на поўначы Турцыі, перасякае паўднёвую і ўсходнюю Грузію і на тэрыторыі Азербайджана ўпадае ў Каспійскае мора. Азёры ў Грузіі нешматлікія. Самыя буйныя з іх — Паравані (37,5 кв. км) і Табацкуры (14,2 кв. км) на Джавахецкім нагор’і і Палеастомі (18,2 кв. км) на чарнаморскім узбярэжжы, у вусці р. Рыёні. == Глебы == У Грузіі выдзяляюць тры асноўныя глебава-геаграфічныя вобласці: заходнюю, усходнюю і паўднёвую. Для нізін заходняй вобласці (паміж Ліхскім хрыбтом і Чорным морам) характэрныя тарфяныя глебы, прыдатныя для вырошчвання [[кукуруза|кукурузы]]; у перадгор’ях распаўсюджаны субтрапічныя чырвоныя і жоўтыя глебы, якія ідэальна падыходзяць для [[Вінаград культурны|вінаграду]], [[гарбата|гарбаты]] і [[тытунь|тытуню]]; у больш высокіх мясцовасцях Мегрэліі, Абхазіі і Сванетыі — [[карычневыя глебы|карычневыя]] або карбанатныя лясныя і горныя глебы. Ва ўсходняй вобласці пераважаюць старажытныя [[алювіяльныя глебы]]. На Ніжнекартлійскай раўніне распаўсюджаны [[каштанавыя глебы]], прыдатныя для вырошчвання гародніны, пладовых і збожжавых культур. [[Чарназём]]ы і [[карычневыя глебы]] Кахетынскай раўніны выкарыстоўваюцца пад пасевы збожжавых культур і вінаграднікі. Паўднёвая вобласць прымеркаваная да перадгор’яў і паўднёвых схілаў Малога Каўказа і Паўднёва-Грузінскага нагор’я. Для яе характэрна спалучэнне карычневых і горна-лугавых глеб. == Расліннасць == [[Файл:Mountains in Svaneti (1).jpg|thumb|Горы ў Сванеціі]] Флора Грузіі вельмі разнастайная: толькі кветкавых тут сустракаецца больш 5000 відаў. У залежнасці ад кліматычных асаблівасцяў і абсалютнай вышыні мясцовасці вылучаюцца некалькі зон і вертыкальных паясоў расліннасці (ад стэпавага да альпійскага). [[Лес|Лясы]] распаўсюджаныя пераважна ў гарах і займаюць прыкладна трэцюю частку краіны. На захадзе Грузіі яны спускаюцца да самога мора, а на ўсходзе іх ніжняя мяжа знаходзіцца на вышынях ад 600 да 800 м. Асабліва багатыя і разнастайныя лясы Заходняй Грузіі. У іх ніжнім поясе (да 1000—1200 м) пануюць шыракалістыя пароды (дуб, граб, каштан, клён, бук і інш.) з вечназялёным падлескам. Для гэтага тыпу лесу, званага калхідскім, характэрна багацце ліян — месцамі ён становіцца непраходным. У забалочаных лясах Калхідскай нізіны пераважае алешына. На некаторых участках узбярэжжа Абхазіі сустракаюцца эндэмічныя віды, напрыклад хвоя піцундская. На працягу апошніх тысячагоддзяў у далінах распаўсюджваўся вінаград і пладовыя культуры. У Заходняй Грузіі да верхняй мяжы лесу (1700—1800 м) распаўсюджаныя змяшаныя лясы, у якіх спалучаюцца букавыя і ялова-піхтавыя, радзей хваёвыя пароды. Лясы Усходняй Грузіі фларыстычна менш багатыя. У верхнім поясе гор (да 2300—2400 м) распаўсюджаны [[елка]] і [[піхта]], а ў больш усходніх раёнах — толькі хваёвыя і хваёва-бярозавыя лясы. Ніжэй хваёвыя лясы саступаюць месца букавым, а затым дубова-грабавым. На крайнім усходзе краіны сустракаюцца невялікія ўчасткі сухіх стэпаў і ксерафітных рэдкалессяў з такімі відамі, як [[фісташка]], [[Гранат (род раслін)|гранат]] і інш. Яшчэ больш абмежаванае распаўсюджванне маюць паўпустыні. У далінах Куры, Алазані і іншых рэк захаваліся поймавыя тугайныя лясы з асіны, вярбы, серабрыстай таполі, дуба, кізіла. Субальпійскія і альпійскія лугі на захадзе Грузіі падымаюцца да 2800-3000 м, на ўсходзе — да 3600 м над у.м. Для субальпійскіх лугоў Заходняй Грузіі тыпова пышнае высокатраўе з вялікім удзелам парасонавых і бабовых. Нізкатраўныя альпійскія лугі распаўсюджаны фрагментарна, чаргуючыся з каменнымі россыпамі, выхадамі скал і леднікамі. == Жывёльны свет == Жывёльны свет Грузіі прадстаўлены больш як 100 відамі [[млекакормячыя|млекакормячых]], 330 — птушак і 160 — рыб. Шматлікія прадстаўнікі фаўны з’яўляюцца [[эндэмік]]амі, напрыклад, [[тур кубанскі]] (рогі якога ў Грузіі выкарыстоўваюцца як пасудзіны для віна). Вельмі своеасаблівая фаўна стэпаў [[Усходняя Грузія|Усходняй Грузіі]]. Да нядаўняга часу там сустракаўся [[джэйран]], які захаваўся толькі ў асобных мясцовасцях. Часам сустракаецца [[паласатая гіена]]. З іншых драпежнікаў варта адзначыць [[лісіца|лісіцу]], [[шакал]]а, [[чаротавы кот|чаротавага ката]]. У жывёлагадоўчых раёнах распаўсюджаныя ваўкі. Для стэпаў тыповыя грызуны: [[тушканчык]]і, [[палёўкі]], [[хамякі]]. Сярод птушак звычайныя [[палявы верабей]], [[шэрая курапатка]], [[перапёлка]], [[стэпавы арол]]. Характэрна багацце [[яшчаркі|яшчарак]] і [[чарапахі|чарапах]], а таксама [[змеі|змей]]. Найбольш багаты жывёльны свет лясоў. У шматлікіх раёнах распаўсюджаныя [[каўказскі алень]], [[казуля]], [[дзік]], [[заяц-русак]], [[вавёрка]], а з драпежнікаў — [[буры мядзведзь]], [[воўк]], [[шакал]], [[рысь]], [[лясны кот]] і лісіца. Лясы Грузіі славяцца багаццем і разнастайнасцю птушак. Звычайныя тут [[берасцянка]], [[вялікая сініца]], [[зелянушка]], [[чорны дрозд]] і інш. З драпежных відаў птушак, занесеных у [[Чырвоная кніга Грузіі|Чырвоную кнігу Грузіі]], сустракаюцца [[барадач]], [[беркут]], [[белагаловы сіп]], [[чорны грыф]] і інш. У некаторых мясцовасцях Калхіды і Кахетыі яшчэ можна ўбачыць [[фазан]]а. З паўзуноў у лясах Грузіі найбольш шматлікія яшчаркі, [[балотная чарапаха|балотныя чарапахі]] і змеі. Высакагорная фаўна лепш захавалася ў межах Галоўнага Каўказскага хрыбта. У яго заходняй частцы водзіцца [[кубанскі тур]], ва ўсходняй — [[дагестанскі тур|дагестанскі]]. Абодва віды на зіму спускаюцца ў лясны пояс. Амаль паўсюдна распаўсюджаная [[сарна]], а на ўсходзе сустракаецца [[безааровы казёл]]. З характэрных птушак высакагор’яў можна адзначыць [[каўказскі цецярук|каўказскага цецярука]], [[кеклік]]а, [[барадач]]а. У горных рэках і азёрах водзяцца [[стронга]], [[вусач]], [[сазан]] і інш. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://bse.sci-lib.com/article015461.html Інфармацыя ў ВСЭ] {{Грузія ў тэмах}} {{Азія паводле тэм|Геаграфія}} {{Еўропа паводле тэм|Геаграфія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Грузіі| ]] r3ebwvyqcz4pia7ul4b5d6bae8dpawv Сколія чатырохкропкавая 0 206854 5192332 4761339 2026-09-03T10:43:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192332 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = Scolia (Scolia) | rang = Від | latin = Scolia quadripunctata | author = [[Іаган Хрысціян Фабрыцый|Fabricius]], [[1775]] | syn = * {{bt|Scolia sexmaculata|[[Ота Фрэдэрык Мюлер|O.&nbsp;F. Müller]], [[1766]]}}<ref name="BetremBradley1964">{{артыкул| аўтар = J.&nbsp;G. Betrem & J. Chester Bradley| загаловак = Annotations on the genera Triscolia, Megascolia and Scolia (Hymenoptera, Scoliidae)| арыгінал = | спасылка = http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/14274/1/USNMP-40_1837_1911.pdf| мова = en| адказны = | аўтар выдання = | выданне = Zoologische Mededelingen| тып = article| месца = | выдавецтва = | год = 1964| выпуск = | том = 40| нумар = 11| старонкі = 89-96| isbn = | issn = 0024-0672}}{{Недаступная спасылка}}</ref> * {{bt|Scolia beiruti|Betrem, 1935}}<ref name="FallahzadehSaghaei2010">{{артыкул| аўтар = Majid Fallahzadeh & Nazila Saghaei| загаловак = A brief study on the Scoliidae (Insecta: Hymenoptera) in Iran| арыгінал = | спасылка = http://www.munisentzool.org/yayin/vol5/issue2/792-795.pdf| мова = en| адказны = | аўтар выдання = | выданне = | тып = | месца = | выдавецтва = Munis Entomology & Zoology| год = 2010| выпуск = | том = 5| нумар = 2| старонкі = 792-795| isbn = | issn = }}</ref> * {{bt|Scolia bigittata|Fabricius, 1787}}<ref name="FallahzadehSaghaei2010"/> * {{bt|Scolia dionysopolis|Tkalcu, 1988}}<ref name="FallahzadehSaghaei2010"/> * {{bt|Scolia hispanica|Betrem, 1935}}<ref name="FallahzadehSaghaei2010"/> * {{bt|Scolia montana|Steinberg, 1962}}<ref name="FallahzadehSaghaei2010"/> * {{bt|Scolia violacea|Panzer, 1799}}<ref name="FallahzadehSaghaei2010"/> * {{bt|Lisoca quadripunctata|Fabricius, 1775}}<ref name="BetremChester1964">{{артыкул| аўтар = Betrem J.&nbsp;G. & Bradley J. Chester| загаловак = Feestbundel. Annotations on the genera Triscolia, Megascolia and Scolia ( Hymenoptera, Scoliidae| арыгінал = | спасылка = http://www.repository.naturalis.nl/document/149949| мова = en| адказны = | аўтар выдання = | выданне = | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 1964| выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 433—444| isbn = | issn = }}</ref> | typus = | children name = Падвіды | children = * {{bt|Scolia quadripunctata quadripunctata|Fabricius, 1775}} * {{bt|Scolia quadripunctata orientalis|Steinberg, 1962}} ---- * {{bt|Scolia quadripunctata|var=biguttata|Fabricius}} | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = | commons = | iucn = | eol = 3817728 }} '''Сколія чатырохкропкавая'''<ref name="kraeved">[http://kraeved.opck.org/biblioteka/geografiya_priroda/stepnoi_zapovednik_orenburgskii/stepnoi_zapovednik_orenburgskii.pdf Физико-географическая и экологическая характеристика / Степной заповедник «Оренбургский»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130702010423/http://kraeved.opck.org/biblioteka/geografiya_priroda/stepnoi_zapovednik_orenburgskii/stepnoi_zapovednik_orenburgskii.pdf |date=2 ліпеня 2013 }} {{ref-ru}} Ответственный редактор доктор географических наук ''А.&nbsp;А. Чибилёв''</ref> (''Scolia quadripunctata'') — [[Палеарктыка|палеарктычны]] і [[Неатропіка|неатрапічны]]<ref name="ZMUC">{{cite web|url=http://www.zmuc.dk/entoweb/collections-databaser/Hymenoptera/Scoliidae020403.htm|title=Family Scoliidae|publisher=ZMUC.dk|accessdate=2011-07-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/69vJP5dWC?url=http://www.zmuc.dk/entoweb/collections-databaser/Hymenoptera/Scoliidae020403.htm|archivedate=15 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref> [[Біялагічны від|від]] [[Перапончатакрылыя|перапончатакрылых]] насякомых з сямейства {{bt-bellat|Сколіі{{!}}сколій|Scoliidae|}}. == Апісанне == Цела (даўжынёй 9—10 мм) чорнае, пакрыта валаскамі. Маюцца чатыры, радзей дзве (у {{bt|S.&nbsp;q.|var=biguttata|}}), жаўтаватыя кропкі<ref name="Wilkes1827"/> на другім і трэцім брушных сегментах. [[Крыло насякомых|Крылы]] колеру іржы, гэта на вяршыні карычневае<ref name="Wilkes1827">{{кніга|аўтар = John Wilkes|частка = |загаловак = Encyclopaedia Londinensis, or, Universal dictionary of arts, sciences, and literature|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = London|выдавецтва = Printed for G. Jones, at the Enciclopaedia Office|год = 1827|том = XXII|старонкі = 814|старонак = 910|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[Лічынка|Лічынкі]] з’яўляюцца [[Паразітызм|паразітамі]] лічынак {{bt-bellat|збожжавы жук{{!}}збожжавага жука|Anisoplia austriaca}}<ref name="agroatlas">{{cite web|url=http://www.agroatlas.ru/ru/content/pests/Anisoplia_austriaca/|title=Вредители сельскохозяйственных культур. Anisoplia austriaca Hrbst. - Хлебный жук кузька.|author=Фасулати С.&nbsp;Р.|date=2003—2009|publisher=Сайт «Агроэкологический атлас России и сопредельных стран: экономически значимые растения, их болезни, вредители и сорные растения» (agroatlas.ru)|accessdate=2011-07-13|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150919151947/http://www.agroatlas.ru/ru/content/pests/Anisoplia_austriaca/|archivedate=19 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Rolf Witt: Wespen. Beobachten, Bestimmen. Naturbuch-Verlag, Augsburg 1998, ISBN 3-89440-243-1. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Восы]] [[Катэгорыя:Паразіты насякомых]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўропы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе]] oyd5v5ug943qcdpso88av8cliima4qp Аляксандр Арлоўскі 0 218404 5192095 4539569 2026-09-02T13:50:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5192095 wikitext text/x-wiki {{Мастак|уплыў на=[[Канстанцін Тызенгаўз]], [[Юліян Юзафавіч Карчэўскі]]}} {{Цёзкі2|Арлоўскі}} '''Аляксандр Арлоўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Orłowski}}; {{ДН|9|3|1777}} — {{ДС|13|3|1832}}) — мастак [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і піянер [[Літаграфія|літаграфіі]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1793]] годзе далучыўся да [[Армія Рэчы Паспалітай|арміі Рэчы Паспалітай]] і быў удзельнікам [[Паўстанне 1794 года|паўстання Тадэвуша Касцюшкі]] супраць [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Прусія|Прусіі]]. Яго работы ўключаюць у сябе незлічоныя эскізы паўсядзённага жыцця Рэчы Паспалітай і Расійскай імперыі, а таксама сцэны паўстання 1794 года і іншых войнаў. Аляксандр Арлоўскі згаданы ў паэме [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Пан Тадэвуш]]», а таксама ў творах [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Мастакі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Мастакі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] sgbfr0vx1qoqdjjgaqkryj82zlcxept Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь 0 225267 5192282 4922534 2026-09-03T07:29:23Z 5192282 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь |лагатып = [[file:Gerb-gvpk.png|150px]]<br><br>[[File:Flag of the State-Military Industrial Commitee of Belarus (obverse).png|250px]]<br><br>[[File:Flag of the State-Military Industrial Commitee of Belarus (reverse).png|250px]] |шырыня_лагатыпа = |подпіс = Эмблема і абодва бакі сцяга Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь |адрас = [[Мінск]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], д. 115 |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Дзмітрый Пантус]] |пасада_кіраўніка2 = Першы намеснік |імя_кіраўніка2 = Ігар Дземідзенка |пасада_кіраўніка3 = Намеснікі |імя_кіраўніка3 = |пасада_кіраўніка4 = |імя_кіраўніка4 = |сайт = [http://vpk.gov.by vpk.gov.by] }} [[Файл:Мінск. Ваенна-прамысловы камітэт (15).jpg|thumb|300пкс|Будынак Ваенна-прамысловага камітэта па пр. Незалежнасці]] '''Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь''' (''ДВПК Беларусі'') — [[ведамства]] [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|ўрада Беларусі]], упаўнаважанае парадкаваць вытворчасць і размяшчэнне [[Зброя|зброі]]. Старшыня камітэта і 3 яго намеснікі прызначаюцца і здымаюцца з пасад [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнтам]]. З 4 чэрвеня 2020 года пасаду старшыні камітэта займае [[Дзмітрый Пантус]]. == Структура == * Апарат — старшыня, першы намеснік старшыні, намеснік старшыні, 1 галоўнае ўпраўленне, 4 упраўленні, 6 аддзелаў, 6 сектароў, група справаводства;<ref>[https://vpk.gov.by/about/department/ Структурные подразделения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220210211736/https://vpk.gov.by/about/department/ |date=10 лютага 2022 }}</ref> * Прадпрыемствы — [[140-ы рамонтны завод]] (Барысаў), «[[558-ы авіяцыйны рамонтны завод]]» ([[Баранавічы]], Брэсцкая вобласць), ААТ «[[2566-ы завод по рамонце радыёэлектроннага ўзбраення]]» ([[Барысаў]], Мінская вобласць), «[[Агат — электрамеханічны завод]]», «[[Агат — сістэм]]», «[[Агат — сістэмы кіравання]]», «[[Завод дакладнай электрамеханікі]]» (в. [[Станькава]], [[Мінская вобласць]]), «[[Алевкурп]]», «[[Белзнешпрамсэрвіс]]», «[[Белспецзнештэхніка]]», «[[Белтэхэкспарт]]», «[[Белтэх Аптронікс]]», [[Дысплей (канструктарскае бюро)|Канструктарскае бюро «Дысплей»]] ([[Віцебск]]), «[[КБ Радар]]», «[[Волатаўта]]», Гомельскае КБ «Прамень», [[Мінскі завод колавых цягачоў]], ААТ «МНІПІ» (Мінск), ААТ «[[НДІ ЭВМ]]», «ОКБ ТСП», [[Аршанскі авіярамонтны завод]], ААТ «[[Пеленг (кампанія)|Пеленг]]», ЗАТ «Тэхніка сувязі» ([[Орша]]), ААТ «Кідма тэк» (Мінск).<ref>[https://web.archive.org/web/20210125124046/https://www.vpk.gov.by/companies/ Прадпрыемствы (2021)]</ref><ref>[https://nasb.gov.by/docs/accreditation/2021/19_2_voenprom_2021.pdf Государственный военно-промышленный комитет Республики Беларусь]</ref> == Задачы == Паводле Статута камітэт мае наступныя задачы: * парадкаванне распрацоўкі і ўтрымання зброі; * спрыянне вытворчасці зброі падпарадкаванымі прадпрыемствамі дзеля забеспячэння войска і павелічэння яе [[Экспарт|збыту за мяжу]]; * парадкаванне ваенна-прамысловай супрацы; * нагляд за перамяшчэннем зброі праз [[Межы Рэспублікі Беларусь|дзяржаўную мяжу]]; * парадкаванне [[Навігацыя|навігацыі]]. == Паўнамоцтвы == Паводле Статута ведамства мае паўнамоцтвы на: * выдаткоўванне на правядзенне і замову доследаў і распрацоўкі зброі; * запыт і атрыманне звестак аб зброі; * стварэнне міжведамасных радаў з удзелам спецыялістаў на падставе [[дагавор]]аў<ref>{{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = 20 снежня 2010| url = http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?rn=p30900602| title = Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 снежня 2009 г. № 602| format = | work = | publisher = Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь| accessdate = 30 чэрвеня 2011| language = ru| postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Экспарт == {{also|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі}} У 2016 годзе экспарт прадукцыі вайсковага прызначэння ажыццяўляўся ў 60 краін, у 2017 — у 69 краін, а ў 2018 годзе — у 76 краін свету, што складае 110 % у дачыненні да 2017 года, прычым пастаўкі часта ўключалі высокатэхналагічнае ўзбраенне. Тады пастаўкі склалі прыкладна адзін мільярд долараў ЗША<ref>[https://sputnik.by/economy/20190207/1039957386/Belarus-v-2018-godu-prodala-oruzhiya-bolee-chem-na-milliard-dollarov.html Беларусь в 2018 году продала оружия более чем на миллиард долларов] // Sputnik, 7 февраля 2019</ref>. Галоўным пакупніком з’яўляецца [[Расія]]. Так, у 2018 годзе тавараабарот Беларусі і РФ у ваеннай сферы склаў 600 мільёнаў долараў, а экспарт з краіны перавысіў расійскі імпарт<ref>[https://www.belvpo.com/101697.html/ Белорусский экспорт вооружений растет: главный покупатель — Россия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925143633/https://www.belvpo.com/101697.html/ |date=25 верасня 2021 }} (14 марта 2019)</ref>. Буйныя партыі ажыццяўляліся ў [[Азербайджан]], [[Судан]], [[М’янма|М’янму]], [[Ангола|Анголу]], [[Нігерыя|Нігерыю]] і [[В’етнам]]<ref>[https://m.kp.by/daily/26789.4/3823587/ Беларусь вошла в топ-20 мировых экспортеров оружия]{{Недаступная спасылка}} // Комсомольская правда, 1 февраля 2018</ref><ref>[https://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Беларуси] (5 марта 2011)</ref>. Сярод ключавых пакупнікоў ёсць таксама [[Казахстан]], [[Кітай]], [[Лаос]], [[Інданезія]], [[Бангладэш]], [[Індыя]], [[ААЭ]] і [[Уганда]]<ref>[https://m.21.by/other-news/2021/09/06/2378046.html Оружие не берут. Из-за чего Лукашенко согласился на интеграцию с Россией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163428/https://m.21.by/other-news/2021/09/06/2378046.html |date=4 лютага 2022 }}</ref>. Аснову экспарту складаюць сістэмы РЭБ і СПА і камплектуючыя да ваеннай тэхнікі<ref>[https://42.tut.by/532414 Беларусь вошла в список крупнейших мировых экспортеров оружия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200209162358/https://42.tut.by/532414 |date=9 лютага 2020 }} // TUT.BY, 21 февраля 2017</ref><ref>[https://avia.pro/news/belorusskie-sistemy-reb-valyat-tureckie-drony-nad-liviey Белорусские системы РЭБ {поставленные из ОАЭ} выводят из строя турецкие дроны над Ливией] // Aviapro, 27 июня 2020</ref><ref>[https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ Посадить американский беспилотник Ирану помогли белорусские технологии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190328102118/https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ |date=28 сакавіка 2019 }} (15 декабря 2011)</ref>. Акрамя таго, аказваюцца паслугі па рамонце вайсковай авіяцыі<ref>[https://news.21.by/other-news/2019/11/10/1920658.html Бангладеш], [https://armstrade.org/includes/periodics/news/2019/1024/110055002/detail.shtml Вьетнам], [https://armstrade.org/includes/periodics/news/2019/1010/141054791/detail.shtml Болгария] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925143626/https://armstrade.org/includes/periodics/news/2019/1010/141054791/detail.shtml |date=25 верасня 2021 }}, [https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Демократическая Республика Конго], [https://www.belvpo.com/39517.html/ Ирак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031123231/https://www.belvpo.com/39517.html/ |date=31 кастрычніка 2020 }}</ref>. Такія краіны як [[Сербія]], [[Балгарыя]] і [[Славакія]] з’яўляюцца амаль рэгулярнымі закупшчыкамі беларускіх боепрыпасаў<ref>{{Cite web |url=https://vot-tak.tv/novosti/15-03-2021-belarus-warfare/ |title=«Полонезы» для Баку, «Кайманы» для Африки. Что производит и с кем торгует оборонка Беларуси |access-date=21 сакавіка 2021 |archive-date=15 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210315130120/https://vot-tak.tv/novosti/15-03-2021-belarus-warfare/ |url-status=dead }}</ref>. У спісе сусветных экспарцёраў зброі SIPRI па выніках 2020 года Беларусь заняла 19-е месца з 25-ці. Агульны аб’ём паставак ад сусветнага складае ўсяго 0,3 %. У параўнанні з узроўнем экспарту зброі ў 2011—2015 гады, паказчык істотна знізіўся — на 34 %. Асноўнымі атрымальнікамі экспартуемай з Беларусі зброі названыя такія краіны, як В’етнам (26 % ад агульнага аб’ёму), Сербія (каля 16 %) і Судан (роўна 13 %)<ref>[https://42.tut.by/722523 Беларусь оказалась в топ-20 в списке крупнейших экспортеров оружия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421083936/https://42.tut.by/722523 |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. == Санкцыі == У 2022 годзе камітэт, яго старшыня Пантус і многія беларускія ваенна-прамысловыя прадпрыемствы трапілі ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2022-02-24|title=U.S. Treasury Targets Belarusian Support for Russian Invasion of Ukraine|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0607|url-status=live|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2022-02-25|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>, а таксама пад санкцыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Канада|Канады]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Японія|Японіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Украіна|Украіны]]<ref>[https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/170/ ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230413202003/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/170/ |date=13 красавіка 2023 }}Державний військово-промисловий комітет Республіки Білорусь]</ref><ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/172/ |title=ПАНТУС Дмитро Олександрович |access-date=13 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409171354/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/172/ |archivedate=9 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Вышэйпералічаныя краіны, акрамя Японіі, унеслі ў санкцыйныя спісы і Вячаслава Расалая, намесніка старшыні камітэта<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/809/ |title=РОССОЛАЙ В'ячеслав Євгенович |access-date=13 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230413202004/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/809/ |archivedate=13 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Таксама камітэт (у чэрвені 2022 года), Пантус (у чэрвені 2023 года), Расалай і першы намеснік старшыні камітэта Алег Мішчанка<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/28214/ |title=Олег Григорович МІЩЕНКО |url-status=dead |access-date=2 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240322040539/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/28214/ |archivedate=22 сакавіка 2024 }}</ref> (у снежні 2023 года) былі уключаны ў санкцыйныя спісы [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. З 9 жніўня 2024 года Мішчанка знаходзіцца у санкцыйным спісе Канады<ref>[https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/kolya-lukashenko-potrapiv-pid-novi-sankciji-kanadi-50441735.html Канада запровадила санкції проти наймолодшого сина Лукашенка Колі]</ref>. == Гл. таксама == * [[Ваенна-прамысловы комплекс Беларусі]] * [[MILEX]] == Крыніцы == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://vpk.gov.by Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150317013045/http://www.vpk.gov.by/ |date=17 сакавіка 2015 }}{{ref-ru}} {{Старшыні Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя камітэты Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] nr02k4erp0spfo51wcx1jkw57dxyice Сычман 0 247886 5192213 5186386 2026-09-02T21:48:18Z IshaBarnes 124956 спасылка 5192213 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сычман |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Доўскі }} '''Сычма́н'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Syčman}}, {{lang-ru|Сычман}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 36 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 98 км ад Гомеля, паблізу ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|43}} [[Доўск]]—[[Слаўгарад]].<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == У 1777 годзе ўзгадваецца як уласнасць братоў Казлоўскіх у [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].<ref>{{Архіўныя крыніцы|спасылка=https://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2015120121410|загаловак=Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 г.|назва архіва=[[Нацыянальная бібліятэка Фінляндыі]]|ліст=103}}</ref> У 19 стагоддзі вёска ў Доўскай воласці Рагачоўскага павета. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы дзейнічала [[крупарушка]]. У пачатку 20 стагоддзя дзейнічала школа, якой у 1920-х гадах быў выдзелены нацыяналізаваны будынак. У 1929 годзе арганізаваны калгас. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў лістападзе 1943 года нямецкія акупанты спалілі 7 двароў і забілі 10 жыхароў. 30 вяскоўцаў загінулі на фронце. У складзе эксперыментальнай базы «Доўск» (цэнтр — вёска [[Доўск]]).<ref name="hvb"/> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Уладзіміравіч Краўцоў]] (нар. 1975) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] ji9e0ed65asy3pje06my9uwuqegkgwr Журавічы 0 247895 5192215 5189688 2026-09-02T21:52:10Z IshaBarnes 124956 афармленне 5192215 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Журавічы |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 45 |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = Журавіцкі |OpenStreetMap = 243042304 }} '''Жура́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žuravičy}}, {{lang-ru|Журавичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага сельсавета]]. Размешчаны за 55 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 102 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе 246 [[Доўск]]—[[Слаўгарад]]<ref name="ГВБ"/>. == Гісторыя == Выяўленыя паблізу [[курган]]ы [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] сведчаць аб засяленні гэтых мясцін з далёкай старажытнасці<ref name="ГВБ"/>. Па пісьмовых крыніцах вядома з [[XV ст.]] як вёска Жоравічы ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[ВКЛ]], шляхецкая ўласнасць<ref name="ГВБ"/>. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Журавічы (разам з маёнткамі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> У 1668 годзе маёнтак ва ўладанні ў рэчыцкага [[войскі|войскага]] [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі|Станіслава Міхала Юдзіцкага]]<ref>НГАБ, ф. 1875, воп. 1, спр. 5</ref>. У [[1720]] годзе пабудаваны драўляны касцёл, які ў канцы [[XVIII ст.]] быў перабудаваны (не захаваўся)<ref name="ГВБ"/>. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1777 годзе маёмасць падстарасты Іаана Юдзіцкага і Марыяны Пузыны з Юдзіцкіх (дачкі [[Міхал Юдзіцкі|Міхала Юдзіцкага]]).<ref>Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 12,14</ref><ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 246</ref> У 1799 годзе ва ўладанні [[Дзерналовічы|Дзерналовічаў]], потым [[Вішчынскія|Вішчынскіх]]<ref name="ГВБ"/>. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] каля Журавіч адбываліся сутычкі французскіх войск з атрадамі расійскага генерала [[Ф. Ф. Эртэль|Ф. Ф. Эртэля]]<ref name="ГВБ"/>. У XIX стагоддзі мястэчка, штогод праводзіліся 4 [[кірмаш]]ы, на якіх у 1861 годзе было прададзена тавараў на 54 000 рублёў. Праз вёску праходзіла паштовая дарога з [[Карма|Кармы]] ў [[Новы Быхаў]]. У 1826 годзе уладанне памешчыцы Пузаноўскай. У 1838 годзе 114 двароў. З 1848 года дзейнічала 1-класнае прыходскае вучылішча<ref name="ГВБ"/>. У 1860 годзе працавалі царква, касцёл, 2 яўрэйскія малітоўныя школы, у [[Быхаўскі павет (Расійская імперыя)|Быхаўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Побач складвалася сяленне [[Новыя Журавічы]] (7 двароў, 47 жыхароў), уладанне памешчыцы Хмызоўскай. З 1872 года дзейнічала [[крупарушка]]<ref name="ГВБ"/>. З 1880 года ў фальварку працавала [[сукнавальня]]<ref name="ГВБ"/>. У 1883 годзе адкрыта аптэка. З 1884 года дзейнічала [[народнае вучылішча]], якое ў[1901 годзе на [[Мінская юбілейная выстава|Мінскай юбілейнай выставе]] ўдастоена пахвальнага ліста. У 1892 і 1900 гг. пабудаваны 2 [[вінакурня|вінакурні]]. У 1907 годзе паштовае аддзяленне адкрыла прыём тэлеграм, з 1908 года дзейнічала пазыка-ашчадная каса. У 1911 годзе адкрыта [[бібліятэка]] пры школе<ref name="ГВБ"/>. === Пры савецкай уладзе === З [[1924]] года працаваў ветэрынарны пункт. З [[17 ліпеня]] [[1924]] года да [[8 ліпеня]] [[1931]] года і з [[5 красавіка]] [[1935]] года да [[17 снежня]] [[1956]] года цэнтр [[Журавіцкі сельсавет|Журавіцкага]], з [[12 лютага]] [[1935]] года да [[5 красавіка]] [[1935]] года [[Доўскі раён|Доўскага раёнаў]]. З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр сельсавета Журавіцкага, з [[8 ліпеня]] [[1931]] года Кармянскага, з [[12 лютага]] [[1935]] года Доўскага, з [[5 красавіка]] [[1935]] года Журавіцкага, з [[17 снежня]] [[1956]] года [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёнаў]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай]] (да [[26 ліпеня]] [[1930]] года) акругі, з [[20 лютага]] [[1938]] года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У [[1930]] годзе арганізаваны калгас «12 гадоў Кастрычніка», потым — калгас «XVI партз’езд», працавалі З [[кузня|кузні]], шавецкая, кравецкая і торфаздабываючая арцелі, нафтавы млын, гантарэзка, вятрак, 4 крупарушкі, ваўначоска і сукнавальня<ref name="ГВБ"/>. У першыя дні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў сфарміраваны знішчальны батальён (180 чал.), які далучыўся да часцей [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. [[14 жніўня]] [[1941]] года вёска занята нямецкімі войскамі. У лістападзе [[1941]] года акупанты расстралялі тут 400 ваеннапалонных. Было створана [[гета ў Журавічах]]. У 1941 годзе і лістападзе 1943 года карнікі спалілі 167 двароў і загубілі 130 жыхароў. Вызвалена [[26 лістапада]] [[1943]] года. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 133 землякі<ref name="ГВБ"/>. === У часы незалежнасці === Цэнтр калгаса «12 гадоў Кастрычніка». Станам на 2005 год тут размешчаны льнозавод, малочны завод, [[млын]], [[нафтабаза]], [[пякарня]], механічная майстэрня, камбінат бытавога абслугоўвання, [[сярэдняя школа]], [[Дом культуры]], [[бібліятэка]], [[бальніца]], [[аптэка]], дзіцячыя яслі-сад, аддзяленне сувязі, [[сталовая]], 7 [[магазін]]аў. У лютым [[1986]] года ў Доме культуры адкрыты музей драматурга, народнага пісьменніка БССР [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]]<ref name="ГВБ"/>. == Планіроўка == Планіровачна складаецца з 7 крыху выгнутых вуліц шыротнай арыентацыі, перакрыжаваных мерыдыянальнымі вуліцамі. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу<ref name="ГВБ"/>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ** 1826 год — 1066 жыхароў<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}}</ref>; ** 1860 год — 185 двароў, 1203 жыхары, у сяленні Новыя Журавічы год — 7 двароў, 47 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1880 год — 220 двароў, 2179 жыхароў, у тым ліку 551 праваслаўны, 10 каталікоў, 1618 іўдзеяў<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|859|Żurawicze|Krzywicki J.}}</ref>; ** 1896 год — 356 двароў<ref name="ГВБ"/>; * '''XX стагоддзе''': ** 1905 год — 3200 чалавек<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|376}} С. 376.</ref>; ** 1940 год — 434 двары, 1646 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1959 год — 1627 жыхароў<ref name="ГВБ"/>; ** 1994 год — 1041 жыхароў<ref>{{Літаратура/ЭГБ|3к|Журавічы|Васькова А.|375}}</ref>. * '''XXI стагоддзе''': ** 2004 год — 361 гаспадарка, 992 жыхары<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Славутасці == === Страчаная спадчына === [[Файл:Žuravičy. Журавічы (1901-17).jpg|міні|Журавіцкі касцёл у пачатку XX стагоддзя]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Журавічы)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1720) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Сяргей Мікалаевіч Даўгалёў]] (нар. 1982) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Сэмюэль Дзінін]] (1902—1972)<ref>https://www.bjela.org/dr-samuel-dinin</ref> * [[Барыс Міронавіч Шапіра]] — беларускі навуковец-аграрнік * [[Фёдар Ісаакавіч Шмідаў]] (1911—1995) — савецкі матэматык. Выкладчык МДУ імя Ламаносава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Журавічы}} * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/4129|ЖУРАВІЧЫ}} {{Журавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Журавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Журавічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] ivc1nrthhzvnzh5q242uz83bhz8y17a Байдакі 0 281205 5192146 5156549 2026-09-02T17:04:40Z JerzyKundrat 174 5192146 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Байдакі (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Байдакі |выява = Bajdaki village.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет2 = Гаранскі }} '''Байдакі́́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bajdaki}}, {{lang-ru|Байдаки}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)|Гаранскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Ксаверый Міхайлавіч Байдак]] (1906—1982) — савецкі военачальнік, генерал-маёр. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гаранскі сельсавет, Мінскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] 4ycaw1ylc7ewxticjfyko8bru4h8nb4 Чачкава 0 281242 5192145 4890398 2026-09-02T17:03:19Z JerzyKundrat 174 5192145 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Чачкава |выява = Čačkava_(2).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет2 = Гаранскі }} '''Ча́чкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ча́чкаў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Čačkava}}, {{lang-ru|Чачково}}) — [[аграгарадок]] у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)|Гаранскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гаранскі сельсавет (Мінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] au7pf045qcpquo1nx06a3u8kcq3a0o2 Спаскае 0 304392 5192279 4453972 2026-09-03T07:05:29Z Autumndancer 168015 5192279 wikitext text/x-wiki Назву '''Спа́скае''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Спаскае (Аршанскі раён)|Спаскае]] — вёска ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] ** [[Спаскае (Полацкі раён)|Спаскае]] — вёска ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] ** [[Спаскае (Шумілінскі раён)|Спаскае]] — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] === [[Казахстан]] === * [[Спаскае (Акмолінская вобласць)]] === [[Расія]] === * [[Спаскае (Спаскі раён)]] {{Неадназначнасць}} pnpcamc4gc64otf8dm2m6eo9d7qym5v Марш украінскіх нацыяналістаў (песня) 0 305382 5192331 5181937 2026-09-03T10:38:04Z M.L.Bot 261 5192331 wikitext text/x-wiki '''Марш украінскіх нацыяналістаў''' — песня на словы [[Алесь Бабій|Алеся Бабія]]. Музыку прыпісваюць Амяляну Ныжанкоўскаму, але без згадкі яго ў арыгінале гэта спрэчна. У 1932 годзе зацверджаны як гімн [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]]. == Тэкст песні == {| class="wikitable" !'''Тэкст на украінскай мове''' !'''Тэкст на беларускай мове''' |- |Зродились ми великої години, З пожеж війни, із полум’я вогнів, Плекав нас біль по втраті України, Кормив нас гнів і злість на ворогів. І ми йдемо у бою життєвому, Тверді, міцні, незламні мов граніт, Бо плач не дав свободи ще нікому, А хто борець — той здобуває світ. Не хочемо ні слави ні заплати. Заплата нам — це радість в боротьбі! Солодше нам у бою умирати, Як жити в путах, мов німі раби. Доволі нам руїни і незгоди, Не сміє брат на брата йти у бій! Під синьо-жовтим прапором свободи З'єднаєм весь великий нарід свій. Велику правду — для усіх єдину, Наш гордий клич народові несе! Вітчизні ти будь вірний до загину, Нам Україна вище понад усе! Веде нас в бій борців упавших слава. Для нас закон найвищий — то наказ: «Соборна Українська держава — Вільна й міцна, від Сяну по Кавказ». |Нарадзіліся мы ў вялікую гадзіну З пажараў вайны, з полымя агнёў, Узрасціў нас боль па страце Украіны, Карміў нас гнеў і злосць на ворагаў. І мы ідзём у баі жыццёвым, Цвёрдыя, моцныя, нязломныя як граніт, Бо плач не даў яшчэ нікому волі, А хто змагар — той здабывае свет. Не хочам мы, ні славы, ні аплаты. Аплата нам — то радасць у барацьбе! Саладзей нам у баі паміраць, Чым жыць у путах, як нямыя рабы. Даволі нам руіны і нязгоды, Не смее брат на брата ісці ў бой! Пад сіне-жоўтым сцягам свабоды Аб’яднаем увесь вялікі народ свой. Вялікую праўду — для ўсіх адзіную, Наш горды кліч народу нясе! Айчыне ты будзь верны да загіну, Нам Украіна вышэй за ўсё! Вядзе нас у бой змагароў загінулых слава. Для нас закон найвышэйшы — то загад: «Саборная Украінская дзяржава — Вольная і моцная, ад Сану да Каўказа». |} == Уплыў == Пасля 2015 года тэкст Марша ўкраінскіх нацыяналістаў мадыфікавалі. Упершыню новы Марш украінскай арміі прэзентавалі 13 сакавіка 2017 года ў [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]], напярэдадні Дня ўкраінскага валанцёра. «Зродились ми великої години» спеў [[Алег Скрыпка]] і Ансамбль песні і танца [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]]. 24 жніўня 2018 года адаптаваная версія стала маршам украінскай арміі і ўпершыню афіцыйна выконвалася на парадзе да [[Дзень незалежнасці Украіны|Дня Незалежнасці Украіны]], на якім таксама ўпершыню афіцыйна выкарыстана прывітанне [[Слава Украіне!|«Слава Україні!» — «Героям Слава!»]]<ref>[https://hromadske.ua/posts/na-paradi-do-dnia-nezalezhnosti-u-kyievi-vpershe-prolunav-marsh-novoi-armii На параді до Дня Незалежності у Києві вперше пролунав «Марш нової армії»]</ref>. Ініцыятарамі стварэння для ўкраінскай арміі страявой песні на аснове тэксту Алеся Бабія сталі ўкраінскія музыкі [[Алег Скрыпка]] (лідар гурта «[[Воплі Відоплясова]]») і Іван Лэнё (Kozak System). Зрабілі яны гэта разам з іншымі ўкраінскімі выканаўцамі-патрыётамі — Сашком Палажынскім («Тартак»), Фамой («Мандри»), Тарасам Кампанічэнкам («Хорея Козацька»), Фаготам («Танок на майдані Конґо»), Сяргеем Васілюком («Тінь Сонця») і Тарасам Чубаем («Плач Єремії»). == Гл. таксама == * [[Малітва ўкраінскага нацыяналіста]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://nashe.com.ua/song/16843 Зродились ми великої години. НАШЕ (тексти пісень)] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыка Украіны]] [[Катэгорыя:Маршы]] ak0cv6nndq9ay4q8l2lrnkquewl5bt2 Селважэнс 0 324619 5192304 4452958 2026-09-03T08:45:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192304 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Селважэнс |Нацыянальная назва = pt/Selvagens |Карта = Islas Selvagens map be.png |Подпіс карты = Карта астравоў Селважэнс |Архіпелаг = Мадэйра |Пазіцыйная карта = Афрыка |Акваторыя = Атлантычны акіян |lat_dir = N|lat_deg = 30|lat_min =8 |lat_sec = 43 |lon_dir = W|lon_deg = 15|lon_min = 51|lon_sec = 53 |CoordScale = |Колькасць астравоў = 18 |Найбуйнейшы востраў = Селважэм-Грандэ |Агульная плошча = 2.73 |Найвышэйшы пункт = 163 |Краіна = Партугалія |Насельніцтва = 4 |Год перапісу = 2011 |Выява = Selvagem Pequena - 1ago04.jpg |Подпіс выявы = Паўночны бераг Селважэм-Пекена |Катэгорыя на Вікісховішчы = Ilhas Selvagens }} '''Астравы Селважэнс''' ({{lang-pt|Ilhas Selvagens}}) — [[архіпелаг]] на ўсходзе [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Падпарадкаваны адміністрацыі [[Мадэйра|Мадэйры]] ([[Партугалія]]). На астравы таксама прэтэндуе [[Іспанія]]. Агульная плошча — 2,73 км². == Геаграфія == Астравы Селважэнс месцяцца на ўсходзе [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] ў 294,3 км на паўднёвы ўсход ад [[востраў Мадэйра|вострава Мадэйра]], у 118,5 км на поўнач ад [[Канарскія астравы|канарскага]] [[Востраў Тэнэрыфэ|вострава Тэнерыфэ]], у 573,4 км на захад ад атлантычнага ўзбярэжжа [[Марока]], у 993,5 км на паўднёвы захад ад [[кантынент]]альнага ўзбярэжжа [[Партугалія|Партугаліі]]. Архіпелаг налічвае 18 [[востраў|астравоў]] і [[скала|скал]]. Яны падзяляюцца на паўночную і паўднёвую групы. Найбуйнейшы востраў паўночнай групы і ўсяго архіпелага — [[Селважэм-Грандэ]] (2,45 км²). Найбуйнейшы востраў паўднёвай групы — Селважэм-Пекена (0,2 км²). Усе астравы маюць [[вулкан]]ічнае паходжанне. Селважэнс лічыцца найстаражытнейшым з усіх архіпелагаў [[Макаранезія|Макаранезіі]], паколькі сфарміраваўся 60 — 27 мілёнаў гадоў таму. Паверхня плоская, месцамі скалістая, складаецца пераважна [[базальт]]амі. На буйных астравах вылучаюцца пікі — рэшткі старажытных вулканаў. Найвышэйшым з'яўляецца пік Аталая (163 м) на Селважэм-Грандэ. [[Клімат]] [[міжземнаморскі клімат|міжземнаморскі]]. Сярэдняя гадавая тэмпература трымаецца на ўзроўні +18,6°C. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў — 691,6 мм. == Прырода == З [[1971]] г. астравы Селважэнс з'яўляюцца [[прырода|прыродным]] запаведнікам. [[Флора]] прадстаўлена каля 100 відамі судзінкавых [[раслін|раслін]]. Прычым, колькасць эндэмікаў на адзінку плошчы самая высокая ў [[Макаранезія|Макаранезіі]]. Распаўсюджаны [[фікус]]ы, [[лотас]]ы, розныя [[трава|травы]]. Каля берагоў налічваецца 173 віды марскіх [[Водарасці|водарасцяў]]. Архіпелаг — важнае месца для гнездавання марскіх [[птушкі|птушак]]. Усяго налічваецца каля 70 відаў птушак, 8 з якіх — эндэмікі паўднёвай Макаранезіі. У [[скала]]х сустракаюцца рэдкия віды [[Бруханогія малюскі|бруханогіх]]. [[Сысуны]] цалкам адсутнічаюць. Навакольныя воды насяляюць [[кефалевыя]], [[кіты]], [[марскія чарапахі]]. == Гісторыя == Першае [[пісьмо]]вае апісанне, якое сведчыла аб адкрыцці астравоў, была пакінута [[Партугалія|партугальскім]] мараплаўцам [[:pt:Diogo Gomes|Дыёгу Гомешам дэ Сінтра]], які наведаў іх падчас вяртання з [[Гвінея (рэгіён)|Гвінеі]] ў [[1438]] г. Ён даў ім сучасную назву (літаральна "Дзікія астравы"). Аднак Дыёгу Гомеш паведамляў, што архіпелаг ужо наведваўся зборшчыкамі [[Лішайнікі|лішайнікаў]]. Сапраўднымі першаадкрывальнікамі маглі быць [[Венецыянская рэспубліка|венецыянцы]] [[:en:Domenico and Francesco Pizzigano|Даменіка і Франчэска Піцыгана]] ў [[1364]] г. Нягледзячы на малыя памеры, Селважэнс прыцягвалі еўрапейцаў як прыдатныя месцы стаянак караблёў пры пераходзе праз [[Атлантычны акіян|Атлантыку]], тут здабывалі [[малюскі|малюскаў]] і мясцовы від лішайнікаў, з якога на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірынейскім паўвостраве]] выраблялі чырвоны [[пігмент]]. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. астравы трапілі ў прыватную маёмасць і неаднаразова пераходзілі з рук у рукі. Большасць валадароў Селважэнс жылі на [[Мадэйра|Мадэйры]]. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. неаднаразова рабіліся няўдалыя спробы адшукаць на астравах [[пірацтва|пірацкія]] скарбы. Да [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] іх стала наведвалі паляўнічыя на [[птушкі|птушак]]. У [[1971]] г. урад Партугаліі набыў архіпелаг і стварыў на яго тэрыторыі запаведнік. Паляванне на птушак было забаронена, абмежаваны лоў [[рыбы]]. У [[2002]] г. Селважэнс трапілі ў папярэдні спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. У [[1911]] г. урад [[Іспанія|Іспаніі]] абвясціў аб імкненні уключыць Селважэнс у склад сваіх валоданняў на [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]]. У [[2005]] г. у раёне архіпелага былі затрыманы некалькі іспанскіх рыбалоўных суднаў. У [[2013]] г. Іспанія звярнулася да [[ААН]] са скаргай, у якой заяўляла, што Селважэнс — [[скала|скалы]], вакол якіх нельга ўсталёўваць марскую мяжу. У [[2014]] г. некалькі жыхароў Канар правялі на Селважэнс акцыю пратэста. У [[2015]] г. на Селважэнс спыняўся прэзідэнт Партугаліі. == Спасылкі == * [http://www.visitmadeira.pt/selvagens visitmadeira.pt] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160607084952/http://www.visitmadeira.pt/selvagens |date=7 чэрвеня 2016 }} * [http://selvagens.seawatching.net/general.html selvagens.seawatching.net] * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1742/ unesco.org] * [http://pnm.pt/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=19&lang=pt Reserva Natural das Ilhas Selvagens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160713091000/http://www.pnm.pt/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=19&lang=pt |date=13 ліпеня 2016 }} [[Катэгорыя:Макаранезія|Селважэнс]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна|Селважэнс]] [[Катэгорыя:Мадэйра|Селважэнс]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Селважэнс]] [[Катэгорыя:Астравы Партугаліі|Селважэнс]] [[Катэгорыя:Астравы Афрыкі|Селважэнс]] 65dxu78etxfj0sp41iq25ocn8ii7m4y Седльцы (гміна) 0 332422 5192121 3268427 2026-09-02T15:26:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192121 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Седльцы |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Siedlce}} |Герб = POL gmina Siedlce COA.svg |Сцяг = POL gmina Siedlce flag.svg |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Сядлецкі |Салецтвы = 35 |Цэнтр = [[Седльцы]] |Заснавана = |Глава = Генрык Брадоўскі |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 16 946 |Год = 2011 |Шчыльнасць = 120 |Плошча = 141,54 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1426082 |Тэлефонны код = 25 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = WSI |Сайт = http://www.gminasiedlce.pl/ |Заўвагі = }} '''Се́дльцы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Siedlce}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сядлецкі павет|Сядлецкага павета]] [[Мазавецкае ваяводства|Мазавецкага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Седльцы|Седльцах]]. Плошча гміны складае 141,54 км². Станам на [[2011]] год у гміне Седльцы пражывалі 16 946 чалавек, шчыльнасць — 120 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 35 [[салецтва]]ў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны 37 населеных пунктаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gminasiedlce.pl/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160520221101/http://www.gminasiedlce.pl/ |date=20 мая 2016 }} {{Сядлецкі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Сядлецкага павета]] 7s9960u7cim2j8hlpagp78l6bf2wvz4 Сендэр Давыдавіч Палеес 0 333321 5192316 5189147 2026-09-03T09:21:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192316 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Сендэр Палеес | Арыгінал імя = {{lang-he|סנדר פלייס}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|31|7|1898}} | Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|26|9|1964}} | Месца смерці = [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|БССР}} | Род дзейнасці = [[мастацтвазнаўства|мастацтвазнавец]], гісторык, [[этнограф]], публіцыст | Месца працы = [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускі дзяржаўны музей]]<br>[[Інстытут беларускай культуры]]<br>[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны мастацкі музей БССР]] | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1926) | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Се́ндэр (Алякса́ндр) Давы́давіч Пале́ес''' ({{ДН|31|7|1898}}, [[Мінск]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|26|9|1964}}, [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі мастацтвазнавец, гісторык, [[этнаграфія|этнограф]] і публіцыст. Даследчык яўрэйскай гісторыі і матэрыяльнай культуры Беларусі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і работніка піваварнага завода, які ў 1920 годзе стаў інвалідам. Маці займалася дробным гандлем. У маладосці атрымаў традыцыйную яўрэйскую рэлігійную адукацыю. Да 1914 года вучыўся ў сярэдняй навучальнай установе і падзарабляў хатнім настаўнікам. Добра валодаў [[Руская мова|рускай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] мовамі і [[ідыш]]<ref name="botvinnik">{{cite web|url=http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html|title=Первые шаги Джойнта в Беларуси|author=Ботвинник М.|publisher=homoliber.org|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026|archive-date=5 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805192305/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html|url-status=dead}}</ref>. У юнацкія гады (1915—1917) прымаў удзел у яўрэйскай гісторыка-этнаграфічнай экспедыцыі пад кіраўніцтвам вядомага этнографа і пісьменніка [[Сямён Акімавіч Ан-скі|С.&nbsp;А.&nbsp;Ан-скага]]. Экспедыцыя займалася зборам прадметаў яўрэйскай матэрыяльнай культуры ў [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай]] губернях. З 1915 па 1920 год С.&nbsp;Д.&nbsp;Палеес з'яўляўся актыўным удзельнікам працы [[Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства|Яўрэйскага гісторыка-этнаграфічнага таварыства]]<ref name="sovet">{{cite web|url=http://jewishfreedom.org/page161.html|title=Советизация через идишизацию, или Как пролетарская диктатура пришла на «еврейскую улицу»|publisher=jewishfreedom.org|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026}}</ref>. Свае першыя артыкулы і вершы ён пачаў публікаваць на рускай мове ў газеце «[[Паўночна-Заходняя думка]]». Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 1917 года працаваў настаўнікам, а таксама выконваў абавязкі хранікёра ў Яўрэйскім камітэце дапамогі ахвярам вайны<ref name="botvinnik" />. === Дзейнасць у 1920-я гады === У перыяд з 1917 па 1921 год С.&nbsp;Д.&nbsp;Палеес з'яўляўся членам яўрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі [[Паалей Цыён]]. Са студзеня па лістапад 1922 года ўваходзіў у склад школьна-гаспадарчага савета горада Мінска. Пасля ўсталявання савецкай улады ён працаваў сакратаром часопіса «[[Эканамічнае жыццё]]» — афіцыйнага органа Савета народнай гаспадаркі [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Літвы і Беларусі|Беларуска-Літоўскай Рэспублікі]]. Некаторы час з'яўляўся супрацоўнікам Народнага камісарыята рабоча-сялянскай інспекцыі Беларусі, адкуль быў звольнены ў сувязі са скарачэннем штатаў<ref name="botvinnik" />. У гэты час ён пражываў у Мінску па адрасе [[Нова-Мясніцкая вуліца|вуліца Нова-Мясніцкая]], 39<ref name="botvinnik" />. З 1 лютага 1923 года стаў працаваць кантралёрам-інспектарам дзіцячых устаноў Мінскай яўрэйскай абшчыны ад беларускага аддзялення Амерыканскага яўрэйскага аб'яднанага размеркавальнага камітэта ([[Джойнт (арганізацыя)|Джойнт]]), маючы службовы аклад у памеры 20 долараў<ref name="botvinnik" />. У сваіх службовых анкетах таго часу ён пазначаў свае палітычныя перакананні як «спачуваючы камунізму» і лічыў савецкую ўладу адзіна магчымай і пажаданай<ref name="botvinnik" />. Адначасова з працоўнай і грамадскай дзейнасцю працягваў вучобу. У 1926 годзе паспяхова скончыў факультэт грамадскіх навук [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="sovet" />. == Навуковая і музейная праца == З 1922 па 1928 год С.&nbsp;Д.&nbsp;Палеес з'яўляўся супрацоўнікам [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] (Інбелкульта), а з 1924 па 1931 год — навуковым супрацоўнікам [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]]. У 1925 годзе па даручэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы БССР]] ён арганізаваў [[Яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея|яўрэйскі аддзел]] народнага побыту пры Беларускім дзяржаўным музеі. Падчас працы ў музеі ім было складзена падрабязнае апісанне яўрэйскіх культурна-гістарычных помнікаў на тэрыторыі Беларусі<ref name="rujen">{{cite web|url=http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90.|title=Палеес А.|publisher=Российская еврейская энциклопедия|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026|archive-date=6 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074227/http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90.|url-status=bot: unknown}}</ref>. У 1928 годзе сумесна з даследчыкам Г. Аляксандравым выявіў і навукова апрацаваў унікальны архіў мінскага [[кагал]]а першай паловы XIX стагоддзя. У тым жа годзе завяршыў грунтоўнае даследаванне «Матэрыялы бібліяграфіі для вывучэння яўрэйскага насельніцтва мястэчак Беларусі». У перыяд з 1928 па 1930 год працаваў на пасадзе старшага кансультанта ў арганізацыі «[[Дзяржгандальбел]]» па пытаннях народнай творчасці і мастацкай прамысловасці<ref name="sovet" />. З'яўляўся рэдактарам шэрагу выданняў, сярод якіх зборнік дакументаў «Пракламацыі 1905 года», а таксама зборнікі артыкулаў, прысвечаныя яўрэйскаму мастацтву і культуры. Актыўна публікаваў свае гістарычныя і краязнаўчыя артыкулы ў мінскай яўрэйскамоўнай газеце «[[Акцябер]]» («Кастрычнік»)<ref name="rujen" />. Пазней яго прафесійны шлях быў звязаны з [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеем БССР]], дзе ён працаваў навуковым супрацоўнікам спачатку ў 1939—1941 гадах, а пасля заканчэння вайны — з 1947 па 1961 год. Працуючы ў мастацкім музеі, цесна супрацоўнічаў з яго дырэктарам [[Алена Васільеўна Аладава|А.&nbsp;В.&nbsp;Аладавай]], сумесна з якой выступіў складальнікам каталога выставы «Выяўленчае мастацтва Беларускай ССР» у 1940 годзе<ref name="catalog">{{кніга |загаловак=Изобразительное искусство Белорусской ССР: Каталог выставки |адказны=Сост. А. В. Аладова, С. Д. Палеес |месца=М.—Л. |выдавецтва=Искусство |год=1940}}</ref>. == Бібліяграфія == * {{кніга |загаловак=Изобразительное искусство Белорусской ССР: Каталог выставки |адказны=Составители: научные сотрудники Государственной картинной галереи БССР А. В. Аладова и С. Д. Палеес |месца=М.—Л. |выдавецтва=Искусство |год=1940}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html|title=Первые шаги Джойнта в Беларуси|author=Ботвинник М.|publisher=homoliber.org|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026|archive-date=5 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805192305/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90.|title=Палеес А.|publisher=Российская еврейская энциклопедия|lang=ru|accessdate=29 жніўня 2026|archive-date=6 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806074227/http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90.|url-status=bot: unknown}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Палеес Сендэр Давыдавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 31 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 26 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Паалей Цыён]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інбелкульта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] f3b9isensdf3d6ncl0886t1c7kqhx7q Селважэм-Грандэ 0 334319 5192303 4151887 2026-09-03T08:45:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192303 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Селважэм-Грандэ |Нацыянальная назва=pt/ Selvagem Grande |Карта = Islas Selvagens map be.png |Акваторыя = Атлантычны акіян |Краіна = Партугалія |Пазіцыйная карта = Афрыка |Рэгіён = |lat_dir = N |lat_deg = 30 |lat_min = 09 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 15 |lon_min = 52 |lon_sec = |region = |CoordScale = |Плошча = 2.45 |Плошча заліваў = |Вышыня = 163 |Насельніцтва = 2 |Год = [[2011]] |Выява = Foto Selvagem Grande.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Выгляд звонку |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Селважэм-Грандэ''' ({{lang-pt|Selvagem Grande}}) — найбуйнейшы [[востраў]] архіпелага [[Астравы Селважэнс|Селважэнс]]. Уваходзіць у склад [[Мадэйра|Мадэйры]] ([[Партугалія]]). Агульная плошча — 2,45 км². Насельніцтва — 2 чал. (2011 г.). Востраў Селважэм-Грандэ месціцца ў усходняй частцы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] ў 297,5 км на паўднёвы ўсход ад [[Фуншал]]а, адміністрацыйнага цэнтра Мадэйры. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Уяўляе [[базальт]]авае [[плато]], узвышанае над акіянам прыкладна на 100 м. На плато некалькі пікаў — старажытных вулканічных [[конус]]аў. Найвышэйшы пункт — Піку-дэ-Аталая (163 м). Дакладны час адкрыцця не вядомы. Упершыню ўзгаданы ў [[1438]] г. У нашы дні з’яўляецца часткай запаведніка. На востраве дзейнічае [[маяк]], спыняюцца [[турызм|турысты]] і [[Партугалія|партугальскія]] памежнікі. == Спасылкі == * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1742/ Ilhas Selvagens (Selvagens Islands)] * [http://www.visitmadeira.pt/selvagens SELVAGENS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160607084952/http://www.visitmadeira.pt/selvagens |date=7 чэрвеня 2016 }} [[Катэгорыя:Мадэйра|Селважэм]] [[Катэгорыя:Астравы Партугаліі|Селважэм]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна|Селважэм]] e0xhmeedxf9f30xtcdzimbtty0vhfbf Атэізм у Беларусі 0 356281 5192237 4765796 2026-09-03T02:39:05Z ~2026-47777-46 173527 5192237 wikitext text/x-wiki '''[[Атэізм]] у [[Беларусь|Беларусі]]''' — сукупнасць грамадзян і нефармальных аб’яднанняў, якія ўсведамляюць сябе нерэлігійнымі. Згодна з Канстытуцыяй краіны, Беларусь з’яўляецца свецкай дзяржавай, дзе рэлігія аддзелена ад дзяржавы.<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 Канстытуцыя РБ] {{Wayback|url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 |date=20161118232954 }}. Раздзел 1, артыкулы 4, 12, 16. Раздзел 2, артыкул 31.</ref> == Гісторыя == Першым беларускім атэістам лічыцца [[Казімір Лышчынскі]], які напісаў трактат «[[Аб неіснаванні Бога|Аб неіснаванні бога]]».<ref>Из истории философской и общественно-политической мысли Белоруссии: Избранные произведения XVI — нач. XIX в. Мн., 1962. С. 285—286. Пер. з латыні на рускаю мову.</ref> Асаблівую папулярнасць атэізм у Беларусі набыў у часы [[БССР]], пасля «{{нп1|Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|ru|Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви}}», які падпісаў [[Уладзімір Ленін]] для ўсяго [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Затым дэкрэт страціў сілу ў 1990 годзе. Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]], паводле яго ўласных слоў, з’яўляецца праваслаўным атэістам, але, нягледзячы на гэта, ён хацеў арганізаваць сустрэчу [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] і [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі]] на тэрыторыі Беларусі ў 2017 годзе. На гэта Патрыярх адказаў адмовай. Прэзідэнт патлумачыў свой учынак тым, што хацеў зрабіць Беларусь «святой зямлёй». У [[2013]] годзе у ходзе сацапытання высветлілася, што толькі 4 % беларусаў лічаць сябе атэістамі, 8 % не адносяць сябе ні да якога веравызнання, і 3 % не змаглі адказаць.<ref>[https://news.tut.by/society/349182.html Опрос: лишь 4 % белорусов считают себя атеистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070239/https://news.tut.by/society/349182.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У [[2016]] годзе каля 250 жыхароў [[Віцебск]]а аказалі супраціў пабудове [[Царква (збудаванне)|праваслаўнага храма]] на тэрыторыі парку. Гэта магло сур’ёзна нашкодзіць парку і гістарычнай каштоўнасці месца.<ref>[https://news.tut.by/society/513639.html Около 250 витеблян подписали письмо к президенту с просьбой не строить собор в парке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070235/https://news.tut.by/society/513639.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У [[2016]] годзе было праведзена новае сацапытанне сярод дарослага насельніцтва краіны. У ходзе сацыялагічнага даследавання адзначылі, што вераць у Бога 63,5 % апытаных жыхароў рэспублікі, яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы. Не змаглі адназначна вызначыць сваё стаўленне да веры 22 % апытаных, а 8,5 % паказалі, што не з’яўляюцца вернікамі.<ref>[http://www.belta.by/society/view/verjat-v-boga-635-zhitelej-belarusi-esche-5-v-sverhjestestvennye-sily-179084-2016/ Вераць у Бога 63,5 % жыхароў Беларусі, яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == [http://www.a-theism.com/ Атэістічны сайт Беларусі] {{Wayback|url=http://www.a-theism.com/ |date=20180428164130 }} {{Атэізм}} [[Катэгорыя:Атэізм]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі]] iekutnvbqdopxqub0hsmvqbi55k2lo5 5192238 5192237 2026-09-03T02:44:24Z ~2026-47777-46 173527 5192238 wikitext text/x-wiki '''[[Атэізм]] у [[Беларусь|Беларусі]]''' — сукупнасць грамадзян і нефармальных аб’яднанняў, якія ўсведамляюць сябе нерэлігійнымі. Згодна з Канстытуцыяй краіны, Беларусь з’яўляецца свецкай дзяржавай, дзе рэлігія аддзелена ад дзяржавы.<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 Канстытуцыя РБ] {{Wayback|url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 |date=20161118232954 }}. Раздзел 1, артыкулы 4, 12, 16. Раздзел 2, артыкул 31.</ref> == Гісторыя == Першым беларускім атэістам лічыцца [[Казімір Лышчынскі]], які напісаў трактат «[[Аб неіснаванні Бога|Аб неіснаванні бога]]».<ref>Из истории философской и общественно-политической мысли Белоруссии: Избранные произведения XVI — нач. XIX в. Мн., 1962. С. 285—286. Пер. з латыні на рускую мову.</ref> Асаблівую папулярнасць атэізм у Беларусі набыў у часы [[БССР]], пасля «{{нп1|Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|ru|Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви}}», які падпісаў [[Уладзімір Ленін]] для ўсяго [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Затым дэкрэт страціў сілу ў 1990 годзе. Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]], паводле яго ўласных слоў, з’яўляецца праваслаўным атэістам, але, нягледзячы на гэта, ён хацеў арганізаваць сустрэчу [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] і [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі]] на тэрыторыі Беларусі ў 2017 годзе. На гэта Патрыярх адказаў адмовай. Прэзідэнт патлумачыў свой учынак тым, што хацеў зрабіць Беларусь «святой зямлёй». У [[2013]] годзе у ходзе сацапытання высветлілася, што толькі 4 % беларусаў лічаць сябе атэістамі, 8 % не адносяць сябе ні да якога веравызнання, і 3 % не змаглі адказаць.<ref>[https://news.tut.by/society/349182.html Опрос: лишь 4 % белорусов считают себя атеистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070239/https://news.tut.by/society/349182.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У [[2016]] годзе каля 250 жыхароў [[Віцебск]]а аказалі супраціў пабудове [[Царква (збудаванне)|праваслаўнага храма]] на тэрыторыі парку. Гэта магло сур’ёзна нашкодзіць парку і гістарычнай каштоўнасці месца.<ref>[https://news.tut.by/society/513639.html Около 250 витеблян подписали письмо к президенту с просьбой не строить собор в парке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070235/https://news.tut.by/society/513639.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У [[2016]] годзе было праведзена новае сацапытанне сярод дарослага насельніцтва краіны. У ходзе сацыялагічнага даследавання адзначылі, што вераць у Бога 63,5 % апытаных жыхароў рэспублікі, яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы. Не змаглі адназначна вызначыць сваё стаўленне да веры 22 % апытаных, а 8,5 % паказалі, што не з’яўляюцца вернікамі.<ref>[http://www.belta.by/society/view/verjat-v-boga-635-zhitelej-belarusi-esche-5-v-sverhjestestvennye-sily-179084-2016/ Вераць у Бога 63,5 % жыхароў Беларусі, яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == [http://www.a-theism.com/ Атэістічны сайт Беларусі] {{Wayback|url=http://www.a-theism.com/ |date=20180428164130 }} {{Атэізм}} [[Катэгорыя:Атэізм]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі]] 1zyp7yz49rbmt33uyv6uhwox3mbvovh 5192306 5192238 2026-09-03T08:53:37Z M.L.Bot 261 афармленне, стыль, вычытка 5192306 wikitext text/x-wiki '''[[Атэізм]] у [[Беларусь|Беларусі]]''' — сукупнасць грамадзян і нефармальных аб’яднанняў, якія ўсведамляюць сябе нерэлігійнымі. Паводле Канстытуцыяй, Беларусь — свецкая дзяржава, дзе рэлігія аддзелена ад дзяржавы.<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 Канстытуцыя РБ] {{Wayback|url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 |date=20161118232954 }}. Раздзел 1, артыкулы 4, 12, 16. Раздзел 2, артыкул 31.</ref> == Гісторыя == Першым беларускім атэістам лічаць [[Казімір Лышчынскі|Казіміра Лышчынскага]], аўтара трактату «[[Аб неіснаванні Бога|Аб неіснаванні бога]]».<ref>Из истории философской и общественно-политической мысли Белоруссии: Избранные произведения XVI — нач. XIX в. Мн., 1962. С. 285—286. Пер. з латыні на рускую мову.</ref> Асаблівую папулярнасць атэізм у Беларусі набыў у часы [[БССР]], пасля «{{нп5|Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|ru|Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви}}», які падпісаў [[Уладзімір Ленін]] для ўсяго [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Дэкрэт страціў сілу ў 1990 годзе. Кіраўнік Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]], паводле ўласных слоў, — «атэіст праваслаўнага кірунку», нягледзячы на гэта, ён хацеў арганізаваць сустрэчу [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] і [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі]] на тэрыторыі Беларусі ў 2017 годзе. Патрыярх Маскоўскі ад гэтага адмовіўся. Лукашэнка тлумачыў свой учынак тым, што хацеў зрабіць Беларусь «святой зямлёй». У 2013 годзе сацыялагіянае апытанне высветліла, што толькі 4 % беларусаў лічаць сябе атэістамі, 8 % не адносяць сябе ні да якога веравызнання, і 3 % не змаглі адказаць.<ref>[https://news.tut.by/society/349182.html Опрос: лишь 4 % белорусов считают себя атеистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070239/https://news.tut.by/society/349182.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У 2016 годзе каля 250 жыхароў [[Віцебск]]а супраціўляліся пабудове [[Царква (збудаванне)|праваслаўнай царквы]] ў парку, бо гэта магло сур’ёзна нашкодзіць парку і гістарычнай каштоўнасці месца.<ref>[https://news.tut.by/society/513639.html Около 250 витеблян подписали письмо к президенту с просьбой не строить собор в парке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070235/https://news.tut.by/society/513639.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У 2016 годзе праведзена яшчэ адно сацыялагічнае апытанне дарослага насельніцтва краіны. З апытаных, 63,5 % адзначылі, што вераць у [[Бог]]а; яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы; не здолелі адназначна вызначыць сваё стаўленне да веры — 22 %; а 8,5 % адказалі, што яны не вернікі.<ref>[http://www.belta.by/society/view/verjat-v-boga-635-zhitelej-belarusi-esche-5-v-sverhjestestvennye-sily-179084-2016/ Вераць у Бога 63,5 % жыхароў Беларусі, яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.a-theism.com/ Атэістічны сайт Беларусі] {{Wayback|url=http://www.a-theism.com/ |date=20180428164130 }} {{Атэізм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атэізм]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі]] qb2txshtd4dhr8vcv1pken0w844g16q Серебряная свадьба 0 357356 5192324 5090195 2026-09-03T09:59:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192324 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Серебряная свадьба | Фота = Serebryanaya-svadba-gogol-6sep2009.jpg | Апісанне_фота = Канцэрт у клубе «Гогаль». | Гады = 2005—2016 | Краіна = Беларусь | Горад = [[Мінск]] | Мова = [[Руская мова|руская]], [[Французская мова|французская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Беларуская мова|беларуская]] | Жанры = [[Шансон]], кабарэ-бэнд | Склад = [[Бенька|Святлана Залеская-Бень]]<br>Марыя Васілеўская<br>Дзмітрый Гаўрылік<br>Арцём Залескі<br>Арцем Гаўрушын<br>Сяргей Петрашкевіч<br>Яўген Палавінскі<br>Наталі Мартэс<br>Аляксандр Багданаў | Сайт = http://www.myspace.com/freakcabarett | Іншыя праекты ўдзельнікаў = }} '''«Сере{{Націск}}бряная сва{{Націск}}дьба»''' ({{Lang-be|Ся­рэб­ра­нае вяселле}}) — беларускі музычны калектыў, [[кабарэ]]-бэнд<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.ru/articles/6288 |title=Иван Чернявский, журнал «Rolling Stone» — Серебряная свадьба |access-date=8 студзеня 2017 |archive-date=5 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121802/http://www.rollingstone.ru/articles/6288 |url-status=dead }}</ref>. З’явіўся ў 2005 годзе. Музычны стыль уключае элементы [[шансон]]а, дыксілэнда, [[кантры]], [[Лацінаамерыканская музыка|лацінаамерыканскай]] і [[Руская народная музыка|рускай]] народнай музыкі. «Серебряная свадьба» карысталася мноствам музычных інструментаў, а таксама шырокім наборам рэквізіту<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|authorlink=Сяргей Будкін|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04}}</ref>. З жніўня 2016 года гурт сышоў у бестэрміновы адпачынак.<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=184264 Гурт «Серебряная свадьба» прыпыніў дзейнасць]</ref> == Фестывалі == * Фестываль сучаснага тэатральнага мастацтва ў Варшаве (2006). * «[[Пустые холмы]]» (2007, 2008, 2009, 2010) у Калужскай і Смаленскай абласцях. * «Метафэст» (2007) пад Самарай. * «Cap à l’Est» (2007) у Нанце (Францыя). * «Totaal Festival» (2009) Бладэль (Нідэрланды). * «[[Джаз Кактэбель]]» (2009, 2010, 2012, 2015) Кактэбель, Затока (Украіна). * Фестываль «Можно» (2009) Масква (Расія).<ref>[http://another.by/blogs/music/382/ Второй фестиваль белорусской актуальной музыки «Можно!» в Москве — Музыка — Другая культура Беларуси<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923195502/http://another.by/blogs/music/382/ |date=23 верасня 2015 }}</ref> * «Гогальфэст» (2009) Кіеў (Украіна). * Конкурс «Bandscan» (2009-2010) Мінск (Беларусь)<ref>{{Cite web|url=http://xlam.by/index.php?id=969|title=Отчет: Полуфинал конкурса Bandscan, 7 декабря в клубе Fabrique|last=Gooffy|coauthors=rem|date=2008-12-12|publisher=xlam.by|language=ru|trans-title=Report: Bandscan Contest semi-final, December 7th at the Fabrique Club|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090112194703/http://xlam.by/index.php?id=969|archivedate=2009-01-12|url-status=dead|accessdate=2019-02-20}}</ref> * [[Славянскі Базар у Віцебску]] (2010). * 39-ы Фестываль аўтарскай песні імя Валерыя Грушына (Фёдараўскія лугі, [[Самарская вобласць]], 5—8 ліпеня 2012 года)<ref>[http://www.grushinka.ru/%5Btermalias-raw%5D/5997-itogi-xxxix-vserossiiskogo-festivalya-avtorskoi-pesni-imeni-valeriya-grushina.html 39-й Фестиваль авторской песни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120802005607/http://www.grushinka.ru/%5Btermalias-raw%5D/5997-itogi-xxxix-vserossiiskogo-festivalya-avtorskoi-pesni-imeni-valeriya-grushina.html |date=2 жніўня 2012 }}</ref>. * STEREOLETO-2012: 14/07-STEREOДЕНЬ. * «[[Соседний мир]]» (2012) Керч (АР Крым, Украіна). * Міжнародны Платонаўскі фестываль мастацтваў (2013), Варонеж, Расія. * 10-ы юбілейны фестываль «[[Усадьба Jazz]]» (2013), Масква, Расія. * Дзікая мята (2013) у Калужскай вобласці, «Этномир». * Дзікая мята (2015) у Тульскай вобласці, вёска Бунырова. == Склад гурта == === Склад у сярэдзіне 2010-х гадоў === * [[Бенька|Святлана Залеская-Бень]] («Бенька») — вакал, гармонік, канцэрціна: «Наш гурт міжнародны. Усе ўдзельнікі маюць розныя карані: французскія, англійскія, польскія. А баяніст увогуле нашчадак бесарабскіх цыган»<ref>[http://news.tut.by/kaleidoscope/88518.html «Серебряная свадьба» уезжает в кругосветную гастроль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150927205836/http://news.tut.by/kaleidoscope/88518.html |date=27 верасня 2015 }}</ref>, «У Мінске мы маем сваю публіку, якая хацела б часцей бываць на канцэртах „Серебряной свадьбы“»<ref>{{Cite web |url=http://georgiacult.fromru.com/news/obdiralovka.html |title=Культура и искусство Грузии |access-date=8 студзеня 2017 |archive-date=28 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228031821/http://georgiacult.fromru.com/news/obdiralovka.html |url-status=dead }}</ref>, «Для мяне „Серебряная свадьба“ — гэта сям’я»<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-09-26|title = Бенька: Белорусы совсем не закрытые люди, а очень радостные и веселые|url = http://news.tut.by/culture/348524.html|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150927210840/http://news.tut.by/culture/348524.html|archivedate = 27 верасня 2015|url-status = dead}}</ref>. * Марыя Васілеўская («Франчэска-Марыя Васілеўска») — скрыпка, клавішныя, бэк-вакал. * Дзмітрый Гаўрылік («Джордж Пунш») — банджа, гітара, укулеле, эфекты. * Арцём Залескі («Франсуа дэ Бош») — барабаны, перкусія, эфекты, бэк-вакал. * Арцем Гаўрушын («Уільям Габс») — кантрабас. * Сяргей Петрашкевіч («Серж Люм’ер») — труба. * Яўген Палавінскі («Эжэн Люм’ер», «Мілаш Штрых») — трамбон, металафон. * Наталля Куніцкая («Наталі Мартэс») — сінтэзатары, электроніка. * Аляксандр Багданаў («Алехандра Бо») — адміністратар. === Удзельнікі ранейшых гадоў === * [[Ягор Забелаў]] — баян. * Сяргей Шэпелеў — труба, туба, клавішныя. * Леанід Паўлёнак — мультыінструменталіст. * Ганна Шапашнікава — мультыінструменталіст. * Вячаслаў Сяргеенкаў — бас-гітара, кантрабас. * Юрый Мартынаў — ударныя. == Дыскаграфія == * 2008 — Концерт в чулане<ref>[http://os.colta.ru/music_modern/projects/20749/details/20124/?expand=yes#expand «Серебряная свадьба». «Морозы» — Плеер — Современная музыка — OpenSpace.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * 2011 — [[Сердечная мускулатура]]<ref>[http://www.afisha.ru/cd/1918/review/357569/ Сердечная мускулатура — CD — Афиша<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.nneformat.ru/reviews/?id=6596 СЕРЕБРЯНАЯ СВАДЬБА — «Сердечная Мускулатура» | Рецензии | Наш НеФормат<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.experty.by/content/vneshtatnyi-ekspert-edolgikh-serebryanaya-svadba-serdechnaya-muskulatura Внештатный эксперт Е.Долгих: Серебряная Свадьба «Сердечная мускулатура» | Experty.by — белорусская музыка<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name=autogenerated1 /><ref>[http://www.experty.by/content/serebryanaya-svadba-serdechnaya-muskulatura-audio Серебряная Свадьба «Сердечная мускулатура» (+аудио) | Experty.by — белорусская музыка<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://volna.afisha.ru/archive/8414/ Серебряная свадьба: Премьера двух песен с первого альбома белорусского кабаре-бэнда — Архив — Афиша-Волна<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://volna.afisha.ru/archive/8482/ Новые рецензии «Афиши»: Cake, «Серебряная свадьба», The Decemberists и The Builders and The Butchers. А также Orange Juice и «ПТВП» — Архив — Афиша-Волна<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * 2012 — [[Laterna Magica]]<ref>[http://www.experty.by/content/serebryanaya-svadba-laterna-magica-audio Серебряная Свадьба «Laterna Magica» (+аудио) | Experty.by — белорусская музыка<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.belgazeta.by/ru/2012_04_30/life/23962/ |title=CD-обзор: «Серебряная свадьба» — «Laterna Magica». Радости жизни. № 17 (842) 30 апреля 2012 г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=8 студзеня 2017 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923164448/http://www.belgazeta.by/ru/2012_04_30/life/23962/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.nneformat.ru/reviews/?id=7156 СЕРЕБРЯНАЯ СВАДЬБА — «Laterna Magica» | Рецензии | Наш НеФормат<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://volna.afisha.ru/archive/zvukvokrug2404/ Звук вокруг: Pompeya, Bear in Heaven, «Серебряная свадьба», The Monochrome Set, Мейси Грей и — Архив — Афиша-Волна<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * 2014 — Ag (максі-сінгл)<ref>[http://ultra-music.com/articles/interview/22868 «Серебряная свадьба»: «У многих слушателей будет желание нас поколотить» ‹ Ultra-Music<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * 2015 — Музыка — всё!<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-09-19|title = "Серебряная свадьба" выпустила альбом "Музыка – всё!" (+слушать)|url = http://www.experty.by/content/serebryanaya-svadba-vypustila-albom-muzyka-vse-slushat}}</ref> === Удзел у зборніках === * «[[Тузін. Перазагрузка]]» ([[2009 год у гісторыі музыкі|2009]]), трэк «Новы мост» == Фільмаграфія == * «Жизнь взаймы» драма, Расія, 2008 год — гурт сыграў ролю музыкаў у доме адпачынку, якія выконваюць песні «Разлука» і «Тайна». * «Свадьба», лірычная камедыя, Расія, 2008 год — саўндтрэк да фільма. * «Реальный папа», камедыя, Расія, 2008 год — гурт грае ў кавярні. * «Козья хатка», мультфільм, Расія, 2009 год — гучыць песня гурта. *«[[Свята, якое заўсёды]]» (Беларусь, 2012) — дакументальны фільм пра гурт. *«Катя и Вася идут в школу», дакументальны, Расія, 2020 год — гучыць песня гурта. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.discogs.com/artist/3646339-Серебряная-Свадьба «Серебряная свадьба»] на сайце [[Discogs]] * [https://music.yandex.ru/artist/1046189/albums «Серебряная свадьба»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925201711/https://music.yandex.ru/artist/1046189/albums |date=25 верасня 2015 }} на сэрвісе «[[Яндекс.Музыка]]» * [https://serebryanayasvadba.kroogi.com/music?locale=ru «Серебряная свадьба»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170531224332/http://serebryanayasvadba.kroogi.com/music?locale=ru |date=31 мая 2017 }} на сайце [[Kroogi]] * [http://notre-france.livejournal.com/profile «Серебряная свадьба»] ў «[[Живой журнал|ЖЖ]]» * [http://www.zvuki.ru/A/P/58960/review/ «Серебряная свадьба»] на сайце «[[Звуки.ру]]» * [http://www.experty.by/category/artisty/serebryanaya-svadba «Серебряная свадьба»] на сайце [[Experty.by]] * [http://naviny.by/rubrics/culture/2007/05/28/ic_articles_117_151122/ Нашыя рамантыкі прыгараднага шансона едуць заваёўваць парыжскія кабакі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171217063209/http://naviny.by/rubrics/culture/2007/05/28/ic_articles_117_151122 |date=17 снежня 2017 }} * [http://naviny.by/rubrics/culture/2008/04/13/ic_articles_117_156566/ Спяваючыя акторы разбаўляюць айчынную поп-сцэну нефарматам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517124156/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/04/13/ic_articles_117_156566 |date=17 мая 2017 }} * [http://naviny.by/rubrics/culture/2009/04/23/ic_articles_117_162290/ «Серебряная свадьба» стала ўдзельнікам «Перазагрузкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170101235330/http://naviny.by/rubrics/culture/2009/04/23/ic_articles_117_162290 |date=1 студзеня 2017 }} * [http://naviny.by/rubrics/style/2007/06/09/ic_articles_119_151334/ Fashion Night у валёнках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100613010755/http://naviny.by/rubrics/style/2007/06/09/ic_articles_119_151334 |date=13 чэрвеня 2010 }} * [http://torf.tv/video/SerebrSvadba1 Інтэрв'ю Святланы Бень] тэлеканалу «Торф ТВ» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ся­рэб­ра­нае вяселле}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2005 годзе]] 4jc98wfg1uj0wv8jaahmkkbudwumkzg Сербская прагрэсіўная партыя 0 453909 5192319 4800755 2026-09-03T09:45:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192319 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Прагрэсіўная партыя}} {{Партыя | назва партыі = Сербская прагрэсіўная партыя | назва на мове арыгінала = {{lang-sr|Српска напредна странка}} | лагатып = Serbian Progressive Party logo.svg | шырыня лагатыпа = 200пкс | лідар = [[Аляксандр Вучыч]] | дата заснавання = [[21 кастрычніка]] [[2008]] | дата роспуску = | саюзнікі = {{Сцяг|Расійская Федэрацыя}} [[Адзіная Расія]] <br />{{Сцяг|Аўстрыя}} [[Аўстрыйская партыя свабоды]]<ref>[http://www.fpoe.at/news/detail/news/fpoe-abkommen-mit-sns/?cHash=d64f68bf3097477bd16409b2a73d8009 Fpo.at : FPO: Abkommen mit SNS<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref><ref>http://www.right-world.net/news/527 - Правыя Аўстрыі і Сербіі падпісалі дагавор аб партнёрстве</ref> | ідэалогія = [[нацыянал-кансерватызм]]<br/>[[папулізм]]<br/>[[Еўрапейскія каштоўнасці|пан'еўрапеізм]] | колькасць членаў = | партыйны друк = | Месцаў у ніжняй палаце = {{Партыя/Месцы|104|250|#000099}} | Месцаў у ніжняй палаце_параметр = [[Парламент Сербіі|Народнай Скупшчыне]] | штаб-кватэра = [[Бялград]] | дэвіз = | гімн = | асобы = Члены Сербскай прагрэсіўнай партыі | афіцыйны сайт = http://www.srpskanaprednastranka.org }} '''Сербская прагрэсіўная партыя''' — сербская [[палітычная партыя]], створаная ў кастрычніку [[2008]] года былым лідарам [[Сербская радыкальная партыя|сербскіх радыкалаў]] [[Томіслаў Нікаліч|Томіславам Нікалічам]] у выніку партыйнага канфлікту ў [[Сербская радыкальная партыя|Радыкальнай партыі]] паміж Нікалічам і [[Воіслаў Шэшаль|Воіславам Шэшалем]]. Сербская прагрэсіўная партыя атрымала пераканаўчую перамогу на датэрміновых выбарах у Парламент Сербіі, якія адбыліся 16 сакавіка 2014 года. Партыі ўдалося заручыцца падтрымкай амаль 50 % выбаршчыкаў, і такім чынам, яна займае 160 з 250 месцаў у Народнай Скупшчыне. Па ідэалогіі лічыцца кансерватыўнай і сербскай нацыяналістычнай, аднак выступае за [[Сербія і Еўрапейскі саюз|ўваходжанне]] [[Сербія|Сербіі]] ў [[ЕС]]. == Супрацоўніцтва з «Адзінай Расіяй» == [[27 кастрычніка]] [[2010]] года ў Санкт-Пецярбургу было падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве паміж партыяй «[[Адзіная Расія]]» і Сербскай прагрэсіўнай партыяй. З расійскага боку ў цырымоніі прыняў удзел старшыня вышэйшага савета «[[Адзіная Расія|Адзінай Расіі]]», старшыня Дзяржаўнай Думы РФ [[Барыс Грызлоў]], з сербскага — старшыня Сербскай прагрэсіўнай партыі [[Томіслаў Нікаліч]]. Партыі дамовіліся кансультавацца і абменьвацца інфармацыяй па актуальных пытаннях. [[Файл:Nikolić & Vučić 2008.jpg|thumb|250px| [[Томіслаў Нікаліч]] і [[Аляксандр Вучыч]]]] == Праграма партыі == Праграма сербскай прагрэсіўнай партыі будуецца на 10 асноўных прынцыпах<ref>{{Cite web |url=http://www.sns.org.rs/%D1%81%D1%80/2010-06-05-00-10-55.html |title=Праграма Сербскай прагрэсіўнай партыі |access-date=23 сакавіка 2017 |archive-date=12 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212065002/http://www.sns.org.rs/%D1%81%D1%80/2010-06-05-00-10-55.html |url-status=dead }}</ref>: # Абарона тэрытарыяльнай цэласнасці [[Сербія|Сербіі]]. # Дапамога сербскаму народу за межамі меж Сербіі, асабліва на тэрыторыі былой [[СФРЮ|Югаславіі]]. # Барацьба за фарміраванне стабільнага стану, у якім вяршэнства закона і павага да канстытуцыі будзе асновай дзяржаўнага кіравання. # Барацьба за выкананне канстытуцыі, міжнародных дагавораў і захаванне правоў нацыянальных меншасцей. # Павышэнне ролі Сербіі ў свеце, быць мостам паміж захадам і ўсходам. # Ваенны нейтралітэт. Толькі лагічныя дзеянні ў перыяд абвастрэнняў паміж [[Расія|Расіяй]] і [[НАТА]]. # Барацьба са злачыннасцю і [[карупцыя|карупцыяй]]. # Эканамічны росквіт і скарачэнне беспрацоўя. # Сацыяльная справядлівасць. # Роўнае рэгіянальнае развіццё і [[дэцэнтралізацыя]] Сербіі. {{зноскі}} {{Палітычныя партыі Сербіі}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Сербіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 2008 годзе]] 9qcltmeo9akk8qcwogtu6ffttxk60eo Аксай (Атыраўская вобласць) 0 550883 5191978 4976975 2026-09-02T12:04:25Z Autumndancer 168015 5191978 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аксай}} {{НП-Казахстан}} '''Аксай''' ({{lang-kz|Ақсай}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Аксайскай сельскай акругі. Код КАТА — 231033100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1147 чалавек (562 мужчыны і 585 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1671 чалавек (829 мужчын і 842 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 1gthvz5w8y0zktvngqgi481er5bmi10 Акжар (Атыраўская вобласць) 0 550884 5191977 4976935 2026-09-02T12:03:53Z Autumndancer 168015 5191977 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акжар}} {{НП-Казахстан}} '''Акжар''' ({{lang-kz|Ақжар}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Аксайскай сельскай акругі. Код КАТА — 231033200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2406 чалавек (1179 мужчын і 1227 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3337 чалавек (1609 мужчын і 1728 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] cuta319a5z63a4f7tg7e36ztu0q22j1 Кызыл-Балык 0 550885 5191981 4977183 2026-09-02T12:06:22Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Атырау (сяло)]] у [[Кызыл-Балык]]: новая назва 4977183 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Атырау |казахская назва = Атырау |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Атырау |раён у табліцы = |від селішча = Сельская акруга |селішча = Атыраўская сельская акруга |селішча ў табліцы = Атыраўская сельская акруга{{!}}Атыраўская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 2202 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 231035100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Атырау''' ({{lang-kz|Атырау}}) — сяло ў [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Атыраўскай сельскай акругі. Код КАТА — 231035100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 2347 чалавек (1180 мужчын і 1167 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2202 чалавекі (1184 мужчыны і 1018 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] e0m2wea0nonhcpkkycjgp8egunja76f 5191984 5191981 2026-09-02T12:07:16Z Autumndancer 168015 5191984 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кызыл-Балык''', да 2022 года - '''Атырау''' ({{lang-kz|Атырау}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Атыраўскай сельскай акругі. Код КАТА — 231035100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2347 чалавек (1180 мужчын і 1167 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2202 чалавекі (1184 мужчыны і 1018 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 8y95ba6za5gkdbjjqwmq3htwckfphxg 5191985 5191984 2026-09-02T12:07:32Z Autumndancer 168015 5191985 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кызыл-Балык''', да 2022 года — '''Атырау''' ({{lang-kz|Атырау}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Атыраўскай сельскай акругі. Код КАТА — 231035100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2347 чалавек (1180 мужчын і 1167 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2202 чалавекі (1184 мужчыны і 1018 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] mco1nen9j35btrg5r157ebmixmgo9s8 Жанаталап (Атыраўская вобласць) 0 550886 5192002 4977738 2026-09-02T12:16:55Z Autumndancer 168015 5192002 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жанаталап}} {{НП-Казахстан}} '''Жанаталап''' ({{lang-kz|Жаңаталап}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Атыраўскай сельскай акругі. Код КАТА — 231035200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1511 чалавек (776 мужчын і 735 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2605 чалавек (1306 мужчын і 1299 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] fk6shrjzbqbr3tlqodc9i5ybpm2ixcs Курмангазы (Атыраўская вобласць) 0 550887 5192007 4978821 2026-09-02T12:18:45Z Autumndancer 168015 5192007 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Курмангазы (значэнні)}} {{НП-Казахстан}} '''Курмангазы''' ({{lang-kz|Құрманғазы}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Атыраўскай сельскай акругі. Код КАТА — 231035300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1088 чалавек (547 мужчын і 541 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2015 чалавек (1001 мужчына і 1014 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] azaaoaliole5uwuh6cpwlaknyqiwypd Акжайык (гарадская адміністрацыя Атырау) 0 550889 5191976 5061206 2026-09-02T12:03:18Z Autumndancer 168015 5191976 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Акжайык}} {{НП-Казахстан}} '''Акжайык''' ({{lang-kz|Ақжайық}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Балыкшынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 231037200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1888 чалавек (885 мужчын і 1003 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 2191 чалавек (1062 мужчыны і 1129 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] dbjvryf9jq6ldox4sw0dhsl3b8evt1l Воднікава 0 550890 5191990 4977503 2026-09-02T12:10:57Z Autumndancer 168015 5191990 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Воднікава''' ({{lang-kz|Водниково}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Балыкшынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 231037300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 450 чалавек (220 мужчын і 230 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 629 чалавек (298 мужчын і 331 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] e0ljx9sy8rjm88mqwctk0ft8fynb4pn Какарна (гарадская адміністрацыя Атырау) 0 550891 5192006 5081828 2026-09-02T12:18:09Z Autumndancer 168015 5192006 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Какарна}} {{НП-Казахстан}} '''Какарна''' ({{lang-kz|Көкарна}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Балыкшынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 231037400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1082 чалавекі (552 мужчыны і 530 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2534 чалавекі (1274 мужчыны і 1260 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 7qqog38gvuqvbmx29og4avh4ekikgr3 Курсай (Атыраўская вобласць) 0 550892 5192020 4978824 2026-09-02T12:25:28Z Autumndancer 168015 5192020 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Курсай''' ({{lang-kz|Құрсай}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Балыкшынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 231037500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2465 чалавек (1184 мужчыны і 1281 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3062 чалавекі (1484 мужчыны і 1578 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 8ls48ap8jqzpetjqlc48d3gq3u3q750 Геолаг (аул) 0 550893 5191991 4977524 2026-09-02T12:11:15Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Геолаг (сяло)]] у [[Геолаг (аул)]] 4977524 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Геолаг |казахская назва = Геолог |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Атырау |раён у табліцы = |від селішча = Сельская акруга |селішча = Геолагская сельская акруга |селішча ў табліцы = Геолагская сельская акруга{{!}}Геолагская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 8256 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 231039100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Геолаг''' ({{lang-kz|Геолог}}) — сяло ў [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Геолагскай сельскай акругі. Код КАТА — 231039100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 4108 чалавек (1992 мужчыны і 2116 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 8256 чалавек (4065 мужчын і 4191 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] fnikr5xf3kt9cbxgfwgbw73ns0plqhs 5192000 5191991 2026-09-02T12:15:39Z Autumndancer 168015 5192000 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Геолаг}} {{НП-Казахстан}} '''Геолаг''' ({{lang-kz|Геолог}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Геолагскай сельскай акругі. Код КАТА — 231039100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4108 чалавек (1992 мужчыны і 2116 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 8256 чалавек (4065 мужчын і 4191 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] lwy9rkf16069ee08f2juor9pdo346ii Бірлік (гарадская адміністрацыя Атырау) 0 550894 5191989 4977407 2026-09-02T12:10:30Z Autumndancer 168015 5191989 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бірлік}} {{НП-Казахстан}} '''Бірлік''' ({{lang-kz|Бірлік}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Геолагскай сельскай акругі. Код КАТА — 231039200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1623 чалавекі (820 мужчын і 803 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2839 чалавек (1416 мужчын і 1423 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] j9t0wvbitt04j9sqhq7ur1fnv3808n0 Карабатан 0 550895 5192005 4978083 2026-09-02T12:17:41Z Autumndancer 168015 5192005 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Карабатан''' ({{lang-kz|Қарабатан}}) — станцыя ў [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Геолагскай сельскай акругі. Код КАТА — 231039300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцва станцыі складала 107 чалавек (54 мужчыны і 53 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 135 чалавек (67 мужчын і 68 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] sr7fc9xgthya33tuzxvdkho4ed4bdpk Новакірпічнае 0 550896 5192021 4979123 2026-09-02T12:26:12Z Autumndancer 168015 5192021 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Новакірпічнае''' ({{lang-kz|Новокирпичное}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Геолагскай сельскай акругі. Код КАТА — 231039400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 276 чалавек (126 мужчын і 150 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 211 чалавек (108 мужчын і 103 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 3riufddpzt96fpx2wt0fzecfpef3vv8 Раз’езд 496 0 550897 5192024 4979314 2026-09-02T12:27:30Z Autumndancer 168015 5192024 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Раз’езд 496''' ({{lang-kz|рзд.496}}) — раз’езд у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Геолагскай сельскай акругі. Код КАТА — 231039500<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва раз’езда складала 88 чалавек (45 мужчын і 43 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у раз’ездзе пражывалі 92 чалавекі (54 мужчыны і 38 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] rtr5y8xa6rm4c9sftyrngt1nc3dy8pf Тэндык 0 550898 5192034 4980804 2026-09-02T12:30:47Z Autumndancer 168015 5192034 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Тэндык''' ({{lang-kz|Теңдік}}) — станцыя ў [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Геолагскай сельскай акругі. Код КАТА — 231039700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцва станцыі складала 131 чалавек (63 мужчыны і 68 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 183 чалавекі (102 мужчыны і 81 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] lzh0es73msg027eiq2dx1s6cx6yh1c4 Дамба (аул) 0 550899 5191994 5061207 2026-09-02T12:12:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дамба (сяло)]] у [[Дамба (аул)]] 5061207 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дамба (значэнні)}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Дамба |казахская назва = Дамба |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Атырау |раён у табліцы = |від селішча = Сельская акруга |селішча = Дамбінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Дамбінская сельская акруга{{!}}Дамбінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1152 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 231043100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Дамба''' ({{lang-kz|Дамба}}) — сяло ў [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Дамбінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231043100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1967 чалавек (954 мужчыны і 1013 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1152 чалавекі (570 мужчын і 582 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] th6ebayr1bystvrwa96ue0mkokntzrj 5191996 5191994 2026-09-02T12:12:41Z Autumndancer 168015 5191996 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дамба (значэнні)}} {{НП-Казахстан}} '''Дамба''' ({{lang-kz|Дамба}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Дамбінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231043100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1967 чалавек (954 мужчыны і 1013 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1152 чалавекі (570 мужчын і 582 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] izjco8ttyc3dfsofu52bcjw2704cbjh Пяшной 0 550900 5192022 4979273 2026-09-02T12:26:54Z Autumndancer 168015 5192022 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Пяшной''' ({{lang-kz|Пешной}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Дамбінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231043200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == Паводле дадзеных 1999 года, у ауле не было пастаяннага насельніцтва<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 77 чалавек (40 мужчын і 37 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] hbp3lbrqllvpbqec7k8w10aud53cc9q 5192023 5192022 2026-09-02T12:27:10Z Autumndancer 168015 5192023 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Пяшной''' ({{lang-kz|Пешной}}) — скасаваны [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіўся ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Дамбінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231043200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == Паводле дадзеных 1999 года, у ауле не было пастаяннага насельніцтва<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 77 чалавек (40 мужчын і 37 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] h82j0ssrq3p0t9e82kq6019enkh1osp Амангельды (гарадская адміністрацыя Атырау) 0 550901 5191979 4977093 2026-09-02T12:05:03Z Autumndancer 168015 5191979 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Амангельды}} {{НП-Казахстан}} '''Амангельды''' ({{lang-kz|Амангелді}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Дамбінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231043300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 478 чалавек (242 мужчыны і 236 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1814 чалавек (863 мужчыны і 951 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 50vpg92vy67djtwds0i7z6fdm1r5i4r Еркінкала 0 550902 5192001 4977629 2026-09-02T12:16:18Z Autumndancer 168015 5192001 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Еркінкала''' ({{lang-kz|Еркінқала}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Еркінкалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231045100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2536 чалавек (1247 мужчын і 1289 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3333 чалавекі (1668 мужчын і 1665 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] bd2h2dp1e56ysmv23hqfn8883fi7ap9 Ракуша 0 550903 5192026 4979340 2026-09-02T12:28:04Z Autumndancer 168015 5192026 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ракуша''' ({{lang-kz|Ракуша}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Еркінкалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231045200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1166 чалавек (586 мужчын і 580 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1805 чалавек (875 мужчын і 930 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] gykdkmbzdvfb27m37rsir741xvjprmh Жумыскер (Атыраўская вобласць) 0 550904 5192004 4977811 2026-09-02T12:17:22Z Autumndancer 168015 5192004 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жумыскер}} {{НП-Казахстан}} '''Жумыскер''' ({{lang-kz|Жұмыскер}}) — пасёлак у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Жумыскерскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 231047100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 4702 чалавекі (2263 мужчыны і 2439 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 9498 чалавек (4732 мужчыны і 4766 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 7umh4ksfxg6vihps3t2ej9959k4lyev Рэмбаза (Атыраўская вобласць) 0 550905 5192027 4979357 2026-09-02T12:28:31Z Autumndancer 168015 5192027 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Рэмбаза''' ({{lang-kz|Рембаза}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Жумыскерскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 231047200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1993 чалавекі (964 мужчыны і 1029 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2625 чалавек (1273 мужчыны і 1352 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] otj6ci3420htj7ssqok7yru8n8lidlf Таскала (Атыраўская вобласць) 0 550906 5192032 4979664 2026-09-02T12:30:29Z Autumndancer 168015 5192032 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Таскала''' ({{lang-kz|Тасқала}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кенузекскай сельскай акругі. Код КАТА — 231049100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1668 чалавек (810 мужчын і 858 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 2971 чалавек (1560 мужчын і 1411 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] k4nzocak84wqg16b2rkk5fim6cb9325 Тамарлы 0 550907 5192030 4979622 2026-09-02T12:29:43Z Autumndancer 168015 5192030 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Тамарлы''' ({{lang-kz|Томарлы}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Каіршахцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231053100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3050 чалавек (1503 мужчыны і 1547 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 5036 чалавек (2494 мужчыны і 2542 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 694itnbnq6e5j2qwfprclkslt1kt8zx Бесікты 0 550908 5191988 4977379 2026-09-02T12:09:57Z Autumndancer 168015 5191988 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Бесікты''' ({{lang-kz|Бесікті}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Каіршахцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231053200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 856 чалавек (432 мужчыны і 424 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1021 чалавек (499 мужчын і 522 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 72tgefzyoxyyy5watib205eyl5fwz2w Талкайран 0 550909 5192029 4979615 2026-09-02T12:29:09Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5192029 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Талкайран''' ({{lang-kz|Талқайран}}) — [[аул]] у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Уваходзіць у склад Каіршахцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 231053300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 721 чалавек (374 мужчыны і 347 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 935 чалавек (472 мужчыны і 463 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 36b2ukn9qvzihlmcl034riyniawu58i Тургызба (Жэмская сельская акруга) 0 550911 5192051 4980789 2026-09-02T12:39:44Z Autumndancer 168015 5192051 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тургызба}} {{НП-Казахстан}} '''Тургызба''' ({{lang-kz|Тұрғызба}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жэмскай сельскай акругі. Код КАТА — 233635100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2483 чалавекі (1285 мужчын і 1198 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2846 чалавек (1450 мужчын і 1396 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] 0lfzhyat43obihtdkqkz8h431h72mfl Кайсары 0 550914 5192037 4977965 2026-09-02T12:32:42Z Autumndancer 168015 5192037 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кайсары''' ({{lang-kz|Қойсары}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жэмскай сельскай акругі. Код КАТА — 233635400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 100 чалавек (53 мужчыны і 47 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 106 чалавек (48 мужчын і 58 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] o3e12xuqvjdxmd5stnyn4vy9504ta6y Шакпартагай 0 550915 5192054 4980977 2026-09-02T12:41:20Z Autumndancer 168015 5192054 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Шакпартагай''' ({{lang-kz|Шоқпартоғай}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Караарнінскай сельскай акругі. Код КАТА — 233637100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2478 чалавек (1252 мужчыны і 1226 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2789 чалавек (1460 мужчын і 1329 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] jjjh06s34ibpp0sepww2hndx5hesh1c Жана Каратон 0 550916 5192036 4977703 2026-09-02T12:32:17Z Autumndancer 168015 5192036 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жана Каратон''' ({{lang-kz|Жаңа Қаратон}}) — пасёлак у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Жана Каратонскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 10 км к западу ад цэнтра горада [[Кульсары]]. Код КАТА — 233639100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 6350 чалавек (3178 мужчын і 3172 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 6038 чалавек (2913 мужчын і 3125 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] 8l5hzn000su2a0j8bdgcvpud0qmjs20 Тургызба (Касчагілская сельская акруга) 0 550919 5192053 4980790 2026-09-02T12:40:34Z Autumndancer 168015 5192053 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тургызба}} {{НП-Казахстан}} '''Тургызба''' ({{lang-kz|Тұрғызба}}) — скасаваны [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіў у склад Касчагілскай сельскай акругі. Код КАТА — 233643400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 198 чалавек (109 мужчын і 89 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 126 чалавек (71 мужчына і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] ch0ss7fu27fawzg5zaubclfd1ag836r Майкамген 0 550920 5192049 4978943 2026-09-02T12:38:40Z Autumndancer 168015 5192049 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Майкамген''' ({{lang-kz|Майкомген}}) — [[аул]] у [[Жылыойскі раён|Жылыойскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Майкамгенскай сельскай акругі. Код КАТА — 233645100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1038 чалавек (525 мужчын і 513 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 379 чалавек (210 мужчын і 169 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] j9u4btnwr2gjhyotscnosgopw5tey3q Індэрбор 0 550922 5192056 4977901 2026-09-02T12:42:54Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Індэрборскі]] у [[Індэрбор]]: памылка 4977901 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = пасёлак |беларуская назва = Індэрборскі |казахская назва = Индербор |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Атыраўская вобласць |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = Індэрскі раён |раён у табліцы = Індэрскі раён{{!}}Індэрскі |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Індэрборская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Індэрборская пасялковая адміністрацыя{{!}}Індэрборская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 12915 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 234030100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Індэрборскі''' ({{lang-kz|Индербор}}) — пасёлак у [[Індэрскі раён|Індэрскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Індэрборскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 234030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 11433 чалавекі (5694 мужчыны і 5739 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 12915 чалавек (6414 мужчын і 6501 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Індэрскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Індэрскага раёна]] 6pnwcm1ljkb3eo6xljbp4ncah3kuzro 5192059 5192056 2026-09-02T12:43:37Z Autumndancer 168015 5192059 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Індэрборскі''' ({{lang-kz|Индербор}}) — пасёлак у [[Індэрскі раён|Індэрскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Індэрборскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 234030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 11433 чалавекі (5694 мужчыны і 5739 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 12915 чалавек (6414 мужчын і 6501 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Індэрскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Індэрскага раёна]] jrdnyju3lz8d35mkwe76nl9slq1dfhv Шаблон:НП гарадской адміністрацыі Атырау 10 550951 5191986 3751469 2026-09-02T12:08:20Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5191986 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Атырау |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Атырау]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акжайык (гарадская адміністрацыя Атырау)|Акжайык]] •}} {{nobr| [[Акжар (Атыраўская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Аксай (Атыраўская вобласць)|Аксай]] •}} {{nobr| [[Амангельды (гарадская адміністрацыя Атырау)|Амангельды]] •}} {{nobr| [[Атырау]] •}} {{nobr| [[Балыкшы]] •}} {{nobr| [[Бесікты]] •}} {{nobr| [[Бірлік (гарадская адміністрацыя Атырау)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Воднікава]] •}} {{nobr| [[Геолаг (сяло)|Геолаг]] •}} {{nobr| [[Дамба (сяло)|Дамба]] •}} {{nobr| [[Еркінкала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Атыраўская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жумыскер (Атыраўская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr| [[Карабатан]] •}} {{nobr| [[Какарна (гарадская адміністрацыя Атырау)|Какарна]] •}} {{nobr| [[Курмангазы (Атыраўская вобласць)|Курмангазы]] •}} {{nobr| [[Курсай (Атыраўская вобласць)|Курсай]] •}} {{nobr| [[Кызыл-Балык]] •}} {{nobr| [[Новакірпічнае]] •}} {{nobr| ''[[Пяшной]]'' •}} {{nobr| [[Раз’езд 496]] •}} {{nobr| [[Ракуша]] •}} {{nobr| [[Рэмбаза (Атыраўская вобласць)|Рэмбаза]] •}} {{nobr| [[Талкайран]] •}} {{nobr| [[Тамарлы]] •}} {{nobr| [[Таскала (Атыраўская вобласць)|Таскала]] •}} {{nobr| [[Тэндык]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> qqbzls89gvyz1cvqev68sdyq5n2gcpx 5191987 5191986 2026-09-02T12:09:17Z Autumndancer 168015 5191987 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Атырау |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Атырау]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акжайык (гарадская адміністрацыя Атырау)|Акжайык]] •}} {{nobr| [[Акжар (Атыраўская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Аксай (Атыраўская вобласць)|Аксай]] •}} {{nobr| [[Амангельды (гарадская адміністрацыя Атырау)|Амангельды]] •}} {{nobr| [[Атырау]] •}} {{nobr| [[Балыкшы (пасёлак)|Балыкшы]] •}} {{nobr| [[Бесікты]] •}} {{nobr| [[Бірлік (гарадская адміністрацыя Атырау)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Воднікава]] •}} {{nobr| [[Геолаг (сяло)|Геолаг]] •}} {{nobr| [[Дамба (сяло)|Дамба]] •}} {{nobr| [[Еркінкала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Атыраўская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жумыскер (Атыраўская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr| [[Карабатан]] •}} {{nobr| [[Какарна (гарадская адміністрацыя Атырау)|Какарна]] •}} {{nobr| [[Курмангазы (Атыраўская вобласць)|Курмангазы]] •}} {{nobr| [[Курсай (Атыраўская вобласць)|Курсай]] •}} {{nobr| [[Кызыл-Балык]] •}} {{nobr| [[Новакірпічнае]] •}} {{nobr| ''[[Пяшной]]'' •}} {{nobr| [[Раз’езд 496]] •}} {{nobr| [[Ракуша]] •}} {{nobr| [[Рэмбаза (Атыраўская вобласць)|Рэмбаза]] •}} {{nobr| [[Талкайран]] •}} {{nobr| [[Тамарлы]] •}} {{nobr| [[Таскала (Атыраўская вобласць)|Таскала]] •}} {{nobr| [[Тэндык]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> atwy8nacdju76zgtzlz0726fqejebct 5191993 5191987 2026-09-02T12:11:42Z Autumndancer 168015 5191993 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Атырау |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Атырау]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акжайык (гарадская адміністрацыя Атырау)|Акжайык]] •}} {{nobr| [[Акжар (Атыраўская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Аксай (Атыраўская вобласць)|Аксай]] •}} {{nobr| [[Амангельды (гарадская адміністрацыя Атырау)|Амангельды]] •}} {{nobr| [[Атырау]] •}} {{nobr| [[Балыкшы (пасёлак)|Балыкшы]] •}} {{nobr| [[Бесікты]] •}} {{nobr| [[Бірлік (гарадская адміністрацыя Атырау)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Воднікава]] •}} {{nobr| [[Геолаг (аул)|Геолаг]] •}} {{nobr| [[Дамба (аул)|Дамба]] •}} {{nobr| [[Еркінкала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Атыраўская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жумыскер (Атыраўская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr| [[Карабатан]] •}} {{nobr| [[Какарна (гарадская адміністрацыя Атырау)|Какарна]] •}} {{nobr| [[Курмангазы (Атыраўская вобласць)|Курмангазы]] •}} {{nobr| [[Курсай (Атыраўская вобласць)|Курсай]] •}} {{nobr| [[Кызыл-Балык]] •}} {{nobr| [[Новакірпічнае]] •}} {{nobr| ''[[Пяшной]]'' •}} {{nobr| [[Раз’езд 496]] •}} {{nobr| [[Ракуша]] •}} {{nobr| [[Рэмбаза (Атыраўская вобласць)|Рэмбаза]] •}} {{nobr| [[Талкайран]] •}} {{nobr| [[Тамарлы]] •}} {{nobr| [[Таскала (Атыраўская вобласць)|Таскала]] •}} {{nobr| [[Тэндык]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> 1l9jn747guj5m91ssgyegi5aqdiqt89 Кульсары 0 550956 5192040 5177214 2026-09-02T12:33:35Z Autumndancer 168015 5192040 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кульсары́''' ({{lang-kk|Құлсары}}) — [[горад]] у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Жылыойскі раён|Жылыойскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Атыраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] shovt3ib5xvbitllnxsqahjb3f9ofuz 5192041 5192040 2026-09-02T12:34:45Z Autumndancer 168015 5192041 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кульсары́''' ({{lang-kk|Құлсары}}) — [[горад]] у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Жылыойскі раён|Жылыойскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]]. Размешчаны за 91 км ад ракі [[Эмба (рака|Эмба]] і за 230 км на ўсход ад абласнога цэнтра горада [[Атырау]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Атыраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] 16l8sccyziv02e9phrkxe6wgoxytf6t 5192042 5192041 2026-09-02T12:36:34Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5192042 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кульсары́''' ({{lang-kk|Құлсары}}) — [[горад]] у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Жылыойскі раён|Жылыойскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]]. Размешчаны за 91 км ад ракі [[Эмба (рака)|Эмба]] і за 230 км на ўсход ад абласнога цэнтра горада [[Атырау]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гісторыя == Заснаваны ў 1937 годзе як пасёлак нафтавікоў разам з выяўленнем буйных запасаў нафты і газу. Распрацоўка радовішча пачалося ў 1938—1940 гадах. З 1941 года рабочы пасёлак. З 1954 года — раённы цэнтр. У 1986 годзе адбылася аварыя на Тэнгізскім радовішчы, для ліквідацыі якой спатрэбілася прымяніць падземны ядзерны выбух. Пазней горад Кульсары стаў нафтавым цэнтрам Казахстана. {{зноскі}} {{НП Жылыойскага раёна}} [[Катэгорыя:Гарады Атыраўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жылыойскага раёна]] tgrjz5ckiaucb4wee5j71ljthkdcfr7 Шаблон:НП Індэрскага раёна 10 550959 5192060 3751493 2026-09-02T12:44:02Z Autumndancer 168015 удакладненне 5192060 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Індэрскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Індэрскі раён|Індэрскага раёна]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акала (Атыраўская вобласць)|Акала]] •}} {{nobr| [[Актан (Атыраўская вобласць)|Актан]] •}} {{nobr| [[Бадэне (Атыраўская вобласць)|Бадэне]] •}} {{nobr| [[Бухар (Атыраўская вобласць)|Бухар]] •}} {{nobr| [[Елтай (Атыраўская вобласць)|Елтай]] •}} {{nobr| [[Есбол (Індэрскі раён)|Есбол]] •}} {{nobr| [[Жарсуат (Атыраўская вобласць)|Жарсуат]] •}} {{nobr| [[Індэрбор]] •}} {{nobr| [[Кактагай (Атыраўская вобласць)|Кактагай]] •}} {{nobr| [[Кетэбай (Атыраўская вобласць)|Кетэбай]] •}} {{nobr| [[Курылыс (Атыраўская вобласць)|Курылыс]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Індэрскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Орлік (Атыраўская вобласць)|Орлік]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Атыраўская вобласць)|Ынтымак]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Індэрскі раён]] </noinclude> c8u6i1ipd13jlzikoc6tdws6oi2blap Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга) 0 560137 5192063 4978797 2026-09-02T12:51:37Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Куланутпес (Куланутпеская сельская акруга)]] у [[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)]]: памылка, ёсць НП з правільнай назвай 4978797 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Куланутпес}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Куланутпес |казахская назва = Құланөтпес |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Нурынскі раён |раён у табліцы = Нурынскі раён{{!}}Нурынскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Куланутпеская сельская акруга |селішча ў табліцы = Куланутпеская сельская акруга{{!}}Куланутпеская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 236 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 355263100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Куланутпес''' ({{lang-kz|Құланөтпес}}) — сяло ў [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Куланутпескай сельскай акругі. Код КАТА — 355263100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 565 чалавек (278 мужчын і 287 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 236 чалавек (130 мужчын і 106 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] e532mgfju2uwmmxhbjczdyrd140dw23 5192066 5192063 2026-09-02T12:52:40Z Autumndancer 168015 5192066 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Куланатпес}} {{НП-Казахстан}} '''Куланутпес''' ({{lang-kz|Құланөтпес}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Куланутпескай сельскай акругі. Код КАТА — 355263100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 565 чалавек (278 мужчын і 287 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 236 чалавек (130 мужчын і 106 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] d7yipf8hpjboa77hvh7k1wz1844idvz Тыкенекты 0 560145 5192069 4979685 2026-09-02T12:54:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ткенекты]] у [[Тыкенекты]]: памылка 4979685 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ткенекты |казахская назва = Тікенекті |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Нурынскі раён |раён у табліцы = Нурынскі раён{{!}}Нурынскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Сарыазенская сельская акруга |селішча ў табліцы = Сарыазенская сельская акруга{{!}}Сарыазенская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 228 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 355271100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ткенекты''' ({{lang-kz|Тікенекті}}) — сяло ў [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сарыазенскай сельскай акругі. Код КАТА — 355271100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 587 чалавек (280 мужчын і 307 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 228 чалавек (108 мужчын і 120 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] mu6lb2qv3cdb60atvrck0ysccghdtkr 5192073 5192069 2026-09-02T12:55:14Z Autumndancer 168015 5192073 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ткенекты''' ({{lang-kz|Тікенекті}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сарыазенскай сельскай акругі. Код КАТА — 355271100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 587 чалавек (280 мужчын і 307 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 228 чалавек (108 мужчын і 120 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] ewlwurr5ebza6pa2d3biotcr98zw7lp Сезон 2018 ФК Гарадзея 0 580288 5192152 4762168 2026-09-02T17:16:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192152 wikitext text/x-wiki {{Сезон футбольнага клуба | клуб = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] | лагатып = | сезон = 2018 | пасада кіраўніка = Дырэктар | кіраўнік = {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Марчанка|Аляксандр Марчанка]] | трэнер = {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яромка]] | капітан = {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Лебедзеў]] | стадыён = [[Гарадзея (стадыён)|«Гарадзея»]] | умяшчальнасць = 1000 | турнір1 = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая ліга]] | вынік1 = 9 месца | турнір2 = [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Кубак Беларусі 2018/19]] | вынік2 = 1/8 фіналу | бамбардзір = {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Лебедзеў]] (12 галоў) | папярэдні сезон = [[Сезон 2017 ФК Гарадзея|2017]] | наступны сезон = [[Сезон 2019 ФК Гарадзея|2019]] |pattern_la1 = _gorodeya1819h |pattern_b1 = _gorodeya1819h |pattern_ra1 = _gorodeya1819h |pattern_sh1 = _gorodeya1819h |pattern_so1 = |leftarm1 = 008812 |rightarm1 = 008812 |shorts1 = 008812 |socks1 = 008812 |pattern_la2 = _gorodeya1819a |pattern_b2 = _gorodeya1819a |pattern_ra2 = _gorodeya1819a |pattern_sh2 = _gorodeya1819a |pattern_so2 = |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF }} У 2018 годзе футбольны клуб [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах: * [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Чэмпіянаце Беларусі 2018]] (9 месца), * [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Кубку Беларусі 2018/2019]] (паражэнне ў 1/8 фіналу). == Склад каманды == === Ігракі === {{Склад футбольнага клуба}} {{Гулец|2|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Мікалаевіч Ігнаценка|Дзмітрый Ігнаценка]]||1988}} {{Гулец|3|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Павел Пласконны]]||1985}} {{Гулец|4|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сямён Шасцілоўскі]]||1994}} {{Гулец|7|{{Сцяг Арменіі}}|ПА|[[Гукас Пагасян]]<sup>1</sup>||1994}} {{Гулец|8|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сяргей Усеня]]||1988}} {{Гулец|9|{{Сцяг Сербіі}}|Нап|[[Боян Дубаіч]]||1990}} {{Гулец|10|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Лебедзеў]]||1986}} {{Гулец|11|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Арцём Кійко]]<sup>1</sup>||1996}} {{Гулец|13|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Павел Назаранка]]||1995}} {{Гулец|16|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Кірыл Паўлючак]]||1984}} {{Гулец|20|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ілья Коваль]]||1998}} {{Гулец|21|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Юрый Валовік]]||1993}} {{Гулец|22|{{Сцяг Сербіі}}|ПА|[[Іван Петравіч]]<sup>1</sup>||1993}} {{Гулец|23|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Арцём Валовіч]]||1999}} {{Гулец|25|{{Сцяг Расіі}}|ПА|[[Міхаіл Башылаў]]||1993}} {{Гулец|35|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Сяргей Пушнякоў]]||1993}} {{Гулец|72|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Аляксандр Пазняк]]||1994}} {{Падзел складу}} {{Гулец|77|{{Сцяг Сербіі}}|ПА|[[Мілан Ераміч]]<sup>1</sup>||1988}} {{Гулец|84|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Мікалай Раманюк]]||1984}} {{Гулец|85|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Дзмітрый Пархачаў]]<sup>1</sup>||1984}} {{Гулец|88|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Андрэй Варанкоў]]<sup>1</sup>||1989}} {{Гулец|95|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Мацвей Францкевіч]]<sup>1</sup>||1995}} {{Гулец|98|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ілья Баглай]]||1998}} {{Гулец|99|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Уладзіслаў Васілючак]]<sup>1</sup>||1994}} {{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Ягор Аляксеенка]]||1998}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Гулец|1|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Ігар Даўгяла]]||1985}} {{Гулец|7|{{Сцяг Сербіі}}|ПА|[[Андрэя Лазавіч]]||1994}} {{Гулец|11|{{Сцяг Расіі}}|ПА|[[Андрэй Сарокін]]||1996}} {{Гулец|14|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]||1990}} {{Гулец|28|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Мікалай Зянько]]||1989}} {{Гулец|53|{{Сцяг Літвы}}|Аб|[[Эдгарас Жарскіс]]||1994}} {{Гулец|55|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Марцін Арцюх]]||1996}} {{Гулец|77|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Уладзіслаў Завадскі]]||1996}} {{Канец складу}} <sup>1</sup> Футбаліст пакінуў «Гарадзею» (яго нумар можа быць перададзены іншаму іграку) * Пасля рыскі пададзены ігракі, якія прыйшлі ў каманду ў сярэдзіне сезону * Капітан каманды: ** {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Лебедзеў]] === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яромка]] (1967 г.н.) — галоўны трэнер * {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Аляксандравіч Радушка|Алег Радушка]] (1967 г.н.) — старшы трэнер * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Халецкі]] (1984 г.н.) — трэнер * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Гарэлаў]] (1972 г.н.) — трэнер па навукова-метадычнай працы * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Шалай]] (1974 г.н.) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Ананевіч]] (1978 г.н.) — галоўны трэнер дубля == Трансферы == === Зіма 2017—2018 === {{col-begin}} {{col-2}} ==== Прыйшлі ў клуб ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" width=90% !Дата !Пазіцыя !Ігрок !Папярэдні клуб |- |align="center"|20.12.2017<ref>[http://football.by/news/108122.html Василючек на два года продлил контракт с "Неманом" и вновь уедет в аренду в "Городею"]</ref> ||align="center"| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Васілючак]]<sup>1</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- | ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Назаранка]]<sup>1</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |- |align="center"|08.01.2018<ref>[http://football.by/news/108627.html "Городея" арендовала Кийко у минского "Динамо"]</ref> ||align="center"| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Кійко]]<sup>2</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |- |align="center"|11.01.2018<ref>[http://www.football.by/news/108793.html "Городея" официально сообщила об аренде у "Шахтера" Александра Позняка]</ref> ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Пазняк]]<sup>2</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|20.01.2018<ref>[http://football.by/news/109107.html Пушняков стал игроком "Городеи", Сиденко и Белов не подошли клубу]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сяргей Пушнякоў]] || {{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Спартак Юрмала|Спартак]] |- |align="center"|07.02.2018<ref>[http://football.by/news/109671.html Армянский хавбек Погосян стал игроком "Городеи"]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[Гукас Пагасян]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Бананц|Бананц]] |- |align="center"|21.02.2018<ref>[http://football.by/news/110173.html Шестиловский подписал двухлетний контракт с "Городеей"]</ref> ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сямён Шасцілоўскі]]<sup>3</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |- |align="center"|11.03.2018<ref>[http://football.by/news/110785.html "Городея" подписала вратаря Францкевича]</ref> ||align="center"| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мацвей Францкевіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |- |align="center"|17.03.2018<ref>[http://football.by/news/111007.html "Городея" подписала сербского полузащитника Петровича]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Іван Петравіч]] || {{Сцяг Славеніі|20px}} [[ФК Брэжыцы|Брэжыцы]] |- |align="center"|06.04.2018<ref>[http://football.by/news/111681.html Сербский хавбек Ермич стал игроком "Городеи"]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Мілан Ераміч]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Дынама Вране|Дынама (Вране)]] |- |} <sup>1</sup> <small>Падаўжэнне арэнды</small><br/> <sup>2</sup> <small>У арэнду</small><br/> <sup>3</sup> <small>Раней — у арэндзе</small> {{col-2}} ==== Пакінулі клуб ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" width=90% !Дата !Пазіцыя !Ігрок !Новы клуб |- |align="center"|04.12.2017<ref>[http://football.by/news/107581.html Тайнан Велкер покинул "Городею"]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Таянан Велкір]] || {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК Іракліс|Іракліс]] |- |align="center"|28.12.2017<ref name="6_ігракоў">[https://by.tribuna.com/football/1058792348.html Ярославский, Йоксимович, Шидловский и Якубович покидают «Городею»]</ref> ||align="center"| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Хутко]]<sup>1</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]] |- | || align="center"| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Шэрман]]<sup>2</sup> || ''свабодны агент'' |- |align="center"|28.12.2017<ref name="6_ігракоў"/> ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Карбоўскі]]<sup>2</sup> || {{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Рух Высоке Мазавецке|Рух (Высоке Мазавецке)]] |- |align="center"|28.12.2017<ref name="6_ігракоў"/> ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Мілан Ёксімавіч]] || {{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Акурэйры|Акурэйры]] |- |align="center"|28.12.2017<ref name="6_ігракоў"/> ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Шыдлоўскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]] |- |align="center"|28.12.2017<ref name="6_ігракоў"/> ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Вячаслаў Яраслаўскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]] |- |align="center"|28.12.2017<ref name="6_ігракоў"/> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзяніс Якубовіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] |- | || align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сцяпан Кунцэвіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Маладзечна-ДЮСШ-4|Маладзечна-ДЮСШ-4]] |- |align="center"|10.01.2018<ref>[http://football.by/news/108722.html Шибун, Шидловский и Якубович покидают "Городею"]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Міхаіл Шыбун]]<sup>3</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|05.03.2018<ref>[https://by.tribuna.com/football/1060932470.html Завадский перешел в «Славию» на правах аренды]</ref> || align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Завадскі]]<sup>4</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія]] |- |} <sup>1</sup> <small>Раней — у «Граніце» ў арэндзе</small><br/> <sup>2</sup> <small>Раней — у [[ФК Смаргонь|«Смаргоні»]] ў арэндзе</small><br/> <sup>3</sup> <small>З арэнды</small><br/> <sup>4</sup> <small>У арэнду, раней — у [[ФК Смалявічы-СТІ|«Смалявічах-СТІ»]] ў арэндзе</small> {{col-end}} === Лета 2018 === {{col-begin}} {{col-2}} ==== Прыйшлі ў клуб ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" width=90% !Дата !Пазіцыя !Ігрок !Папярэдні клуб |- |align="center"|06.07.2018<ref name="Ціханоўскі_Зянько_Лазавіч">[http://football.by/news/115189.html Ряды "Городеи" пополнили серб и два белоруса]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сяргей Іванавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]] || {{Сцяг Таджыкістана|20px}} [[ФК Істыклол Душанбэ|Істыклол]] |- |align="center"|06.07.2018<ref name="Ціханоўскі_Зянько_Лазавіч"/> ||align="center"| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мікалай Зянько]] || {{Сцяг Таджыкістана|20px}} [[ФК Істыклол Душанбэ|Істыклол]] |- |align="center"|06.07.2018<ref name="Ціханоўскі_Зянько_Лазавіч"/> ||align="center"| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Сербіі|20px|20px}} [[Андрэя Лазавіч]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Табанэ 1970|Табанэ 1970]] |- |align="center"|18.07.2018<ref>[http://football.by/news/115669.html Завадский вернулся в "Городею" по окончании срока аренды в "Славии"]</ref> || align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Завадскі]]<sup>1</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія]] |- |align="center"|19.07.2018<ref>[http://football.by/news/115737.html Российский хавбек Сорокин пополнил ряды "Городеи"]</ref> || align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[Андрэй Сарокін]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Сахалін|Сахалін]] |- |align="center"|28.07.2018<ref>[http://football.by/news/116078.html Довгялло перешел в "Городею"]</ref> ||align="center"| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ігар Даўгяла]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] |- |align="center"|13.08.2018<ref>[http://www.football.by/news/116675.html Артюх стал игроком "Городеи"]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Марцін Арцюх]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Слонім-2017|Слонім-2017]] |- |align="center"|18.08.2018<ref>[http://www.football.by/news/116860.html Литовский защитник Жарскис стал игроком "Городеи"]</ref> ||align="center"| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Літвы|20px}} [[Эдгарас Жарскіс]] || {{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Бытовія Бытаў|Бытовія]] |- |} <sup>1</sup> <small>З арэнды</small> {{col-2}} ==== Пакінулі клуб ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" width=90% !Дата !Пазіцыя !Ігрок !Новы клуб |- | ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Мілан Ераміч]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Дынама Панчава|Дынама (Панчава)]] |- |align="center"|19.06.2018<ref>{{Cite web |url=http://www.football.by/news/114433.html |title="Городея" рассталась с Пархачевым |access-date=9 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621202250/http://www.football.by/news/114433.html |archivedate=21 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Пархачаў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы]] |- |align="center"|19.06.2018<ref>{{Cite web |url=http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5555555555 |title=Гукас Погосян покинул "Городею" |access-date=9 снежня 2018 |archive-date=22 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622021255/http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5555555555 |url-status=dead }}</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[Гукас Пагасян]] || {{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Алашкерт|Алашкерт]] |- |align="center"|12.07.2018<ref>[http://football.by/news/115407.html Кийко покинул "Городею"]</ref> ||align="center"| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Кійко]]<sup>1</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |- |align="center"|18.07.2018<ref>[http://football.by/news/115652.html "Городея" рассталась с Воронковым]</ref> ||align="center"| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Варанкоў]] || ''свабодны агент'' |- |align="center"|20.07.2018<ref>[http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/5465859999 "Городея" рассталась с голкипером Матвеем Францкевичем]</ref> ||align="center"| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мацвей Францкевіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] |- |align="center"|03.08.2018<ref>[http://football.by/news/116265.html Василючек покинул "Городею"]</ref> ||align="center"| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Васілючак]]<sup>1</sup> || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|17.08.2018<ref>[http://www.football.by/news/116821.html Сербский полузащитник Петрович покинул "Городею"]</ref> ||align="center"| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Іван Петравіч]] || ''свабодны агент'' |- |} <sup>1</sup> <small>З арэнды</small> {{col-end}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://football.by/stat/belarus/2018/teams/39/ Сезон 2018 на сайце football.by] * [http://www.teams.by/champ/persons/46/2350/ Сезон 2018 на сайце teams.by] [[Катэгорыя:Сезоны ФК Гарадзея|2018]] [[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2018|Гарадзея]] 9wdipx3aa5zyk0b5vv0nnkepew9m8ti Шаблон:НП Нурынскага раёна 10 581341 5192067 3751514 2026-09-02T12:53:26Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5192067 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршына]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Карой (Карагандзінская вобласць)|Карой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|[[Маёраўка (Карагандзінская вобласць)|Маёраўка]] •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)|Пржэвальскае]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Ткенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)|Шахцёрскае]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> j4xuw7c9vzw0m5w7pp819r4u5vlf9rl 5192072 5192067 2026-09-02T12:54:41Z Autumndancer 168015 5192072 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршына]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Карой (Карагандзінская вобласць)|Карой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|[[Маёраўка (Карагандзінская вобласць)|Маёраўка]] •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)|Пржэвальскае]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Тыкенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)|Шахцёрскае]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> i6x5ttcs3kbycfojhlhoqc022vqjspn Шаблон:Будучы аб’ект метро 10 587884 5192288 4635006 2026-09-03T08:02:17Z M.L.Bot 261 стыль, афармленне 5192288 wikitext text/x-wiki {{ambox | type = notice | image = [[Файл:Applications-development current.svg|50x40px|link=|alt=]] | imageright = [[Файл:Ambox metro icon.svg|50x40px|link=|alt=]] | text = Артыкул або раздзел '''пра аб’ект [[метро]], які плануюць або будуюць.''' | text-small = <small>Змест можа значана мяняцца новай інфармацыяй пра ход праектавання або будаўніцтва.</small> }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Чаканыя падзеі, звязаныя з метро]]}}}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Папярэджанні]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Метро]] </noinclude> nqry1bw7sdzehn2sustndx61jgupyjb Шаблон:Escyr 10 588520 5192137 3323020 2026-09-02T16:12:29Z ~2026-47589-91 173511 5192137 wikitext text/x-wiki [[Еўрабачанне-{{{1}}}|{{{1}}}{{#if:{{{2|}}}| <small>{{{2}}}</small>}}]]<noinclude> {{doc-inline}} Робіць спасылкі на конкурсы песні «Еўрабачанне» больш хуткімі для пісьма. '''Выкарыстанне гэтага шаблона:'''<br> <nowiki>{{Escyr|1999}}</nowiki> → [[Еўрабачанне-1999|1999]] {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрабачанне]] </noinclude> 6vbhctpare480wju4bztg6dhmfbwilw Суднабудзіўна (станцыя метро) 0 588767 5192287 5191833 2026-09-03T07:59:22Z M.L.Bot 261 далучыў выяву да ЭВД, афармленне 5192287 wikitext text/x-wiki {{Будучы аб’ект метро}} {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер шрыфта2 = orange |Колер = orange |Колер2 = white |Лінія = Падольска-Вігураўская лінія |Дата адкрыцця = адкрыццё ў перспектыве пасля 2020 года |Будаўнічая арганізацыя = Кіеўметрабуд }} {{Падольска-Вігураўская лінія}} '''Суднабудзіўна'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Суднобудівна́}}) — праектаваная станцыя [[Кіеўскі метрапалітэн|Кіеўскага метрапалітэна]], на [[Падольска-Вігураўская лінія|Падольска-Вігураўскай лініі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Станцыі Кіеўскага метрапалітэна]] ptkb75occ7607feu5gseyq0n86j14sk Лідава 0 599165 5192289 5191840 2026-09-03T08:05:33Z M.L.Bot 261 без даты гэта не карысная інфармацыя, а інфашум 5192289 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Лідава'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ліда́во}}) — вёска ў [[Здалбуніўскі раён|Здалбуніўскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Насельніцтва складае {{Падзенне}} 356 чалавек (1 верасня 2026)<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zdovbgromada.gov.ua/structure/|title=Здовбицька громада, Рівненська область, Рівненський район - Картка громади|website=zdovbgromada.gov.ua|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Здалбуніўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Здалбуніўскага раёна]] 3g4fgbahvj5n41h3x8pulidgpwaxima Скема 0 608047 5192330 4725801 2026-09-03T10:37:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192330 wikitext text/x-wiki {{Рака | назва = Скема | родная назва = | выява = Skema_river.jpg | велічыня = <!--Default 288 px--> | тлумачэнне = | выток = [[Мястра]] | вусце = [[Нарач (возера)]] | краіны = [[Беларусь]] | даўжыня = 0,2 | вышыня вытоку = | вышыня вусця = | расход вады = 0,49 | вадазбор = 133 | карта = | велічыня карты = <!--Default 288 px--> | тлумачэнне карты= | commons = Category:Skema }} '''Ске{{націск}}ма''' — рака ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім]] раёне [[Беларусь|Беларусі]], [[пратока]] паміж возерам [[Мястра]] і возерам [[Нарач (возера)|Нарач]]. Самая кароткая рака Беларусі: яе даўжыня складае 0,2 км<ref>[http://www.old.mgazeta.by/Fotofakt/Samaia-korotkaia-rera-Belarus-Skema-FOTO Артыкул у «Маладзечанскай газеце» пра самую кароткую раку Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190720213926/http://www.old.mgazeta.by/Fotofakt/Samaia-korotkaia-rera-Belarus-Skema-FOTO |date=20 ліпеня 2019 }}</ref>. Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Нарачанскі нацыянальны парк|Нацыянальнага парка "Нарачанскі"]]. Вадазбор дасягае 133 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 0,49 м³/с. Хуткасць плыні — 0,13 м/с. Глыбіня месцамі дасягае 1,5 м. Рэчышча звілістае, яго шырыня 3-4 м. Дно пясчанае ля вытока, а ля вусця — камяністае. Праз раку пабудаваны мост, па якім ідзе дарога з пасёлка [[Нарач (аграгарадок, Мядзельскі раён)|Нарач]] у вёску [[Гатавічы]]. На рацэ дзейнічае [[Гідралогія|гідралагічны]] пост. У Скеме водзяцца [[Ракападобныя|ракі]]. == Турызм == Карыстаецца папулярнасцю ў байдарачнікаў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} == Спасылкі == * [http://narochpark.by/wp-content/uploads/2019/02/r._skema.pdf Рака Скема (В-02) ў даведніку "Водныя рэсурсы Нацыянальнага парка "Нарачанскі"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210727124752/https://narochpark.by/wp-content/uploads/2019/02/r._skema.pdf |date=27 ліпеня 2021 }} * [https://planetabelarus.by/photogallery/skema-samaya-malenkaya-reka-belarusi/ Уся даўжыня ракі Скемы на адным фота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190720213914/https://planetabelarus.by/photogallery/skema-samaya-malenkaya-reka-belarusi/ |date=20 ліпеня 2019 }} [[Катэгорыя:Рэкі Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Нарачы]] ova4r7g9ufru7dwr4rvrq0q5r5hvzrt Дамба (значэнні) 0 610359 5191997 3422611 2026-09-02T12:12:57Z Autumndancer 168015 5191997 wikitext text/x-wiki '''[[Дамба]]''' — гідратэхнічнае збудаванне. * [[Дамба (аул)]] * [[Дамба (мультфільм)]] {{неадназначнасць}} of8m7ob4gwwn7lr4cdbmvzi2o23kaap Свята-Петра-Паўлаўская царква (Жодзіна) 0 617901 5192084 4471621 2026-09-02T13:14:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192084 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Свята-Петра-Паўлаўская царква |Арыгінальная назва = |Выява = [[Файл:Жодзіна. Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла.jpg|300px]] |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Жодзіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Барысаўская епархія]] <br/> [[Жодзінскае благачынне]] |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} {{значэнні2|Свята-Петра-Паўлаўская царква}} '''Свята-Петра-Паўлаўская царква''' — мураваны праваслаўны храм у горадзе [[Жодзіна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Знаходзіцца на вул. Маскоўскай, побач са [[Свята-Міхайлаўская царква (Жодзіна)|Свята-Міхайлаўскай царквой]]<ref>{{Cite web |url=http://arhistratig.by/ |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2019 |archive-date=11 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011190725/http://arhistratig.by/ |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Пабудавана ў пачатку 21 ст. з цэглы. == Архітэктура == Цэнтрычны крыжовы ў плане 2-павярховы будынак, накрыты паўвальмавымі дахамі і ўзняты на высокі бутавы цокальны паверх. На іх перакрыжаванні ўзведзены 4-гранны [[барабан (архітэктура)|барабан]], завершаны цыбулепадобнай [[галоўка]]й на цыліндрычнай шыі. Фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі, аб’яднанымі арачнымі прасламі. Уваход аформлены 2-слуповым ганкам пад 2-схільным пакрыццём, да якога вядзе лесвічны каскад<ref>[https://hram.by/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%96%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD Свята-Петра-Паўлаўская царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221231092202/https://hram.by/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%96%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |date=31 снежня 2022 }} на сайце [[Праваслаўная архітэктура Беларусі (сайт)|Праваслаўная архітэктура Беларусі]]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ГБ|http://globustut.by/zhodino/index.htm#ch_preobr}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Жодзіна]] [[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]] gs8uviyp29ku34oi5nlf0etodvfbzr1 Свята-Мікалаеўская царква (Крупкі) 0 618031 5192048 3467017 2026-09-02T12:38:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192048 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Крупкі]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Барысаўская епархія]] <br/> [[Крупскае благачынне]] |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = XIX ст. |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1993 |Заканчэнне будаўніцтва = 1998 |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} {{значэнні2|Свята-Мікалаеўская царква}} '''Свята-Мікалаеўская царква''' — праваслаўны [[храм]] у горадзе [[Крупкі|Крупках]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Знаходзіцца на вул. Міра, 7<ref>{{Cite web |url=https://borisoveparhia.by/hramyi-krupskogo-blagochiniya |title=Архіўная копія |access-date=13 кастрычніка 2019 |archive-date=11 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011103554/http://borisoveparhia.by/hramyi-krupskogo-blagochiniya |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Па блаславенні [[Мітрапаліт|Мітрапаліта]] Мінскага і Слуцкага Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]] ў 1993 годзе была створана праваслаўная грамада і распачаты працы па адраджэнні храма. Першае святочнае набажэнства ў новым храме адбылося ў 1998 годзе. З 2002 года пры храме адкрыта нядзельная школа<ref>http://krupki-blagochin.by/xramy/xram-svyatitelya-nikolaya-chuddotvorca-g-krupki/</ref>. == Архітэктура == Пабудавана ў традыцыях царкоўнага дойлідства 2-й паловы 19 ст. Вырашана 4-часткавай падоўжна-восевай кампазіцыяй: 2-ярусная 4-гранная шатровая [[Званіца|званіца]] з макаўкай, кароткі [[бабінец]], кубападобная, пераходзячая ў 2-і 8-гранны ярус малітоўная зала, завершаная шатровым дахам з 8-гранным [[барабан (архітэктура)|барабанам]] пад [[Цыбулепадобны купал|цыбулепадобным]] купалам. Фасады расчлянёны прамавугольнымі аконнымі праёмамі з паўкруглымі [[сандрык]]амі. {{зноскі}} == Літаратура == * Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4. {{Крупскае благачынне}} [[Катэгорыя:Крупкі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Крупскага раёна]] [[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]] [[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1998 годзе]] [[Катэгорыя:1998 год у Беларусі]] rkkzmxgcpwr2ewzxlfnt99s98g4yk7b Свята-Мікалаеўская царква (Бобр) 0 618053 5192043 4536369 2026-09-02T12:36:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192043 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = [[Барысаўская епархія]] <br/> [[Крупскае благачынне]] |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} {{значэнні2|Свята-Мікалаеўская царква}} '''Свята-Мікалаеўская царква''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у г. п. [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]] [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Знаходзіцца на вул. Талачынская, 21. == Гісторыя == [[Файл:Bobr, Mikolskaja. Бобр, Мікольская (1901-17).jpg|міні|злева]] У 1885 годзе ў населеным пункце існавалі два праваслаўныя храмы, якія не захаваліся да нашых дзён. У 1992—1995 гадах на сродкі вернікаў і [[калгас]]а «Бобр» была збудавана сучасная царква. У 1995 годзе мастак [[Алесь Пушкін]] пачаў працу над манументальнымі роспісамі царкоўных сцен. [[17 лютага]] 2011 года царква згарэла. У 2016 годзе царква была адбудавана. [[29 кастрычніка]] 2016 года біскуп Барысаўскі і Мар’інагорскі [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] здзейсніў чын асвячэння<ref>http://sobory.ru/article/?object=35332</ref>. == Архітэктура == Храм пабудаваны з чырвонай цэглы, з трыма [[Купал-цыбуліна|купаламі]]. У архітэктуры храма скарыстаны традыцыі, характэрныя для маскоўскага дойлідства, якія прыняты ў будаўніцтве цэркваў ХIХ стагоддзя. У плане храм крыжавата выцягнуты ў падоўжнай восі. Яго кампазіцыю фарміруюць прытвор са званіцай, купалаватая малітоўная зала, трохкантовая апсіда. Адкрытая званіца знаходзіцца над прытворам<ref>[http://krupki-blagochin.by/xram-svyatitelya-nikolaya-chudotvorca-g-p-bobr/ Храм святителя Николая Чудотворца г.п. Бобр]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://borisoveparhia.by/hramyi-krupskogo-blagochiniya Крупскае благачынне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191011103554/http://borisoveparhia.by/hramyi-krupskogo-blagochiniya |date=11 кастрычніка 2019 }} на borisoveparhia.by {{Крупскае благачынне}} [[Катэгорыя:Бобр (гарадскі пасёлак)]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Крупскага раёна]] [[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:1995 год у Беларусі]] 6sfo55bhpo4e5j88n65a6dnpxrag4ek Свята-Пакроўская царква (Кіраўск) 0 620643 5192075 4536895 2026-09-02T12:58:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192075 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Свята-Пакроўская царква |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Кіраўск]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1995 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Свята-Пакроўская царква''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у горадзе [[Кіраўск]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Знаходзіцца каля шашы [[Магілёў]] — [[Бабруйск]] на вул. Гагарына, 22<ref>{{Cite web |url=http://www.kirovsk.hram.by/ |title=Сайт Свято-Покровского храма г. Кировска |access-date=5 лістапада 2019 |archive-date=5 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105131653/http://www.kirovsk.hram.by/ |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Учынена ў 1995 годзе ў будынку [[XX стагоддзе|XX ст]]. == Архітэктура == Вырашана ў стылізаваных формах старажытнарускага царкоўнага дойлідства. Над папярочным прамавугольным у плане прытворам узведзена 8-гранная шатровая званіца з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобнай галоўкай]], па вуглах такія ж «апостальскія» галоўкі. Да прытвора далучана прамавугольная ў плане малітоўная зала з бакавымі прыдзеламі. Пласкасныя фасады прарэзаны прамавугольнымі аконнымі праёмамі. У паўавальнай арцы над прамавугольным уваходным праёмам фрэскавая размалёўка<ref>[https://hram.by/Пакроўская_царква_Кіраўск_Кіраўскі_Раён Пакроўская царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221231073036/https://hram.by/%D0%9F%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA_%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |date=31 снежня 2022 }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/kirovsk/index.htm#church}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Кіраўск]] [[Катэгорыя:Храмы Бабруйскай епархіі]] [[Катэгорыя:1995 год у Беларусі]] k1gy03gsrrl30kq40n9d7qflratftwy Шаблон:JESC 10 622354 5192131 3510032 2026-09-02T15:56:41Z ~2026-47589-91 173511 5192131 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{nobr|{{Сцяг {{Краіна ў родным склоне|{{{1|Беларусь}}}}}}} [[{{{1|Беларусь}}}на «Дзіцячым Еўрабачанні»{{#if:{{{2|}}}|%20{{{2}}}}}|{{{1|Беларусь}}}]]}}}}<noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрабачанне]]</noinclude> pc0o360iooxg2zm0j0uo7b6cwmcy5ex 5192132 5192131 2026-09-02T15:57:30Z ~2026-47589-91 173511 5192132 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{nobr|{{Сцяг {{Краіна ў родным склоне|{{{1|Беларусь}}}}}}} [[{{{1|Беларусь}}} на «Дзіцячым Еўрабачанні»{{#if:{{{2|}}}|%20{{{2}}}}}|{{{1|Беларусь}}}]]}}}}<noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрабачанне]]</noinclude> g1uawogz957i2mrng498loubtn26li2 5192135 5192132 2026-09-02T16:09:07Z ~2026-47589-91 173511 5192135 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|<noinclude>-</noinclude>}}}|{{nobr|{{Сцяг {{Краіна ў родным склоне|{{{1|Беларусь}}}}}}} [[{{{1|Беларусь}}} на «Дзіцячым Еўрабачанні{{#if:{{{2|}}}|-{{{2}}}|}}»|{{{1|Беларусь}}}]]}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Еўрабачанне]]</noinclude> ki3rd4nyzmg5hc08wzbj3jptg2zr134 Спіс жукоў Беларусі 0 628317 5192312 5077511 2026-09-03T09:05:42Z Túrelio 10300 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Bitoma crenata 03.JPG]] → [[File:Bitoma crenata 02.JPG]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Bitoma crenata 02.JPG]] 5192312 wikitext text/x-wiki == Падатрад {{bt-bellat||Adephaga}} == === Надсямейства {{bt-bellat||Caraboidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Жужалі|Carabidae}} ==== {{main|Спіс жужаляў Беларусі}} === Надсямейства {{bt-bellat||Dytiscoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Noteridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Noterus}} ===== [[Файл:Noterus-clavicornis-07-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Noterus clavicornis}}]] * {{bt-latbel|Noterus clavicornis|}} * {{bt-latbel||Noterus crassicornis}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Плывунцы|Dytiscidae}} ==== {{main|Спіс плывунцоў Беларусі}} === Надсямейства {{bt-bellat||Gyrinoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Вертуны|Gyrinidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Aulonogyrus}} ===== [[Файл:Aulonogyrus concinnus (Klug, 1834) (16780197377).png|250px|міні|{{bt-bellat||Aulonogyrus concinnus}}]] * {{bt-latbel|Aulonogyrus concinnus|}} ===== Род {{bt-bellat||Gyrinus}} ===== [[Файл:Gyrinus substriatus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Gyrinus substriatus}}]] * {{bt-latbel|Gyrinus aeratus|}} * {{bt-latbel|Gyrinus colymbus|}} * {{bt-latbel|Gyrinus marinus|}} * {{bt-latbel|Gyrinus minutus|}} * {{bt-latbel|Gyrinus natator|}} * {{bt-latbel|Gyrinus opacus|}} * {{bt-latbel|Gyrinus paykulli|}} * {{bt-latbel|Gyrinus pullatus|}} * {{bt-latbel|Gyrinus substriatus|}} * {{bt-latbel|Gyrinus suffriani|}} ===== Род {{bt-bellat||Orectochilus}} ===== * {{bt-latbel|Orectochilus villosus|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Haliploidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Плывунчыкі|Haliplidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Brychius}} ===== [[Файл:Brychius elevatus (Panzer, 1794).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Brychius elevatus}}]] * {{bt-latbel|Brychius elevatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Haliplus}} ===== [[Файл:Haliplus confinis Stephens, 1828.png|250px|міні|{{bt-bellat||Haliplus confinis}}]] * {{bt-latbel|Haliplus confinis|}} * {{bt-latbel|Haliplus flavicollis|}} * {{bt-latbel|Haliplus fluviatilis|Плывунчык вадзяны}} * {{bt-latbel|Haliplus fulvicollis|}} * {{bt-latbel|Haliplus fulvus|Плывунчык рыжы}} * {{bt-latbel|Haliplus furcatus|}} * {{bt-latbel|Haliplus heydeni|}} * {{bt-latbel|Haliplus immaculatus|}} * {{bt-latbel|Haliplus laminatus|}} * {{bt-latbel|Haliplus lineaticollis|}} * {{bt-latbel|Haliplus lineolatus|}} * {{bt-latbel|Haliplus obliquus|}} * {{bt-latbel|Haliplus ruficollis|Плывунчык жаўтушка}} * {{bt-latbel|Haliplus sibiricus|}} * {{bt-latbel|Haliplus variegatus|}} * {{bt-latbel|Haliplus varius|}} * {{bt-latbel|Haliplus wehnckei|}} ===== Род {{bt-bellat||Peltodytes}} ===== [[Файл:Peltodytes caesus (Duftschmid, 1805).png|250px|міні|{{bt-bellat||Peltodytes caesus}}]] * {{bt-latbel|Peltodytes caesus|}} == Падатрад {{bt-bellat|Міксафага|Myxophaga}} == === Надсямейства {{bt-bellat||Sphaeriusoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Sphaeriusidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Sphaerius}} ===== * {{bt-latbel|Sphaerius acaroides|}} == Падатрад {{bt-bellat|Разнаедныя жукі|Polyphaga}} == === Надсямейства {{bt-bellat||Bostrichoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Ілжэкараеды|Bostrichidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Bostrichus}} ===== [[Файл:Bostrichus capucinus (51706398782).jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Ілжэкараед дубовы|Bostrichus capucinus}}]] * {{bt-latbel|Bostrichus capucinus|Ілжэкараед дубовы|Ілжэкараед звычайны|Жук-капуцын}} ===== Род {{bt-bellat||Rhyzopertha}} ===== [[Файл:Lesser Grain Borer (Rhyzopertha dominica) - Kitchener, Ontario 02.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Rhyzopertha dominica}}]] * {{bt-latbel|Rhyzopertha dominica|}} ===== Род {{bt-bellat||Stephanopachys}} ===== * {{bt-latbel|Stephanopachys linearis|}} * {{bt-latbel|Stephanopachys substriatus|Ілжэкараед венечны}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Скураеды|Dermestidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Anthrenus}} ===== [[Файл:Anthrenus pimpinellae MHNT Fronton.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Anthrenus pimpinellae}}]] * {{bt-latbel|Anthrenus fuscus|}} * {{bt-latbel|Attagenus gobicola|}} * {{bt-latbel|Anthrenus museorum|Скураед музейны}} * {{bt-latbel|Attagenus pellio|}} * {{bt-latbel|Anthrenus picturatus|}} * {{bt-latbel|Anthrenus pimpinellae|}} * {{bt-latbel|Anthrenus polonicus|}} * {{bt-latbel|Attagenus schaeferi|}} * {{bt-latbel|Anthrenus scrophulariae|Скураед залознікавы}} * {{bt-latbel|Attagenus unicolor{{!}}Attagenus unicolor, ці Attagenus pissus|Скураед дывановы}} * {{bt-latbel|Anthrenus verbasci|}} ===== Род {{bt-bellat||Ctesias}} ===== [[Файл:Ctesias serra.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Ctesias serra}}]] * {{bt-latbel|Ctesias serra|}} ===== Род {{bt-bellat||Dermestes}} ===== [[Файл:Dermestes laniarius 02.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Dermestes laniarius}}]] * {{bt-latbel|Dermestes bicolor|}} * {{bt-latbel|Dermestes frishii|}} * {{bt-latbel|Dermestes laniarius|Скураед мясны}} * {{bt-latbel|Dermestes lardarius|Скураед вяндлінны}} * {{bt-latbel|Dermestes kaszabi|}} * {{bt-latbel|Dermestes maculatus|}} * {{bt-latbel|Dermestes murinus|Скураед рабы}} * {{bt-latbel|Dermestes undulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Globicornis}} ===== * {{bt-latbel|Globicornis emarginata|}} ===== Род {{bt-bellat||Megatoma}} ===== * {{bt-latbel|Megatoma undata|}} ===== Род {{bt-bellat||Orphilus}} ===== [[Файл:Orphilus niger (Rossi, 1790).png|250px|міні|{{bt-bellat||Orphilus niger}}]] * {{bt-latbel|Orphilus niger|}} ===== Род {{bt-bellat||Reesa}} ===== [[Файл:Reesa vespulae (Milliron, 1939) (31097148261).png|250px|міні|{{bt-bellat||Reesa vespulae}}]] * {{bt-latbel|Reesa vespulae|}} ===== Род {{bt-bellat||Trogoderma}} ===== [[Файл:Trogoderma angustum side.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Trogoderma angustum}}]] * {{bt-latbel|Trogoderma angustum|}} * {{bt-latbel|Trogoderma glabrum|}} * {{bt-latbel|Trogoderma megatomoides|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Nosodendridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Nosodendron}} ===== * {{bt-latbel|Nosodendron fasciculare|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Прытворшчыкі|Ptinidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Anobium}} ===== * {{bt-latbel|Anobium punctatum|Шашаль мэблевы}} ===== Род {{bt-bellat||Cacotemnus}} ===== * {{bt-latbel|Cacotemnus rufipes|}} * {{bt-latbel|Cacotemnus thomsoni|}} ===== Род {{bt-bellat||Caenocara}} ===== * {{bt-latbel|Caenocara affine|}} * {{bt-latbel|Caenocara subglobosa|}} ===== Род {{bt-bellat||Dorcatoma}} ===== * {{bt-latbel|Dorcatoma chrysomelina|}} * {{bt-latbel|Dorcatoma dresdensis|}} * {{bt-latbel|Dorcatoma flavicornis|}} * {{bt-latbel|Dorcatoma lomnickii|}} * {{bt-latbel|Dorcatoma robusta|}} ===== Род {{bt-bellat||Ernobius}} ===== [[Файл:Ernobius mollis side.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Ernobius mollis}}]] * {{bt-latbel|Ernobius abietinus|}} * {{bt-latbel|Ernobius abietis|}} * {{bt-latbel|Ernobius explanatus|}} * {{bt-latbel|Ernobius longicornis|}} * {{bt-latbel|Ernobius mollis|}} * {{bt-latbel|Ernobius nigrinus|}} * {{bt-latbel|Ernobius pini|}} ===== Род {{bt-bellat||Hadrobregmus}} ===== * {{bt-latbel|Hadrobregmus pertinax|Шашаль дамавы}} ===== Род {{bt-bellat||Hemicoelus}} ===== * {{bt-latbel|Hemicoelus canaliculatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Lyctus}} ===== [[Файл:Lyctus linearis2.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Lyctus linearis}}]] * {{bt-latbel|Lyctus linearis|}} * {{bt-latbel|Lyctus suturalis|}} ===== Род {{bt-bellat||Microbregma}} ===== * {{bt-latbel|Microbregma emarginatum|}} ===== Род {{bt-bellat||Niptus}} ===== [[Файл:Niptus.hololeucus.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Прытворшчык шаўкавісты|Niptus.hololeucus}}]] * {{bt-latbel|Niptus hololeucus|Прытворшчык шаўкавісты}} ===== Род {{bt-bellat||Priobium}} ===== * {{bt-latbel|Priobium carpini|}} ===== Род {{bt-bellat||Ptilinus}} ===== * {{bt-latbel|Ptilinus fuscus|}} * {{bt-latbel|Ptilinus pectinicornis|}} ===== Род {{bt-bellat||Ptinus}} ===== * {{bt-latbel|Ptinus bicinctus|}} * {{bt-latbel|Ptinus bidens|}} * {{bt-latbel|Ptinus fur|Прытворшчык-злодзей}} * {{bt-latbel|Ptinus latro|Прытворшчык цёмна-карычневы}} * {{bt-latbel|Ptinus raptor|}} * {{bt-latbel|Ptinus rufipes|}} * {{bt-latbel|Ptinus sexpunctatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Stegobium}} ===== * {{bt-latbel|Stegobium paniceum|Тачыльшчык хлебны|Шашаль хлебны}} ===== Род {{bt-bellat||Xestobium}} ===== [[Файл:Xestobium-plumbeum-08-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Xestobium plumbeum}}]] * {{bt-latbel|Xestobium plumbeum|}} * {{bt-latbel|Xestobium rufovillosum|}} ===== Род {{bt-bellat||Xyletinus}} ===== * {{bt-latbel|Xyletinus ater|}} * {{bt-latbel|Xyletinus laticollis|}} * {{bt-latbel|Xyletinus longitarsis|}} * {{bt-latbel|Xyletinus pectinatus|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Buprestoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Златкі|Buprestidae}} ==== {{main|Спіс златак Беларусі}} === Надсямейства {{bt-bellat||Byrrhoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Пілюльшчыкі|Byrrhidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Byrrhus}} ===== [[Файл:Byrrhus fasciatus 04.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Byrrhus fasciatus}}]] * {{bt-latbel|Byrrhus arietinus|}} * {{bt-latbel|Byrrhus fasciatus|}} * {{bt-latbel|Byrrhus pilula|Пілюльшчык звычайны}} * {{bt-latbel|Byrrhus pustulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Chaetophora}} ===== * {{bt-latbel|Chaetophora spinosa|}} ===== Род {{bt-bellat||Curimopsis}} ===== * {{bt-latbel|Curimopsis paleata|}} ===== Род {{bt-bellat||Cytilus}} ===== [[Файл:Cytilus auricomus.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cytilus auricomus}}]] * {{bt-latbel|Cytilus auricomus|}} * {{bt-latbel|Cytilus sericeus|Махалюб}} ===== Род {{bt-bellat||Lamprobyrrhulus}} ===== [[Файл:Lamprobyrrhulus nitidus 02.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Lamprobyrrhulus nitidus}}]] * {{bt-latbel|Lamprobyrrhulus nitidus|}} ===== Род {{bt-bellat||Morychus}} ===== [[Файл:Morychus aeneus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Morychus aeneus}}]] * {{bt-latbel|Morychus aeneus|}} ===== Род {{bt-bellat||Porcinolus}} ===== * {{bt-latbel|Porcinolus murinus|}} ===== Род {{bt-bellat||Simplocaria}} ===== * {{bt-latbel|Simplocaria semistriata|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Прычэпышы|Dryopidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Dryops}} ===== * {{bt-latbel|Dryops anglicanus|}} * {{bt-latbel|Dryops auriculatus|Жук-вадалаз}} * {{bt-latbel|Dryops ernesti|}} * {{bt-latbel|Dryops griseus|}} * {{bt-latbel|Dryops luridus|}} * {{bt-latbel|Dryops nitidulus|}} * {{bt-latbel|Dryops similaris|}} ===== Род {{bt-bellat||Pomatinus}} ===== * {{bt-latbel|Pomatinus substriatus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Elmidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Elmis}} ===== [[Файл:Elmis aenea (Mueller, 1806) (23410554701).png|250px|міні|{{bt-bellat||Elmis aenea}}]] * {{bt-latbel|Elmis aenea|}} * {{bt-latbel|Elmis maugetii|}} * {{bt-latbel|Elmis obscura|}} ===== Род {{bt-bellat||Limnius}} ===== * {{bt-latbel|Limnius muelleri|}} * {{bt-latbel|Limnius volckmari|}} ===== Род {{bt-bellat||Macronychus}} ===== [[Файл:Macronychus quadrituberculatus Mueller, 1806 (22837852264).png|250px|міні|{{bt-bellat||Macronychus quadrituberculatus}}]] * {{bt-latbel|Macronychus quadrituberculatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Normandia}} ===== * {{bt-latbel|Normandia nitens|}} ===== Род {{bt-bellat||Oulimnius}} ===== * {{bt-latbel|Oulimnius troglodytes|}} * {{bt-latbel|Oulimnius tuberculatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Potamophilus}} ===== * {{bt-latbel|Potamophilus acuminatus|}} ===== Род {{bt-bellat|Riolus|}} ===== * {{bt-latbel|Riolus cupreus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Heteroceridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Augyles}} ===== * {{bt-latbel|Augyles pruinosus|}} ===== Род {{bt-bellat||Heterocerus}} ===== * {{bt-latbel|Heterocerus fenestratus|}} * {{bt-latbel|Heterocerus fossor|}} * {{bt-latbel|Heterocerus fusculus|}} * {{bt-latbel|Heterocerus hispidulus|}} * {{bt-latbel|Heterocerus marginatus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Limnichidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Limnichus}} ===== * {{bt-latbel|Limnichus incanus|}} * {{bt-latbel|Limnichus sericeus|}} ===== Род {{bt-bellat||Pelochares}} ===== [[Файл:Pelochares versicolor 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Pelochares versicolor}}]] * {{bt-latbel|Pelochares versicolor|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Cantharoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Мяккацелкі|Cantharidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Ancistronycha}} ===== * {{bt-latbel|Ancistronycha violacea|}} ===== Род {{bt-bellat||Cantharis}} ===== [[Файл:P1150918 Cantharis fusca.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Мяккацелка бурая|Cantharis fusca}}]] [[Файл:Cantharis-nigricans-03-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cantharis nigricans}}]] * {{bt-latbel|Cantharis annularis|}} * {{bt-latbel|Cantharis figurata|}} * {{bt-latbel|Cantharis flavilabris|}} * {{bt-latbel|Cantharis fusca|Мяккацелка бурая|Мяккацелка цёмная}} * {{bt-latbel|Cantharis lateralis|}} * {{bt-latbel|Cantharis livida|}} * {{bt-latbel|Cantharis nigricans|}} * {{bt-latbel|Cantharis obscura|}} * {{bt-latbel|Cantharis pallida|}} * {{bt-latbel|Cantharis paludosa|}} * {{bt-latbel|Cantharis pellucida|}} * {{bt-latbel|Cantharis pulicaria|}} * {{bt-latbel|Cantharis rufa|}} * {{bt-latbel|Cantharis rustica|}} ===== Род {{bt-bellat||Cratosilis}} ===== * {{bt-latbel|Cratosilis denticollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Crudosilis}} ===== [[Файл:Crudosilis-ruficollis-02-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Crudosilis ruficollis}}]] * {{bt-latbel|Crudosilis ruficollis|}} ==== Род {{bt-bellat||Ernobius}} ==== * {{bt-latbel|Ernobius phobos|}} ===== Род {{bt-bellat||Malthinus}} ===== * {{bt-latbel|Malthinus biguttatus|}} * {{bt-latbel|Malthinus flaveolus|}} * {{bt-latbel|Malthinus seriepunctatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Malthodes}} ===== [[Файл:Malthodes.marginatus.-.lindsey.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Malthodes marginatus}}]] * {{bt-latbel|Malthodes brevicollis|}} * {{bt-latbel|Malthodes debilis|}} * {{bt-latbel|Malthodes guttifer|}} * {{bt-latbel|Malthodes marginatus|}} * {{bt-latbel|Malthodes maurus|}} * {{bt-latbel|Malthodes pumilus|}} ===== Род {{bt-bellat||Podabrus}} ===== [[Файл:Podabrus alpinus under.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Podabrus alpinus}}]] * {{bt-latbel|Podabrus alpinus|}} ==== Род {{bt-bellat||Podistra}} ==== * {{bt-latbel|Podistra schoenherri|}} ===== Род {{bt-bellat||Rhagonycha}} ===== [[Файл:Monstres 83 - Rhagonycha fulva (530294517).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Rhagonycha fulva}}]] * {{bt-latbel|Rhagonycha atra|}} * {{bt-latbel|Rhagonycha elongata|}} * {{bt-latbel|Rhagonycha fulva|Мяккацелка парасонавая}} * {{bt-latbel|Rhagonycha lignosa|}} * {{bt-latbel|Rhagonycha lutea|}} * {{bt-latbel|Rhagonycha nigriventris|}} * {{bt-latbel|Rhagonycha testacea|}} * {{bt-latbel|Rhagonycha translucida|}} ===== Род {{bt-bellat||Silis}} ===== * {{bt-latbel|Silis nitidula|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Drilidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Drilus}} ===== [[Файл:Drilus flavescens.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Drilus flavescens}}]] * {{bt-latbel|Drilus concolor|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Светлякі|Lampyridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Lamprohiza}} ===== * {{bt-latbel|Lamprohiza splendidula|}} ===== Род {{bt-bellat|Светлякі (род){{!}}Светлякі|Lampyris}} ===== * {{bt-latbel|Lampyris noctiluca|Святляк звычайны|Святляк вялікі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Lycidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Dictyoptera}} ===== * {{bt-latbel|Dictyoptera aurora|}} ===== Род {{bt-bellat||Lopheros}} ===== * {{bt-latbel|Lopheros rubens|}} ===== Род {{bt-bellat||Lygistopterus}} ===== [[Файл:Lygistopterus sanguineus fg01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Lygistopterus sanguineus}}]] * {{bt-latbel|Lygistopterus sanguineus|}} ===== Род {{bt-bellat||Platycis}} ===== [[Файл:Erotides cosnardi 277559536.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Erotides cosnardi}}]] * {{bt-latbel|Platycis cosnardi|}} * {{bt-latbel|Platycis minutus|}} ===== Род {{bt-bellat||Pyropterus}} ===== * {{bt-latbel|Pyropterus nigroruber|}} ===== Род {{bt-bellat||Xylobanellus}} ===== * {{bt-latbel|Xylobanellus erythropterus|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Chrysomeloidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Зерняеды|Bruchidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Acanthoscelides}} ===== [[Файл:Acanthoscelides obtectus TP07.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Зерняед фасолевы|Acanthoscelides obtectus}}]] * {{bt-latbel|Acanthoscelides obtectus|Зерняед фасолевы}} ===== Род {{bt-bellat||Bruchidius}} ===== * {{bt-latbel|Bruchidius unicolor|}} ===== Род {{bt-bellat||Bruchus}} ===== * {{bt-latbel|Bruchus affinis|}} * {{bt-latbel|Bruchus atomarius|}} * {{bt-latbel|Bruchus loti|}} * {{bt-latbel|Bruchus luteicornis|}} * {{bt-latbel|Bruchus pisorum|Зерняед гарохавы}} * {{bt-latbel|Bruchus rufimanus|}} ===== Род {{bt-bellat||Callosobruchus}} ===== [[Файл:Callosobruchus chinensis (Linné, 1758) male.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Callosobruchus chinensis}}]] * {{bt-latbel|Callosobruchus chinensis|}} ===== Род {{bt-bellat||Spermophagus}} ===== * {{bt-latbel|Spermophagus calystegiae|}} * {{bt-latbel|Spermophagus sericeus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Вусачы (жукі){{!}}Вусачы|Cerambycidae}} ==== {{main|Спіс вусачоў Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Лістаеды|Chrysomelidae}} ==== {{main|Спіс лістаедаў Беларусі}} === Надсямейства {{bt-bellat||Cleroidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Стракачы|Cleridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Clerus}} ===== * {{bt-latbel|Clerus mutillarius|}} ===== Род {{bt-bellat||Dermestoides}} ===== * {{bt-latbel|Dermestoides sanguinicollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Necrobia}} ===== * {{bt-latbel|Necrobia ruficollis|}} * {{bt-latbel|Necrobia rufipes|}} * {{bt-latbel|Necrobia violacea|}} ===== Род {{bt-bellat||Thanasimus}} ===== [[Файл:2019 11 23 Thanasimus femoralis2.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Thanasimus femoralis}}]] * {{bt-latbel|Thanasimus femoralis|}} * {{bt-latbel|Thanasimus formicarius|Стракач мурашыны|Мурашка-жук|Мурашкажук}} ===== Род {{bt-bellat||Tillus}} ===== [[Файл:2019 04 30 Tillus elongatus m.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Tillus elongatus}}]] * {{bt-latbel|Tillus elongatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Trichodes}} ===== * {{bt-latbel|Trichodes apiarius|Стракач пчаліны|Пчалажук звычайны}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Dasytidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Aplocnemus}} ===== * {{bt-latbel|Aplocnemus impressus|}} * {{bt-latbel|Aplocnemus nigricornis|}} * {{bt-latbel|Aplocnemus tarsalis|}} ===== Род {{bt-bellat||Dasytes}} ===== * {{bt-latbel|Dasytes caeruleus|}} * {{bt-latbel|Dasytes fusculus|}} * {{bt-latbel|Dasytes niger|}} * {{bt-latbel|Dasytes plumbeus|}} ===== Род {{bt-bellat||Dolichosoma}} ===== * {{bt-latbel|Dolichosoma lineare|Зерневы жук}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Малашкі (сямейства жукоў){{!}}Малашкі|Melyridae}} ==== <!--Тут не ўсё, толькі частка з падсямейства {{bt-bellat||Malachiinae}} (= былое сямейства {{bt-bellat||Malachiidae}})--> ===== Род {{bt-bellat||Anthocomus}} ===== [[Файл:Anthocomus fasciatus (2007-04-22).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Anthocomus fasciatus}}]] * {{bt-latbel|Anthocomus fasciatus|}} * {{bt-latbel|Anthocomus rufus|}} ===== Род {{bt-bellat||Axinotarsus}} ===== * {{bt-latbel|Axinotarsus marginalis|}} ===== Род {{bt-bellat||Cerapheles terminatus}} ===== * {{bt-latbel|Cerapheles terminatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Charopus}} ===== * {{bt-latbel|Charopus flavipes|}} ===== Род {{bt-bellat||Clanoptilus}} ===== * {{bt-latbel|Clanoptilus marginellus|}} ===== Род {{bt-bellat||Cordylepherus}} ===== [[Файл:Cordylepherus viridis 41055802.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cordylepherus viridis}}]] * {{bt-latbel|Cordylepherus viridis|}} ===== Род {{bt-bellat||Ebaeus}} ===== * {{bt-latbel|Ebaeus pedicularius|}} ===== Род {{bt-bellat||Hypebaeus}} ===== * {{bt-latbel|Hypebaeus flavipes|}} ===== Род {{bt-bellat||Malachius}} ===== [[Файл:Malachius aeneus.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Малашка медная|Malachius aeneus}}]] * {{bt-latbel|Malachius aeneus|Малашка медная|Малашка бронзавая}} * {{bt-latbel|Malachius bipustulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Nepachys}} ===== * {{bt-latbel|Nepachys cardiacae|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Trogossitidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Calitys}} ===== * {{bt-latbel|Calitys scabra|}} ===== Род {{bt-bellat||Grynocharis}} ===== * {{bt-latbel|Grynocharis oblonga|Шчытападобніца падоўжаная}} ===== Род {{bt-bellat||Nemozoma}} ===== * {{bt-latbel|Nemozoma elongatum|}} ===== Род {{bt-bellat||Ostoma}} ===== * {{bt-latbel|Ostoma ferruginea|Шчытападобніца рыжая}} ===== Род {{bt-bellat||Peltis}} ===== [[Файл:Peltis grossa 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Peltis grossa}}]] * {{bt-latbel|Peltis grossa|}} ===== Род {{bt-bellat||Tenebroides}} ===== * {{bt-latbel|Tenebroides mauritanicus|Маўрытанская казяўка}} ===== Род {{bt-bellat||Thymalus}} ===== [[Файл:Thymalus limbatus 02.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Thymalus limbatus}}]] * {{bt-latbel|Thymalus limbatus|}} * {{bt-latbel|Thymalus subtilis|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Cucujoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Biphyllidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Biphyllus}} ===== * {{bt-latbel|Biphyllus lunatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Diplocoelus}} ===== * {{bt-latbel|Diplocoelus fagi|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Bothrideridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Bothrideres}} ===== * {{bt-latbel|Bothrideres bipunctatus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Малінавыя жукі|Byturidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Byturus}} ===== [[Файл:Himbeerkäfer (Byturus ochraceus (SCRIBA)) 3770.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Byturus ochraceus}}]] * {{bt-latbel|Byturus ochraceus|}} * {{bt-latbel|Byturus tomentosus|Малінны жук звычайны}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Cerylonidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Cerylon}} ===== [[Файл:Cerylon fagi 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Cerylon fagi}}]] * {{bt-latbel|Cerylon deplanatum|}} * {{bt-latbel|Cerylon fagi|}} * {{bt-latbel|Cerylon ferrugineum|}} * {{bt-latbel|Cerylon histeroides|}} * {{bt-latbel|Cerylon impressum|}} ===== Род {{bt-bellat||Philothermus}} ===== * {{bt-latbel|Philothermus evanescens|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Божыя кароўкі|Coccinellidae}} ==== {{main|Спіс божых каровак Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Corylophidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Corylophus}} ===== [[Файл:Corylophus cassidoides (Marsham, 1802) (30669722036).png|250px|міні|{{bt-bellat||Corylophus cassidoides}}]] * {{bt-latbel|Corylophus cassidoides|}} ===== Род {{bt-bellat||Orthoperus}} ===== * {{bt-latbel|Orthoperus atomus|}} * {{bt-latbel|Orthoperus brunnipes|}} * {{bt-latbel|Orthoperus corticalis|}} * {{bt-latbel|Orthoperus nigrescens|}} * {{bt-latbel|Orthoperus punctatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Sacium}} ===== * {{bt-latbel|Sacium pusillum|}} ===== Род {{bt-bellat||Sericoderus}} ===== * {{bt-latbel|Sericoderus lateralis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Cryptophagidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Antherophagus}} ===== * {{bt-latbel|Antherophagus canescens|}} * {{bt-latbel|Antherophagus nigricornis|}} * {{bt-latbel|Antherophagus pallens|}} ===== Род {{bt-bellat||Atomaria}} ===== * {{bt-latbel|Atomaria affinis|}} * {{bt-latbel|Atomaria alpina|}} * {{bt-latbel|Atomaria analis|}} * {{bt-latbel|Atomaria apicalis|}} * {{bt-latbel|Atomaria attila|}} * {{bt-latbel|Atomaria atra|}} * {{bt-latbel|Atomaria atrata|}} * {{bt-latbel|Atomaria atricapilla|}} * {{bt-latbel|Atomaria badia|}} * {{bt-latbel|Atomaria basalis|}} * {{bt-latbel|Atomaria elongatula|}} * {{bt-latbel|Atomaria fimetarius|}} * {{bt-latbel|Atomaria fuscata|}} * {{bt-latbel|Atomaria hislopi|}} * {{bt-latbel|Atomaria kamtschatica|}} * {{bt-latbel|Atomaria lewisi|}} * {{bt-latbel|Atomaria linearis|}} * {{bt-latbel|Atomaria mesomela|}} * {{bt-latbel|Atomaria mongolica|}} * {{bt-latbel|Atomaria morio|}} * {{bt-latbel|Atomaria nigripennis|}} * {{bt-latbel|Atomaria nigrirostris|}} * {{bt-latbel|Atomaria nitidula|}} * {{bt-latbel|Atomaria peltata|}} * {{bt-latbel|Atomaria procerula|}} * {{bt-latbel|Atomaria pseudatra|}} * {{bt-latbel|Atomaria pulchra|}} * {{bt-latbel|Atomaria pusilla|}} * {{bt-latbel|Atomaria rhenonum|}} * {{bt-latbel|Atomaria rubella|}} * {{bt-latbel|Atomaria testacea|}} * {{bt-latbel|Atomaria turgida|}} * {{bt-latbel|Atomaria umbrina|}} * {{bt-latbel|Atomaria zetterstedti|}} ===== Род {{bt-bellat||Caenoscelis}} ===== * {{bt-latbel|Caenoscelis sibirica|}} * {{bt-latbel|Caenoscelis subdeplanata|}} ===== Род {{bt-bellat||Cryptophagus}} ===== [[Файл:Cryptophagus dentatus (Herbst, 1793) (12662425374).png|250px|міні|{{bt-bellat||Cryptophagus dentatus}}]] [[Файл:Coleoptera- Cryptophagus cf pubescens (2700587180).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cryptophagus pubescens}}]] * {{bt-latbel|Cryptophagus acutangulus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus badius|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus cellaris|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus corticinus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus dentatus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus denticulatus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus distinguendus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus dorsaliformis|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus dorsalis|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus fallax|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus fuscicornis|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus hexagonalis|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus labilis|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus lycoperdi|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus nitidulus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus obsoletus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus pallidus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus pilosus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus pseudodentatus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus pubescens|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus quercinus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus saginatus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus scanicus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus schmidti|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus scutellatus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus setulosus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus subdepressus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus subfumatus|}} * {{bt-latbel|Cryptophagus subvittatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Curelius}} ===== * {{bt-latbel|Curelius exiguus|}} ===== Род {{bt-bellat||Ephistemus}} ===== [[Файл:Ephistemus globulus (Paykull, 1798) (3250253737).png|250px|міні|{{bt-bellat||Ephistemus globulus}}]] * {{bt-latbel|Ephistemus globulus|}} * {{bt-latbel|Ephistemus reitteri|}} ===== Род {{bt-bellat||Henoticus}} ===== [[Файл:Henoticus serratus (Gyllenhal, 1808).png|250px|міні|{{bt-bellat||Henoticus serratus}}]] * {{bt-latbel|Henoticus serratus|}} ===== Род {{bt-bellat||Hypocoprus}} ===== * {{bt-latbel|Hypocoprus latridoides|}} ===== Род {{bt-bellat||Micrambe}} ===== * {{bt-latbel|Micrambe abietis|}} * {{bt-latbel|Micrambe bimaculata|}} ===== Род {{bt-bellat||Paramecosoma}} ===== [[Файл:Paramecosoma melanocephalum (Herbst, 1793) (15345302461).png|250px|міні|{{bt-bellat||Paramecosoma melanocephalum}}]] * {{bt-latbel|Paramecosoma melanocephalum|}} ===== Род {{bt-bellat||Pteryngium}} ===== * {{bt-latbel|Pteryngium crenatum|}} ===== Род {{bt-bellat||Spavius}} ===== * {{bt-latbel|Spavius glaber|}} ===== Род {{bt-bellat||Telmatophilus}} ===== * {{bt-latbel|Telmatophilus brevicollis|}} * {{bt-latbel|Telmatophilus caricis|}} * {{bt-latbel|Telmatophilus schoenherri|}} * {{bt-latbel|Telmatophilus typhae|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Пласкацелкі|Cucujidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Cryptolestes}} ===== [[Файл:Cryptolestes duplicatus (Waltl, 1839) (14486293004).png|250px|міні|{{bt-bellat||Cryptolestes duplicatus}}]] * {{bt-latbel|Cryptolestes abietis|}} * {{bt-latbel|Cryptolestes corticinus|}} * {{bt-latbel|Cryptolestes duplicatus|}} * {{bt-latbel|Cryptolestes ferrugineus|}} * {{bt-latbel|Cryptolestes pusillus|}} ===== Род {{bt-bellat||Cucujus}} ===== [[Файл:Cucujus haematodes habitus.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cucujus haematodes}}]] * {{bt-latbel|Cucujus cinnaberinus|}} * {{bt-latbel|Cucujus haematodes|}} ===== Род {{bt-bellat||Laemophloeus}} ===== * {{bt-latbel|Laemophloeus monilis|}} * {{bt-latbel|Laemophloeus muticus|}} ===== Род {{bt-bellat||Lathropus}} ===== * {{bt-latbel|Lathropus sepicola|}} ===== Род {{bt-bellat||Leptophloeus}} ===== * {{bt-latbel|Leptophloeus alternans|}} ===== Род {{bt-bellat||Pediacus}} ===== * {{bt-latbel|Pediacus depressus|}} * {{bt-latbel|Pediacus dermestoides|}} ===== Род {{bt-bellat||Placonotus}} ===== * {{bt-latbel|Placonotus testaceus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Плесняеды|Endomychidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Endomychus}} ===== [[Файл:Endomychus coccineus (28361424202).jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Плесняед барвовы|Endomychus coccineus}}]] * {{bt-latbel|Endomychus coccineus|Плесняед барвовы}} ===== Род {{bt-bellat||Holoparamecus}} ===== * {{bt-latbel|Holoparamecus caularum|}} ===== Род {{bt-bellat||Leiestes}} ===== * {{bt-latbel|Leiestes seminiger|}} ===== Род {{bt-bellat||Lycoperdina}} ===== * {{bt-latbel|Lycoperdina succincta|}} ===== Род {{bt-bellat||Mycetaea}} ===== * {{bt-latbel|Mycetaea subterranea|}} ===== Род {{bt-bellat||Mycetina}} ===== * {{bt-latbel|Mycetina cruciata|}} ===== Род {{bt-bellat||Symbiotes}} ===== [[Файл:Symbiotes latus Redtenbacher, 1849.png|250px|міні|{{bt-bellat||Symbiotes latus}}]] * {{bt-latbel|Symbiotes latus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Erotylidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Combocerus}} ===== * {{bt-latbel|Combocerus glaber|}} ===== Род {{bt-bellat||Dacne}} ===== * {{bt-latbel|Dacne bipustulata|}} * {{bt-latbel|Dacne notata|}} ===== Род {{bt-bellat||Triplax}} ===== [[Файл:Triplax aenea.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Triplax aenea}}]] * {{bt-latbel|Triplax aenea|}} * {{bt-latbel|Triplax lepida|}} * {{bt-latbel|Triplax rufipes|}} * {{bt-latbel|Triplax russica|}} * {{bt-latbel|Triplax scutellaris|}} ===== Род {{bt-bellat||Tritoma}} ===== [[Файл:Tritoma bipustulat up.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Tritoma bipustulat}}]] * {{bt-latbel|Tritoma bipustulata|}} * {{bt-latbel|Tritoma subbasalis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Kateretidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Brachypterolus}} ===== * {{bt-latbel|Brachypterolus linariae|}} * {{bt-latbel|Brachypterolus pulicarius|}} ===== Род {{bt-bellat||Brachypterus}} ===== * {{bt-latbel|Brachypterus fulvipes|}} * {{bt-latbel|Brachypterus glaber|}} * {{bt-latbel|Brachypterus urticae|}} ===== Род {{bt-bellat||Heterhelus}} ===== * {{bt-latbel|Heterhelus scutellaris|}} * {{bt-latbel|Heterhelus solani|}} ===== Род {{bt-bellat||Kateretes}} ===== * {{bt-latbel|Kateretes pedicularius|}} * {{bt-latbel|Kateretes pusillus|}} * {{bt-latbel|Kateretes rufilabris|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Скрытнікі|Latridiidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Cartodere}} ===== [[Файл:Cartodere constricta (Gyllenhal, 1827) (30758545432).png|250px|міні|{{bt-bellat||Cartodere constricta}}]] * {{bt-latbel|Cartodere constricta|}} * {{bt-latbel|Cartodere nodifer|}} ===== Род {{bt-bellat||Corticaria}} ===== * {{bt-latbel|Corticaria alleni|}} * {{bt-latbel|Corticaria crenicollis|}} * {{bt-latbel|Corticaria elongata|}} * {{bt-latbel|Corticaria ferruginea|}} * {{bt-latbel|Corticaria foveola|}} * {{bt-latbel|Corticaria fulva|}} * {{bt-latbel|Corticaria impressa|}} * {{bt-latbel|Corticaria interstitialis|}} * {{bt-latbel|Corticaria lapponica|}} * {{bt-latbel|Corticaria lateritia|}} * {{bt-latbel|Corticaria longicollis|}} * {{bt-latbel|Corticaria longicornis|}} * {{bt-latbel|Corticaria lukashuki|}} * {{bt-latbel|Corticaria orbicollis|}} * {{bt-latbel|Corticaria polypori|}} * {{bt-latbel|Corticaria porochini|}} * {{bt-latbel|Corticaria pubescens|}} * {{bt-latbel|Corticaria rubripes|}} * {{bt-latbel|Corticaria saginata|}} * {{bt-latbel|Corticaria serrata|}} * {{bt-latbel|Corticaria umbilicata|}} ===== Род {{bt-bellat||Corticarina}} ===== [[Файл:Corticarina-minuta-05-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Corticarina minuta}}]] * {{bt-latbel|Corticarina lambiana|}} * {{bt-latbel|Corticarina minuta|}} * {{bt-latbel|Corticarina obfuscata|}} * {{bt-latbel|Corticarina rogneda|}} * {{bt-latbel|Corticarina similata|}} * {{bt-latbel|Corticarina truncatella|}} * {{bt-latbel|Cortinicara gibbosa|}} ===== Род {{bt-bellat||Dienerella}} ===== [[Файл:Dienerella filum (Aubé 1850) (31697396920).png|250px|міні|{{bt-bellat||Dienerella filum}}]] * {{bt-latbel|Dienerella elegans|}} * {{bt-latbel|Dienerella filiformis|}} * {{bt-latbel|Dienerella filum|}} * {{bt-latbel|Dienerella ruficollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Enicmus}} ===== [[Файл:Enicmus transversus (Olivier, 1790) (26791850333).png|250px|міні|{{bt-bellat||Enicmus transversus}}]] * {{bt-latbel|Enicmus alutaceus|}} * {{bt-latbel|Enicmus atriceps|}} * {{bt-latbel|Enicmus brevicornis|}} * {{bt-latbel|Enicmus fungicola|}} * {{bt-latbel|Enicmus histrio|}} * {{bt-latbel|Enicmus planipennis|}} * {{bt-latbel|Enicmus rugosus|}} * {{bt-latbel|Enicmus testaceus|}} * {{bt-latbel|Enicmus transversus|}} ===== Род {{bt-bellat||Latridius}} ===== [[Файл:Latridius minutus (Linné, 1767) Syn.- Enicmus minutus (Linné, 1767) Syn.- Lathridius minutus (Linné, 1767) (15341051082).png|250px|міні|{{bt-bellat|Скрытнік малы|Latridius minutus}}]] * {{bt-latbel|Latridius brevicollis|}} * {{bt-latbel|Latridius consimilis|}} * {{bt-latbel|Latridius gemellatus|}} * {{bt-latbel|Latridius hirtus|}} * {{bt-latbel|Latridius minutus|Скрытнік малы}} * {{bt-latbel|Latridius porcatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Melanophthalma}} ===== * {{bt-latbel|Melanophthalma distinguenda|}} * {{bt-latbel|Melanophthalma suturalis|}} * {{bt-latbel|Melanophthalma transversalis|}} ===== Род {{bt-bellat||Stephostethus}} ===== * {{bt-latbel|Stephostethus alternans|}} * {{bt-latbel|Stephostethus angusticollis|}} * {{bt-latbel|Stephostethus lardarius|}} * {{bt-latbel|Stephostethus pandellei|}} * {{bt-latbel|Stephostethus rugicollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Thes}} ===== [[Файл:Thes bergrothi (Reitter, 1881).png|250px|міні|{{bt-bellat||Thes bergrothi}}]] * {{bt-latbel|Thes bergrothi|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Monotomidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Monotoma}} ===== [[Файл:Monotoma picipes Herbst, 1793 (14588186868).png|250px|міні|{{bt-bellat||Monotoma picipes}}]] * {{bt-latbel|Monotoma angusticollis|}} * {{bt-latbel|Monotoma bicolor|}} * {{bt-latbel|Monotoma brevicollis|}} * {{bt-latbel|Monotoma conicicollis|}} * {{bt-latbel|Monotoma longicollis|}} * {{bt-latbel|Monotoma picipes|}} ===== Род {{bt-bellat||Rhizophagus}} ===== [[Файл:Rhizophagus nitidulus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Rhizophagus nitidulus}}]] * {{bt-latbel|Rhizophagus aeneus|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus bipustulatus|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus depressus|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus dispar|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus ferrugineus|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus grandis|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus nitidulus|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus paralellocollis|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus parvulus|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus perforatus|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus picipes|}} * {{bt-latbel|Rhizophagus puncticollis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Блішчанкі (сямейства){{!}}Блішчанкі|Nitidulidae}} ==== {{main|Спіс блішчанак Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Phalacridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Olibrus}} ===== [[Файл:Olibrus aeneus (Fabricius, 1792).png|250px|міні|{{bt-bellat||Olibrus aeneus}}]] * {{bt-latbel|Olibrus aeneus|}} * {{bt-latbel|Olibrus affinis|}} * {{bt-latbel|Olibrus baudueri|}} * {{bt-latbel|Olibrus bicolor|}} * {{bt-latbel|Olibrus bimaculatus|}} * {{bt-latbel|Olibrus corticalis|}} * {{bt-latbel|Olibrus flavicornis|}} * {{bt-latbel|Olibrus millefolii|}} * {{bt-latbel|Olibrus pygmaeus|}} ===== Род {{bt-bellat||Phalacrus}} ===== [[Файл:Phalacrus fimetarius.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Phalacrus fimetarius}}]] * {{bt-latbel|Phalacrus borealis|}} * {{bt-latbel|Phalacrus fimetarius|}} * {{bt-latbel|Phalacrus nigrinus|}} * {{bt-latbel|Phalacrus substriatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Stilbus}} ===== [[Файл:Stilbus testaceus (Panzer, 1797) (14450296902).png|250px|міні|{{bt-bellat||Stilbus testaceus}}]] * {{bt-latbel|Stilbus atomarius|}} * {{bt-latbel|Stilbus oblongus|}} * {{bt-latbel|Stilbius testaceus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Sphindidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Aspidiphorus}} ===== * {{bt-latbel|Aspidiphorus orbicularis|}} ===== Род {{bt-bellat||Sphindus}} ===== [[Файл:Sphindus dubius (Gyllenhal, 1808).png|250px|міні|{{bt-bellat||Sphindus dubius}}]] * {{bt-latbel|Sphindus dubius|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Silvanidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Ahasverus}} ===== * {{bt-latbel|Ahasverus advena|}} ===== Род {{bt-bellat||Dendrophagus}} ===== [[Файл:Dendrophagus crenatus (Paykull, 1799).png|250px|міні|{{bt-bellat||Dendrophagus crenatus}}]] * {{bt-latbel|Dendrophagus crenatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Oryzaephilus}} ===== [[Файл:Oryzaephilus mercator (Fauvel, 1889) (14239527277).png|250px|міні|{{bt-bellat||Oryzaephilus mercator}}]] * {{bt-latbel|Oryzaephilus mercator|}} * {{bt-latbel|Oryzaephilus surinamensis|Сурынамскі мукаед}} ===== Род {{bt-bellat||Psammoecus}} ===== * {{bt-latbel|Psammoecus bipunctatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Silvanoprus}} ===== * {{bt-latbel|Silvanoprus fagi|}} * {{bt-latbel|Silvanus bidentatus|}} * {{bt-latbel|Silvanus unidentatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Uleiota}} ===== [[Файл:Uleiota planata 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Uleiota planata}}]] * {{bt-latbel|Uleiota planata|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Curculionoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Ілжэслонікі|Anthribidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Allandrus}} ===== * {{bt-latbel|Allandrus undulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Anthribus}} ===== * {{bt-latbel|Anthribus nebulosus|}} * {{bt-latbel|Anthribus scapularis|}} ===== Род {{bt-bellat||Choragus}} ===== * {{bt-latbel|Choragus sheppardi|}} ===== Род {{bt-bellat||Dissoleucas}} ===== [[Файл:Dissoleucas niveirostris2.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Dissoleucas niveirostris}}]] * {{bt-latbel|Dissoleucas niveirostris|}} ===== Род {{bt-bellat||Gonotropis}} ===== [[Файл:Gonotropis dorsalis 02.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Gonotropis dorsalis}}]] * {{bt-latbel|Gonotropis dorsalis|}} ===== Род {{bt-bellat||Platyrhinus}} ===== * {{bt-latbel|Platystomos albinus{{!}}Platystomos albinus, ці Anthribus albinus|Ілжэслонік белаваты}} * {{bt-latbel|Platyrhinus resinosus|Ілжэслонік вялікі|Слонік-пласкахобатнік}} ===== Род {{bt-bellat||Tropideres}} ===== [[Файл:Tropideres albirostris 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Tropideres albirostris}}]] * {{bt-latbel|Tropideres albirostris|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Насенняжэры|Apionidae}} ==== {{main|Спіс насенняжэраў Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Трубкакруты|Attelabidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Apoderus}} ===== * {{bt-latbel|Apoderus coryli|Трубкакрут арэшнікавы}} * {{bt-latbel|Apoderus erythropterus|}} ===== Род {{bt-bellat||Attelabus}} ===== * {{bt-latbel|Attelabus nitens|}} ===== Род {{bt-bellat||Byctiscus}} ===== * {{bt-latbel|Byctiscus betulae|}} * {{bt-latbel|Byctiscus populi|Трубкакрут таполевы}} ===== Род {{bt-bellat||Deporaus}} ===== * {{bt-latbel|Deporaus betulae|Трубкакрут бярозавы}} ===== Род {{bt-bellat||Haplorhynchites}} ===== * {{bt-latbel|Haplorhynchites caeruleus|}} * {{bt-latbel|Haplorhynchites pubescens|}} ===== Род {{bt-bellat||Involvulus}} ===== [[Файл:Rhynchites cupreus = Involvulus cupreus.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Слонік слівавы|Involvulus cupreus}}]] * {{bt-latbel|Involvulus cupreus|Слонік слівавы}} ===== Род {{bt-bellat||Neocoenorrhinus}} ===== * {{bt-latbel|Neocoenorrhinus aeneovirens|}} * {{bt-latbel|Neocoenorrhinus germanicus|}} * {{bt-latbel|Neocoenorrhinus interpunctatus|}} * {{bt-latbel|Neocoenorrhinus pauxillus|Букарка|Бухарка|Лісцевы слонік}}<!--з ЭПБ--> ===== Род {{bt-bellat||Rhynchites}} ===== [[Файл:Rhynchites auratus side.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Слонік вішнёвы|Rhynchites auratus}}]] * {{bt-latbel|Rhynchites auratus|Слонік вішнёвы}} ===== Род {{bt-bellat||Tatianaerhynchites}} ===== * {{bt-latbel|Tatianaerhynchites aequatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Temnocerus}} ===== * {{bt-latbel|Temnocerus nanus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Brentidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Dieckmanniellus}} ===== * {{bt-latbel|Dieckmanniellus nitidulus|}} ===== Род {{bt-bellat||Nanomimus}} ===== * {{bt-latbel|Nanomimus circumscriptus|}} * {{bt-latbel|Nanomimus hemisphaericus|}} ===== Род {{bt-bellat||Nanophyes}} ===== * {{bt-latbel|Nanophyes brevis|}} * {{bt-latbel|Nanophyes globiformis|}} * {{bt-latbel|Nanophyes globulus|}} * {{bt-latbel|Nanophyes marmoratus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Слонікі|Curculionidae}} ==== {{main|Спіс слонікаў Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Erirhinidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Grypus}} ===== [[Файл:Grypus equiseti 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Grypus equiseti}}]] * {{bt-latbel|Grypus brunnirostris|}} * {{bt-latbel|Grypus equiseti|}} ===== Род {{bt-bellat||Icaris}} ===== * {{bt-latbel|Icaris sparganii|}} ===== Род {{bt-bellat||Notaris}} ===== * {{bt-latbel|Notaris acridulus|}} * {{bt-latbel|Notaris aterrima|}} * {{bt-latbel|Notaris maerkeli|}} * {{bt-latbel|Notaris scirpi|}} ===== Род {{bt-bellat||Tanysphyrus}} ===== [[Файл:Tanysphyrus lemnae 02.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Tanysphyrus lemnae}}]] * {{bt-latbel|Tanysphyrus lemnae|}} ===== Род {{bt-bellat||Thryogenes}} ===== * {{bt-latbel|Thryogenes festucae|}} * {{bt-latbel|Thryogenes nereis|}} * {{bt-latbel|Thryogenes scirrhosus|}} ===== Род {{bt-bellat||Tournotaris}} ===== * {{bt-latbel|Tournotaris bimaculata|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Nemonychidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Cimberis}} ===== * {{bt-latbel|Cimberis attelaboides|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Dascilloidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Dascillidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Dascillus}} ===== [[Файл:Dascillus cervinus side2.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Dascillus cervinus}}]] * {{bt-latbel|Dascillus cervinus|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Elateroidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Шчаўкуны (сямейства насякомых){{!}}Шчаўкуны|Elateridae}} ==== {{main|Спіс шчаўкуноў Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Eucnemidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Clypeorhagus}} ===== * {{bt-latbel|Clypeorhagus clypeatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Eucnemis}} ===== [[Файл:Eucnemis capucina Ahrens 1812 (24844869703).png|250px|міні|{{bt-bellat||Eucnemis capucina}}]] * {{bt-latbel|Eucnemis capucina|}} ===== Род {{bt-bellat||Hylis}} ===== * {{bt-latbel|Hylis procerulus|}} ===== Род {{bt-bellat||Hylochares}} ===== * {{bt-latbel|Hylochares cruentatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Isoriphis}} ===== * {{bt-latbel|Isoriphis marmottani|}} ===== Род {{bt-bellat||Melasis}} ===== [[Файл:Melasis buprestoides up.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Melasis buprestoides}}]] * {{bt-latbel|Melasis buprestoides|}} ===== Род {{bt-bellat||Microrhagus}} ===== [[Файл:Dirhagus pygmaeus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Microrhagus pygmaeus}}]] * {{bt-latbel|Microrhagus lepidus|}} * {{bt-latbel|Microrhagus pygmaeus|}} ===== Род {{bt-bellat||Otho}} ===== [[Файл:Otho sphondyloides.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Otho sphondyloides}}]] * {{bt-latbel|Otho sphondyloides|}} ===== Род {{bt-bellat||Rhacopus}} ===== * {{bt-latbel|Rhacopus sahlbergi|}} ===== Род {{bt-bellat||Xylophilus}} ===== * {{bt-latbel|Xylophilus corticalis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Throscidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Aulonothroscus}} ===== * {{bt-latbel|Aulonothroscus laticollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Trixagus}} ===== * {{bt-latbel|Trixagus carinifrons|}} * {{bt-latbel|Trixagus dermestoides|}} * {{bt-latbel|Trixagus meybohmi|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Histeroidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Sphaeritidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Sphaerites}} ===== * {{bt-latbel|Sphaerites glabratus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Карапузікі|Histeridae}} ==== {{main|Спіс карапузікаў Беларусі}} === Надсямейства {{bt-bellat||Hydrophiloidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Georissidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Georissus}} ===== [[Файл:Georissus crenulatus (Rossi,1794) (4199177955).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Georissus crenulatus}}]] * {{bt-latbel|Georissus crenulatus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Hydrochidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Hydrochus}} ===== * {{bt-latbel|Hydrochus angustatus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Вадалюбы|Hydrophilidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Anacaena}} ===== [[Файл:Anacaena globulus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Anacaena globulus}}]] * {{bt-latbel|Anacaena globulus|}} * {{bt-latbel|Anacaena limbata|}} * {{bt-latbel|Anacaena lutescens|}} ===== Род {{bt-bellat||Berosus}} ===== * {{bt-latbel|Berosus bispina|}} * {{bt-latbel|Berosus frontifoveatus|}} * {{bt-latbel|Berosus luridus|}} * {{bt-latbel|Berosus signaticollis|}} * {{bt-latbel|Berosus spinosus|}} ===== Род {{bt-bellat|Гразевікі|Cercyon}} ===== [[Файл:Cercyon castaneipennis 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Cercyon castaneipennis}}]] * {{bt-latbel|Cercyon analis|}} * {{bt-latbel|Cercyon bifenestratus|}} * {{bt-latbel|Cercyon castaneipennis|}} * {{bt-latbel|Cercyon convexiusculus|}} * {{bt-latbel|Cercyon granarius|}} * {{bt-latbel|Cercyon haemorrhoidalis|}} * {{bt-latbel|Cercyon impressus|}} * {{bt-latbel|Cercyon laminatus|}} * {{bt-latbel|Cercyon lateralis|}} * {{bt-latbel|Cercyon marinus|}} * {{bt-latbel|Cercyon melanocephalus|}} * {{bt-latbel|Cercyon nigriceps|}} * {{bt-latbel|Cercyon obsoletus|}} * {{bt-latbel|Cercyon pygmaeus|}} * {{bt-latbel|Cercyon quisquilius|}} * {{bt-latbel|Cercyon sternalis|}} * {{bt-latbel|Cercyon subsulcatus|}} * {{bt-latbel|Cercyon terminatus|}} * {{bt-latbel|Cercyon tristis|}} * {{bt-latbel|Cercyon unipunctatus|}} * {{bt-latbel|Cercyon ustulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Chaetarthria}} ===== * {{bt-latbel|Chaetarthria seminulum|}} ===== Род {{bt-bellat||Coelostoma}} ===== [[Файл:Coelostoma orbiculare IMG 20220618 105842.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Coelostoma orbiculare}}]] * {{bt-latbel|Coelostoma orbiculare|}} ===== Род {{bt-bellat||Cryptopleurum}} ===== [[Файл:Cryptopleurum minutum (Fabricius, 1775) (3421643020) (2).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cryptopleurum minutum}}]] * {{bt-latbel|Cryptopleurum crenatum|}} * {{bt-latbel|Cryptopleurum minutum|}} * {{bt-latbel|Cryptopleurum subtile|}} ===== Род {{bt-bellat||Cymbiodyta}} ===== * {{bt-latbel|Cymbiodyta marginella|}} ===== Род {{bt-bellat||Enochrus}} ===== [[Файл:Enochrus.testaceus.-.lindsey.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Enochrus testaceus}}]] * {{bt-latbel|Enochrus affinis|}} * {{bt-latbel|Enochrus bicolor|}} * {{bt-latbel|Enochrus coarctatus|}} * {{bt-latbel|Enochrus fuscipennis|}} * {{bt-latbel|Enochrus melanocephalus|}} * {{bt-latbel|Enochrus ochropterus|}} * {{bt-latbel|Enochrus quadripunctatus|}} * {{bt-latbel|Enochrus testaceus|}} ===== Род {{bt-bellat||Georissus}} ===== * {{bt-latbel|Georissus crenulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Helochares}} ===== [[Файл:Helochares punctatus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Helochares punctatus}}]] * {{bt-latbel|Helochares lividus|}} * {{bt-latbel|Helochares obscurus|}} * {{bt-latbel|Helochares punctatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Helophorus}} ===== [[Файл:Helophorus flavipes 08.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Helophorus flavipes}}]] [[Файл:Helophorus.grandis.-.lindsey.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Helophorus grandis}}]] * {{bt-latbel|Helophorus aequalis|}} * {{bt-latbel|Helophorus aquaticus|}} * {{bt-latbel|Helophorus arvernicus|}} * {{bt-latbel|Helophorus brevipalpis|}} * {{bt-latbel|Helophorus croaticus|}} * {{bt-latbel|Helophorus discrepans|}} * {{bt-latbel|Helophorus flavipes|}} * {{bt-latbel|Helophorus grandis|}} * {{bt-latbel|Helophorus granularis|}} * {{bt-latbel|Helophorus griseus|}} * {{bt-latbel|Helophorus lapponicus|}} * {{bt-latbel|Helophorus laticollis|}} * {{bt-latbel|Helophorus minutus|}} * {{bt-latbel|Helophorus nanus|}} * {{bt-latbel|Helophorus nubilis|}} * {{bt-latbel|Helophorus paraminutus|}} * {{bt-latbel|Helophorus redtenbacheri|}} * {{bt-latbel|Helophorus strigifrons|}} * {{bt-latbel|Helophorus tuberculatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Hydrobius}} ===== * {{bt-latbel|Hydrobius fuscipes|Вадажук}} ===== Род {{bt-bellat||Hydrochara}} ===== [[Файл:Hydrochara caraboides 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat|Вадалюб малы|Hydrochara caraboides}}]] * {{bt-latbel|Hydrochara caraboides|Вадалюб малы}} ===== Род {{bt-bellat||Hydrochus}} ===== * {{bt-latbel|Hydrochus brevis|}} * {{bt-latbel|Hydrochus crenatus|}} * {{bt-latbel|Hydrochus elongatus|}} * {{bt-latbel|Hydrochus ignicollis|}} * {{bt-latbel|Hydrochus kirgisicus|}} * {{bt-latbel|Hydrochus megaphallus|}} ===== Род {{bt-bellat||Hydrophilus}} ===== * {{bt-latbel|Hydrophilus aterrimus|Вадалюб вялікі}} ===== Род {{bt-bellat||Laccobius}} ===== * {{bt-latbel|Laccobius bipunctatus|}} * {{bt-latbel|Laccobius colon|}} * {{bt-latbel|Laccobius gracilis|}} * {{bt-latbel|Laccobius minutus|}} * {{bt-latbel|Laccobius sinuatus|}} * {{bt-latbel|Laccobius striatulus|}} ===== Род {{bt-bellat||Limnoxenus}} ===== [[Файл:Limnoxenus niger (Zschach, 1788) (3067548077).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Limnoxenus niger}}]] * {{bt-latbel|Limnoxenus niger|}} ===== Род {{bt-bellat||Megasternum}} ===== [[Файл:Megasternum-concinnum-11-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Megasternum concinnum}}]] * {{bt-latbel|Megasternum concinnum|}} ===== Род {{bt-bellat||Spercheus}} ===== * {{bt-latbel|Spercheus emarginatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Sphaeridium}} ===== * {{bt-latbel|Sphaeridium bipustulatum|}} * {{bt-latbel|Sphaeridium lunatum|}} * {{bt-latbel|Sphaeridium marginatum|}} * {{bt-latbel|Sphaeridium scarabaeoides|Вадалюб гноевы}} === Надсямейства {{bt-bellat||Lymexyloidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Свідравалы|Lymexylidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Hylecoetus}} ===== * {{bt-latbel|Hylecoetus dermestoides|Свідравала лісцевае|Свідравала скурыстакрылае|Свярліла лісцевае}} * {{bt-latbel|Hylecoetus flabellicornis|Свідравала хвойнае}} ===== Род {{bt-bellat||Lymexylon}} ===== * {{bt-latbel|Lymexylon navale|Свідравала дубовае|Свидравала карабельнае}} === Надсямейства {{bt-bellat||Scarabaeoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat|Сапраўдныя гнаевікі|Geotrupidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Anoplotrupes}} ===== [[Файл:Anoplotrupes stercorarius.jpeg|250px|міні|{{bt-bellat|Гнаявік лясны|Anoplotrupes stercorosus}}]] * {{bt-latbel|Anoplotrupes stercorosus|Гнаявік лясны}} ===== Род {{bt-bellat||Bolboceras}} ===== [[Файл:Odonteus armiger 138215005.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Bolboceras armiger}}]] * {{bt-latbel|Bolboceras armiger|}} ===== Род {{bt-bellat||Geotrupes}} ===== [[Файл:Geotrupes.mutator.-.lindsey.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Geotrupes mutator}}]] * {{bt-latbel|Geotrupes mutator|}} * {{bt-latbel|Geotrupes puncticollis|}} * {{bt-latbel|Geotrupes stercorarius|}} ===== Род {{bt-bellat||Trypocopris}} ===== * {{bt-latbel|Trypocopris vernalis|Гнаявік веснавы}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Рагачы|Lucanidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Ceruchus}} ===== * {{bt-latbel|Ceruchus chrysomelinus|Рагачык сціплы}} ===== Род {{bt-bellat||Dorcus}} ===== * {{bt-latbel|Dorcus parallelipipedus|Алянёк звычайны}} ===== Род {{bt-bellat||Lucanus}} ===== * {{bt-latbel|Lucanus cervus|Жук-алень}} ===== Род {{bt-bellat||Platycerus}} ===== * {{bt-latbel|Platycerus caraboides|Рагач сіні}} * {{bt-latbel|Platycerus caprea|}} ===== Род {{bt-bellat||Sinodendron}} ===== [[Файл:Kopfhornschröter.JPG|250px|міні|{{bt-bellat|Жук-насарог малы|Sinodendron cylindricum}}]] * {{bt-latbel|Sinodendron cylindricum|Жук-насарог малы|Рагачык аднарогі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Ochodaeidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Ochodaeus}} ===== * {{bt-latbel|Ochodaeus chrysomeloides|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Пласцініставусыя|Scarabaeidae}} ==== {{main|Спіс пласцініставусых Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Пясчанікі (сямейства жукоў){{!}}Пясчанікі|Trogidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Trox}} ===== * {{bt-latbel|Trox sabulosus|Пясчанік звычайны}} * {{bt-latbel|Trox scaber|Пясчанік шурпаты}} === Надсямейства {{bt-bellat||Scirtoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Clambidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Clambus}} ===== * {{bt-latbel|Clambus armadillo|}} * {{bt-latbel|Clambus minutus|}} * {{bt-latbel|Clambus pubescens|}} * {{bt-latbel|Clambus punctulum|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Eucinetidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Eucinetus}} ===== * {{bt-latbel|Eucinetus haemorrhoidalis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Scirtidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Cyphon}} ===== [[Файл:Cyphon coarctatus, Trawscoed, North Wales, May 2011 (33488809083).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cyphon coarctatus}}]] [[Файл:Cyphon laevipennis Tournier, 1868 (3314265896).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cyphon laevipennis}}]] * {{bt-latbel|Cyphon coarctatus|}} * {{bt-latbel|Cyphon hilaris|}} * {{bt-latbel|Cyphon kongsbergensis|}} * {{bt-latbel|Cyphon laevipennis|}} * {{bt-latbel|Cyphon ochraceus|}} * {{bt-latbel|Cyphon padi|}} * {{bt-latbel|Cyphon palustris|}} * {{bt-latbel|Cyphon pubescens|}} * {{bt-latbel|Cyphon punctipennis|}} * {{bt-latbel|Cyphon ruficeps|}} * {{bt-latbel|Cyphon variabilis|}} ===== Род {{bt-bellat||Elodes}} ===== [[Файл:Elodes minuta (Linné, 1767) Syn.- Helodes minuta (Linné, 1767) (21334359032).png|250px|міні|{{bt-bellat||Elodes minuta}}]] * {{bt-latbel|Elodes minuta|}} ===== Род {{bt-bellat||Microcara}} ===== [[Файл:Microcara testacea, Greenacres, North Wales, July 2010 (33914904060).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Microcara testacea}}]] * {{bt-latbel|Microcara testacea||}} ===== Род {{bt-bellat||Scirtes}} ===== * {{bt-latbel|Scirtes haemisphaericus|}} * {{bt-latbel|Scirtes orbicularis|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Staphylinoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Hydraenidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Hydraena}} ===== [[Файл:Hydraena dinarica (10.3897-BDJ.9.e59892) Figure 4.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Hydraena dinarica}}]] * {{bt-latbel|Hydraena belgica|}} * {{bt-latbel|Hydraena britteni|}} * {{bt-latbel|Hydraena excisa|}} * {{bt-latbel|Hydraena gracilis|}} * {{bt-latbel|Hydraena melas|}} * {{bt-latbel|Hydraena palustris|}} * {{bt-latbel|Hydraena pulchella|}} * {{bt-latbel|Hydraena reyi|}} * {{bt-latbel|Hydraena riparia|}} ===== Род {{bt-bellat||Limnebius}} ===== * {{bt-latbel|Limnebius aluta|}} * {{bt-latbel|Limnebius atomus|}} * {{bt-latbel|Limnebius crinifer|}} * {{bt-latbel|Limnebius nitidus|}} * {{bt-latbel|Limnebius papposus|}} * {{bt-latbel|Limnebius parvulus|}} * {{bt-latbel|Limnebius truncatellus|}} ===== Род {{bt-bellat||Ochthebius}} ===== [[Файл:Ochthebius minimus (Hydraenidae) - (imago), Renkum, the Netherlands - 3.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Ochthebius minimus}}]] * {{bt-latbel|Ochthebius alpinus|}} * {{bt-latbel|Ochthebius hungaricus|}} * {{bt-latbel|Ochthebius flavipes|}} * {{bt-latbel|Ochthebius minimus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Leiodidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Agathidium}} ===== [[Файл:Agathidium atrum (Paykull, 1798) (3559447750).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Agathidium atrum}}]] * {{bt-latbel|Agathidium atrum|}} * {{bt-latbel|Agathidium badium|}} * {{bt-latbel|Agathidium discoideum|}} * {{bt-latbel|Agathidium laevigatum|}} * {{bt-latbel|Agathidium marginatum|}} * {{bt-latbel|Agathidium nigripenne|}} * {{bt-latbel|Agathidium pallidum|}} * {{bt-latbel|Agathidium pisanum|}} * {{bt-latbel|Agathidium plagiatum|}} * {{bt-latbel|Agathidium pulchellum|}} * {{bt-latbel|Agathidium romanovi|}} * {{bt-latbel|Agathidium seminulum|}} * {{bt-latbel|Agathidium tremulinum|}} * {{bt-latbel|Agathidium varians|}} ===== Род {{bt-bellat||Amphicyllis}} ===== [[Файл:Amphicyllis globus (Fabricius, 1792) (3558638501) (2).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Amphicyllis globus}}]] * {{bt-latbel|Amphicyllis globiformis|}} * {{bt-latbel|Amphicyllis globus|}} ===== Род {{bt-bellat||Anisotoma}} ===== [[Файл:Anisotoma humeralis (Fabricius, 1792) (3635597827) (2).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Anisotoma humeralis}}]] * {{bt-latbel|Anisotoma axillaris|}} * {{bt-latbel|Anisotoma glabra|}} * {{bt-latbel|Anisotoma humeralis|}} * {{bt-latbel|Anisotoma orbicularis|}} ===== Род {{bt-bellat||Apocatops}} ===== * {{bt-latbel|Apocatops nigrita|}} ===== Род {{bt-bellat||Catops}} ===== [[Файл:Catops fuliginosus Erichson, 1837 male (6064905961).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Catops fuliginosus}}]] * {{bt-latbel|Catops chrysomeloides|}} * {{bt-latbel|Catops fuliginosus|}} * {{bt-latbel|Catops fuscus|}} * {{bt-latbel|Catops kirbii|}} * {{bt-latbel|Catops morio|}} * {{bt-latbel|Catops nigricans|}} * {{bt-latbel|Catops picipes|}} * {{bt-latbel|Catops subfuscus|}} * {{bt-latbel|Catops tristis|}} ===== Род {{bt-bellat||Choleva}} ===== * {{bt-latbel|Choleva agilis|}} * {{bt-latbel|Choleva cisteloides|}} * {{bt-latbel|Choleva elongata|}} * {{bt-latbel|Choleva glauca|}} * {{bt-latbel|Choleva oblonga|}} * {{bt-latbel|Choleva spadicea|}} * {{bt-latbel|Choleva spinipennis|}} * {{bt-latbel|Choleva sturmi|}} ===== Род {{bt-bellat||Colenis}} ===== [[Файл:Colenis immunda (Sturm, 1807) (3636415096).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Colenis immunda}}]] * {{bt-latbel|Colenis immunda|}} ===== Род {{bt-bellat||Colon}} ===== [[Файл:Colon brunneum (Latreille, 1807) male (3847991937).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Colon brunneum}}]] * {{bt-latbel|Colon angulare|}} * {{bt-latbel|Colon brunneum|}} * {{bt-latbel|Colon calcaratum|}} * {{bt-latbel|Colon dentipes|}} * {{bt-latbel|Colon latum|}} * {{bt-latbel|Colon serripes|}} ===== Род {{bt-bellat||Cyrtusa}} ===== * {{bt-latbel|Cyrtusa subtestacea|}} ===== Род {{bt-bellat||Fissocatops}} ===== * {{bt-latbel|Fissocatops westi|}} ===== Род {{bt-bellat||Leiodes}} ===== * {{bt-latbel|Leiodes bicolor|}} * {{bt-latbel|Leiodes ciliaris|}} * {{bt-latbel|Leiodes ferrugineus|}} * {{bt-latbel|Leiodes flavescens|}} * {{bt-latbel|Leiodes lucens|}} * {{bt-latbel|Leiodes obesus|}} * {{bt-latbel|Leiodes oblongus|}} * {{bt-latbel|Leiodes piceus|}} * {{bt-latbel|Leiodes politus|}} * {{bt-latbel|Leiodes ruficollis|}} * {{bt-latbel|Leiodes rugosus|}} * {{bt-latbel|Leiodes triepkei|}} ===== Род {{bt-bellat||Leptinus}} ===== * {{bt-latbel|Leptinus testaceus|}} ===== Род {{bt-bellat||Liocyrtusa}} ===== [[Файл:Liocyrtusa vittata (Curtis, 1840) (3819944545).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Liocyrtusa vittata}}]] * {{bt-latbel|Liocyrtusa minuta|}} * {{bt-latbel|Liocyrtusa vittata|}} ===== Род {{bt-bellat||Nargus}} ===== [[Файл:Nargus velox (Spence, 1813) male (12249417376).png|250px|міні|{{bt-bellat||Nargus velox}}]] * {{bt-latbel|Nargus anisotomoides|}} * {{bt-latbel|Nargus velox|}} ===== Род {{bt-bellat||Nemadus}} ===== * {{bt-latbel|Nemadus colonoides|}} ===== Род {{bt-bellat||Platypsyllus}} ===== * {{bt-latbel|Platypsyllus castoris|}} ===== Род {{bt-bellat||Ptomaphagus}} ===== [[Файл:Ptomaphagus-varicornis-04-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Ptomaphagus varicornis}}]] * {{bt-latbel|Ptomaphagus sericatus|}} * {{bt-latbel|Ptomaphagus subvillosus|}} * {{bt-latbel|Ptomaphagus varicornis|}} ===== Род {{bt-bellat||Sciodrepoides}} ===== * {{bt-latbel|Sciodrepoides alpestris|}} * {{bt-latbel|Sciodrepoides fumatus|}} * {{bt-latbel|Sciodrepoides watsoni|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Стафілініды|Staphylinidae}} ==== {{main|Спіс стафілінідаў Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Мерцвяеды|Silphidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Aclypea}} ===== [[Файл:Aclypea opaca.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Мерцвяед матавы|Aclypea opaca}}]] * {{bt-latbel|Aclypea opaca|Мерцвяед матавы|Тоўстагалоўка матавая}} * {{bt-latbel|Aclypea undata|}} ===== Род {{bt-bellat||Dendroxena}} ===== [[Файл:Dendroxena quadrimaculata 149023195.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Dendroxena quadrimaculata}}]] * {{bt-latbel|Dendroxena quadrimaculata|}} ===== Род {{bt-bellat||Necrodes}} ===== [[Файл:Necrodes littoralis - Aberration (15119421709).jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Necrodes littoralis}}]] * {{bt-latbel|Necrodes littoralis|}} ===== Род {{bt-bellat|Магільшчыкі|Nicrophorus}} ===== [[Файл:Nicrophorus vespillo 01.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Магільшчык рыжабулавы|Nicrophorus vespillo}}]] * {{bt-latbel|Nicrophorus antennatus|}} * {{bt-latbel|Nicrophorus germanicus|}} * {{bt-latbel|Nicrophorus humator|}} * {{bt-latbel|Nicrophorus interruptus|}} * {{bt-latbel|Nicrophorus investigator|}} * {{bt-latbel|Nicrophorus sepultor|}} * {{bt-latbel|Nicrophorus vespillo|Магільшчык рыжабулавы}} * {{bt-latbel|Nicrophorus vespilloides|Магільшчык чорнабулавы}} * {{bt-latbel|Nicrophorus vestigator|}} ===== Род {{bt-bellat||Oiceoptoma}} ===== [[Файл:Oiceoptoma thoracica (Silphidae) - Red-breasted Carrion Beetle (10105526885).jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Мерцвяед чырванагруды|Oiceoptoma thoracica}}]] * {{bt-latbel|Oiceoptoma thoracica|Мерцвяед чырванагруды}} ===== Род {{bt-bellat||Phosphuga}} ===== * {{bt-latbel|Phosphuga atrata|}} ===== Род {{bt-bellat||Phosphuga}} ===== * {{bt-latbel|Phosphuga atrata|}} ===== Род {{bt-bellat||Silpha}} ===== * {{bt-latbel|Silpha carinata|}} * {{bt-latbel|Silpha obscura|Мерцвяед цёмны}} ===== Род {{bt-bellat||Silpha}} ===== * {{bt-latbel|Silpha obscura|}} ===== Род {{bt-bellat||Silpha}} ===== * {{bt-latbel|Silpha tristis|}} ===== Род {{bt-bellat||Thanatophilus}} ===== [[Файл:Thanatophilus rugosus2.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Падлавік маршчыністы|Thanatophilus rugosus}}]] * {{bt-latbel|Thanatophilus dispar|}} * {{bt-latbel|Thanatophilus rugosus|Падлавік маршчыністы}} * {{bt-latbel|Thanatophilus sinuatus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Пер’якрылкі|Ptiliidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Acrotrichis}} ===== * {{bt-latbel|Acrotrichis grandicollis|}} * {{bt-latbel|Acrotrichis intermedia|Пер’якрылка прамежкавая}} ===== Род {{bt-bellat||Astatopteryx}} ===== * {{bt-latbel|Astatopteryx laticollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Micridium}} ===== * {{bt-latbel|Micridium halidaii|}} ===== Род {{bt-bellat||Millidium}} ===== * {{bt-latbel|Millidium minutissimum|}} ===== Род {{bt-bellat||Nossidium}} ===== * {{bt-latbel|Nossidium pilosellum|}} ===== Род {{bt-bellat||Ptenidium}} ===== * {{bt-latbel|Ptenidium formicetorum|}} * {{bt-latbel|Ptenidium fuscicorne|}} * {{bt-latbel|Ptenidium gressneri|}} * {{bt-latbel|Ptenidium intermedium|}} * {{bt-latbel|Ptenidium laevigatum|}} * {{bt-latbel|Ptenidium nitidum|}} * {{bt-latbel|Ptenidium pusillum|}} * {{bt-latbel|Ptenidium turgidum|}} ===== Род {{bt-bellat||Pteryx}} ===== * {{bt-latbel|Pteryx suturalis|}} ===== Род {{bt-bellat||Ptiliolum}} ===== * {{bt-latbel|Ptiliolum spencei|}} ===== Род {{bt-bellat||Ptilium}} ===== * {{bt-latbel|Ptilium exaratum|}} * {{bt-latbel|Ptilium modestum|}} * {{bt-latbel|Ptilium myrmecophilum|}} ===== Род {{bt-bellat||Ptinella}} ===== * {{bt-latbel|Ptinella aptera|}} * {{bt-latbel|Ptinella limbata|}} * {{bt-latbel|Ptinella tenella|}} ===== Род {{bt-bellat||Smicrus }} ===== * {{bt-latbel|Smicrus filicornis|}} === Надсямейства {{bt-bellat||Tenebrionoidea}} === ==== Сямейства {{bt-bellat||Aderidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Aderus}} ===== * {{bt-latbel|Aderus populneus|}} ===== Род {{bt-bellat||Anidorus}} ===== [[Файл:Anidorus nigrinus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Anidorus nigrinus}}]] * {{bt-latbel|Anidorus nigrinus|}} ===== Род {{bt-bellat||Euglenes}} ===== [[Файл:Euglenes oculatus 02.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Euglenes oculatus}}]] * {{bt-latbel|Euglenes oculatus|}} * {{bt-latbel|Euglenes pygmaeus|}} ===== Род {{bt-bellat||Phytobaenus}} ===== [[Файл:Phytobaenus amabilis 02.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Phytobaenus amabilis}}]] * {{bt-latbel|Phytobaenus amabilis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Anaspididae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Anaspis}} ===== [[Файл:Anaspis frontalis 9250.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Anaspis frontalis}}]] * {{bt-latbel|Anaspis brunnipes|}} * {{bt-latbel|Anaspis flava|}} * {{bt-latbel|Anaspis frontalis|}} * {{bt-latbel|Anaspis rufilabris|}} * {{bt-latbel|Anaspis thoracica|}} ===== Род {{bt-bellat||Cyrtanaspis}} ===== * {{bt-latbel|Cyrtanaspis phalerata|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Anthicidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Anthicus}} ===== * {{bt-latbel|Anthicus ater|}} * {{bt-latbel|Anthicus bimaculatus|}} * {{bt-latbel|Anthicus flavipes|}} * {{bt-latbel|Anthicus sellatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Mecynotarsus}} ===== * {{bt-latbel|Mecynotarsus serricornis|}} ===== Род {{bt-bellat||Notoxus}} ===== [[Файл:Notoxus monocerus.tif|250px|міні|{{bt-bellat||Notoxus monocerus}}]] * {{bt-latbel|Notoxus monoceros|}} ===== Род {{bt-bellat||Omonadus}} ===== * {{bt-latbel|Omonadus floralis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Boridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Boros}} ===== * {{bt-latbel|Boros schneideri|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Ciidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Cis}} ===== [[Файл:Cis-boleti-04-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Cis boleti}}]] * {{bt-latbel|Cis alter|}} * {{bt-latbel|Cis bidentatus|}} * {{bt-latbel|Cis boleti|}} * {{bt-latbel|Cis castaneus|}} * {{bt-latbel|Cis comptus|}} * {{bt-latbel|Cis fagi|}} * {{bt-latbel|Cis fissicornis|}} * {{bt-latbel|Cis glabratus|}} * {{bt-latbel|Cis hispidus|}} * {{bt-latbel|Cis jacquemartii|}} * {{bt-latbel|Cis lineatocribratus|}} * {{bt-latbel|Cis micans|}} * {{bt-latbel|Cis punctulatus|}} * {{bt-latbel|Cis quadridens|}} * {{bt-latbel|Cis setiger|}} ===== Род {{bt-bellat||Dolichocis}} ===== * {{bt-latbel|Dolichocis laricinus|}} ===== Род {{bt-bellat||Ennearthron}} ===== * {{bt-latbel|Ennearthron cornutum|}} * {{bt-latbel|Ennearthron palmi|}} ===== Род {{bt-bellat||Hadreule }} ===== * {{bt-latbel|Hadreule elongatulum|}} ===== Род {{bt-bellat||Octotemnus}} ===== * {{bt-latbel|Octotemnus glabriculus|}} * {{bt-latbel|Octotemnus mandibularis|}} ===== Род {{bt-bellat||Orthocis}} ===== [[Файл:Orthocis alni (Gyllenhal, 1813) Syn.- Cis alni (Gyllenhal, 1813) (32247147585).png|250px|міні|{{bt-bellat||Orthocis alni}}]] * {{bt-latbel|Orthocis alni|}} * {{bt-latbel|Orthocis lucasi|}} * {{bt-latbel|Orthocis vestitus|}} ===== Род {{bt-bellat||Rhopalodontus}} ===== * {{bt-latbel|Rhopalodontus perforatus|}} * {{bt-latbel|Rhopalodontus strandi|}} ===== Род {{bt-bellat||Sulcacis}} ===== [[Файл:Sulcacis nitidus (Fabricius, 1792) Syn.- Sulcacis affinis (Gyllenhal 1827) Male (32151929252).png|250px|міні|{{bt-bellat||Sulcacis nitidus}}]] * {{bt-latbel|Sulcacis affinis|}} * {{bt-latbel|Sulcacis bidentulus|}} * {{bt-latbel|Sulcacis fronticornis|}} ===== Род {{bt-bellat||Wagaicis}} ===== * {{bt-latbel|Wagaicis wagai|}} ===== Род {{bt-bellat||Xylographus}} ===== * {{bt-latbel|Xylographus bostrichoides|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Colydiinae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Colydium}} ===== [[Файл:Colydium elongatum (Zopheridae), Wageningen, the Netherlands - 2.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Colydium elongatum}}]] * {{bt-latbel|Colydium elongatum|}} * {{bt-latbel|Colydium filiforme|}} ===== Род {{bt-bellat||Lasconotus}} ===== * {{bt-latbel|Lasconotus jelskii|}} ===== Род {{bt-bellat||Orthocerus}} ===== [[Файл:Orthocerus clavicornis 03.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Orthocerus clavicornis}}]] * {{bt-latbel|Orthocerus clavicornis|}} * {{bt-latbel|Orthocerus crassicornis|}} ===== Род {{bt-bellat||Synchitia}} ===== * {{bt-latbel|Synchitia humeralis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Ценялюбы|Melandryidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Abdera}} ===== [[Файл:Abdera flexuosa natur.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Abdera flexuosa}}]] * {{bt-latbel|Abdera affinis|}} * {{bt-latbel|Abdera flexuosa|}} ===== Род {{bt-bellat||Dicraea}} ===== * {{bt-latbel|Dicraea quadriguttata|}} ===== Род {{bt-bellat||Dolotarsus}} ===== * {{bt-latbel|Dolotarsus lividus|}} ===== Род {{bt-bellat||Hypulus}} ===== * {{bt-latbel|Hypulus quercinus|}} ===== Род {{bt-bellat||Melandrya}} ===== * {{bt-latbel|Melandrya dubia|}} ===== Род {{bt-bellat||Orchesia}} ===== [[Файл:Orchesia fasciata.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Orchesia fasciata}}]] * {{bt-latbel|Orchesia fasciata|}} * {{bt-latbel|Orchesia fusiformis|}} * {{bt-latbel|Orchesia micans|}} * {{bt-latbel|Orchesia minor|}} * {{bt-latbel|Orchesia undulata|}} ===== Род {{bt-bellat||Phloiotrya}} ===== * {{bt-latbel|Phloiotrya rufipes|}} * {{bt-latbel|Phloiotrya subtilis|}} ===== Род {{bt-bellat||Phryganophilus}} ===== [[Файл:Phryganophilus auritus.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Phryganophilus auritus}}]] * {{bt-latbel|Phryganophilus auritus|}} * {{bt-latbel|Phryganophilus ruficollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Serropalpus}} ===== [[Файл:Serropalpus barbatus3.jpg|250px|міні|{{bt-bellat|Ценялюб барадаты|Serropalpus barbatus}}]] * {{bt-latbel|Serropalpus barbatus|Ценялюб барадаты}} ===== Род {{bt-bellat||Wanachia}} ===== * {{bt-latbel|Wanachia triguttata|}} ===== Род {{bt-bellat||Xylita}} ===== [[Файл:Xylita laevigata (Hellenius, 1786).png|250px|міні|{{bt-bellat||Xylita laevigata}}]] * {{bt-latbel|Xylita laevigata|}} ===== Род {{bt-bellat||Zilora}} ===== * {{bt-latbel|Zilora ferruginea|}} * {{bt-latbel|Zilora sericea|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Шпанкі|Meloidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Cerocoma}} ===== * {{bt-latbel|Cerocoma schaefferi|Шпанка Шэфера}} ===== Род {{bt-bellat||Hycleus}} ===== [[Файл:Meloidae - Hycleus polymorphus-003.JPG|250px|Woolen diamond twill (cropped).jpgpx|міні|{{bt-bellat||Hycleus polymorphus}}]] * {{bt-latbel|Hycleus polymorphus|}} ===== Род {{bt-bellat||Lytta}} ===== [[Файл:Lytta vesicatoria natur.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Lytta vesicatoria}}]] * {{bt-latbel|Lytta vesicatoria|Шпанская мушка}} ===== Род {{bt-bellat|Майкі|Meloe}} ===== [[Файл:Meloe brevicollis 5.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Meloe brevicollis}}]] * {{bt-latbel|Meloe brevicollis|}} * {{bt-latbel|Meloe cicatricosus|}} * {{bt-latbel|Meloe proscarabaeus|Майка звычайная|Майка чорная}} * {{bt-latbel|Meloe variegatus|Майка стракатая}} * {{bt-latbel|Meloe violaceus|Майка фіялетавая|Майка сіняя}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Mordellidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Mordella}} ===== * {{bt-latbel|Mordella aculeata|}} * {{bt-latbel|Mordella brachyura|}} * {{bt-latbel|Mordella holomelaena|}} ===== Род {{bt-bellat||Mordellaria}} ===== * {{bt-latbel|Mordellaria aurofasciata|}} ===== Род {{bt-bellat||Mordellistena}} ===== * {{bt-latbel|Mordellistena acuticollis|}} * {{bt-latbel|Mordellistena bicoloripilosa|}} * {{bt-latbel|Mordellistena brunneospinosa|}} * {{bt-latbel|Mordellistena connata|}} * {{bt-latbel|Mordellistena humeralis|}} * {{bt-latbel|Mordellistena nanula|}} * {{bt-latbel|Mordellistena neuwaldeggiana|}} * {{bt-latbel|Mordellistena multicicatrix|}} * {{bt-latbel|Mordellistena parvula|}} * {{bt-latbel|Mordellistena pseudoparvula|}} * {{bt-latbel|Mordellistena pumila|}} * {{bt-latbel|Mordellistena rufifrons|}} * {{bt-latbel|Mordellistena secreta|}} * {{bt-latbel|Mordellistena variegata|}} * {{bt-latbel|Mordellistena weisei|}} ===== Род {{bt-bellat||Mordellistenula}} ===== * {{bt-latbel|Mordellistenula perrisi|}} ===== Род {{bt-bellat||Tomoxia}} ===== [[Файл:Tomoxia bucephala side.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Tomoxia bucephala}}]] * {{bt-latbel|Tomoxia bucephala|}} ===== Род {{bt-bellat||Variimorda}} ===== [[Файл:Variimorda-villosa-03-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Variimorda villosa}}]] * {{bt-latbel|Variimorda basalis|}} * {{bt-latbel|Variimorda villosa|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Грыбаеды|Mycetophagidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Litargus}} ===== * {{bt-latbel|Litargus connexus|}} ===== Род {{bt-bellat||Mycetophagus}} ===== * {{bt-latbel|Mycetophagus ater|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus atomarius|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus decempunctatus|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus fulvicollis|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus multipunctatus|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus piceus|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus populi|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus quadriguttatus|}} * {{bt-latbel|Mycetophagus quadripustulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Triphyllus}} ===== * {{bt-latbel|Triphyllus bicolor|}} ===== Род {{bt-bellat||Typhaea}} ===== * {{bt-latbel|Typhaea stercorea|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Вузкакрылкі|Oedemeridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Anogcodes}} ===== [[Файл:Anogcodes-rufiventris-01-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Anogcodes rufiventris}}]] * {{bt-latbel|Anogcodes coarctatus|}} * {{bt-latbel|Anogcodes ferrugineus|}} * {{bt-latbel|Anogcodes rufiventris|}} * {{bt-latbel|Anogcodes ustulatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Calopus}} ===== [[Файл:Calopus serraticornis.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Calopus serraticornis}}]] * {{bt-latbel|Calopus serraticornis|}} ===== Род {{bt-bellat||Chrysanthia}} ===== * {{bt-latbel|Chrysanthia geniculata|}} * {{bt-latbel|Chrysanthia viridissima|}} ===== Род {{bt-bellat||Ditylus}} ===== * {{bt-latbel|Ditylus laevis|}} ===== Род {{bt-bellat||Ischnomera}} ===== * {{bt-latbel|Ischnomera cinerascens|}} ===== Род {{bt-bellat||Nacerdes}} ===== * {{bt-latbel|Nacerdes carniolica|}} ===== Род {{bt-bellat||Oedemera}} ===== * {{bt-latbel|Oedemera femorata|}} * {{bt-latbel|Oedemera flavipes|}} * {{bt-latbel|Oedemera laticollis|}} * {{bt-latbel|Oedemera lurida|}} * {{bt-latbel|Oedemera subrobusta|}} * {{bt-latbel|Oedemera podagrariae|}} * {{bt-latbel|Oedemera virescens|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Prostomidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Prostomis}} ===== * {{bt-latbel|Prostomis mandibularis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Агняцветкі|Pyrochroidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Agnathus}} ===== [[Файл:Agnathus decoratus 01.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Agnathus decoratus}}]] * {{bt-latbel|Agnathus decoratus|}} ===== Род {{bt-bellat||Pyrochroa}} ===== [[Файл:Pyrochroa coccinea 82913886.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Pyrochroa coccinea}}]] * {{bt-latbel|Pyrochroa coccinea|}} ===== Род {{bt-bellat||Schizotus}} ===== * {{bt-latbel|Schizotus pectinicornis|Агняцветка грэбнявусая}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Трухлякі|Pythidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Pytho}} ===== * {{bt-latbel|Pytho depressus|Трухляк плоскі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Rhipiphoridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Pelecotoma}} ===== * {{bt-latbel|Pelecotoma fennica|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Salpingidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Rabdocerus}} ===== * {{bt-latbel|Rabdocerus foveolatus|}} * {{bt-latbel|Rabdocerus gabrieli|}} ===== Род {{bt-bellat||Salpingus}} ===== [[Файл:SalpingusRuficollis1.JPG|250px|міні|{{bt-bellat||Salpingus ruficollis}}]] * {{bt-latbel|Salpingus aeneus|}} * {{bt-latbel|Salpingus planirostris|}} * {{bt-latbel|Salpingus ruficollis|}} ===== Род {{bt-bellat||Sphaeriestes}} ===== * {{bt-latbel|Sphaeriestes bimaculatus|}} * {{bt-latbel|Sphaeriestes stockmanni|}} ===== Род {{bt-bellat||Vincenzellus}} ===== [[Файл:Vincenzellus-ruficollis-06-fws.jpg|250px|міні|{{bt-bellat||Vincenzellus ruficollis}}]] * {{bt-latbel|Vincenzellus ruficollis|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Stenotrachelidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Scotodes}} ===== * {{bt-latbel|Scotodes annulatus|}} ==== Сямейства {{bt-bellat|Чарнацелкі|Tenebrionidae}} ==== {{main|Спіс чарнацелак Беларусі}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Tetratomidae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Eustrophus}} ===== * {{bt-latbel|Eustrophus dermestoides|}} ===== Род {{bt-bellat||Hallomenus}} ===== * {{bt-latbel|Hallomenus axillaris|}} * {{bt-latbel|Hallomenus binotatus|}} ===== Род {{bt-bellat||Tetratoma}} ===== * {{bt-latbel|Tetratoma ancora|}} ==== Сямейства {{bt-bellat||Zopheridae}} ==== ===== Род {{bt-bellat||Bitoma}} ===== [[Файл:Bitoma crenata 02.JPG|250px|міні|{{bt-bellat|Вузкацелка перавязаная|Bitoma crenata}}]] * {{bt-latbel|Bitoma crenata|Вузкацелка перавязаная}} == Спасылкі == * [https://insecta-g2n.weebly.com/1046105910501048.html ЖЕСТКОКРЫЛЫЕ или ЖУКИ (Coleoptera)] {{ref-ru}} {{Флора і фаўна Беларусі}} [[Катэгорыя:Жукі|*]] [[Катэгорыя:Спісы насякомых Беларусі|Жуки]] 7dp5nflx4y89xna2r58sky09p08cuyj Свята-Стэфанаўская царква (Слуцк) 0 631706 5192086 3839873 2026-09-02T13:24:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192086 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Свята-Стэфанаўская царква |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Даўжыня выявы = |Подпіс выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Слуцк]] |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Благачынне = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = [[XVII стагоддзе]] |Дата пабудовы = |Скасаваны = [[1950-я]] |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыдзелы = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Стан = страчана |Назва карты = |Пазіцыя подпісу на карце = |Водступ подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Свята-Стэфанаўская царква''' — колішні драўляны праваслаўны храм у горадзе [[Слуцк]]у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == [[Файл:Słucak, Trajčanskaja, Stefanaŭskaja. Слуцак, Трайчанская, Стэфанаўская (1800-50).jpg|250px|міні|злева|Вуліца Трайчанская. Царква Святога Стэфана або Трайчанская могілкавая царква]] Дакладны час з’яўлення царквы святога першапакутніка архідыякана Стэфана невядомы. У дакументах звесткі пра яе сустракаюцца з другой паловы [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], адна з найранейшых згадак датавана 1657 годам. У 1661 годзе яна згадваецца як збяднелая і перададзеная пад апеку Спаскага брацтва. Пры царкве ў тыя часы меўся шпіталь для ўтрымання хворых і ўбогіх, які захоўваўся і пазней. Размяшчаўся царкоўны пляц у прадмесці [[Трайчаны]], па правым боку Трайчанскай вуліцы перад Трайчанскім ручаём. На плане Слуцка канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] царква паказана алтарнай часткай да вуліцы (на паўднёвы ўсход), правей ад яе знаходзілася квадратная ў плане званіца. У пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] царква свайго прыхода ўжо не мела. Калі наладзілася дзейнасць заснаванай пры [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкім манастыры]] духоўнай семінарыі, была пераведзена ў падпарадкаванне гэтай навучальнай установе. У якасці семінарскай дзейнічала да 1840 года. [[Файл:Słucak, Trajčanskaja, Stefanaŭskaja. Слуцак, Трайчанская, Стэфанаўская (1901-17).jpg|thumb|Іканастас]] Пасля таго, як духоўную семінарыю са Слуцка перавялі ў [[Мінск]], царкву перанеслі далей ад горада, за манастыр, на Трайчанскія могілкі. З гэтага часу Стэфанаўская царква вядома як могілкавая трайчанская, прыпісаная да гарадской [[Свята-Васкрасенская царква (Слуцк)|Уваскрэсенскай царквы]]. У 1932 годзе Стэфанаўская царква была закрыта, яе пачалі разбураць. У паўразбураным стане заставалася да пачатку 1950-х гадоў, потым яе разабралі<ref>{{cite web|url=http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/architecture/7127/|title=Стэфанаўская царква|author=Игорь Титковский.|date=3.04.2018|work=|publisher=Наследие Слуцкого края|accessdate=|lang=}}</ref>. == Абраз «Узнясенне» == {{main|Узнясенне (Слуцк)}} [[File:Абраз Узнясенне са Стэфанаўскай царквы са Слуцка.jpg|thumb|Абраз «Узнясенне»]] Ікона Узнясення Хрыстова са Стэфанаўскай царквы да вайны знаходзілася ў зборах [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]] ў Мінску. Была вывезена з тэрыторыі Беларусі падчас Другой сусветнай вайны. Пасля вайны перададзена на захаванне ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1954 годзе перададзена ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны мастацкі музей БССР]]<ref>{{Cite web |url=http://viartanne.by/be_BY/cultural-value/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7-%D1%83%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-/0e99c7ee-a401-406a-970f-47037ff0986f |title=Абраз «Узнясенне» |access-date=13 лютага 2020 |archive-date=13 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213131006/http://viartanne.by/be_BY/cultural-value/%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7-%D1%83%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5-/0e99c7ee-a401-406a-970f-47037ff0986f |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць. Слуцкі раён, Слуцк. Кн.1, Мн. 2000. {{Славутасці Слуцка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Слуцка]] [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Слуцка]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1950-я гады]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] rzruiu35fhbemm6msa5bwwk9i23krby Івоніна (Рамаданаўскае сельскае паселішча) 0 641199 5192191 4988021 2026-09-02T19:16:16Z DENAMAX 36236 5192191 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Івоніна}} {{НП-Расія}} '''Івоніна'''<ref name="ГКНП">{{ГКНП}}</ref> ({{lang-ru|Иво́нино}}) — вёска ў [[Глінкаўскі раён|Глінкаўскім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад [[Рамаданаўскае сельскае паселішча (Смаленская вобласць)|Рамаданаўскага сельскага паселішча]]. == Гісторыя == У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вёска была пад нямецкай акупацыяй з ліпеня 1941 года, вызвалена падчас [[Ельнінска-Дарагабужская аперацыя|Ельнінска-Дарагабужскай аперацыі]] ў 1943 годзе<ref>[http://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ov-.htm Вызваленне Смаленшчыны./Энцыклапедыя Смаленскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160827132942/http://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/-Ov-.htm |date=27 жніўня 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Глінкаўскі раён}} {{Заліўка НП-Расія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глінкаўскага раёна]] 5nw6a34f1leon1fu1wrebqun12afegx Пачынкі (Навадугінскі раён) 0 656350 5192271 4991145 2026-09-03T06:07:33Z Autumndancer 168015 5192271 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пачынкі}} {{НП-Расія}} '''Пачынкі'''<ref name="ГКНП">{{ГКНП}}</ref> ({{lang-ru|Почи́нки}}) — вёска ў [[Навадугінскі раён|Навадугінскім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад [[Дняпроўскае сельскае паселішча (Смаленская вобласць)|Дняпроўскага сельскага паселішча]]. == Гісторыя == У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вёска была пад нямецкай акупацыяй з кастрычніка 1941 года, вызвалена ў сакавіку 1943 года<ref>[http://www.admin-smolensk.ru/~websprav/history/raion/book/-Ov-.htm Вызваленне Смаленшчыны./Энцыклапедыя Смаленскай вобласці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160827132942/http://websprav.admin-smolensk.ru/history/raion/book/-Ov-.htm |date=27 жніўня 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Навадугінскі раён}} {{Заліўка НП-Расія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навадугінскага раёна]] d7wwflwclkcunbnbk6i1qhbv96627kn Гімн любові 0 666748 5192226 5008905 2026-09-02T22:40:55Z StachLysy 62453 5192226 wikitext text/x-wiki [[Выява:POxy1008 (1Co 7.33-8.4).jpg|thumb|250px|Фрагмент [[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|1-га ліста да Карынфян]] на папірусе [[III стагоддзе|III стагоддзя]] (1 Кар 7:33—8:4, {{нп5|Папірус 15||en|Papyrus 15}}).]] '''Гімн любові''' — фрагмент [[Біблія|біблейскага]] [[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|Першага ліста да Карынфян]] святога апостала [[Павел (апостал)|Паўла]] (1 Кар. 13:1—13). Гэта {{нп5|Песня (літаратурны жанр)|песня|pl|Pieśń (gatunek literacki)}} хвалы, а таксама спроба тлумачэння, што такое [[любоў]], праз пералік яе рыс. Паводле апостала Паўла, дар любові надае сэнс і каштоўнасць усім астатнім {{нп5|Духоўны дар|духоўным дарам|en|Spiritual gift}}. Апостал Павел сцвярджае, што любоў — гэта імкненне да дабра і шчасця. Гэта прынясенне сябе ў бескарыслівы дар, сіла, якая пераадольвае [[эгаізм]] («''не шукае свайго''», 1 Кар. 13:5). Ён таксама падкрэслівае важнасць самой веры праз некрытычны давер («''усяму верыць, на ўсё спадзяецца''», 1 Кар. 13:7). «Гімн любові» таксама называюць «Песняй песняў Новага Запавету». У сваю чаргу, [[Папа Рымскі]] [[Бенедыкт XVI]] у сваёй першай [[Энцыкліка|энцыкліцы]] «''{{нп5|Deus caritas est|Бог ёсць Любоў|en|Deus caritas est}}''» («''Deus caritas est''», 2005) назваў «Гімн любові» «''вялікай хартыяй усёй касцёльнай паслугі''»<ref name="Deus caritas est" />. Тэкст «Гімна любові» ў якасці біблейскага чытання часта суправаджае {{нп5|таінства||en|Sacrament}} [[шлюб]]у ў [[Хрысціянства|хрысціянскіх]] цэрквах. Фрагменты і асобныя цытаты з «Гімна любові», а таксама іх парафразы нярэдка выкарыстоўваюцца ў разнастайных мастацкіх творах, у тым ліку ў літаратуры, музыцы і кіно {{Пераход|«''Гімн любові''» ў культуры|1}}. == Пераклады на беларускую мову == Уся [[Біблія]] або асобныя яе часткі неаднаразова [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|перакладаліся на беларускую мову]], аднак агульнапрынятага і прызнанага ўсімі канфэсіямі перакладу не існуе. Ніжэй змешчаны некаторыя з перакладаў «Гімна любові» на беларускую мову, тэксты перакладаў прыведзены ў арыгінальных варыянтах правапісу. {{Hider |title = [[Пераклад Бібліі Станкевіча|Пераклад Яна Станкевіча і Майсея Гітліна]] (выданне 1973 года) |content = '''Першы ліст сьвятога Паўлы апостала да Карынцян. 13''' <br /> <sup>1</sup>Калі б я гу́каў мовамі людзскімі й ангільскімі, а міласьці ня меў, дык я — медзь зьвінячая і цымбалы гучныя. <sup>2</sup>І калі б я меў прароцтвы, і ведаў усі тайны, і меў усялякае знацьцё, і меў бы ўсю веру, ажно горы перасуваў, а міласьці ня меў, — то я нічога. <sup>3</sup>I калі б раздаў усе меньне свае, і калі б аддаў цела свае на спаленьне, а міласьці ня меў, — дык гэта імне не карысна. <sup>4</sup>Міласьць цярплівая, зычлівая, міласьць не завідная, міласьць не вяльмуецца, не пыхацее, <sup>5</sup>Не заховуецца нялець, ня шукае свайго собскага, ня квеліцца, ня думае ліха, <sup>6</sup>Ня цешыцца зь бяспраўя, але цешыцца з праўды; <sup>7</sup>Усе пакрывае, усяму вера, усяго спадзяецца, у вусім трывае. <sup>8</sup>Міласьць ніколі не перастаець, хоць ё прароцтвы, але перастануць, хоць ё мовы, але перастануць, хоць ё веда, але перастане. <sup>9</sup>Бо мы часткава ведаем і часткава праракаем. <sup>10</sup>Як настане дасканальнае, тады часткавае адда́ліцца. <sup>11</sup>Як я быў бязьлеткам, я зюкаў, як бязьлетак, я думаў, як бязьлетак, я разважаў, як бязьлетак; а як стаў мужам, дык пакінаў бязьлетнае. <sup>12</sup>Цяпер мы глядзім, бы пераз шкло, наўманы, але тады відам да віду; цяпер я ведаю часткава, а тады пазна́ю, падобна як я супоўна пазнаны. <sup>13</sup>Цяпер трываюць тры: вера, надзея, міласьць; гэтыя тры, але большая зь іх міласьць.{{sfn|Біблія. Пераклад Я. Станкевіча і М. Гітліна|1973|с=176—177}} |frame-style = border:0px solid #F5F5F5; |title-style = text-align:left; color:#808080; |content-style = text-align:left; color:black; |hidden = 1 }} {{Hider |title = [[Пераклад Бібліі Дзекуць-Малея|Пераклад Лукаша Дзекуць-Малея і Антона Луцкевіча]] (выданне 1991 года) |content = '''Пе́ршае Пасланьне да Карыньцянаў Сьвятога Апостала Паўлы. Разьдзе́л 13''' <br /> <sup>1</sup>Калі я гавару мовамі чалаве́чымі і ангельскімі, а любві ня маю, то я ме́дзь зьвінячая ці кімвал гудзячы. <sup>2</sup>Калі я маю прароцтва, і ве́даю ўсе́ тайны і ўсякае ве́даньне, і калі маю ўсю ве́ру, каб і горы перастаўляць, а ня маю любві, дык я нішто. <sup>3</sup>І калі я раздам усю маемасьць маю і аддам це́ла маё на спале́ньне, а любві ня маю, дык няма мне́ ніякае карысьці. <sup>4</sup>Любоў це́рціць доўга, міласэрная яна; любоў не завідуе; любоў не вывышшаецца, не надзімаецца, <sup>5</sup>ня буяніць, ня шукае свайго, не гняўліва, ня думае благога, <sup>6</sup>ня радуецца з крыўды, але це́шыцца з праўды. <sup>7</sup>Усё пакрывае, усяму ве́рыць, усяго спадзяе́цца, усё це́рпіць. <sup>8</sup>Любоў ніколі ня чэзьне, а вось прароцтвы — і тыя чэзнуць, і мовы змоўкнуць, і ве́да зьніштожыцца. <sup>9</sup>Бо мы часткова ве́даем і часткова прарочым; <sup>10</sup>калі ж прыдзе дасканалае, тады тое, што часткова, счэзьне. <sup>11</sup>Калі я быў дзіцяткам, дык падзіцячаму гаварыў, падзіцячаму разважаў; я як стаўся мужам, дык пакінуў дзіцячае. <sup>12</sup>Цяпе́р мы бачым як-бы праз мутнае шкло, дагадваючыся; тады-ж абліччам да аблічча; цяпе́р я пазнаю́ часткова, а тагды пазна́ю гэтак сама, як сам я пазна́ны. <sup>13</sup>А цяпе́р трываюць ве́ра, надзе́я, любоў — гэтыя тры; але большая з іх — любоў.{{sfn|Новы Запавет і Псальмы. Пераклад Л. Дзекуць-Малея і А. Луцкевіча|1991|с=258}} |frame-style = border:0px solid #F5F5F5; |title-style = text-align:left; color:#808080; |content-style = text-align:left; color:black; |hidden = 1 }} {{Hider |title = [[Пераклад Бібліі Сёмухі|Пераклад Васіля Сёмухі]] (выданне 2002 года) |content = '''Першае пасланьне да Карынфянаў. Разьдзел 13''' <br /> <sup>1</sup>Калі я гавару мовамі чалавечымі і анёльскімі, а любові ня маю, дык я — медзь звонкая, альбо кімвал гулкі, <sup>2</sup>Калі маю дар прароцтва, і ведаю ўсе таямніцы, і маю ўсякія веды і ўсю веру, так што магу і горы перастаўляць, а ня маю любові, — дык я нішто. <sup>3</sup>І калі я раздам усю маёмасьць маю і аддам цела маё на спаленьне, а любові ня маю, — няма мне ў тым ніякай карысьці. <sup>4</sup>Любоў церпіць доўга, умілажальваецца, любоў не зайздросьціць, любоў не праслаўляе сябе, не ганарыцца, <sup>5</sup>ня бушуе, ня шукае свайго, не раздражняецца, не намышляе ліха, <sup>6</sup>ня радуецца зь няпраўды, а разам цешыцца зь ісьціны; <sup>7</sup>усё пакрывае, усяму верыць, на ўсё спадзяецца, усё пераносіць. <sup>8</sup>Любоў ніколі ня мінецца, хоць і прароцтвы спыняцца, і мовы змоўкнуць, і веды скасуюцца. <sup>9</sup>Бо мы часткова ведаем і частакова прарочым; <sup>10</sup>а калі настане дасканалае, тады тое, што частковае, спыніцца. <sup>11</sup>Калі я быў дзіцем, дык па-дзіцячы гаварыў, па-дзіцячы мысьліў, па-дзіцячы разважаў; а як стаўся мужчынаю, дык пакінуў дзіцячае. <sup>12</sup>Бо цяпер мы бачым, як празь цьмянае шкло, наўздогадзь, а тады твар да твару; цяпер я ведаю часткова, тады ж спазнаю так, як і я спазнаны. <sup>13</sup>А тым часам жывуць вось гэтыя тры: вера, надзея, любоў; але любоў зь іх найбольшая.{{sfn|Біблія. Пераклад Васіля Сёмухі|2002|с=1438—1439}} |frame-style = border:0px solid #F5F5F5; |title-style = text-align:left; color:#808080; |content-style = text-align:left; color:black; |hidden = 1 }} {{Hider |title = [[Пераклад Бібліі Беларускага біблейскага таварыства|Пераклад Беларускага біблейскага таварыства]] (выданне 2012 года) |content = '''Першы ліст да Карынцянаў. 13''' <br /> <sup>1</sup>Калі б я гаварыў мовамі людзей і анёлаў, а любові не меў бы, я быў бы як медзь, што звініць, або цымбалы, што гудзяць. <sup>2</sup>І калі б я меў дар праракавання ды зведаў усе таямніцы і ўсякія веды, і меў усю веру, што і горы пераносіць, але любові не меў бы, я быў бы нічым. <sup>3</sup>І калі б раздаў на бедных усю сваю маёмасць і цела сваё аддаў на спаленне, але любові не меў бы, ніякай мне з гэтага карысці. <sup>4</sup>Любоў доўгацярплівая, любоў ласкавая, не зайздросціць, не бывае ганарыстай, не надзімаецца, <sup>5</sup>не амбітная, не шукае таго, што сваё, не злуецца, не думае благога, <sup>6</sup>не цешыцца з несправядлівасці, але радуецца праўдзе, <sup>7</sup>усё пераносіць, ва ўсё верыць, на ўсё спадзяецца, усё церпіць. <sup>8</sup>Любоў ніколі не знікае. А вось прароцтвы знікнуць, і мовы змоўкнуць, і веды занепадуць. <sup>9</sup>Бо мы часткова пазнаём і часткова праракуем. <sup>10</sup>Калі ж надыдзе дасканалае, знікне тое, што частковае. <sup>11</sup>Калі я быў дзіцем, гаварыў па-дзіцячаму, думаў па-дзіцячаму, а як стаў мужам, пазбыўся таго, што дзіцячае. <sup>12</sup>Цяпер мы бачым быццам праз мутнае шкло, не выразна, а тады тварам у твар. Цяпер пазнаю часткова, а тады пазнаю так, як я сам пазнаны. <sup>13</sup>Дык цяпер трываюць гэтыя тры: вера, надзея і любоў; але большая з іх — любоў.{{sfn|Біблія. Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|2012|с=1016}} |frame-style = border:0px solid #F5F5F5; |title-style = text-align:left; color:#808080; |content-style = text-align:left; color:black; |hidden = 1 }} {{Hider |title = [[Пераклад Бібліі Бокуна|Пераклад Антонія Бокуна]] (выданне 2016 года) |content = '''Першае пасланьне да Карыньцянаў. Разьдзел 13''' <br /> <sup>1</sup>Калі я гавару мовамі чалавечымі і анёльскімі, а любові ня маю, я — медзь, якая зьвініць, ці цымбалы, якія гудуць. <sup>2</sup>І калі я маю прароцтва, і ведаю ўсе тайны і ўсякае веданьне, і калі маю ўсю веру, каб і горы перастаўляць, а любові ня маю, я — нішто. <sup>3</sup>І калі я раздам усю маёмасьць маю, і аддам цела маё на спаленьне, а любові ня маю, няма мне ніякае карысьці. <sup>4</sup>Любоў доўга церпіць, робіць дабро; любоў не зайздросьціць; любоў не вывышаецца, не надзімаецца, <sup>5</sup>ня робіць непрыстойнага, не шукае свайго, ня гневаецца, ня думае ліхога, <sup>6</sup>ня радуецца з няправеднасьці, але цешыцца з праўды; <sup>7</sup>усё вытрымлівае, усяму верыць, на ўсё спадзяецца, усё трывае. <sup>8</sup>Любоў ніколі ня зьнікне, калі нават прароцтвы зьнікнуць, калі мовы змоўкнуць, калі веданьне зьнішчыцца. <sup>9</sup>Бо мы часткова ведаем і часткова прарочым; <sup>10</sup>а калі прыйдзе дасканалае, тады тое, што частковае, зьнікне. <sup>11</sup>Калі я быў немаўлём, як немаўлятка гаварыў, як немаўлятка думаў; а калі стаўся мужам, пакінуў тое, што немаўляці. <sup>12</sup>Бо цяпер мы бачым праз [мутнае] шкло, невыразна; а тады — абліччам да аблічча; цяпер я разумею часткова, а тады пазнаю [гэтаксама], як я сам пазнаны. <sup>13</sup>А цяпер застаюцца вера, надзея, любоў — гэтыя тры; але большая з іх — любоў.{{sfn|Новы Запавет. Кніга Прыповесьцяў. Пераклад Антонія Бокуна|2016|с=314—315}} |frame-style = border:0px solid #F5F5F5; |title-style = text-align:left; color:#808080; |content-style = text-align:left; color:black; |hidden = 1 }} {{Hider |title = [[Пераклад Бібліі Рымска-Каталіцкага Касцёла на Беларусі|Пераклад Рымска-Каталіцкага Касцёла на Беларусі]] (выданне 2017 года) |content = '''Першае пасланне да Карынцянаў. 13''' <br /> <sup>1</sup>Калі я гавару мовамі людзей і анёлаў, а любові не маю, я — як медзь звонкая або гулкія цымбалы. <sup>2</sup>Калі маю дар прароцтва і спазнаў усе таямніцы, і маю ўсякія веды і паўнату веры, каб перастаўляць горы, а любові не маю, то я — нішто. <sup>3</sup>Калі раздам усю маёмасць сваю і аддам цела сваё на спаленне, а любові не маю, няма мне з гэтага ніякай карысці. <sup>4</sup>Любоў доўгацярплівая, любоў ласкавая, не зайздросціць, любоў не пыхлівая, не ганарыцца, <sup>5</sup>не бессаромная, не шукае свайго, не гневаецца, не памятае зла, <sup>6</sup>не радуецца несправядлівасці, але радуецца разам з праўдай. <sup>7</sup>Усё зносіць, усяму верыць, на ўсё спадзяецца, усё церпіць. <sup>8</sup>Любоў ніколі не мінае. Не так як прароцтвы, якія спыняцца, ці мовы, якія змоўкнуць, ці веды, якія скончацца. <sup>9</sup>Бо мы часткова пазнаем і часткова прарочым, <sup>10</sup>а калі настане дасканалае, тады тое, што частковае, знікне. <sup>11</sup>Калі я быў дзіцём, то як дзіця гаварыў, як дзіця думаў, як дзіця разважаў; а калі стаў мужчынам, то пакінуў дзіцячае. <sup>12</sup>Бо цяпер мы бачым праз люстэрка, цьмяна, а тады — тварам у твар. Цяпер я ведаю часткова, тады ж спазнаю так, як і я спазнаны. <sup>13</sup>А цяпер трываюць вера, надзея і любоў — гэтыя тры, але найбольшая з іх — любоў.{{sfn|Новы Запавет. Пераклад Рымска-Каталіцкага Касцёла на Беларусі|2017|с=398—399}} |frame-style = border:0px solid #F5F5F5; |title-style = text-align:left; color:#808080; |content-style = text-align:left; color:black; |hidden = 1 }} {{Hider |title = Пераклад Біблейскай камісіі Беларускай Праваслаўнай Царквы (выданне 2017 года) |content = '''Да Кары́нфян першае пасланне святога Апостала Паўла. Раздзел 13''' <br /> <sup>1</sup>Калі я размаўля́ю мовамі чалаве́чымі і а́нгельскімі, а любові не ма́ю, то я — медзь, якая звініць, альбо кімва́л, які гудзе́. <sup>2</sup>Калі я маю ''дар'' прароцтва, і вало́даю усімі тайнамі і ўсімі ве́дамі, і ма́ю ўсю веру, так што ''магу'' і горы перастаўля́ць, а любові не ма́ю, то я — нішто. <sup>3</sup>І калі я разда́м усю маёмасць сваю і адда́м це́ла сваё на спале́нне, а любові не ма́ю, то няма мне ніякай кары́сці. <sup>4</sup>Любоў доўгацярплі́вая, міласэ́рная, любоў не зайздро́сціць, любоў не ўзвыша́е сябе, не ганары́цца, <sup>5</sup>не бясчы́нствуе, не шука́е свайго, не раздражня́ецца, не па́мятае зла, <sup>6</sup>не ра́дуецца няпра́ўдзе, а ра́дуецца ісціне; <sup>7</sup>усё пакрыва́е, усяму верыць, на ўсё спадзяе́цца, усё перано́сіць. <sup>8</sup>Любоў ніколі не перастае́, хоць і прароцтвы зні́кнуць, і мовы змо́ўкнуць, і веды зні́кнуць. <sup>9</sup>Бо мы частко́ва ве́даем і частко́ва праро́чым; <sup>10</sup>а калі наста́не даскана́лае, тады тое, што частко́вае, зні́кне. <sup>11</sup>Калі я быў дзіцём, то размаўля́ў па-дзіця́чаму, ду́маў па-дзіця́чаму, разважа́ў па-дзіця́чаму; а калі стаў мужчынам, то пазбы́ўся дзіця́чага. <sup>12</sup>Цяпер мы бачым у адлюстрава́нні, невыра́зна, а тады — твар у твар; цяпер я ве́даю частко́ва, а тады спазна́ю так, як і я спазна́ны. <sup>13</sup>Цяпер жа застаю́цца вера, надзея, любоў — гэтыя тры; але найбо́льшая з іх — любоў.{{sfn|Новы Запавет Госпада нашага Іісуса Хрыста. The Gideons International|с=358}} |frame-style = border:0px solid #F5F5F5; |title-style = text-align:left; color:#808080; |content-style = text-align:left; color:black; |hidden = 1 }} == Гісторыя == [[Выява:Paul de tarse rembrandt.jpg|thumb|250px|Апостал Павел на карціне [[Рэмбрант]]а.]] «Гімн любові» з’яўляецца часткай [[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|Першага ліста да Карынфян]] апостала [[Павел (апостал)|Паўла]]. Першы раз Павел наведаў [[Карынф]] пад канец 50 года і заставаўся там каля васямнаццаці месяцаў. За гэты час ён навярнуў у хрысціянства значную колькасць язычнікаў і іудзеяў, арганізаваў жыццё хрысціянскай супольнасці. Аднак, калі Павел ад’ехаў, аказалася, што нованавернутыя хрысціяне не адмовіліся да канца ад старых звычак і былога ладу жыцця. Некаторыя заставаліся пад моцным уплывам [[язычніцтва]], іншыя хацелі вярнуцца ў [[іўдаізм|іўдаізм]]. Найбольшай праблемай быў удзел у язычніцкіх культах, выпадкі святатацтва падчас [[Еўхарыстыя|Эўхарыстыі]], схільнасць да [[Экстаз|экстатычных станаў]], як у містэрыйных культах, сексуальная свабода, а таксама прыняцце язычніцкай філасофіі, асабліва [[платанізм]]у, што вяло да адкідвання істотнай праўды веры — уваскрашэння цела{{sfn|Новы Запавет. Пераклад Рымска-Каталіцкага Касцёла на Беларусі|2017|с=378—379}}. Першае пасланне да Карынфян магчыма было напісана Паўлам восенню 54 года, калі Павел знаходзіўся ў [[Эфес (горад)|Эфесе]] падчас другога місійнага падарожжа. Прычынай напісання паслання быў візіт Хлоіных сямейнікаў і ліст карынфян, у якім яны задавалі апосталу пытанні і выказвалі свае сумненні ([[Першы ліст да Карынфян Святога Апостала Паўла|1 Кар]]. 7,1). Адказваючы, Павел згадвае таксама іншыя спрэчкі і рознагалоссе, што былі ў карынфскай супольнасці, найістотнейшым з якіх было пытанне наконт уваскрашэння і вечнага жыцця{{sfn|Новы Запавет. Пераклад Рымска-Каталіцкага Касцёла на Беларусі|2017|с=378—379}}. Вакол гісторыі стварэння «Гімна любові» існуе шэраг сумнеўных момантаў, якія можна падзяліць на тры катэгорыі: * Сумненні адносна часу напісання: некаторыя даследчыкі мяркуюць, што тэкст «Гімна любові» апостал Павел пісаў не адначасова з асноўнай часткай Ліста ({{нп5|Іаганес Вайс (багаслоў)|Іаганес Вайс|de|Johannes Weiß (Theologe)}}{{sfn|Weiss, Der erste Korintherbrief|1910|pp=XL—XLIII}}, {{нп5|Чарлз Кінгслі Барэт||en|C. K. Barrett}}{{sfn|Barrett, A Commentary on the First Epistle to the Corinthians|1968|p=154}}, {{нп5|Ганс Концэльман (багаслоў)|Ганс Концэльман|de|Hans Conzelmann (Theologe)}}{{sfn|Conzelmann, Der erste Brief an die Korinther|1981}}). * Сумненні ў аўтарстве: некаторыя даследчыкі, напрыклад Эрык Л. Ціт, лічылі «Гімн любові» «''непаўлавай устаўкай''»<ref name="Titus, Did Paul Write I Corinthians 13?" />. * Сумненні ў размяшчэнні Гімна: не выключана, што Гімн можа быць памылкова ўключаны ў змест Ліста ({{нп5|Вольфганг Шэнк||de|Wolfgang Schenk (Theologe)}}). == Назва == «Гімн любові» належыць да характэрнага для [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] жанру гімна, «''гімна хвалы найвышэйшай дабрадзейнасці''», які пранік у [[Яўрэі|яўрэйскую]] традыцыю мудрасці ([[Кніга Прамудрасці Саламона|Мдр]]. 7:22—8:1 і [[Трэцяя кніга Ездры|3 Езд]] 4:34—40)<ref name="New Jerome Biblical Commentary" />. У гімне апостал Павел апісвае паняцце любові [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскім]] тэрмінам «''ἀγάπη''»<ref name="Bible.by" />, які мае нявызначаную гістарычную этымалогію<ref name="Vocabulary of the Greek Testament" /><ref name="TDNT, Volume 1" />. У дабіблейскай грэчаскай мове гэты тэрмін амаль ніколі не ўжываўся ў форме назоўніка<ref name="TDNT, Volume 1" />. Ён выкарыстоўваўся або ў форме дзеяслова ({{lang-grc|ἀγαπᾶν}}), або ў форме прыметніка ({{lang-grc|ἀγαπητός}}). Дзеяслоўная форма «''ἀγαπᾶν''» мае мноства значэнняў (праяўляць прыхільнасць, пераконваць, лашчыць, жадаць, быць задаволеным, атрымліваць задавальненне ад нечага і г.д.), але найбольш распаўсюджаным яго значэннем было «''праяўляць любоў''»<ref name="TDNT, Volume 1" />. Прыметнік «''ἀγαπητός''» ужываўся, напрыклад, у такіх выразах, як «''любімае дзіця''», і азначаў «''больш любімае, чым астатнія нашчадкі''»<ref name="TDNT, Volume 1" />. Форма назоўніка была ўведзена перакладчыкамі [[Септуагінта|Септуагінты]] пры перакладзе [[Найвышэйшая песня Саламонава|Песні песняў Саламона]]: тут гэтае слова ўпершыню становіцца тэрмінам, які азначае любоў. А ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] гэты тэрмін становіцца асноўным для абазначэння любові<ref name="TDNT, Volume 1" />{{sfn|Dąbrowski, Listy do Koryntian|1965|p=253}}. Тэрмін «''ἀγάπη''» не мае нічога агульнага з магічнай сілай «''ἐρᾶν''» («''кахаць''»), але ў ім ёсць нешта ад цеплыні «''φιλεῖν''» («''любіць''»)<ref name="TDNT, Volume 1" />. У біблейскай грэчаскай мове ён выкарыстоўваецца для адлюстравання любові Бога і зазвычай азначае прывілеяванае становішча чалавека ў вачах Бога, які ўзлюбіў яго па-над усім<ref name="TDNT, Volume 1" />{{sfn|Godet, Commentary on First Corinthians|1977|p=665}}. У старажытналацінскіх перакладах і ў [[Вульгата|Вульгаце]] выкарыстоўваюцца [[Лацінская мова|лацінскія]] адпаведнікі «''caritas''» або «''dilectio''»{{sfn|Dąbrowski, Listy do Koryntian|1965|p=253}}. У «Гімне любові» выкарыстоўваецца менавіта слова «''caritas''», але апрача гэтага выпадку сустракаецца даволі рэдка. «''Caritas''» звычайна асацыіруецца з міласэрнасцю і з’яўляецца тэрмінам значна бяднейшым, чым «''ἀγάπη''»{{sfn|Dąbrowski, Listy do Koryntian|1965|p=253}}. == Змест == Гімн складаецца з трох тэматычных частак<ref name="Die Briefe an die Korinther" />: * Вершы 1—3: пра бессэнсоўнасць дароў пры адсутнасці любові * Вершы 4—7: пра сутнасць любові * Вершы 8—13: пра нятленнасць любові === Першая частка === [[Выява:Andrea di Niccolo f-1-Галерея Уайлденстайн и Ко.jpg|thumb|250px|Карціна {{нп5|Андрэа дзі Нікола||en|Andrea di Niccolò}} «''Любоў''» ({{lang-en|«Charity»}}, 1495—1500).]] {{quotation|<sup>1</sup>Калі я гавару мовамі людзей і анёлаў, а любові не маю, я — як медзь звонкая або гулкія цымбалы. <sup>2</sup>Калі маю дар прароцтва і спазнаў усе таямніцы, і маю ўсякія веды і паўнату веры, каб перастаўляць горы, а любові не маю, то я — нішто. <sup>3</sup>Калі раздам усю маёмасць сваю і аддам цела сваё на спаленне, а любові не маю, няма мне з гэтага ніякай карысці.}} У 12-м раздзеле Першага ліста да Карынфян, які непасрэдна папярэднічае «Гімну любові», апостал Павел пералічвае дары Святога Духа, што даюцца кожнаму сваё: каму слова мудрасці, каму слова пазнання, ці вера, дар лячэння, каму дар рабіць цуды, каму прароцтва, каму распазнанне духаў, каму гаварыць на розных мовах, а каму іх вытлумачаць (1 Кар. 12:8—10). Завяршаючы размову пра гэтыя дары, аўтар заклікае: «''Але імкніцеся да большых дароў, і я пакажу вам шлях яшчэ больш дасканалы''» (1 Кар. 12:30). Гэты заклік з’яўляецца ўводзінамі ў тэкст гімна і адначасова арыенцірам да першай яго часткі. У першай частцы Гімна апостал Павел звяртаецца да любові ({{lang-grc|αγαπη}}), як да найвышэйшага з дароў. Уся частка пабудавана паводле адной мадэлі: аўтар паслядоўна пералічвае дары, якія могуць быць у чалавека, а таксама ўчынкі, якія чалавек можа здзейсніць, — і абвяшчае, што ўсе гэтыя рэчы нішто пры адсутнасці любові. Пераходзячы ад аднаго дару да іншага, апостал прытрымліваецца парадку дароў з пункту гледжання ўзрастання іх значнасці: ад дару гутарыць на мовах («''калі я гавару мовамі людзей і анёлаў''»), праз інтэлектуальныя дары («''калі маю дар прароцтва і спазнаў усе таямніцы, і маю ўсякія веды''») і дары, звязаныя з верай («''калі маю… паўнату веры, каб перастаўляць горы''»), да ўчынкаў бескарыслівага дабра і самаахвяравання («''калі раздам усю маёмасць сваю і аддам цела сваё на спаленне''»). Такім чынам, паводле апостала Паўла, чалавек можа ўсё выказаць, усё ведаць, усё магчы, але гэта не прынясе яму асабіста ніякай карысці, калі ён не будзе мець у сабе любові. Для Царквы, для грамады веруючых гэтыя дары не губляюць карысці, але тых, хто гэтымі дарамі валодае, яны не задавальняюць{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=99}}. У першым вершы адметным з’яўляецца слова «''[[цымбалы]]''», якое часта выкарыстоўваецца ў [[Стары Запавет|Старым Запавеце]], у той час як у [[Новы Запавет|Новым Запавеце]] яно выкарыстоўваецца толькі ў гэтым месцы{{sfn|Dąbrowski, Listy do Koryntian|1965|p=255}}. У часы Паўла гэта быў інструмент, які выкарыстоўваўся ў язычніцкіх культах, асабліва для пакланення [[Кібела|Кібеле]] і [[Дыяніс]]у{{sfn|Dąbrowski, Listy do Koryntian|1965|p=255}}{{sfn|Fee, The First Epistle to the Corinthians|2014|p=700}}. Па гэтай прычыне {{нп5|Харальд Рызенфельд||de|Harald Riesenfeld}} меркаваў, што спасылка на «''гулкія цымбалы''» мае адносіны да язычніцкага мінулага карынфян, якое таксама згадваецца ў 1 Кар. 12:2 («''калі вы былі язычнікамі''»){{sfn|Riesenfeld, Note supplémentaire sur I Cor. XIII|1946|pp=50—53}}. У другім вершы «''перасоўванне гор''» азначае здзяйсненне немагчымага{{sfn|Dąbrowski, Listy do Koryntian|1965|p=255}}, знішчэнне любых перашкод на шляху, якімі б вялікімі яны ні былі{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=99}}. Верш сканчваецца высновай «''я быў бы нічым''», якая паказвае, што хрысціянін існуе толькі дзякуючы любові. У трэцім вершы згадваецца {{нп5|Спаленне на кастры|спаленне на кастры|en|Death by burning}} («''kauthesōmāi''», але не «''kauthesō-māi''»), якое ў [[Старажытны свет|старажытнасці]] лічылася самым жорсткім відам пакарання. === Другая частка === [[Выява:Van Dyck - Charity.jpg|thumb|250px|Карціна [[Антоніс ван Дэйк|Антоніса ван Дэйка]] «''Любоў''» ({{lang-en|«Charity»}}, 1627—1628).]] {{quotation|<sup>4</sup>Любоў доўгацярплівая, любоў ласкавая, не зайздросціць, любоў не пыхлівая, не ганарыцца, <sup>5</sup>не бессаромная, не шукае свайго, не гневаецца, не памятае зла, <sup>6</sup>не радуецца несправядлівасці, але радуецца разам з праўдай. <sup>7</sup>Усё зносіць, усяму верыць, на ўсё спадзяецца, усё церпіць.}} Другая частка гімна (вершы 4—7) прысвечана пераліку якасцяў любові. Апостал Павел апісвае любоў 15 дзеясловамі{{efn|name="15 дзеясловаў"}}, якія ўтвараюць своеасаблівы «''кодэкс''» паводзін хрысціяніна па адносіне да іншага чалавека. У гэтай частцы гімна пералічваюцца цноты, якія адначасова з’яўляюцца як прычынай, так і вынікам любові — гэта цярплівасць, прабачэнне, пакора, а таксама гатоўнасць рабіць дабро. Адметным у 4-ым вершы з’яўляецца [[Старажытнагрэчаская мова|стар.-грэч.]] дзеяслоў «''χρηστεύεται''», які ў беларускіх перакладах зазвычай перадаецца прыметнікамі «''ласкавая''» або «''міласэрная''», а [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]] перакладае дзеясловам «''умілажальваецца''». У грэчаскай мове гэтае слова ўжывалася толькі ў ролі назоўніка ({{lang-grc|χρηστός}}) і прыметніка ({{lang-grc|χρηστότης}}). Дзеяслоўная ж форма сустракаецца толькі ў біблейскіх тэкстах. Першае задакументаванае выкарыстанне гэтага тэрміну ў форме дзеяслова адносіцца да апакрыфічных [[Псалмы Саламона|Псалмоў Саламона]] 9, 1 ({{lang-grc|τίνι χρηστεύση, ο θεός}}). У Новым Запавеце гэты тэрмін сустракаецца толькі ў гэтым месцы. Яшчэ два выкарыстанні гэтага дзеяслова можна сустрэць у [[Клімент I|Клімента Рымскага]]{{sfn|Fee, The First Epistle to the Corinthians|2014|p=}}. Нямецкі тэолаг {{нп5|Адольф фон Гарнак||en|Adolf von Harnack}} выказваў здагадку, што апостал Павел запазычыў гэты тэрмін з [[Крыніца Q|Крыніцы Q]]<ref name="TDNT, Volume 9, s. 491" />. Любоў «''доўгацярплівая''» ({{lang-grc|μακροθυμει}}; дзеяслоў) і любоў «''ласкавая''» ({{lang-grc|χρηστεύεται}}; дзеяслоў) утвараюць своеасаблівую пару. Калі першая якасць — пасіўны аспект любові, то другая — яе актыўны аспект{{sfn|Fee, The First Epistle to the Corinthians|2014|p=}}. Любоў «''доўгацярплівая''» — значыць марудная на гнеў, марудная на крыўду і помсту. Любоў зносіць крыўды, не адказваючы крыўдзіцелю тым жа{{sfn|Dąbrowski, Listy do Koryntian|1965|p=257}}. Любоў «''ласкавая''», у сваю чаргу, уяўляе сабой дзейсную характарыстыку любові<ref name="TDNT, Volume 9, s. 492" />. Любоў «''ласкавая''» пастаянна імкнецца аказаць паслугу бліжняму{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Далей ідзе пералік васьмі адмоўных азначэнняў паняцця любові: восем якасцяў, якія ёй не ўласцівы. Гэтыя азначэнні раскрываюць змест паняцця доўгацярпення і маюць між сабой блізкую сувязь. Так, той, хто мае зайздрасць да пераваг іншага чалавека, — той вывышаецца, гаворачы пра свае ўласныя вартасці; той ганарыцца, г. зн. увесь напоўнены пачуццём самаздаволенасці; той пагарджае іншымі{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Паводле {{нп5|Аляксандр Паўлавіч Лапухін|Аляксандра Паўлавіча Лапухіна|ru|Лопухин, Александр Павлович}}, адмоўныя азначэнні любові можна падзяліць на дзве групы: першыя чатыры маюць на ўвазе злоўжыванне духоўнымі дарамі, а наступныя чатыры больш адносяцца да хрысціянскага жыцця наогул{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Любоў «''не бессаромная''» ({{lang-grc|οὐκ ἀσχημονεῖ}}; дзеяслоў). Пад бессаромнасцю трэба разумець адсутнасць ветлівасці, пачцівасці, якая заўважалася ў некаторых карынфян. Гэта праяўлялася, напрыклад, у тым, што яны часам не давалі гаварыць на богаслужэбных зборах людзям, якія валодалі больш карыснымі для Царквы дарамі, гаворачы ўвесь час самі{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Любоў «''не шукае свайго''» ({{lang-grc|οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς}}). У кожнага з нас ёсць свае правы, але той, хто любіць бліжняга, зусім забываецца на гэтыя правы і клапоціцца толькі пра тое, каб іншыя былі задаволены. Шчасце заключаецца ў тым, каб даваць, і ў тым, каб служыць<ref name="The Greatest Thing in the World" />. Некаторыя ж карынфяне лічылі іначай (што бачна з глаў 6 і 8){{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Любоў «''не гневаецца''» ({{lang-grc|οὐ παροξύνεται}}). Апостал Павел не схільны разглядаць запальчывы, раздражняльны нораў, як нявінную слабасць, але памяшчае яго ў шэраг якасцяў супярэчных любові{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Паводле {{нп5|Генры Друманд|Генры Друманда|en|Henry Drummond (evangelist)}}, нішто не можа ў такой ступені зрабіць жорсткім жыццё, пасеяць варожасць, разбурыць святыя сямейныя сувязі, пазбаўляць мужчын іх мужчынскай, спакойнай годнасці, жанчын — сапраўднай жаноцкасці, дзяцей — ласкавай чыстасардэчнасці, як, так званыя, хібнасці характару, пануры, запальчывы, раздражняльны нораў. Любоў «''не памятае зла''» ({{lang-grc|οὐ λογίζεται τὸ κακόν}}). Гэта значыць, не ставіць іншым у віну зробленае імі зло. У аснове такой адносіны да бліжніх ляжыць перакананне, што ніхто не хоча наўмысна прыносіць шкоду іншаму. Той, хто любіць, давярае іншым людзям{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Любоў «''не радуецца несправядлівасці''» ({{lang-grc|οὐ χαίρει τῇ ἀδικίᾳ}}), «''але радуецца разам з праўдай''» ({{lang-grc|συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ·}}). З гэтага месца зноў пачынаецца пералік станоўчых уласцівасцяў любові. Праўда тут, як і любоў, увасабляецца. Яны — як родныя сёстры: калі праўда радуецца, то з ёю цешыцца і любоў. Нават у выпадку, калі гэтая праўда разыходзіцца з асабістымі меркаваннямі чалавека, любоў вітае яе{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=100}}. Любоў «''усё зносіць''» ({{lang-grc|πάντα στέγει}}). Гэта значыць, прабачае ўсе недахопы бліжняга. Пры гэтым, любоў у неабходных выпадках бярэ на сябе ўсе непрыемныя наступствы, якія могуць узнікнуць з такога стаўлення да правіннасцяў людзей{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=101}}. Любоў «''усяму верыць''» ({{lang-grc|πάντα πιστεύει}}). Гэта значыць, заўсёды давярае людзям, спадзеючыся на тое, што найлепшыя пачуцці ні ў кім не могуць заглухнуць назаўжды. Гэты давер служыць асновай для пакрывання чужых недахопаў і заган{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=101}}. Любоў «''на ўсё спадзяецца''» ({{lang-grc|πάντα ἐλπίζει}}), «''усё церпіць''» ({{lang-grc|πάντα ὑπομένει}}). Бывае, што для веры ў выпраўленне чалавека ўжо не застаецца месца ў душы таго, хто любіць: сумная рэчаіснасць руйнуе гэтую веру. Але і тады, з падзеннем веры або ўпэўненасці ў выпраўленні бліжняга, сэрца таго, хто любіць, не пакідае надзея на тое, што дабро павінна ў рэшце рэшт перамагчы. Любоў у гэтым спадзяванні на выпраўленне чалавека не стамляецца і цярпліва зносіць усе засмучэнні{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=101}}. === Трэцяя частка === [[Выява:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Charity (1878).jpg|thumb|250px|Карціна [[Адольф-Вільям Бугеро|Адольфа-Вільяма Бугеро]] «''Любоў''» ({{lang-en|«Charity»}}, 1878).]] {{quotation|<sup>8</sup>Любоў ніколі не мінае. Не так як прароцтвы, якія спыняцца, ці мовы, якія змоўкнуць, ці веды, якія скончацца. <sup>9</sup>Бо мы часткова пазнаем і часткова прарочым, <sup>10</sup>а калі настане дасканалае, тады тое, што частковае, знікне. <sup>11</sup>Калі я быў дзіцём, то як дзіця гаварыў, як дзіця думаў, як дзіця разважаў; а калі стаў мужчынам, то пакінуў дзіцячае. <sup>12</sup>Бо цяпер мы бачым праз люстэрка, цьмяна, а тады — тварам у твар. Цяпер я ведаю часткова, тады ж спазнаю так, як і я спазнаны. <sup>13</sup>А цяпер трываюць вера, надзея і любоў — гэтыя тры, але найбольшая з іх — любоў.}} Трэцяя частка гімна (вершы 8—13) апавядае пра нятленнасць любові. Асноўная думка гэтай часткі гімна: духоўныя дары знікаюць, а любоў застаецца вечна. Нават найважнейшыя пасля любові цноты — вера і надзея — зазнаюць некаторыя змены, і толькі любоў будзе заўсёды нязменная{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=101}}. У гэтай частцы гімна апостал Павел праводзіць шэраг супрацьпастаўленняў: у 8-ым вершы — гэта супрацьпастаўленне часовага і вечнага, у вершах 9—10 — частковага і дасканалага, у 11-ым — дзіцячага і дарослага («''дзіця''» — «''муж''»), апроч таго праз усю гэтую частку праводзіцца скразная апазіцыя цяперашняга і будучыні («''цяпер''» — «''тады''»). У 12-м вершы апостал гаворыць, што ў цяперашнім жыцці мы спасцігаем боскае, нібыта ў люстраным адлюстраванні. Гэтае параўнанне з часам згубіла сваю актуальнасць, бо сучасныя люстэркі якасна адлюстроўваюць навакольны свет, у той час як у старажытнасці іх рабілі з метала, зазвычай з адшліфаванай да бляску медзі, і адлюстраванне атрымоўвалася скажонае. З гэтай прычыны ў сучасных перакладах фразу «''як у люстэрку''» ({{lang-grc|δι' ἐσόπτρου}}) часцей за ўсё перакладаюць выразамі накшталт «''як скрозь цьмянае шкло''», «''як скрозь мутнае шкло''». Выраз «''тварам у твар''» — гэта семітызм, які азначае блізкі і прамы кантакт. Гэты выраз таксама сустракаецца ў кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] (Быц 32:30){{sfn|Conzelmann, Der erste Brief an die Korinther|1981}}. У завяршальным 13-м вершы апостал звяртаецца ад часовых рэчаў да вечных. У папярэдніх вершах ён казаў пра тое, што духоўныя дары з часам скончаць сваё існаванне, цяпер жа ён гаворыць пра тое, што ніколі не знікне і да набыцця чаго, адпаведна, варта імкнуцца. Гэта тры найважнейшыя цноты хрысціянства — вера, надзея і любоў. Аўтар супрацьпастаўляе гэтыя тры цноты тром духоўным дарам, якія ўзгадваліся раней — дару моў, дару прароцтва і дару ведаў. Сярод трох найвышэйшых цнот, апостал Павел падкрэслівае вышэйшасць любові, бо гэта боская цнота. Пра Бога нельга сказаць, што Ён верыць і спадзяецца, але можна сказаць, што Ён — любіць. Любоў належыць да самой Яго сутнасці. Такім чынам, для хрысціяніна любоў — гэта мэта, а вера і надзея — сродкі, якія вядуць да дасягнення гэтай мэты{{sfn|Лопухин, Толковая Библія|1913|с=103}}. == Старажытныя паралелі == Даследчыкі адзначаюць, што існуе шмат старажытных тэкстаў падобных да «''Гімна любові''» (зазвычай да пэўных частак гімна). Сярод грэчаскіх тэкстаў найбольш важнымі паралелямі з’яўляюцца{{sfn|Conzelmann, Der erste Brief an die Korinther|1981|p=266}}: * {{нп5|Тырцэй||en|Tyrtaeus}} * [[Платон]], «''{{нп5|Сімпосій (Платон)|Сімпосій|en|Symposium (Plato)}}''», 197 * {{нп5|Максім Тырскі||en|Maximus of Tyre}} Сярод яўрэйскіх тэкстаў сустракаюцца наступныя паралелі<ref name="Die Briefe an die Korinther" />: * [[Трэцяя кніга Ездры]] 4:34-40 * [[Кніга Прытчы Саламонавы]] 8 * [[Кніга Прамудрасць Ісуса Сірахава]] 24 * [[Кніга Прамудрасці Саламона]] 7 == Інтэрпрэтацыі == === Святы Аўгусцін === [[Аўгусцін Аўрэлій|Святы Аўгусцін]] (354—430) звяртаецца да інтэрпрэтацыі «''Гімна любові''» ў некалькіх сваіх пропаведзях. У «''Пропаведзі 40 па Новым Запавеце''» (XC. Ben.) Аўгусцін разбірае прыпавесць пра вясельную гасціну ([[Паводле Матфея Святое Дабравесце|Мф]] 22:1—14). Прыпавесць апавядае пра караля, які справіў вяселле для сына і запрасіў шмат гасцей. Калі запрошаныя не прыйшлі, кароль загадаў пайсці і запрасіць усіх сустрэчных — і вяселле напоўнілася гасцямі. Калі кароль увайшоў у залю, то заўважыў чалавека не ў вясельнай вопратцы — і загадаў звязаць яго і выкінуць вон. Паводле Аўгусціна гэтай вясельнай вопраткай і з’яўляецца любоў, апісаная апосталам Паўлам у «''Гімне''»<ref name="Augustine, Sermon 40" />. Да той жа думкі Аўгусцін вяртаецца і ў «''Пропаведзі 45 па Новым Запавеце''» (XCV. Ben.), дзе разважае над фрагментам пра размнажэнне хлеба ([[Паводле Марка Святое Дабравесце|Мк]] 8:1—9)<ref name="Augustine, Sermon 45" />. У «''Пропаведзі 55 па Новым Запавеце''» (CV. Ben.) Аўгусцін разглядае прыпавесць пра настойлівага сябра ([[Паводле Лукі Святое Дабравесце|Лк]] 11:5—8) і знаходзіць у вобразах хлеба, рыбы і яйка — адпаведна сімвалы любові, веры і надзеі<ref name="Augustine, Sermon 55" />. === Фама Аквінскі === [[Фама Аквінскі]] (1225—1274) у сваім «''Quaestio''» з «''Secunda Secundae''» разглядаў «''Гімн любові''» з пункту гледжання праблемы так званага «''адзінства цнот''», ужо пастаўленай у [[Старажытны свет|старажытнасці]] [[Платон]]ам у «''{{нп5|Пратагор (дыялог)|Пратагоры|en|Protagoras (dialogue)}}''». Сярэднявечны багаслоў задаваўся пытаннем, ці магчымыя вера і надзея без любові (звяртаючыся да 1 Кар 13:13), а таксама якая цнота заслугоўвае звання першай і найвышэйшай («''per se — per accidens''»). Высновы Фамы Аквінскага заключаюцца ў тым, што цнота любові робіць так, каб абвешчанае верай станавілася любімым і жаданым<ref name="Filozofia religii" />. {{Цытата|Праз «''caritas''» воля разумее звышнатуральную мэту як «''connaturalis''», як мэту, да якой яна па сутнасці арыентавана. У акце любові яна перажывае роднасць сваёй сутнасці («''conformitas''») з тым, што прадстаўлена ў артыкуле веры. Фама выкарыстоўвае мову містыкі: любоў выклікае своеасаблівы духоўны саюз, дзякуючы якому воля ў пэўным сэнсе пераўтвараецца ў сваю ўласную мэту<ref name="Filozofia religii" />.}} У «''Quaestio''» любоў названа «''формай веры''», а яе аб’ект — «''боскім дабром, якое з’яўляецца мэтай веры''»<ref name="Filozofia religii" />. У гэтым сэнсе, паводле Фамы, вера без любові перастае быць цнотай; называцца цнотай можа толькі вера, напоўненая любоўю, паколькі ў такім выпадку яна з’яўляецца вытокам усіх добрых спраў, накіраваных на канцавую мэту — сувязь з Богам<ref name="Filozofia religii" />. === Ян ад Крыжа === [[Ян ад Крыжа]] (1542—1591) інтэрпрэтуе «''Гімн любові''» ў трактатах «''{{нп5|Цёмная ноч (кніга)|Цёмная ноч|fr|La Nuit obscure (livre)}}''» (Кніга Другая), «''{{нп5|Узыходжанне на гару Кармель (кніга)|Узыходжанне на гару Кармель|fr|La Montée du Carmel (livre)}}''» (Кніга Другая)<ref name="John of the Cross, The Ascent of Mount Carmel" />, у тлумачэнні 13 страфы «''{{нп5|Духоўная песня (кніга)|Духоўнай песні|fr|Le Cantique spirituel (livre)}}''»<ref name="CCEL, Spiritual Canticle: STANZA XIII" />, а таксама ў тлумачэнні 1 страфы «''{{нп5|Жывое полымя любові (кніга)|Жывога полымя любові|fr|La Vive Flamme d'amour (livre)}}''». У першым з гэтых твораў іспанскі містык спалучае фрагмент «''Гімна''», які заклікае Карынфян да сталасці (1 Кар 13:11), з канцэпцыяй «''цёмнай ночы душы''». Паводле Яна ад Крыжа Бог пасылае на чалавека пакуты і роспач, каб душа «''ачысцілася''» і наблізілася да «''Божай любові''». Аднак, прабываючы ў цёмнай ночы, «''прагрэсіўныя душы''» яшчэ не дасягнулі дасканалага стану духа, таму яны гавораць як дзіця, адчуваюць сябе як дзіця, думаюць як дзіця (1 Кар 13:11) — не толькі ва ўспрыманні жыцця, але і ва ўспрыманні Бога<ref name="Vox Domini, Noc ciemna" />. З іншага боку, духоўная сталасць азначае поўнае яднанне з Богам. Гэта падкрэсліваецца і ў кнізе «''Узыходжанне на гару Кармель''» (Кніга Другая, раздзел 9). Аўтар цытуе ўрыўкі Святога Пісання, дзе Бог прамаўляў з хмары ([[Трэцяя кніга Царстваў|3 Цар]] 8:10—12; [[Кніга Выхад|Вых]] 19:9; [[Кніга Іова|Іоў]] 38:1, 40:1), і тлумачыць, што гэтая хмара сімвалізуе «''цемру веры''», у якую Бог хаваецца, калі кантактуе з душой. Прыводзячы фрагмент «''Гімна любові''» пра частковае і дасканалае (1 Кар 13, 10), Ян ад Крыжа сцвярджае, што гэтая заслона ў свой час знікне<ref name="John of the Cross, The Ascent of Mount Carmel" />. === Сёрэн К’еркегор === Дацкі філосаф [[Сёрэн Абю К’еркегор|Сёрэн К’еркегор]] (1813—1855) у другой частцы «''{{нп5|Справа любові|Справы любові|en|Works of Love}}''» дае разгорнутую інтэрпрэтацыю і аналіз «''Гімна любові''». К’еркегор факусуе сваю ўвагу ў асноўным на ўрыўках пра тое, што любоў «''усяму верыць''» (1 Кар 13:7), «''на ўсё спадзяецца''» (1 Кар 13:7), «''не шукае свайго''» (1 Кар 13:5) і «''ніколі не мінае''» (1 Кар 13:8), звязваючы іх з іншым урыўкам з Першага ліста да Карынфян: «''любоў будуе''» (1 Кар 8:1). Паводле К’еркегора, сапраўдная любоў, апісаная ў «''Гімне''», можа быць дасягнута праз поўнае «''знішчэнне''» сябе дзеля іншага чалавека. Тут прысутнічаюць відавочныя спасылкі на [[сакрат]]аўскую этыку, паводле якой найвышэйшае дабро, якое чалавек робіць для таго, каго любіць, — гэта бескарыслівая (а значыць, і прыхаваная) дапамога быць самім сабой. Параўноўваючы любоў, апісаную ў «''Гімне''», з каханнем і сяброўствам, К’еркегор звяртае ўвагу на абмежаванасць апошніх у гэтым плане: {{Цытата|У эратычнай любові і сяброўства ёсць межы; яны могуць адмовіцца ад усяго дзеля адметнасці іншага, але не могуць адмовіцца ад сябе саміх, кахання і сяброўства, дзеля адметнасці іншага. Дапусцім цяпер, што адметнасць іншага патрабуе менавіта гэтай ахвяры! Дапусцім, закаханы ўбачыў, да свайго захаплення, што яго кахаюць, але таксама ўбачыў, што гэта будзе надзвычай разбуральна для адметнасці каханага, сказіць яго, як бы гэтага не хацелася, — што ж, у гэтым выпадку эратычная любоў сама па сабе не здольна на такую ахвяру. Або дапусцім, каханы ўбачыў, што стасункі зруйнуюць закаханага ў яго, цалкам пахіснуць яго адметнасць — што ж, у гэтым выпадку эратычная любоў сама па сабе не здольна на такую ахвяру. Але сапраўдная любоў, самаахвярная любоў, якая любіць кожную чалавечую істоту паводле яе адметнасцяў, гатова прынесці любую ахвяру — яна не шукае свайго<ref name="Søren Kierkegaard, Works of Love" />.}} К’еркегор стварае даволі выразны і рашучы падзел на пачуццёвую любоў ({{lang-da|elskov}}), якая, па сутнасці, шукае толькі сваё «''другое я''», і хрысціянскую любоў ({{lang-da|kjerligher}}) яўна этычнага і рэлігійнага характару, якая з’яўляецца «''голасам Бога''», змяняючы адносіны паміж чалавекам і чалавекам у адносіны паміж чалавекам, Богам, як цэнтрам, і іншым чалавекам. Важна, тым не менш, адзначыць, што К’еркегор вельмі крытычна ставіўся да ідэалу шлюбу. == У культуры == Асобныя фразы з «''Гімна любові''» нярэдка выкарыстоўваліся ў якасці назваў для мастацкіх твораў. Так, фраза «''цяпер мы бачым быццам праз мутнае шкло, не выразна''» (1 Кар 13:12) абыгрываецца ў назвах наступных твораў: * «''{{нп5|Скрозь бляклае шкло||en|In a Glass Darkly}}''» ({{lang-en|In a Glass Darkly}}; 1872) — зборнік апавяданняў [[Шэрыдан Ле Фаню|Шэрыдана Ле Фаню]]. * «''{{нп5|У змроку люстэрка||fr|Le Miroir (nouvelle d'Agatha Christie)}}''» ({{lang-en|In a Glass Darkly}}; 1952) — апавяданне [[Агата Крысці|Агаты Крысці]]. * «''{{нп5|Скрозь цьмянае шкло (фільм)|Скрозь цьмянае шкло|en|Through a Glass Darkly (film)}}''» ({{lang-sv|Såsom i en spegel}}; 1961) — фільм [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]]. * «''{{нп5|Скрозь шкло, ясна||en|Through a Glass, Clearly}}''» ({{lang-en|Through a Glass, Clearly}}; 1967) — зборнік апавяданняў [[Айзек Азімаў|Айзека Азімава]]. * «''{{нп5|Through the Past, Darkly (Big Hits Vol. 2)||en|Through the Past, Darkly (Big Hits Vol. 2)}}''» (1969) — альбом «''[[The Rolling Stones]]''». * «''{{нп5|Памутненне||en|A Scanner Darkly}}''» ({{lang-en|A Scanner Darkly}}; 1977) — раман [[Філіп Дзік|Філіпа Кіндрэда Дзіка]]. * «''{{нп5|Скрозь цьмянае шкло (альбом)|Скрозь цьмянае шкло|en|Through a Glass Darkly (album)}}''» ({{lang-en|Through A Glass Darkly}}; 1978) — альбом {{нп5|Пітэр Хаўэл (кампазітар)|Пітэра Хаўэла|en|Peter Howell (musician)}}. * «''{{нп5|Люстэрка загадак||en|Through a Glass, Darkly (Gaarder novel)}}''» ({{lang-no|I et speil, i en gåte}}; 1993) — раман {{нп5|Юстэйн Гордэр|Юстэйна Гордэра|en|Jostein Gaarder}}. * «''{{нп5|Скрозь цьмянае шкло (раман)|Скрозь цьмянае шкло|fr|Requiem pour une cité de verre}}''» ({{lang-en|Through a Glass Darkly}}; 2006) — раман {{нп5|Дона Ліан|Доны Ліан|en|Donna Leon}}. Фрагменты «''Гімна любові''», а таксама іх парафразы можна сустрэць у наступных літаратурных творах: * «''{{нп5|Пясочны чалавек (апавяданне)|Пясочны чалавек|en|The Sandman (short story)}}''» ([[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман]], 1816). Гофман цытуе ў сваім апавяданні 12-ы верш гімна. * «''{{нп5|Тоніа Крэгер||en|Tonio Kröger}}''» ([[Томас Ман]], 1903). У трэцім з канца абзацы навелы цытуецца 1-ы верш гімна<ref name="Смерць у Венецыі, ст. 298" />. * «''[[Уліс (раман)|Уліс]]''» ([[Джэймс Джойс]], 1922). Джойс выкарыстоўвае 12-ы верш гімна ў парадыйным апісанні спірытычнага сеанса. * «''{{нп5|Хай жыве фікус!||en|Keep the Aspidistra Flying}}''» ([[Джордж Оруэл]], 1936). У эпіграфе Оруэл перафразіраваў «''Гімн любові''», замяніўшы паўсюль па тэксце слова «''любоў''» на слова «''грошы''». * «''{{нп5|Пакой Джавані||en|Giovanni's Room}}''» ({{нп5|Джэймс Болдуін||en|James Baldwin}}, 1956). Пяты з канца абзац рамана цытуе 11-ы верш гімна<ref name="Giovanni's Room" />. * «''{{нп5|Незабыўны шпацыр (раман)|Незабыўны шпацыр|en|A Walk to Remember (novel)}}''» ({{нп5|Нікалас Спаркс||en|Nicholas Sparks}}, 1999). У рамане цытуюцца 4—7 вершы гімна<ref name="A Walk to Remember" />. Некаторыя кампазітары выкарыстоўвалі тэкст «''Гімна любові''» ў сваіх музычных творах: * Мотэт «''Cum essem parvulus''» ({{нп5|Арланда дзі Ласа||en|Orlande de Lassus}}, 1582). У якасці тэксту музычнага твору выкарыстаны вершы 11—13 гімна. * Песенны цыкл «''{{нп5|Чатыры сур’ёзныя песні||en|Vier ernste Gesänge}}''» ([[Іаганес Брамс]], 1896). У тэксце чацвёртай песні цыкла цытуюцца вершы 1—3, 12—13. * Песня «''{{нп5|Watered-Down Love||pl|Watered-Down Love}}''» ([[Боб Дылан]], 1981). На працягу ўсёй песні Дылан пералічвае якасці любові ў адпаведнасці з 4—7 вершамі гімна. * Сімфонія № 6 «''Літургічная''» для аркестра, фартэпіяна і хора ([[Андрэй Якаўлевіч Эшпай|Андрэй Эшпай]], 1988). * Песня «''{{нп5|Monte Castelo||en|Monte Castelo (song)}}''» («''{{нп5|Legião Urbana||en|Legião Urbana}}''», 1989). Тэкст песні ўяўляе сабой сумесь «''Гімна любові''» і «''Санета 11''» партугальскага паэта [[Луіс дэ Камоэнс|Луіса дэ Камоэнса]]. * Песня «''Song for the Unification of Europe''» ([[Збігнеў Прайснер]], 1993). Твор ахоплівае ўвесь тэкст «''Гімна любові''» толькі ў крыху скарочаным і адаптаваным выглядзе, выконваецца на арыгінальнай для гімна грэчаскай мове. * Песня «''Moving Mountains''» («''{{нп5|Thrice||en|Thrice}}''», 2008). Песня пабудавана на парафразах вершаў 1—3. * Песня «''{{нп5|Same Love||en|Same Love}}''» ({{нп5|Macklemore||en|Macklemore}} і {{нп5|Раян Льюіс||en|Ryan Lewis}}, 2012). У песні цытуецца 4 верш гімна. Таксама цытаты з «''Гімна любові''» можна сустрэць у кіно: * «''[[Місія (фільм, 1986)|Місія]]''» (рэж. [[Ралан Жафэ]], 1986). У фільме цытуюцца вершы 2, 3, 4, 11, 13. * «''{{нп5|Дзіцячыя гульні 3||en|Child's Play 3}}''» (рэж. {{нп5|Джэк Бендэр||en|Jack Bender}}, 1991). У фільме цытуецца 11-ы верш гімна. * «''[[Тры колеры: Сіні]]''» (рэж. [[Кшыштаф Кеслёўскі]], 1993). Фільм утрымлівае мноства алюзій на «''Гімн любові''». Сам жа тэкст гімна лёг у аснову «''Канцэрта на аб’яднанне Еўропы''», які па сюжэце фільма ствараюць яго героі. * «''{{нп5|Чатыры вяселлі і адно пахаванне||en|Four Weddings and a Funeral}}''» (рэж. [[Майк Ньюэл]], 1994). У фільме цытуецца 1-ы верш гімна ў сцэне пропаведзі падчас першага вяселля. * «''{{нп5|Прывід у даспехах (анімэ, 1995)|Прывід у даспехах|en|Ghost in the Shell (1995 film)}}''» (рэж. {{нп5|Мамору Асіі||en|Mamoru Oshii}}, 1995). У анімэ цытуецца 11-ы верш гімна. * «''{{нп5|Хакеры (фільм)|Хакеры|en|Hackers (film)}}''» (рэж. {{нп5|Мэцью Лілард||en|Matthew Lillard}}, 1995). У фільме цытуецца 11-ы верш гімна. * «''[[Незабыўны шпацыр]]''» (рэж. {{нп5|Адам Шэнкман||en|Adam Shankman}}, 2002). У фільме некалькі разоў цытуюцца вершы 4—7. * «''[[Выгнанне (фільм, 2007)|Выгнанне]]''» (рэж. [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]], 2007)<ref name="Cinetexts, Изгнание" />. У фільме зачытваюцца вершы 1—7. * «''{{нп5|Адмірал (фільм, 2008)|Адмірал|ru|Адмиралъ}}''» (рэж. {{нп5|Андрэй Юр’евіч Краўчук|Андрэй Краўчук|ru|Кравчук, Андрей Юрьевич}}, 2008). У фільме згадваюцца вершы 12—13. * Фрагменты гімна цытуюцца ў серыяле «''{{нп5|Ганна Герман. Таямніца белага анёла||ru|Анна Герман. Тайна белого ангела}}''» (2012). Цытаты з «''Гімна любові''» нярэдка выкарыстоўваюцца для аздаблення помнікаў і надмагільных камянёў. Такія цытаты можна сустрэць на магіле нямецкага дыпламата {{нп5|Ота фон Бюлаў (дыпламат)|Ота фон Бюлава|ru|Бюлов, Отто фон (дипломат)}}, нямецкага хіміка {{нп5|Юліус-Адольф Штокгарт|Юліуса-Адольфа Штокгарта|en|Julius Adolph Stöckhardt}}, нямецкага дырыжора і кампазітара [[Вільгельм Фуртвенглер|Вільгельма Фуртвенглера]] і многіх іншых. == Заўвагі == {{notelist|refs= {{efn|name="15 дзеясловаў"|У адрозненні ад арыгінальнага грэчаскага тэксту, у беларускіх перакладах некаторыя з пералічаных якасцяў любові прыводзяцца ў форме прыметнікаў.}} }} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="A Walk to Remember">{{cite web|url=https://novelfree.net/a-walk-to-remember-n7833-c36.html|title=A Walk to Remember - Page 36/40|author=|date=|publisher=Сайт «''NovelFree.by''»|lang=en|accessdate=2020-12-30}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Augustine, Sermon 40">{{cite web|url=https://www.newadvent.org/fathers/160340.htm|title=Sermon 40 on the New Testament|author=|date=|publisher=Сайт «''{{нп5|New Advent||en|New Advent}}''»|lang=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> <ref name="Augustine, Sermon 45">{{cite web|url=https://www.newadvent.org/fathers/160345.htm|title=Sermon 45 on the New Testament|author=|date=|publisher=Сайт «''{{нп5|New Advent||en|New Advent}}''»|lang=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> <ref name="Augustine, Sermon 55">{{cite web|url=https://www.newadvent.org/fathers/160355.htm|title=Sermon 55 on the New Testament|author=|date=|publisher=Сайт «''{{нп5|New Advent||en|New Advent}}''»|lang=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> <ref name="Bible.by">{{cite web|url=https://bible.by/tr1894/53/13/|title=ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄ 13 κεφάλαιο|author=|date=|publisher=Сайт «''Bible.by''»|lang=|accessdate=2020-12-30}}</ref> <ref name="CCEL, Spiritual Canticle: STANZA XIII">{{cite web|url=https://ccel.org/ccel/john_cross/canticle/canticle.xix.html|title=Spiritual Canticle: STANZA XIII|author=|date=|publisher=Сайт «''Christian Classics Ethereal Library''»|lang=en|accessdate=2021-10-18}}</ref> <ref name="Cinetexts, Изгнание">{{cite web|url=https://cinetexts.ru/banishment|title=ИЗГНАНИЕ: НАДРЫВ|author=|date=|publisher=Сайт часопіса «''Кинотексты''»|lang=ru|accessdate=2020-01-11}}</ref> <ref name="Deus caritas est">{{cite web|url=http://w2.vatican.va/content/benedict-xvi/be/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20051225_deus-caritas-est.html|title=Deus caritas est|author=[[Бенедыкт XVI]].|date=|publisher=Сайт «''Libreria Editrice Vaticana''»|lang=be|accessdate=2020-12-30}}</ref> <ref name="Die Briefe an die Korinther">{{кніга|аўтар=Friedrich Lang.|частка=|загаловак=Die Briefe an die Korinther|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Gottingen und Zurich|выдавецтва=Vandenhoeck & Ruprecht|год=1986|том=|pages=181|allpages=|серыя=|isbn=}}</ref> <ref name="Filozofia religii">{{кніга|аўтар=Friedo Ricken, Piotr Domański.|частка=|загаловак=Filozofia religii|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Kęty|выдавецтва=Wydawnictwo Marek Derewiecki|год=2007|том=|старонкі=304|старонак=|серыя=|isbn=978-83-89637-38-3}}</ref> <ref name="Giovanni's Room">{{cite web|url=https://www.bookscool.com/en/Giovanni-s-Room-392392/16|title=Giovanni's Room (Page 16)|author=|date=|publisher=Сайт «''Books'Cool''»|lang=en|accessdate=2020-12-30|url-status=dead}}</ref> <ref name="John of the Cross, The Ascent of Mount Carmel">{{кніга|аўтар=[[Ян ад Крыжа|Saint John of the Cross]].|частка=Book II|загаловак=The Ascent of Mount Carmel|спасылка=https://books.google.by/books?id=YT07di2jWmUC&pg=PA100|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=T. Baker|год=1906|том=|pages=100|allpages=388|серыя=The works of St. John of the Cross|isbn=}}</ref> <ref name="New Jerome Biblical Commentary">{{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=The New Jerome Biblical Commentary|спасылка=https://books.google.by/books?id=ui8OAQAAMAAJ|адказны=Edited by Raymond Edward Brown, Joseph A. Fitzmyer, Roland Edmund Murphy|выданне=|месца=|выдавецтва=Prentice Hall|год=1990|том=|pages=|allpages=1484|серыя=|isbn=9780136149347}}</ref> <ref name="Søren Kierkegaard, Works of Love">{{кніга|аўтар=[[Сёрэн Абю К’еркегор|Søren Kierkegaard]].|частка=Second Series|загаловак=Works of Love|спасылка=https://booksvooks.com/fullbook/works-of-love-pdf-soren-kierkegaard.html?page=20|адказны=Edited and translated bu Howard V. Hong and Edna H. Hong|выданне=|месца=[[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Princeton]]|выдавецтва=Princeton University Press|год=1998|том=|pages=261|allpages=576|серыя=|isbn=978-0-691-05916-7|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211112123335/https://booksvooks.com/fullbook/works-of-love-pdf-soren-kierkegaard.html?page=20|archivedate=12 лістапада 2021}}</ref> <ref name="TDNT, Volume 1">{{кніга|аўтар=G. Quell, E. Stauffer.|частка=Ἀγαπάω, ἀγάπη, ἀγαπητός|загаловак=Theological Dictionary of the New Testament|спасылка=|адказны=Edited by G. Kittel, G. Friedrich, translated by G.W. Bromiley|выданне=|месца=|выдавецтва=Grand Rapids, Michigan: Wm. B. Eerdmans Publishing Company|год=1964|volume=1|pages=36|allpages=|серыя=Theological Dictionary of the New Testament|isbn=}}</ref> <ref name="TDNT, Volume 9, s. 491">{{кніга|аўтар=Geoffrey William Bromiley.|частка=χρηστός, χρηστότης, χρηστεύομαι, χρηστολογία|загаловак=Theological Dictionary of the New Testament|спасылка=https://books.google.by/books?id=7Ycvj-OJclsC|адказны=Edited by Gerhard Kittel, Geoffrey William Bromiley, Gerhard Friedrich, translated by Geoffrey William Bromiley|выданне=|месца=|выдавецтва=Wm. B. Eerdmans Publishing|год=1964|volume=9|pages=491|allpages=696|серыя=Theological Dictionary of the New Testament|isbn=}}</ref> <ref name="TDNT, Volume 9, s. 492">{{кніга|аўтар=Geoffrey William Bromiley.|частка=χρηστός, χρηστότης, χρηστεύομαι, χρηστολογία|загаловак=Theological Dictionary of the New Testament|спасылка=https://books.google.by/books?id=7Ycvj-OJclsC|адказны=Edited by Gerhard Kittel, Geoffrey William Bromiley, Gerhard Friedrich, translated by Geoffrey William Bromiley|выданне=|месца=|выдавецтва=Wm. B. Eerdmans Publishing|год=1964|volume=9|pages=492|allpages=696|серыя=Theological Dictionary of the New Testament|isbn=}}</ref> <ref name="The Greatest Thing in the World">{{кніга|аўтар={{нп5|Генры Друманд|Henry Drummond|en|Henry Drummond (evangelist)}}.|частка=|загаловак=The Greatest Thing in the World|спасылка=https://books.google.by/books?id=n8QQAAAAYAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=J. Pott & Company|год=1890|том=|pages=30|allpages=56|серыя=|isbn=}}</ref> <ref name="Titus, Did Paul Write I Corinthians 13?">{{артыкул|аўтар=Eric L. Titus.|загаловак=Did Paul Write I Corinthians 13?|арыгінал=|спасылка=https://www.jstor.org/stable/1459706|аўтар выдання=|выданне=Journal of Bible and Religion|тып=|месца=|выдавецтва=Oxford University Press|год=1959|выпуск=|volume=27|нумар=4|pages=299—302|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=Titus, Did Paul Write I Corinthians 13?|archiveurl=|archivedate=}}</ref> <ref name="Vocabulary of the Greek Testament">{{кніга|аўтар=J.H. Moulton, G. Milligan.|частка=Ἀγαπάω, ἀγάπη, ἀγαπητός|загаловак=The Vocabulary of the Greek Testament|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=London|выдавецтва=Hodder and Stoughton|год=1914|том=|pages=2|allpages=|серыя=|isbn=}}</ref> <ref name="Vox Domini, Noc ciemna">{{cite web|url=http://www.voxdomini.com.pl/duch/mistyka/jk/noc-2-1.htm|title=Święty Jan od Krzyża – Noc ciemna (ks. II 1-8)|author=|date=|publisher=Сайт «''Vox Domini''»|lang=pl|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410232742/http://www.voxdomini.com.pl/duch/mistyka/jk/noc-2-1.htm|archivedate=2017-04-10}}</ref> <ref name="Смерць у Венецыі, ст. 298">{{кніга|аўтар=[[Томас Ман]].|частка=Тоніа Крэгер|загаловак=Смерць у Венецыі: выбраныя навелы і апавяданні|арыгінал=|спасылка=|адказны=Пераклад [[Уладзімір Антонавіч Папковіч|У. А. Папковіча]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Янушкевіч (выдавецтва)|А. М. Янушкевіч]]|год=2018|том=|старонкі=298|старонак=388|серыя=Noblesse Oblige|isbn=978-985-7165-87-2|тыраж=700|ref=}}</ref> }} == Літаратура == === Пераклады Першага ліста да Карынфян на беларускую мову === * {{кніга|аўтар=|частка=Першы ліст сьвятога Паўлы апостала да Карынцян|загаловак=Сьвятая Бібля: Кнігі сьвятога пісьма Старога й Новага закону|арыгінал=|спасылка=|адказны=Пераклад [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|М. Гітліна]]|выданне=|месца=Нью-Ёрк|выдавецтва=|год=1973|том=|старонкі=|старонак=840 + 260|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Біблія. Пераклад Я. Станкевіча і М. Гітліна}} * {{кніга|аўтар=|частка=Пе́ршае Пасланьне да Карыньцянаў Сьвятога Апостала Паўлы|загаловак=Новы Запавет і Псальмы|арыгінал=|спасылка=|адказны=Пераклад [[Лукаш Мікалаевіч Дзекуць-Малей|Л. Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|А. Луцкевіча]]|выданне=|месца=|выдавецтва=Біблейскія грамадства|год=1991|том=|старонкі=|старонак=353 + 93|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Новы Запавет і Псальмы. Пераклад Л. Дзекуць-Малея і А. Луцкевіча}} * {{кніга|аўтар=|частка=Першае пасланьне да Карынфянаў|загаловак=Біблія. Кнігі Сьвятога Пісаньня Старога і Новага Запавету кананічныя ў беларускім перакладзе|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Biblija.html#chapter1139|адказны=Пераклад [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|В. Сёмухі]]|выданне=|месца=Duncanville, USA|выдавецтва=World Wide Printing|год=2002|том=|старонкі=|старонак=1536|серыя=|isbn=1-58712-085-2|тыраж=10000|ref=Біблія. Пераклад Васіля Сёмухі}} * {{кніга|аўтар=|частка=Першы ліст да Карынцянаў|загаловак=Біблія. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запаветаў|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]|год=2012|том=|старонкі=|старонак=1120|серыя=|isbn=978-985-6183-14-6|тыраж=4000|ref=Біблія. Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь}} * {{кніга|аўтар=|частка=Першае пасланьне да Карыньцянаў апостала Паўла|загаловак=Новы Запавет. Кніга Прыповесьцяў|арыгінал=|спасылка=|адказны=Пераклад [[Антоні Бокун|А. Бокуна]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Пазітыў-цэнтр|год=2016|том=|старонкі=|старонак=512|серыя=|isbn=978-985-6983-69-9|тыраж=10000|ref=Новы Запавет. Кніга Прыповесьцяў. Пераклад Антонія Бокуна}} * {{кніга|аўтар=|частка=Першае пасланне да Карынцянаў|загаловак=Новы Запавет|арыгінал=|спасылка=|адказны=Секцыя па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла Камісіі Божага Культу і Дысцыпліны Сакрамэнтаў пры Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Про Хрысто|год=2017|том=|старонкі=|старонак=688|серыя=|isbn=978-985-7074-80-8|тыраж=2000|ref=Новы Запавет. Пераклад Рымска-Каталіцкага Касцёла на Беларусі}} * {{кніга|аўтар=|частка=Да Кары́нфян першае пасланне святога Апостала Паўла|загаловак=Новы Запавет Госпада нашага Іісуса Хрыста|арыгінал=|спасылка=|адказны=Пераклад з грэчаскай мовы на беларускую Біблейскай камісіі Беларускай Праваслаўнай Царквы|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Прынткорп|год=<!-- 2017 або 2018 -->|том=|старонкі=|старонак=499, [11]|серыя=|isbn=|тыраж=30000|ref=Новы Запавет Госпада нашага Іісуса Хрыста. The Gideons International}} === Аналіз Першага ліста да Карынфян у літаратуры === * {{кніга|аўтар={{нп5|Чарлз Кінгслі Барэт|C. K. Barrett|en|C. K. Barrett}}.|частка=|загаловак=A Commentary on the First Epistle to the Corinthians|спасылка=https://books.google.by/books?id=rxZXyAEACAAJ|адказны=|выданне=|месца=New York|выдавецтва=Harper & Row|год=1968|том=|pages=|allpages=410|серыя=Harper's New Testament commentaries. Volume 9|isbn=|ref=Barrett, A Commentary on the First Epistle to the Corinthians}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Ганс Концэльман|H. Conzelmann|en|Hans Conzelmann}}.|частка=|загаловак=Der erste Brief an die Korinther|спасылка=https://books.google.by/books?id=gX4fINhEZeQC|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Vandenhoeck & Ruprecht|год=1981|том=|pages=|allpages=372|серыя=Kritisch-exegetischer Kommentar über das Neue Testament. Volume 5|isbn=|ref=Conzelmann, Der erste Brief an die Korinther}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Яўгеніюш Дамброўскі|E. Dąbrowski|pl|Eugeniusz Dąbrowski (duchowny)}}.|частка=|загаловак=Listy do Koryntian. Wstęp - przekład z oryginału - komentarz|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Poznań|выдавецтва=Pallottinum|год=1965|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=|ref=Dąbrowski, Listy do Koryntian}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Гордан Фі|G. D. Fee|en|Gordon Fee}}.|частка=|загаловак=The First Epistle to the Corinthians|спасылка=https://books.google.by/books?id=LA2LBAAAQBAJ|адказны=|выданне=Revised Edition|месца=Grand Rapids|выдавецтва=Wm. B. Eerdmans Publishing|год=2014|том=|pages=|allpages=982|серыя=The New International Commentary on the New Testament|isbn=|ref=Fee, The First Epistle to the Corinthians}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Фрэдэрык Луі Гадэ|F. L. Godet|en|Frédéric Louis Godet}}.|частка=|загаловак=Commentary on First Corinthians|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Grand Rapids|выдавецтва=Kregel Publications|год=1977|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=|ref=Godet, Commentary on First Corinthians}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Джэром Мёрфі-О’Конар|J. Murphy-O'Connor|en|Jerome Murphy-O'Connor}}.|частка=|загаловак=1 Corinthians|спасылка=https://books.google.by/books?id=YfyWtAEACAAJ|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=M. Glazier|год=1979|том=|pages=|allpages=161|серыя=New Testament message, volume 10|isbn=|ref=Murphy-O'Connor, 1 Corinthians}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Харальд Рызенфельд|H. Riesenfeld|de|Harald Riesenfeld}}.|частка=|загаловак=Note supplémentaire sur I Cor. XIII|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=1946|том=|pages=|allpages=|серыя=Coniectanea Neotestamentica (10)|isbn=|ref=Riesenfeld, Note supplémentaire sur I Cor. XIII}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Іаганес Вайс|J. Weiss|en|Johannes Weiss}}.|частка=|загаловак=Der erste Korintherbrief|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Göttingen|выдавецтва=|год=1910|том=|pages=|allpages=|серыя=Kritisch-exegetischer Kommentar über das Neue Testament. Abt. 5|isbn=|ref=Weiss, Der erste Korintherbrief}} * {{кніга|аўтар={{нп5|Аляксандр Паўлавіч Лапухін|А. П. Лопухин|ru|Лопухин, Александр Павлович}} (ред.).|частка=Первое посланіе Ап. Павла къ Коринѳянамъ|загаловак=Толковая Библія или комментарій на всѣ книги Св. Писанія Ветхаго и Новаго Завѣта|спасылка=http://www.lopbible.ru/1co/txt1co.htm|адказны=|выданне=|месца=Петербургъ|выдавецтва=|год=1913|том=11|pages=|allpages=609|серыя=|isbn=|ref=Лопухин, Толковая Библія|archive-date=23 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200623014626/http://www.lopbible.ru/1co/txt1co.htm}} == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Monuments and memorials referencing I Corinthians 13:5}} – помнікі і мемарыялы, на якіх цытуецца 5-ы верш «''Гімна любові''» * {{Commonscat-inline|Monuments and memorials referencing I Corinthians 13:8}} – помнікі і мемарыялы, на якіх цытуецца 8-ы верш «''Гімна любові''» * {{Commonscat-inline|Monuments and memorials referencing I Corinthians 13:12}} – помнікі і мемарыялы, на якіх цытуецца 12-ы верш «''Гімна любові''» * {{Commonscat-inline|Monuments and memorials referencing I Corinthians 13:13}} – помнікі і мемарыялы, на якіх цытуецца 13-ы верш «''Гімна любові''» {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першы ліст да Карынфян}} {{^}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Гімны]] [[Катэгорыя:Першы ліст да Карынфян]] [[Катэгорыя:Філасофія любові]] 38yidi3w9i2by7qr9v9pbny20l90yw5 Dr Pepper 0 667837 5192308 4817077 2026-09-03T08:57:22Z ~2026-44282-37 172530 5192308 wikitext text/x-wiki {{Напой | Найменне = Dr Pepper | тып = Безалкагольны напой | вытворца = Dr Pepper Snapple Group | паходжанне = [[ЗША]] | год = 1885 | сайт = }} [[Файл:Dr_Pepper_Logo_neu.png|міні]] '''Dr Pepper''' (вымаўляецца «Доктар Пэпер») — [[Безалкагольныя напоі|безалкагольны]] газаваны [[напой]], гандлёвая марка належыць кампаніі «Dr. Pepper Snapple Group». == Гісторыя == Назва Dr Pepper была ўпершыню выкарыстана ў камерцыйных мэтах у 1885 годзе. На нацыянальным узроўні ў ЗША напой быў прадстаўлены ў 1904 годзе на выстаўцы «Купля Луізіяны» як новы від газіроўкі з 23 густамі. Яго з’яўленне ў 1885 годзе апярэдзіла з’яўленне [[Coca-Cola]] на адзін год. Напой быў створаны ўраджэнцам Брукліна фармацэўтам Чарлзам Олдэртанам у аптэцы Morrison’s Old Corner Drug Store ва Уэйка, [[Тэхас]]. Каб пратэставаць свой новы напой, ён спачатку прапанаваў яго ўладальніку крамы Уэйду Морысану, якому ён таксама спадабаўся. == Назва == Існуе некалькі гісторый назвы напітку. Некаторыя лічаць што напой атрымаў назву ў гонар сапраўднага доктара Чарлза Пепера (Dr. Charles T. Pepper), які жыў у адным з паселішчаў штата [[Вірджынія]], іншыя — што напой мае сучасную назву ў гонар бадзёрасці духу і энергіі («pepper» па-ангельску: «перац»), якую дае напой (бо ён прадаваўся ў якасці танізавальнага сродку). У 1950-х гадах з назвы па стылістычных прычынах, а таксама для паляпшэння чытальнасці знікла кропка пасля «Dr». == Варыянты == * '''Dr Pepper''' — ''класічны густ''; * '''Diet Dr Pepper''' — ''дыетычны варыянт класічнага густу Dr Pepper''; * '''Caffeine-free Dr Pepper''' — ''без [[кафеін]]у''; * '''Diet Caffeine-free Dr Pepper''' — ''дыетычны варыянт'' без кафеіну; * '''Dr Pepper Zero''' — нізкакаларыйны без цукру (выпускаецца толькі ў Вялікабрытаніі); * '''Cherry Vanilla Dr Pepper''' — ''з густам вішні і ванілі''; * '''Diet Cherry Vanilla Dr Pepper''' — ''дыетычны варыянт з густам вішні і ванілі''; * '''Cherry Chocolate Diet Dr Pepper''' — дыетычны з густам вішні і шакаладу (больш не выпускаецца); * '''Dr Pepper Cherry''' — ''з густам вішні''; * '''Diet Dr Pepper Cherry''' — ''дыетычны з густам вішні''; * '''Dr Pepper TEN''' — нізкакаларыйны (10 калорый); * '''Dr Pepper Vanilla Float''' — з густам ванільнага марозіва, сезоннае прапанаванне (limited edition); * '''Dr Pepper Real Sugar''' — ''натуральны цукар''. {{Безалкагольныя напоі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Безалкагольныя напоі]] lejfegiezuyr5ff6dzan61ha3hwbwcs 5192309 5192308 2026-09-03T08:58:17Z ~2026-44282-37 172530 Адкат праўкі [[Special:Diff/5192308|5192308]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-44282-37|~2026-44282-37]] ([[User talk:~2026-44282-37|размовы]]) 5192309 wikitext text/x-wiki {{Напой | Найменне = Dr Pepper | тып = Безалкагольны напой | вытворца = Dr Pepper Snapple Group | паходжанне = [[ЗША]] | год = 1885 | сайт = }} [[Файл:Dr_Pepper_Museum.jpg|міні|305x305пкс|Прысвечаны напітку музей у штаце Тэхас, ЗША.]] '''Dr Pepper''' (вымаўляецца «Доктар Пэпер») — [[Безалкагольныя напоі|безалкагольны]] газаваны [[напой]], гандлёвая марка належыць кампаніі «Dr. Pepper Snapple Group». == Гісторыя == Назва Dr Pepper была ўпершыню выкарыстана ў камерцыйных мэтах у 1885 годзе. На нацыянальным узроўні ў ЗША напой быў прадстаўлены ў 1904 годзе на выстаўцы «Купля Луізіяны» як новы від газіроўкі з 23 густамі. Яго з’яўленне ў 1885 годзе апярэдзіла з’яўленне [[Coca-Cola]] на адзін год. Напой быў створаны ўраджэнцам Брукліна фармацэўтам Чарлзам Олдэртанам у аптэцы Morrison’s Old Corner Drug Store ва Уэйка, [[Тэхас]]. Каб пратэставаць свой новы напой, ён спачатку прапанаваў яго ўладальніку крамы Уэйду Морысану, якому ён таксама спадабаўся. == Назва == Існуе некалькі гісторый назвы напітку. Некаторыя лічаць што напой атрымаў назву ў гонар сапраўднага доктара Чарлза Пепера (Dr. Charles T. Pepper), які жыў у адным з паселішчаў штата [[Вірджынія]], іншыя — што напой мае сучасную назву ў гонар бадзёрасці духу і энергіі («pepper» па-ангельску: «перац»), якую дае напой (бо ён прадаваўся ў якасці танізавальнага сродку). У 1950-х гадах з назвы па стылістычных прычынах, а таксама для паляпшэння чытальнасці знікла кропка пасля «Dr». == Варыянты == * '''Dr Pepper''' — ''класічны густ''; * '''Diet Dr Pepper''' — ''дыетычны варыянт класічнага густу Dr Pepper''; * '''Caffeine-free Dr Pepper''' — ''без [[кафеін]]у''; * '''Diet Caffeine-free Dr Pepper''' — ''дыетычны варыянт'' без кафеіну; * '''Dr Pepper Zero''' — нізкакаларыйны без цукру (выпускаецца толькі ў Вялікабрытаніі); * '''Cherry Vanilla Dr Pepper''' — ''з густам вішні і ванілі''; * '''Diet Cherry Vanilla Dr Pepper''' — ''дыетычны варыянт з густам вішні і ванілі''; * '''Cherry Chocolate Diet Dr Pepper''' — дыетычны з густам вішні і шакаладу (больш не выпускаецца); * '''Dr Pepper Cherry''' — ''з густам вішні''; * '''Diet Dr Pepper Cherry''' — ''дыетычны з густам вішні''; * '''Dr Pepper TEN''' — нізкакаларыйны (10 калорый); * '''Dr Pepper Vanilla Float''' — з густам ванільнага марозіва, сезоннае прапанаванне (limited edition); * '''Dr Pepper Real Sugar''' — ''натуральны цукар''. {{Безалкагольныя напоі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Безалкагольныя напоі]] abs7v0vrbrl7qfxz08dt56p4u9e3sic Масавае забойства ў Сангмі 0 668202 5192202 5178614 2026-09-02T20:10:27Z DBatura 73587 /* Ацэнкі */ 5192202 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | частка =[[Вайна ў В’етнаме]] | падзея =Масавае забойства ў Сангмі | загаловак = | выява =My Lai massacre.jpg | назва выявы =Забітыя мірныя жыхары ў Сангмі. Фотаздымак Рональда Хэберлі. | дата =[[16 сакавіка]] [[1968]] | час =з 7:30 да пазней 11:00 | месца = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|22px]] абшчына Сангмі, акруга Саніцнь, правінцыя [[Куангнгай (правінцыя)|Куангнгай]], [[Паўднёвы В’етнам]] | каардынаты = | таксама вядомы = | прычына = | першы рэпарцёр = | знята =[[Рональд Хэберлі]] | удзельнікі =[[File:Americal patch.svg|22px]] роты B і C, [[Аператыўная група «Баркер»|АГ «Баркер»]], 11-я лёгкая пяхотная брыгада, [[23-я пяхотная дывізія ЗША|23-я пяхотная дывізія «Амерыкал»]] | вынік = | ахвяры1 = | ахвяры2 = | ахвяры3 = | колькасць загінулых = '''Мірнае насельніцтва''' * 504 <small>(в’етнамскія звесткі)</small> * 347 <small>(амерыканскія звесткі)</small> * 200—567 <small>(іншыя крыніцы)</small> '''Камбатанты''' * 1 <small>(баец УС ЗША)</small> * 2 <small>(байцы НФВПВ)</small> | траўмы = * 7 байцоў роты B <small>(міны і/або пасткі)</small> * 1 баец роты C <small>(самастрэл)</small> | зніклыя = | матэрыяльная шкода = | пахаванні = | роспыты = | расследаванне =камісія [[Уільям Рэй Пірс|Уільяма Пірса]] | коронер = | падазраваныя = 80 чалавек | абвінавачваныя =25 чалавек | асуджаныя = [[Уільям Кэлі]] <small>(дамашні арышт)</small> | расходы = | вердыкт = | асуджэнні = | забароны на публікацыі= | судовы працэс = | узнагароды = | url = | дад_метка = | дад1_метка = | дад2_метка = | сайт = }} '''Масавае забойства ў Сангмі''' ({{lang-vi|Thảm sát Sơn Mỹ}}) — [[ваеннае злачынства]] часоў [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], здзейсненае салдатамі [[Армія ЗША|Арміі ЗША]] [[16 сакавіка]] [[1968]] года ў вясковай абшчыне Сангмі (акруга Санцінь, правінцыі [[Куангнгай (правінцыя)|Куангнгай]] у [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым В’етнаме]]). Вайскоўцы напалі на цывільнае насельніцтва вёсак Мілай, Біньтэй, Цалуй, Такунг і Мікхэ (Міхэ), знішчыўшы сотні мірных жыхароў<ref>{{Cite web |url=http://www.salem-news.com/articles/july142012/my-lay-duc-haeberle-tk.php |title=Reunion at Site of My Lai Massacre: Survivor Duc Tran Van and Photographer Ron Haeberle |publisher=www.salem-news.com |accessdate=2018-07-01}}</ref>. Асноўная частка байцоў не ўдзельнічала ў расстрэлах<ref name=ReferenceA/>, экіпаж аднаго з верталётаў паведаміў кіраўніцтву аб забойствах, і камандаванне спыніла разню. Злачынства выклікала абурэнне сусветнай грамадскасці і стала адной з самых вядомых і сімвалічных падзей вайны ў В’етнаме. Толькі адзін вайсковец быў прызнаны амерыканскім судом вінаватым, але правёўшы тры з паловай гады пад дамашнім арыштам, памілаваны. == Найменні == У літаратуры апісваныя падзеі сустракаюцца пад назвамі '''масавае забойства ў Сангмі''' ({{lang-vi|Thảm sát Sơn Mỹ}}, {{lang-en|Son My Massacre}}) і '''масавае забойства ў Мілай''' ({{lang-vi|Thảm sát Mỹ Lai}}, {{lang-en|My Lai Massacre}})<ref name="VOV">"[http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov Commemorating victims of Son My massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702192252/http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov |date=2 ліпеня 2015 }}" ''VOV News'', 13 March 2012.</ref>. У [[В’етнам]]е і краінах [[Сацыялістычныя краіны|сацыялістычнага лагера]] замацавалася найменне па сельскай абшчыне Сангмі, паколькі падчас трагедыі пацярпела некалькі населеных пунктаў з яе складу. Аднак у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] больш распаўсюджана назва па адной з вёсак — Мілай-4, дзе загінула больш за ўсё чалавек. У амерыканскіх крыніцах можа сустракацца і тэрмін «Пінквіль» ({{lang-en|Pinkville}}), пад якім меўся на ўвазе ўвесь раён абшчыны<ref>[http://www.11thlib.com/myLaiLet.html My Lai – Letters] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820085113/http://11thlib.com/myLaiLet.html|date=20 August 2013}}, due to the reddish-pink color used on military maps to denote a more densely populated area. 11th Light Infantry Brigade Veterans Association website.</ref>. Адпаведна сам інцыдэнт — '''разня ў Пінквілі''' ({{lang-en|Pinkville Massacre}})<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/programs/transcripts/714.html Frontline (PBS): Remember My Lai] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160506072757/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/programs/transcripts/714.html |date=6 мая 2016 }} Originally Broadcast 23 May 1989.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pierretristam.com/Bobst/library/wf-200.htm|title=The My Lai Massacre: Seymour Hersh's Complete and Unabridged Reporting for the ''St. Louis Post Dispatch'', November 1969 /Candide's Notebooks|publisher=Pierretristam.com|access-date=18 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715083719/http://www.pierretristam.com/Bobst/library/wf-200.htm|archive-date=15 July 2011 |url-status=dead}}</ref>. == Перадгісторыя == Падчас вайны ў В’етнаме [[Узброеныя Сілы ЗША]] сутыкнуліся з моцным процідзеяннем з боку партызан [[В’етконг|НФВПВ]], якіх падтрымлівала мясцовае насельніцтва. Салдаты маральна стаміліся ад [[Партызанская вайна|партызанскіх нападаў]], якія маглі адбыцца ў любым месцы і ў любы час, прычым атакі былі нават з боку звычайных жыхароў. Сяляне не толькі хавалі ў сябе партызан, але часам самі служылі ў НФВПВ, паралельна ведучы грамадзянскае жыццё. Амерыканскае камандаванне разглядала кожную паўднёвав’етнамскую вёску як апорны пункт праціўніка і пачало выкарыстоўваць [[Тактыка выпаленай зямлі|тактыку выпаленай зямлі]]. Падчас [[Тэцкае наступленне (1968)|Тэцкага наступлення]] са студзеня па люты [[1968]] года ваенныя акцыі ў правінцыі Куангнгай здзяйсняў 48-ы батальён НФВПВ. Сілы саюзнікаў у гэтым раёне, пасля сыходу адсюль [[Рэспубліка Карэя ў В’етнамскай вайне|паўднёвакарэйскіх войскаў]], прадстаўляла [[аператыўная група «Баркер»]] (TF Barker, падраздзяленне 11-й лёгкай пяхотнай брыгады [[23-я пяхотная дывізія ЗША|23-й пяхотнай дывізіі «Амерыкал»]]). Брыгада была перакінута ў В’етнам у канцы 1967 года. Аператыўная група «Баркер» уяўляла сабой зводны батальён, у склад якога ўваходзіла па роце кожнага з трох батальёнаў 11-й брыгады. Камандаваў сіламі падпалкоўнік [[Фрэнк Баркер]]<ref>{{cite web|title=Известия|url=https://iz.ru/720404/kirill-senin/bol-milai|access-date=20 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122030510/https://iz.ru/720404/kirill-senin/bol-milai|archive-date=16 марта 2018}}</ref>. Да канца 1967 года ў правінцыі Куангнгай амерыканскія вайскоўцы для пазбаўлення партызан харчовай базы [[Экалагічная вайна ЗША супраць В’етнама|знішчылі большасць дамбаў]], з дапамогай якіх мясцовыя жыхары вырошчвалі рыс, дзелячыся часткай з В’етконгам<ref name="washprofile">[https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/5090 Две трагедии] // Washington Profile, 15 июня 2006</ref>. У сярэдзіне сакавіка 1968 г. камандаванне аператыўнай групы «Баркер» атрымала разведінфармацыю, што ў вясковай абшчыне Сангмі размяшчаюцца штаб і некаторыя падраздзяленні 48-га батальёна НФВПВ. Абшчына знаходзілася амаль у цэнтры В’етнама непадалёк ад Нацыянальнай шашы №1, якая злучае [[Ханой]] і [[Хашымін|Сайгон]]. Была спланавана аперацыя па знішчэнні штаба. Вылазцы надавалася вялікае значэнне, так як 48-ы батальён дагэтуль пазбягаў прамога бою з амерыканскімі часцямі. Паводле задумы камандавання, рота С ([[Фанетычны алфавіт|«Чарлі»]]) 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка{{efn|У 1950-х гадах палкавая сістэма ў Арміі ЗША была заменена брыгаднай, аднак батальёны захавалі пазначэнне сваіх гістарычных палкоў у даніну традыцыі.}} пад камандаваннем капітана [[Эрнэст Медына|Эрнэста Медына]] павінна была высадзіцца з [[верталёт]]аў на захад ад абшчыны, другая рота — блакаваць раён з поўначы, а трэцяя — у выпадку неабходнасці ўзмацніць роту C, альбо высадзіцца ў іншым месцы. Да гэтага моманту рота C займалася толькі патруляваннем і арганізацыяй засад, падчас чаго панесла страты ад пастак і мін<ref>{{Cite book|title=An American Atrocity: The My Lai Massacre Concretized in a Victim's Face|last=Cookman|first=Claude|publisher=Oxford University Press|date=June 2007}}<!-- ISSN/ISBN needed --></ref>. 14 сакавіка рота страціла штаб-сяржанта Джорджа Кокса. На памінальнай службе па ім капітан Медына сказаў прамову, сэнс якой зводзіўся да неабходнасці адпомсціць ворагу<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,904643,00.html Mỹ Lai: A Question of Orders] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080302012548/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,904643,00.html |date=2 сакавіка 2008 }}, ''Time'', 25 January 1971.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20000125220322/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html Summary Report: ''The Son My Village Incident'']<br />Significantly, he gave no instructions about segregating and safeguarding non-combatants. [http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/ecktragedy.html ''My Lai: An American Tragedy''] by William George Eckhardt {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107024402/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/ecktragedy.html|date=2000|accessdate=7 November 2007}}</ref>. Перад аперацыяй салдаты былі праінструктаваны, што населены пункт заняты праціўнікам, гатовым аказаць лютае супраціўленне, а прысутнасці мірнага насельніцтва не чакаецца. Мясцовыя жыхары раніцай нібыта адпраўляюцца на рынак, таму абшчына будзе пустая<ref>[https://web.archive.org/web/19990508015038/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/medina.html Peers Report: The Omissions and Commissions Of CPT Ernest L. Medina], law.umkc.edu; accessed 24 February 2018.</ref>. Для салдат роты C гэты рэйд павінен быў стаць першым сур’ёзным боем і магчымасцю адпомсціць за загінулых таварышаў. Медына таксама распарадзіўся спаліць усе пабудовы, забіць жывёлу і знішчыць пасевы для прадухілення выкарыстання ўсяго гэтага партызанамі<ref>Smith, Karen D., [http://amarillo.com/stories/120600/fri_120600-36.shtml American soldiers testify in Mỹ Lai court martial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929095728/http://amarillo.com/stories/120600/fri_120600-36.shtml |date=29 September 2007}}, ''Amarillo Globe-News'', 6 December 2000.</ref>. == Ход падзей == === Забойствы === [[File:Son My operations 16 April 1968.jpg|thumb|left|190px|Карта аперацыі рот C і B 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка 23-й дывізіі ў раёне Сангмі.]] Аперацыя пачалася раніцай 16 сакавіка 1968 года, прыкладна ў 7:30. У 7:50, пасля пяціхвіліннага падрыхтоўчага артылерыйскага абстрэлу, рота С была высаджана з верталётаў каля Мілай<ref name="Peers" />. Як аказалася, у вёсцы не было ніводнага салдата праціўніка{{efn|Невялікае падраздзяленне апалчэнцаў, якое знаходзілася ў Мілай, пакінула вёску адразу пасля пачатку высадкі.}}. Жыхарка Сангмі Ха Тхі Куй праз шмат гадоў пасля падзей сцвярджала, што ў абшчыне на той момант не было сталых мужчын, а толькі жанчыны, дзеці і старыя<ref name="sb.by"/>. Аднак амерыканцы разлічвалі ўступіць тут у бой з 48-м батальёнам НФВПВ<ref name="Hersh"/>. Хоць байцы не былі абстраляны пасля прызямлення, яны ўсё яшчэ падазравалі, што пад зямлёй ці ў хатах хаваліся партызаны. Вайскоўцы адкрылі агонь па жыхарах вёскі на рысавых палях<ref name="Hersh">{{Cite magazine|last=Hersh|first=Seymour M.|title=The Massacre at My Lai|url=https://www.newyorker.com/magazine/1972/01/22/coverup|access-date=2021-05-25|magazine=The New Yorker|language=en-US}}</ref>. Хутка з паднятых у паветра верталётаў выявілі чатырох узброеных мужчын, якіх бортстралкі агнём з кулямётаў знішчылі. Наземныя сілы ўспрынялі гэта як пацвярджэнне варожай прысутнасці ў Сангмі і прыступілі да рашучых дзеянняў<ref>[http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Ccompany.html Company C: Actions on 16 and 17 March 1968] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327063247/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Ccompany.html |date=27 сакавіка 2022 }}, The Peers Report.</ref>. Першы ўзвод атакаваў паўднёвую частку абшчыны, другі — паўночную частку, а трэці спачатку ўзяў пад ахову пункт высадкі, а затым прайшоўся па Мілай<ref name="Peers" />. У населеных пунктах салдаты пачалі закідваць хаты гранатамі і расстрэльваць жыхароў з аўтаматычнай зброі. Многіх перад забойствам катавалі, а жанчын гвалцілі<ref name="bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/64344.stm Murder in the name of war — My Lai] // [[BBC]]. 20 July 1998.</ref>. З некаторых трупаў здымалі скальпы, адной з цяжарных жанчын распаролі жывот<ref name=nazarov>Олег Назаров. [https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/special_posts/%D0%B2-%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB-%D0%BF%D0%BE/ «В ЭТОЙ ДЕРЕВНЕ НИКТО НЕ ЗАСЛУЖИВАЛ ПОЩАДЫ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190731205752/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/special_posts/%d0%b2-%d1%8d%d1%82%d0%be%d0%b9-%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b5%d0%b2%d0%bd%d0%b5-%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d1%82%d0%be-%d0%bd%d0%b5-%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%bb%d1%83%d0%b6%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%bb-%d0%bf%d0%be/ |date=31 ліпеня 2019 }} // Журнал «Историк», 12 марта 2018</ref>. Як успамінала мясцовыя жыхарка Чыёнг Тхі Лэ, спачатку амерыканцы вывелі частку людзей з дамоў і адправілі да прыдарожнай канавы, сабраўшы ў ёй больш за сто чалавек. Сялян паставілі на калені і пачалі страляць у іх з кулямёта. З сям’і Лэ ў адзінаццаць чалавек засталіся ў жывых толькі яна сама і яе малодшае дзіця. Зверху на іх упалі яшчэ тры трупы, дзякуючы гэтаму Лэ з дзіцём выжылі<ref name="sb.by">{{cite web |author = Плескачевская И. |url = https://www.sb.by/articles/babushki-iz-songmi.html |title = Бабушки из Сонгми |lang = ru |website = sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2006-03-16 }}</ref>. Праз некаторы час вайскоўцы знайшлі групу з пяцідзесяці чалавек, якія хаваліся ў яме ў далёкім канцы вёскі. Знойдзеных жыхароў па загадзе камандзіра першага ўзвода лейтэнанта [[Уільям Кэлі|Уільяма Кэлі]] расстралялі. Пазней былі знішчаны каля ста палонных сялян, схопленых салдатамі падчас рэйду. Тое ж самае было зроблена ў суседняй вёсцы Біньтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20070319203531/http://www.elib.ru/Encycl/History/SENSATION/sens43.html Уильям Келли: Трагедия Сонгми]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070319212531/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/181/16011/ Владимир Война. Узор, вплетённый в историю]</ref><ref>[http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ Бейдлер Ф. Призрак Келли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113031816/http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ |date=13 лістапада 2013 }}{{ref-en}}</ref>. Каля 9:20 другі ўзвод атрымаў загад спыніць аперацыю, але першы ўзвод працягваў здзяйсняць напады прыкладна да 10:30, да гэтага часу ён завяршыў абыход Сангмі<ref name="Peers"/>. Рота B («Брава») 4-га батальёна 3-га пяхотнага палка паміж 8:15 і 8:30 высадзілася з другога боку Сангмі. Перад дэсантаваннем быў праведзены артылерыйскі абстрэл. У час прасоўвання падраздзяленне страціла аднаго чалавека забітым і сем параненымі ад мін або пастак. Першы ўзвод рушыў на ўсход асобна ад астатняй часткі роты. Перайшоўшы мост праз раку Сангмі-Кхэ ён падышоў да ўскраіны Мікхэ, ведучы агонь па ўсім, каго сустрэлі байцы, і закідваючы выяўленыя хованкі гранатамі<ref name="Peers">{{Cite web |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/learning_history/vietnam/peers_report.cfm |title=Summary of Peers Report |accessdate=2008-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101004134745/http://www.digitalhistory.uh.edu/learning_history/vietnam/peers_report.cfm#A |archivedate=2010-10-04 |url-status=dead }}</ref>. У расстрэлах прынялі ўдзел далёка не ўсе вайскоўцы. Многія засталіся ў баку, а радавы Картэр стрэліў сабе ў нагу, каб яго эвакуіравалі санітары. Усяго з роты С, дзе было каля ста амерыканскіх салдат, у забойствах удзельнічалі трыццаць<ref name=ReferenceA>[http://law.jrank.org/pages/8694/My-Lai-Massacre.html My Lai Massacre]</ref>. У роце B расправы здзяйснялі дзесяць чалавек<ref name="Peers"/>. === Умяшанне === Пакуль у вёсках праходзілі расправы, назіральны верталёт [[Hiller OH-23 Raven]] уорэнт-афіцэра [[Х’ю Томпсан]]а атрымаў заданне вылецець да Сангмі і дапамагчы пехацінцам у пошуку і ліквідацыі в’етконгаўцаў<ref name="Angers">Angers, Trent (2014). The Forgotten Hero of My Lai: The Hugh Thompson Story (Rev ed.). Acadian House. ISBN 978-0925417909.</ref>. У машыне з ім былі бортстралок [[Лоўрэнс Колберн]] і бортінжынер [[Глен Андрэота]]. Члены экіпажа, пралятаючы міма абшчыны, убачылі трупы сялян і вырашылі прызямліцца, каб высвятліць сітуацыю. Дзесьці пасля 9-ці гадзін раніцы Томпсан знайшоў лейтэнанта Кэлі і спытаў, што тут адбываецца. Аднак ён адшыў верталётчыка, папрасіўшы не ўмешвацца. Пакуль пілот размаўляў з афіцэрам, падпарадкаваны Кэлі сяржант Дэвід Мітчэл расстраляў у ірыгацыйнай канаве групу сялян. Каманда OH-23 была шакавана, але вымушана вярнулася ў паветра<ref name="Angers"/>. Неўзабаве яны заўважылі групу сялян, якія ўцякалі ад 2-га ўзвода пад камандаваннем Стывена Брукса. Пасадзіўшы верталёт паміж салдатамі і цывільнымі, што паспелі схавацца ў самаробным бамбасховішчы, Томпсан загадаў экіпажу ўзяць на прыцэл пяхотнікаў і, калі яны паспрабуюць нашкодзіць, адкрыць агонь. Томпсан сказаў Бруксу, што хоча вызваліць в’етнамцаў з бамбасховішча, папрасіўшы астудзіць запал падапечных. Узводны пажартаваў, што можна дастаць сялян з дапамогай ручной гранаты, але не пайшоў супраць верталётчыка, бо той быў старэйшы па званні<ref name="Angers"/>. Удалося эвакуаваць адзінаццаць в’етнамцаў з бункера, яшчэ адно дзіця было падабрана ў арашальнай канаве, дзе ляжалі мёртвыя. Каля 11-ці гадзін, вярнуўшыся з вылету, байцы далажылі аб разні начальству. Інфармацыя дасягнула камандуючага брыгады падпалкоўніка Баркера, які пачаў высвятляць, што адбываецца ў Сангмі. У выніку капітан Медына аддаў загад аб спыненні аперацыі, а камандаванне 23-й пяхотнай дывізіі адмяніла запланаваныя аперацыі групоўкі «Баркер» у іншых вёсках у гэтым раёне<ref name="Angers"/>. <center>'''Ключавыя фігуры'''</center> <gallery perrow="6" mode="packed" heights="120"> William Calley Jr.jpg|Уільям Кэлі. Фотаздымак зроблены ў 1969-м падчас следства. Эрнест Медына.jpg|Эрнэст Медына. Фотаздымак зроблены ў 1972-м падчас суда. Hugh Tompson Jr.jpg|Х’ю Томпсан. Глен Урбан Андрэота.jpg|Глен Андрэота. Лоўрэнс Колберн.jpg|Лоўрэнс Колберн. Фотаздымак зроблены ў 2015-м. Фрэнк Баркер.jpg|Фрэнк Баркер. Ron Haeberle at Schofield Barracks in Hawaii in November 1967.jpg|Рональд Хэберлі — фатограф, які задакументаваў трагедыю на стужку.{{Пераход|#Фотаздымкі Хэберлі}} </gallery> == Ахвяры == Дакладная колькасць ахвяр грамадзянскага насельніцтва ў Сангмі невядома. Называюцца лічбы ў межах ад 200 да 550 чалавек, у савецкіх крыніцах згадвалі 567 забітых. Паводле афіцыйных амерыканскіх даных, колькасць ахвяр склала 347 чалавек<ref name=ReferenceA />. Усталяваны ў вёсцы мемарыял пералічвае імёны 504 загінулых ва ўзросце ад аднаго да васмідзесяці двух гадоў, у тым ліку 173 дзіцяці (па іншых звестках загінула 210 непаўналетніх: 50 — да трох гадоў, 69 — ад чатырох да сямі гадоў, 91 — ад васьмі да дванаццаці гадоў<ref>{{Cite web |url=http://www.countryjoe.com/massacre.htm |title=Country Joe McDonald, My Lai Casualties |publisher=www.countryjoe.com |accessdate=2018-07-01}}</ref>), 182 жанчыны (сярод іх 17 цяжарных), 60 мужчын старэйшых за 60 гадоў, 89 мужчын малодшых за 60 гадоў<ref>{{Cite web |url=http://www.crimelibrary.com/notorious_murders/mass/lai/up_7.html |title=Mark Gado. Into the Dark: The My Lai Massacre |accessdate=2007-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070818121451/http://www.crimelibrary.com/notorious_murders/mass/lai/up_7.html |archivedate=2007-08-18 |url-status=dead }}</ref>. Акрамя таго, у ходзе падзей 16-га сакавіка загінуў адзін амерыканскі вайсковец і па меншай меры два партызаны НФВПВ (іх целы і зброя былі выяўлены на поўнач ад вёскі Мілай<ref name="Peers" />). Паводле следства, першы ўзвод роты C вывеў і расстраляў дзве групы грамадзянскіх асоб па 70—80 і 20—50 чалавек. Байцы другога ўзвода забілі не менш за 60—70 жыхароў. За трэцім узводам лічыцца забойства групы з 7—12 жанчын і дзяцей. Вайскоўцы роты B усяго забілі каля 90 чалавек<ref name="Peers" />. == Наступствы == === Расследаванне і суд === [[File:General William R. Peers (ca. 1967).jpg|thumb|190px|Уільям Рэй Пірс — кіраўнік камісіі па расследаванні інцыдэнту.]] Чуткі аб злачынстве распаўсюдзіліся сярод амерыканскіх салдат у В’етнаме. У сакавіку 1969 года Рональд Райдэнаўр, які чуў пра злачынства, дэмабілізаваўся і адправіў лісты Прэзідэнту ЗША [[Рычард Ніксан|Рычарду Ніксану]], у [[Пентагон]], [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамент]] і кангрэсменам. Яго лісты амаль нідзе не выклікалі рэакцыі, аднак яму ўдалося прыцягнуць увагу кангрэсмена Морыса Адэла, што ў рэшце прывяло да пачатку расследавання. Сабраных доказаў было дастаткова, каб адклікаць лейтэнанта Уільяма Кэлі з В’етнама і ў верасні прад’явіць яму абвінавачванне ў забойстве мірных жыхароў. Расследаваннем займалася камісія на чале з генерал-лейтэнантам [[Уільям Рэй Пірс|Уільямам Пірсам]], былым камандзірам 4-й пяхотнай дывізіі і 1-га палявога корпуса ў В’етнаме. На працягу чатырох месяцаў дзейнасці камісія Пірса дапытала каля 400 чалавек. У яе дакладзе было рэкамендавана прыцягнуць да крымінальнай адказнасці дзясяткі вайскоўцаў, вінаватых у згвалтаваннях, забойствах і змове з мэтай утойвання злачынства<ref name="washprofile"/>. Першапачаткова па справе Сангмі праходзілі 80 амерыканскіх вайскоўцаў. З іх дваццаці пяці былі прад’яўлены абвінавачванні. Перад ваенным трыбуналам паўсталі ўсяго шэсць чалавек, усе яны былі апраўданы, за выключэннем Уільяма Кэлі. У ходзе суда над Кэлі яго абарона грунтавалася на тым, што лейтэнант выконваў загад камандзіра, хоць так і не ўдалося ўстанавіць, ці сапраўды Медына аддаваў відавочнае распараджэнне знішчаць мірных жыхароў<ref name="The My Lai Massacre">{{Cite web |url=http://www.dreamscape.com/morgana/mylai.htm |title=The My Lai Massacre («The 20th Century» by David Wallechinsky) |accessdate=2008-03-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080311093455/http://www.dreamscape.com/morgana/mylai.htm |archivedate=2008-03-11 |url-status=dead }}</ref>. 29 сакавіка [[1971]] года Кэлі быў прызнаны вінаватым у забойстве дваццаці двух чалавек і прысуджаны да пажыццёвых катаржных работ. Праз тры дні адмысловым распараджэннем прэзідэнта [[Рычард Ніксан|Рычарда Ніксана]] ён быў пераведзены з турмы пад дамашні арышт у [[Форт-Бэнінг]]у (штат [[Джорджыя]]). Тэрмін зняволення некалькі разоў памяншаўся, пакуль у лістападзе 1974 года ён не быў памілаваны і вызвалены. Ступень адказнасці капітана Медына не была ўсталявана. Сам ён сцвярджаў, што знаходзіўся на ўскраіне Мілай-4 і не ведаў пра разню; калі ж афіцэр увайшоў у вёску каля 10-ці гадзін раніцы, то ўбачыў целы загінулых і загадаў спыніць агонь. Некаторыя сведкі расказалі, што насамрэч Медына ўвайшоў у абшчыну бліжэй да 9-й гадзіны, калі забойствы яшчэ працягваліся<ref name="Медина">{{Cite web |url=http://jurist.law.pitt.edu/trials3.htm |title=Douglas Linder. The My Lai Massacre Trial |access-date=19 студзеня 2021 |archive-date=15 ліпеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715200741/http://www.jurist.law.pitt.edu/trials3.htm |url-status=dead }}</ref>. Сам капітан адмаўляў сваю віну, а таксама факт забойства мірных жыхароў<ref>{{cite web |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1971/12295509436546-1/#title |title=1971 Year in Review |publisher=Upi.com |date=1971-12-28 |access-date=2011-06-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212064553/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1971/12295509436546-1/#title |archive-date=2009-02-12 }}</ref>. Пірс спрабаваў прыпісаць капітану гібель трох мірных жыхароў, якіх той нібыта асабіста забіў. Аднак даказаць гэта не ўдалося<ref>{{cite web |url=http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/medina.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19990508015038/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/medina.html |url-status=dead |archive-date=1999-05-08 |title=Peers Report: Captain Ernest Medina |publisher=Law.umkc.edu |access-date=2011-06-18 }}</ref>. === Рэакцыя ў грамадскасці === Навіна аб пачатку судовага працэсу прайшла практычна незаўважанай СМІ. Падзеі ў Сангмі заставаліся невядомымі шырокай грамадскасці да 12 лістапада 1969 года, калі журналіст [[Сеймур Хэрш]] паведаміў, што [[Уільям Кэлі]] абвінавачаны па справе аб забойстве 109 мірных в’етнамцаў. Шырокую вядомасць атрымалі здымкі ваеннага фатографа [[Рональд Хэберлі|Рональда Хэберлі]], які быў сведкам злачынства<ref name=time>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901651-2,00.html Miscue on the Massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110212061917/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901651-2,00.html |date=12 лютага 2011 }} // Time. Dec. 05, 1969</ref>. Амерыканская грамадскасць паставілася да справы Кэлі вельмі неадназначна. Некаторыя лічылі, што з яго зрабілі «казла адпушчэння», апраўдаўшы астатніх удзельнікаў разні, вінаватых не ў меншай ступені. Іншыя ўспрымалі Кэлі як героя, пацярпелага ад вайсковай бюракратыі. У [[Белы Дом]] былі накіраваны тысячы тэлеграм у яго падтрымку, а заканадаўчыя органы некалькіх штатаў прынялі рэзалюцыі з заклікам праявіць да лейтэнанта паблажлівасць<ref name="The My Lai Massacre" />. Паводле апытання кампаніі Opinion Reasearch Corporation у красавіку 1971 года, 78% амерыканцаў негатыўна ўспрынялі рашэнне суда, 51% лічылі, што прэзідэнт павінен памілаваць Кэлі, а 28 % — скараціць яму тэрмін зняволення<ref name="washprofile"/>. Міністр абароны ЗША [[Мелвін Лэйрд]] папярэдзіў прэзідэнта Рычарда Ніксана, што масавае забойства ў Сангмі можа паставіць урад у вельмі складанае становішча і згуляць на карысць [[пацыфізм|пацыфістам]]. Дзяржсакратар ЗША [[Генры Кісінджэр]] прапанаваў, каб міністр абароны прадэманстраваў абурэнне і арганізаваў ваенны трыбунал, даказаўшы, што ўрад нібыта адразу ж адрэагаваў на масавае забойства<ref>Реутов А. [https://www.vpk-news.ru/sites/default/files/pdf/issue_117.pdf Повсюду слышны были речи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130140207/https://www.vpk-news.ru/sites/default/files/pdf/issue_117.pdf |date=30 лістапада 2020 }} // Военно-промышленный курьер, январь, номер 12 (117)</ref>. Сам [[Рычард Ніксан]] назваў падзеі ў Сангмі «адзінкавым інцыдэнтам»<ref name="washprofile"/>. === Лёс удзельнікаў === Пасля вызвалення [[Уільям Кэлі]] працаваў у ювелірнай краме ў [[Калумбус (Джорджыя)|Калумбус]]е (штат Джорджыя). У 2009 годзе ён публічна папрасіў прабачэння за аддадзены загад па забойству жыхароў Сангмі<ref>{{cite web|url=http://www.ledger-enquirer.com/178/v-print/story/813681.html|title=Long-silent Calley speaks|author=Dusty Nix|publisher=Ledger-Enquirer|date=August 21, 2009|quote=“There is not a day that goes by that I do not feel remorse for what happened that day in My Lai,” Calley said. Then, [http://dicksworld.wordpress.com/2009/08/19/exclusive-an-emotional-william-calley-says-he-is-sorry/ as reported on retired broadcast journalist Dick McMichael’s blog], Calley’s voice began to break when he added, “I feel remorse for the Vietnamese who were killed, for their families, for the American soldiers involved and their families. I am very sorry.”}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dicksworld.wordpress.com/2009/08/19/exclusive-an-emotional-william-calley-says-he-is-sorry/|title=An Emotional William Calley Says He is Sorry|publisher=[[Wordpress]]|work=Dick's World|author=Dick McMichael|date=August 19, 2009|accessdate=2009-08-22|quote=I asked him for his reaction to the notion that a soldier does not have to obey an unlawful order. In fact, to obey an unlawful order is to be unlawful yourself. He said, “I believe that is true. If you are asking why I did not stand up to them when I was given the orders, I will have to say that I was a 2nd Lieutenant getting orders from my commander and I followed them&nbsp;— foolishly, I guess.” He said that was no excuse, just what happened.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDVsvdmO?url=http://dicksworld.wordpress.com/2009/08/19/exclusive-an-emotional-william-calley-says-he-is-sorry/|archivedate=2013-04-28}}</ref>:{{цытата|Не праходзіць і дня, каб я не адчуваў згрызот сумлення за тое, што адбылося ў той дзень у Мілай. Я адчуваю згрызоты сумлення за забітых в’етнамцаў, за іх сем’і, за амерыканскіх салдат і іх сем’і. Мне вельмі шкада. {{oq|en|There is not a day that goes by that I do not feel remorse for what happened that day in Mỹ Lai. I feel remorse for the Vietnamese who were killed, for their families, for the American soldiers involved and their families. I am very sorry.}}}} Пілот [[Х’ю Томпсан]] пасля падзей у Сангмі працягваў служыць у В’етнаме, чатыры разы быў збіты і атрымаў пералом хрыбетніка. Ён заставаўся ў арміі да 1983 года. За выратаванне мірнага насельніцтва быў узнагароджаны [[Крыж лётных заслуг (ЗША)|Крыжом «За выбітныя лётныя заслугі»]]. У ЗША, па словах пілота, яму пагражалі забойствам, падкідвалі да дзвярэй дома знявечаных жывёл<ref name="thompson">[http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf Moral Courage In Combat: The My Lai Story. Lecture by Hugh Thompson.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111125145128/http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf |date=25 лістапада 2011 }} 2003</ref>. Борстралок Колберн ажаніўся, стаў бацькам сына, заняўся малым бізнесам. Праз трыццаць гадоў пасля трагедыі ўсе тры члены экіпажа верталёта былі ўзнагароджаны [[Салдацкі медаль (ЗША)|Салдацкімі медалямі]] — вышэйшай узнагародай арміі ЗША за дзеянні ў небаевой абстаноўцы<ref>''[http://stardust.jpl.nasa.gov/overview/microchip/names2a10.html Microchip Names (A)].'' [[NASA]] — Jet Propulsion Laboratory — California Institute of Technology. Last updated July 16, 2001, retrieved February 24, 2011</ref>{{efn|Бортінжынер Андрэота — пасмяротна. Ён загінуў у В’етнаме 8 красавіка 1968 года.}}. У 1998 годзе, з нагоды трыццацігоддзя з дня трагедыі, Томпсан і Колберн у другі раз наведалі вёску Сангмі, дзе сустрэліся з некалькімі выратаванымі імі в’етнамцамі<ref>[https://web.archive.org/web/20080229153345/http://bulk.resource.org/gpo.gov/record/1998/1998_S01709.pdf Additional Statements"] (PDF), The Congressional Record (Senate), 1998</ref>. Былы пілот памёр у 2006 годзе ў Александрыі (штат [[Луізіяна]]) ад [[Злаякасная пухліна|рака]]<ref>{{cite news |title=Hugh C. Thompson Jr. obituary |url=http://alt.obituaries.narkive.com/TbdDV2h9/hugh-c-thompson-jr-daily-advertiser-lafayette-la-obit |access-date=14 September 2018 |work=Daily Advertiser (Lafayette, LA) |date=9 January 2006}}</ref><ref>{{Citation|journal = The Congressional Record (House of Representatives)|year = 2006|title = Extensions of Remarks|url = http://bulk.resource.org/gpo.gov/record/2006/2006_E00088.pdf|archive-url = https://web.archive.org/web/20080229153345/http://bulk.resource.org/gpo.gov/record/2006/2006_E00088.pdf|url-status = dead|archive-date = 2008-02-29|accessdate = 19 студзеня 2021}}</ref>. Бортстралок Колберн перажыў яго на дзесяць гадоў, сканаўшы ў [[2016]] годзе<ref>[http://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-lawrence-colburn-20161217-story.html Lawrence Colburn dies at 67; helped end Vietnam's My Lai massacre], Los Angeles Times, December 16, 2016.</ref>. == Фотаздымкі Хэберлі == === Гісторыя === Ваенны фатограф Рональд Хэберлі быў відавочцам масавай расправы і зняў яе на фотастужку. У яго было два фотаапараты: армейскім ён здымаў чорна-белыя фатаграфіі, а асабістым рабіў каляровыя<ref name=time/>. Пасля звальнення са службы і вяртання ў родны [[Кліўленд]] Хэберлі захаваў каляровыя здымкі, аднак не паказваў іх да лістапада 1969 года, калі масавае забойства атрымала агалоску. Ён звязаўся са сваім сябрам, рэпарцёрам у кліўлендскай газеце [[The Plain Dealer]]. Выданне апублікавала здымкі ў чорна-белым колеры і дапамагло Хэберлі прадаць правы на каляровыя здымкі часопісу [[Life (часопіс)|Life]], нямецкаму [[Stern]] і лонданскай [[The Sunday Times|Sunday Times]]<ref name=time/>. Пазней, падчас судовага працэсу, выступаючы сведкам абвінавачвання, ён пацвердзіў, што асабіста бачыў, як амерыканскія салдаты расстрэльвалі мірных жыхароў<ref>[http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Myl_thabe.htm Ronald Haeberle, Witness for the Prosecution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070415235722/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Myl_thabe.htm |date=2007-04-15 }}</ref>. У дакладзе камісіі Уільяма Пірса гаварылася, што фатограф хаваў ад уладаў здымкі, нягледзячы на абавязак паведамляць аб відавочных ваенных злачынствах<ref name=findings>[http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html Mai Lai Inquiry Findings and Recommendations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000125220322/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html |date=2000-01-25 }}</ref>. Аднак па словах самога Хэберлі, ён хаваў фатаграфіі, баючыся, што яны будуць знішчаны ўладамі<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/RDAR-Vol-IIIBook6.pdf|title=Report of the Department of Army review of the preliminary investigations into the My Lai incident. Volume II, Testimony, Book 11, 14 March 1970}}</ref>. У 2009 годзе фатограф прызнаўся ў знішчэнні некалькіх фотаздымкаў, зробленых падчас разні. У адрозненне ад фатаграфій трупаў, знішчаныя адлюстроўвалі амерыканцаў у самім працэсе забойства мірных жыхароў<ref>{{cite web|title=Photographic Evidence of the Massacre at My Lai|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/photo-gallery/mylai-massacre-evidence|access-date=23 February 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=My Lai photographer Ron Haeberle admits he destroyed pictures of soldiers in the act of killing|url=http://blog.cleveland.com/pdextra/2009/11/post_25.html|work=Cleveland Plain Dealer Extra|access-date=23 February 2018}}</ref>. === Чорна-белыя фота === <gallery> File:Haeberlewounded.jpg|thumb|Радавы першага класа Картэр, што стрэліў сабе ў нагу, каб не ўдзельнічаць у разні. Яго нясуць радавы першага класа Маура і спецыяліст Відмер. File:Mylaiman.jpg|thumb|Пажылы жыхар вёскі сядзіць на зямлі падчас расстрэлаў. File:Haeberlehutonfire crop.jpg|thumb|Спецыяліст Дастын падпальвае дах хаціны. </gallery> === Каляровыя фота === <gallery> File:My Lai massacre3.jpg|thumb|Трупы дарослага і дзіцяці. File:MyLai Haeberle P37 BodyInWell.jpg|thumb|Цела забітага, скінутае ў калодзеж. File:MyLai Haeberle P33 BodiesNearBurningHouse.jpg|thumb|Хаціна, падпаленая амерыканскімі салдатамі. File:Dead woman from the My Lai massacre.jpg|thumb|Труп жанчыны. File:Dead woman child-My Lai.jpg|thumb|Целы жанчыны і дзіцяці. File:Dead man from the My Lai massacre.jpg|thumb|Забіты ля парога дома жыхар. File:Dead child from the My Lai massacre.jpg|thumb|Труп дзіцяці на дарозе з вёскі. File:MyLai Haeberle P35 SPC Capezza.jpg|thumb|Спецыяліст Капэза спальвае дамы сялян. File:My Lai massacre woman and children.jpg|thumb|Група жыхароў вёскі перад сваім растрэлам. </gallery> == Памяць == [[File:Monument of the My Lai Massacre (2).jpg|thumb|Манумент на тэрыторыі былой абшчыны.]] Праз некаторы час у наваколлях месца здарэння ўзнікла новае паселішча Тукунг. Са старых збудаванняў застаўся толькі калодзеж. У [[1978]] г. тут быў створаны мемарыял «[[Сангмі (мемарыял)|Сангмі]]» і музей аб трагедыі абшчыны<ref>"[http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov Commemorating victims of Son My massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702192252/http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov |date=2 ліпеня 2015 }}" ''VOV News'', March 13, 2012.</ref>. Увесь комплекс мае плошчу 2,4 гектары<ref>Oliver, Kendrick. [https://books.google.com/books?id=1wisoI-wP5MC&printsec=frontcover&dq=The+My+Lai+Massacre+in+American+History+and+Memory&hl=en&sa=X&ei=SK4rUuXBLNWy4APYkICoBQ&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20My%20Lai%20Massacre%20in%20American%20History%20and%20Memory&f=false The My Lai Massacre in American History and Memory], Manchester: Manchester University Press, 2006.<!-- ISSN/ISBN needed --></ref><ref>Kwon, Heonik. [https://books.google.com/books?id=FNLMLDQxblUC&printsec=frontcover&dq=After+the+Massacre+Commemoration+and+Consolation+in+Ha+My+and+My+Lai.&hl=en&sa=X&ei=rXorUsOeDo7i4AOtz4HoCg&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=After%20the%20Massacre%20Commemoration%20and%20Consolation%20in%20Ha%20My%20and%20My%20Lai.&f=false After the Massacre Commemoration and Consolation in Ha My and My Lai], Berkeley: University of California Press, 2006.<!-- ISSN/ISBN needed --></ref>. У рамках кампаніі па прымірэнні яго наведвалі некаторыя амерыканскія ветэраны<ref>Becker, Carol. [https://www.jstor.org/discover/10.2307/3558488?uid=3739864&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&uid=3739256&sid=21102588830241 Pilgrimage to My Lai: Social Memory and the Making of Art], ''Art Journal'', Vol. 62, No. 4, Winter, 2003.</ref>. Доўгі час на пасадзе дырэктара комплексу знаходзіўся былы жыхар вясковай абшчыны Фан Тхань Конг, які выжыў падчас расстрэлаў. Конг і яго калегі старанна і скрупулёзна збіралі інфармацыю аб загінуўшых. Іх імёны і ўзрост на момант смерці выбіты на мармуровай пліце, усталяванай у адным з выставачных залаў. Па падліках работнікаў музея, колькасць ахвяр складае 504 чалавекі з 247 сем’яў. Музей мае даныя аб 407 ахвярах у Мілай-4 і 97 ахвярах у Мікхэ-4<ref>[https://lenta.ru/articles/2015/03/27/sceneofcrime/ Документ дня: Место преступления. История бойни, устроенной американскими солдатами во вьетнамской деревне Сонгми] // Lenta.ru, 28 марта 2015</ref>. Асобная экспазіцыя аб разні ў Сангмі прадстаўлена ў [[Музей ахвяр вайны|Музеі ахвяр вайны]] ў [[Хашымін]]е<ref>Андрей Веселов. [https://ria.ru/20180316/1516358811.html Резня в Сонгми. Зачем солдаты США убивали женщин и детей во Вьетнаме] // РИА Новости, 16 марта 2018</ref>. Аб масавых забойствах у абшчыне было напісана больш за сотню песень<ref>{{cite web |last1=Brummer |first1=Justin |title=The Vietnam War: A History in Song |url=https://www.historytoday.com/miscellanies/vietnam-war-history-song |website=History Today |access-date=21 August 2020}}</ref>. У перыяд вайны (з 1969 па 1973 гг.) каля паловы з іх выказвалі спачуванне лейтэнанту Кэлі, а ў іншых ён наадварот выступаў адмоўным персанажам<ref>{{cite web |last1=Brosnahan |first1=Cori |title=Music of My Lai |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/my-lai-music-of-my-lai/ |website=PBS |access-date=21 August 2020}}</ref>. Ужо ў пасляваенныя гады апошнія сталі пераважаць. З камерцыйнага пункту гледжання самай паспяховай песняй была «[[The Battle Hymn of Lt. Calley]]» [[Тэры Нельсан (музыкант)|Тэры Нельсана]], якая ў маі 1971 года дасягнула трыццаць сёмага радка ў топе ста хітоў па версіі часопіса [[Billboard]], прадаўшы больш за мільён пласцінак<ref>{{cite web |title=Billboard Hot 100 |url=https://books.google.com/books?id=-wgEAAAAMBAJ&q=terry+nelson+battle+hymn+of+lt+calley&pg=RA1-PA56 |website=Billboard |date = May 1971|access-date=20 August 2020}}</ref>. Падзеям разні ў Сангмі прысвяцілі шэраг дакументальных фільмаў. Першы з іх, «Інтэрв’ю з ветэранамі падзей у Мілай (Сангмі)», выйшаў у 1971 годзе і атрымаў прэмію «[[Оскар]]» за найлепшы дакументальны кароткаметражны фільм. У ім пяцёра амерыканскіх салдат абмяркоўвалі свой удзел у масавых забойствах<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0065894 ''Interviews with My Lai Veterans'' (1971)], IMDb.com; accessed 23 February 2018.</ref>. З урыўка сa «Споведзі» амерыканскага лейтэнанта Уільяма Келі, вінаватага ў знішчэнні в’етнамскай вёскі Сангмі, пачынаецца «[[Хатынская аповесць]]» [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. == Ацэнкі == У кнізе «В’етнам: гісторыя трагедыі. 1945—1975» брытанскі гісторык [[Макс Гасцінгс]] адзначаў, што корань трагедыі ляжыць у псіхалагічных цяжкасцях вайны, абясцэньванні чалавечага жыцця і руйнаванні маральных рамак, з чым сутыкнуліся вайскоўцы 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка<ref>Макс Хейстингс. Вьетнам. История трагедии. 1945-1975 = Max Hastings Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — 868 с. — ISBN 978-5-00139-264-4. (гл. [https://tass.ru/fragmenty-novyh-knig/9904521 урывак з кнігі, які тычыцца Сагмі, перакладзены ТАСС на рускую мову])</ref>. Гэта падраздзяленне і дывізія «Амерыкал» у цэлым, як адзначаў у кнізе «Узлёт і падзенне амерыканскай арміі» ўдзельнік і даследчык В’етнамскай вайны Шэлбі Стэнтан, мела шэраг значных праблем з асабістым складам<ref>''Shelby L. Stanton''. The Rise and Fall of an American Army. — Novato, CA: Presidio Press, 1985. P. 271—272.</ref>:{{цытата|Дывізія «Амерыкал» пакутавала ад цяжкіх праблем з камандаваннем і кіраваннем, якія ўзніклі ад дрэннай падрыхтоўкі і недахопу кіраўніцтва, на узроўнях ад дывізіі да ўзвода. Некаторыя падраздзяленні 11-й лёгкай пяхотнай брыгады былі ледзь лепшыя за банды галаварэзаў, а афіцэры захапляліся гульнёй у падлік цел. [...] Хоць падлікі страт з’яўляюцца абгрунтаванымі паказчыкамі вайны, у В’етнаме яны, на жаль, сталі больш, чым мерай, выкарыстанай для ацэнкі баявых дзеянняў. Яны сталі самамэтай.{{oq|en|The Americal Division suffered from grave command and control problems, stemming from poor training and a lack of leadership, from division down to platoon level, which permitted civilian mistreatment. Some elements of its 11th Infantry Brigade (Light) were little better than organized bands of thugs, with the officers eager participants in the body count game. [...] While casualty counts are valid measurements of war, in Vietnam they unfortunately became more than yardsticks used to gauge the battlefield. Rather than means of determination, they became objectives in themselves.}}}} Гісторык Корпуса ваенных адвакатаў узброеных сіл ЗША [[Фрэд Борч]] лічыў, што масавыя забойства ў абшчыне Сангмі прывялі да страты даверу амерыканскага насельніцтва да сваёй арміі. Пасля Сангмі, як дадаў Борч, вайскоўцы прыйшлі да высновы аб неабходнасці юрыдычнага суправаджэння ваенных кампаній. За наступныя пяцьдзясят гадоў ЗША задзейнічалі ваенных юрыстаў у аперацыях усіх узроўняў, каб камандаванне заўсёды мела кваліфікаваную юрыдычную дапамогу<ref>[https://www.dw.com/ru/50-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BC%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-%D1%83%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D1%88%D0%B0/a-43014947 50 лет трагедии в Сонгми: какие уроки усвоили США] // Deutsche Welle, 16 марта 2018</ref>. Масавае забойства ў Сангмі параўноўваюць з дзеяннямі акупантаў у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], паставіўшы ў адзін шэраг з трагедыяй беларускай вёскі [[Хатынь (вёска)|Хатынь]]. Паэт [[Пятрусь Макаль]] напісаў:<ref>[https://knihi.com/Piatrus_Makal/Upala_slazina.html Пятрусь Макаль. Упала слязіна.]</ref> {{Цытата| Аднолькава мова няўмольнай бяды<br /> Гучыць у Сангмі і ў Хатыні. }} «[[Хатынская аповесць]]» [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] таксама ўтрымлівае параўнанне [[Хатынская трагедыя|Хатынскай трагедыі]] з разнёў. У творы галоўны герой Гайшун разумее, што толькі захаванне памяці падзеі на акупаванай Беларусі дапаможа прадухіліць іх паўтарэнне ў будучыні. Аднак у сучасным свеце ужо бачныя сляды таго, што жахі [[нацызм]]у могуць вярнуцца. У прыватнасці — злачынствы супраць мірных жыхароў у Сангмі. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * 161st Assault Helicopter Company. [http://www.161ahc.org/161history.htm Unit History of the 161st Assault Helicopter Company] (who intervened in the massacre) * [https://web.archive.org/web/20060614174116/http://americal.org/firebase.shtml Americal Division Veterans Association; ''Americal Locations in Vietnam''], cited 3 June 2006. * Anderson, David L. (1998) ''Facing My Lai: Moving Beyond the Massacre'' University Press of Kansas: Lawrence, Kansas—extensive interviews with trial participants and soldiers. * Angers, Trent (2014). ''The Forgotten Hero of My Lai: The Hugh Thompson Story'' (Rev ed.). Acadian House. ISBN 978-0925417909. * Becker, Elizabeth. [https://web.archive.org/web/20070312044843/http://www.infoshop.org/inews/article.php?story=04%2F05%2F27%2F8912760&mode=print ''Kissinger Tapes Describe Crises, War and Stark Photos of Abuse.''], ''The New York Times'', 27 May 2004 (mirrored) * Belknap, Michal R. (2002) ''The Vietnam War on Trial: The My Lai Massacre and the Court-Martial of Lieutenant Calley''. University Press of Kansas. {{ISBN|0-7006-1211-4}}. * Beidler, Philip D., [http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ "Calley's Ghost"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113031816/http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ |date=13 лістапада 2013 }}, ''Virginia Quarterly Review'', Winter 2003. == Спасылкі == {{Commons category|My Lai massacre}} * [https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/mylai/player/ My Lai] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170225104514/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/mylai/player/ |date=25 лютага 2017 }} — An ''American Experience'', WGBH, PBS Documentary * [https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Peers_inquiry.html Peers Inquiry] Military Legal Resources, Library of Congress * [https://web.archive.org/web/20130824043138/http://www.trutv.com/library/crime/notorious_murders/mass/lai/index_1.html Into The Dark: The My Lai Massacre] Crime Library on truTV.com * [https://web.archive.org/web/20140612020250/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/MYL_Peers.htm The Peers Report] * [https://web.archive.org/web/20030416002424/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/MYLAI.HTM The My Lai Courts-Martial, 1970] * [http://www.studythepast.com/vbprojects/my_lai_massacre.htm The My Lai Massacre] * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/documentaries/2008/04/080327_mylai_partone.shtml BBC World Service: The My Lai Tapes] * [http://www.democracynow.org/2015/3/25/my_lai_revisited_47_years_later My Lai Revisited: 47 Years Later, Seymour Hersh Travels to Vietnam Site of U.S. Massacre He Exposed] from ''Democracy Now!'' * [http://www.1-20infantry.org/croster68.htm 1st Battalion, 20th Infantry - members of Company C, including 2LT Calley (original source)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171028063216/http://www.1-20infantry.org/croster68.htm |date=28 кастрычніка 2017 }} * [http://www.1-20infantry.org/16mar68.htm HHC 1st Battalion, 20th Infantry, daily report 16 March 1968 (original source)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171028063211/http://www.1-20infantry.org/16mar68.htm |date=28 кастрычніка 2017 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{В’етнамская вайна}} {{Добры артыкул}} {{Артыкул года|2022}} [[Катэгорыя:Масавае забойства ў Сангмі| ]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы падчас вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:1968 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Сакавік 1968 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 16 сакавіка]] eso3lb8nqtoanjax2am6h39w06w23tz 5192203 5192202 2026-09-02T20:11:18Z DBatura 73587 /* Ацэнкі */ 5192203 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | частка =[[Вайна ў В’етнаме]] | падзея =Масавае забойства ў Сангмі | загаловак = | выява =My Lai massacre.jpg | назва выявы =Забітыя мірныя жыхары ў Сангмі. Фотаздымак Рональда Хэберлі. | дата =[[16 сакавіка]] [[1968]] | час =з 7:30 да пазней 11:00 | месца = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|22px]] абшчына Сангмі, акруга Саніцнь, правінцыя [[Куангнгай (правінцыя)|Куангнгай]], [[Паўднёвы В’етнам]] | каардынаты = | таксама вядомы = | прычына = | першы рэпарцёр = | знята =[[Рональд Хэберлі]] | удзельнікі =[[File:Americal patch.svg|22px]] роты B і C, [[Аператыўная група «Баркер»|АГ «Баркер»]], 11-я лёгкая пяхотная брыгада, [[23-я пяхотная дывізія ЗША|23-я пяхотная дывізія «Амерыкал»]] | вынік = | ахвяры1 = | ахвяры2 = | ахвяры3 = | колькасць загінулых = '''Мірнае насельніцтва''' * 504 <small>(в’етнамскія звесткі)</small> * 347 <small>(амерыканскія звесткі)</small> * 200—567 <small>(іншыя крыніцы)</small> '''Камбатанты''' * 1 <small>(баец УС ЗША)</small> * 2 <small>(байцы НФВПВ)</small> | траўмы = * 7 байцоў роты B <small>(міны і/або пасткі)</small> * 1 баец роты C <small>(самастрэл)</small> | зніклыя = | матэрыяльная шкода = | пахаванні = | роспыты = | расследаванне =камісія [[Уільям Рэй Пірс|Уільяма Пірса]] | коронер = | падазраваныя = 80 чалавек | абвінавачваныя =25 чалавек | асуджаныя = [[Уільям Кэлі]] <small>(дамашні арышт)</small> | расходы = | вердыкт = | асуджэнні = | забароны на публікацыі= | судовы працэс = | узнагароды = | url = | дад_метка = | дад1_метка = | дад2_метка = | сайт = }} '''Масавае забойства ў Сангмі''' ({{lang-vi|Thảm sát Sơn Mỹ}}) — [[ваеннае злачынства]] часоў [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], здзейсненае салдатамі [[Армія ЗША|Арміі ЗША]] [[16 сакавіка]] [[1968]] года ў вясковай абшчыне Сангмі (акруга Санцінь, правінцыі [[Куангнгай (правінцыя)|Куангнгай]] у [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым В’етнаме]]). Вайскоўцы напалі на цывільнае насельніцтва вёсак Мілай, Біньтэй, Цалуй, Такунг і Мікхэ (Міхэ), знішчыўшы сотні мірных жыхароў<ref>{{Cite web |url=http://www.salem-news.com/articles/july142012/my-lay-duc-haeberle-tk.php |title=Reunion at Site of My Lai Massacre: Survivor Duc Tran Van and Photographer Ron Haeberle |publisher=www.salem-news.com |accessdate=2018-07-01}}</ref>. Асноўная частка байцоў не ўдзельнічала ў расстрэлах<ref name=ReferenceA/>, экіпаж аднаго з верталётаў паведаміў кіраўніцтву аб забойствах, і камандаванне спыніла разню. Злачынства выклікала абурэнне сусветнай грамадскасці і стала адной з самых вядомых і сімвалічных падзей вайны ў В’етнаме. Толькі адзін вайсковец быў прызнаны амерыканскім судом вінаватым, але правёўшы тры з паловай гады пад дамашнім арыштам, памілаваны. == Найменні == У літаратуры апісваныя падзеі сустракаюцца пад назвамі '''масавае забойства ў Сангмі''' ({{lang-vi|Thảm sát Sơn Mỹ}}, {{lang-en|Son My Massacre}}) і '''масавае забойства ў Мілай''' ({{lang-vi|Thảm sát Mỹ Lai}}, {{lang-en|My Lai Massacre}})<ref name="VOV">"[http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov Commemorating victims of Son My massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702192252/http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov |date=2 ліпеня 2015 }}" ''VOV News'', 13 March 2012.</ref>. У [[В’етнам]]е і краінах [[Сацыялістычныя краіны|сацыялістычнага лагера]] замацавалася найменне па сельскай абшчыне Сангмі, паколькі падчас трагедыі пацярпела некалькі населеных пунктаў з яе складу. Аднак у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] больш распаўсюджана назва па адной з вёсак — Мілай-4, дзе загінула больш за ўсё чалавек. У амерыканскіх крыніцах можа сустракацца і тэрмін «Пінквіль» ({{lang-en|Pinkville}}), пад якім меўся на ўвазе ўвесь раён абшчыны<ref>[http://www.11thlib.com/myLaiLet.html My Lai – Letters] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820085113/http://11thlib.com/myLaiLet.html|date=20 August 2013}}, due to the reddish-pink color used on military maps to denote a more densely populated area. 11th Light Infantry Brigade Veterans Association website.</ref>. Адпаведна сам інцыдэнт — '''разня ў Пінквілі''' ({{lang-en|Pinkville Massacre}})<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/programs/transcripts/714.html Frontline (PBS): Remember My Lai] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160506072757/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/programs/transcripts/714.html |date=6 мая 2016 }} Originally Broadcast 23 May 1989.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pierretristam.com/Bobst/library/wf-200.htm|title=The My Lai Massacre: Seymour Hersh's Complete and Unabridged Reporting for the ''St. Louis Post Dispatch'', November 1969 /Candide's Notebooks|publisher=Pierretristam.com|access-date=18 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715083719/http://www.pierretristam.com/Bobst/library/wf-200.htm|archive-date=15 July 2011 |url-status=dead}}</ref>. == Перадгісторыя == Падчас вайны ў В’етнаме [[Узброеныя Сілы ЗША]] сутыкнуліся з моцным процідзеяннем з боку партызан [[В’етконг|НФВПВ]], якіх падтрымлівала мясцовае насельніцтва. Салдаты маральна стаміліся ад [[Партызанская вайна|партызанскіх нападаў]], якія маглі адбыцца ў любым месцы і ў любы час, прычым атакі былі нават з боку звычайных жыхароў. Сяляне не толькі хавалі ў сябе партызан, але часам самі служылі ў НФВПВ, паралельна ведучы грамадзянскае жыццё. Амерыканскае камандаванне разглядала кожную паўднёвав’етнамскую вёску як апорны пункт праціўніка і пачало выкарыстоўваць [[Тактыка выпаленай зямлі|тактыку выпаленай зямлі]]. Падчас [[Тэцкае наступленне (1968)|Тэцкага наступлення]] са студзеня па люты [[1968]] года ваенныя акцыі ў правінцыі Куангнгай здзяйсняў 48-ы батальён НФВПВ. Сілы саюзнікаў у гэтым раёне, пасля сыходу адсюль [[Рэспубліка Карэя ў В’етнамскай вайне|паўднёвакарэйскіх войскаў]], прадстаўляла [[аператыўная група «Баркер»]] (TF Barker, падраздзяленне 11-й лёгкай пяхотнай брыгады [[23-я пяхотная дывізія ЗША|23-й пяхотнай дывізіі «Амерыкал»]]). Брыгада была перакінута ў В’етнам у канцы 1967 года. Аператыўная група «Баркер» уяўляла сабой зводны батальён, у склад якога ўваходзіла па роце кожнага з трох батальёнаў 11-й брыгады. Камандаваў сіламі падпалкоўнік [[Фрэнк Баркер]]<ref>{{cite web|title=Известия|url=https://iz.ru/720404/kirill-senin/bol-milai|access-date=20 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122030510/https://iz.ru/720404/kirill-senin/bol-milai|archive-date=16 марта 2018}}</ref>. Да канца 1967 года ў правінцыі Куангнгай амерыканскія вайскоўцы для пазбаўлення партызан харчовай базы [[Экалагічная вайна ЗША супраць В’етнама|знішчылі большасць дамбаў]], з дапамогай якіх мясцовыя жыхары вырошчвалі рыс, дзелячыся часткай з В’етконгам<ref name="washprofile">[https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/5090 Две трагедии] // Washington Profile, 15 июня 2006</ref>. У сярэдзіне сакавіка 1968 г. камандаванне аператыўнай групы «Баркер» атрымала разведінфармацыю, што ў вясковай абшчыне Сангмі размяшчаюцца штаб і некаторыя падраздзяленні 48-га батальёна НФВПВ. Абшчына знаходзілася амаль у цэнтры В’етнама непадалёк ад Нацыянальнай шашы №1, якая злучае [[Ханой]] і [[Хашымін|Сайгон]]. Была спланавана аперацыя па знішчэнні штаба. Вылазцы надавалася вялікае значэнне, так як 48-ы батальён дагэтуль пазбягаў прамога бою з амерыканскімі часцямі. Паводле задумы камандавання, рота С ([[Фанетычны алфавіт|«Чарлі»]]) 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка{{efn|У 1950-х гадах палкавая сістэма ў Арміі ЗША была заменена брыгаднай, аднак батальёны захавалі пазначэнне сваіх гістарычных палкоў у даніну традыцыі.}} пад камандаваннем капітана [[Эрнэст Медына|Эрнэста Медына]] павінна была высадзіцца з [[верталёт]]аў на захад ад абшчыны, другая рота — блакаваць раён з поўначы, а трэцяя — у выпадку неабходнасці ўзмацніць роту C, альбо высадзіцца ў іншым месцы. Да гэтага моманту рота C займалася толькі патруляваннем і арганізацыяй засад, падчас чаго панесла страты ад пастак і мін<ref>{{Cite book|title=An American Atrocity: The My Lai Massacre Concretized in a Victim's Face|last=Cookman|first=Claude|publisher=Oxford University Press|date=June 2007}}<!-- ISSN/ISBN needed --></ref>. 14 сакавіка рота страціла штаб-сяржанта Джорджа Кокса. На памінальнай службе па ім капітан Медына сказаў прамову, сэнс якой зводзіўся да неабходнасці адпомсціць ворагу<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,904643,00.html Mỹ Lai: A Question of Orders] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080302012548/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,904643,00.html |date=2 сакавіка 2008 }}, ''Time'', 25 January 1971.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20000125220322/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html Summary Report: ''The Son My Village Incident'']<br />Significantly, he gave no instructions about segregating and safeguarding non-combatants. [http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/ecktragedy.html ''My Lai: An American Tragedy''] by William George Eckhardt {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107024402/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/ecktragedy.html|date=2000|accessdate=7 November 2007}}</ref>. Перад аперацыяй салдаты былі праінструктаваны, што населены пункт заняты праціўнікам, гатовым аказаць лютае супраціўленне, а прысутнасці мірнага насельніцтва не чакаецца. Мясцовыя жыхары раніцай нібыта адпраўляюцца на рынак, таму абшчына будзе пустая<ref>[https://web.archive.org/web/19990508015038/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/medina.html Peers Report: The Omissions and Commissions Of CPT Ernest L. Medina], law.umkc.edu; accessed 24 February 2018.</ref>. Для салдат роты C гэты рэйд павінен быў стаць першым сур’ёзным боем і магчымасцю адпомсціць за загінулых таварышаў. Медына таксама распарадзіўся спаліць усе пабудовы, забіць жывёлу і знішчыць пасевы для прадухілення выкарыстання ўсяго гэтага партызанамі<ref>Smith, Karen D., [http://amarillo.com/stories/120600/fri_120600-36.shtml American soldiers testify in Mỹ Lai court martial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929095728/http://amarillo.com/stories/120600/fri_120600-36.shtml |date=29 September 2007}}, ''Amarillo Globe-News'', 6 December 2000.</ref>. == Ход падзей == === Забойствы === [[File:Son My operations 16 April 1968.jpg|thumb|left|190px|Карта аперацыі рот C і B 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка 23-й дывізіі ў раёне Сангмі.]] Аперацыя пачалася раніцай 16 сакавіка 1968 года, прыкладна ў 7:30. У 7:50, пасля пяціхвіліннага падрыхтоўчага артылерыйскага абстрэлу, рота С была высаджана з верталётаў каля Мілай<ref name="Peers" />. Як аказалася, у вёсцы не было ніводнага салдата праціўніка{{efn|Невялікае падраздзяленне апалчэнцаў, якое знаходзілася ў Мілай, пакінула вёску адразу пасля пачатку высадкі.}}. Жыхарка Сангмі Ха Тхі Куй праз шмат гадоў пасля падзей сцвярджала, што ў абшчыне на той момант не было сталых мужчын, а толькі жанчыны, дзеці і старыя<ref name="sb.by"/>. Аднак амерыканцы разлічвалі ўступіць тут у бой з 48-м батальёнам НФВПВ<ref name="Hersh"/>. Хоць байцы не былі абстраляны пасля прызямлення, яны ўсё яшчэ падазравалі, што пад зямлёй ці ў хатах хаваліся партызаны. Вайскоўцы адкрылі агонь па жыхарах вёскі на рысавых палях<ref name="Hersh">{{Cite magazine|last=Hersh|first=Seymour M.|title=The Massacre at My Lai|url=https://www.newyorker.com/magazine/1972/01/22/coverup|access-date=2021-05-25|magazine=The New Yorker|language=en-US}}</ref>. Хутка з паднятых у паветра верталётаў выявілі чатырох узброеных мужчын, якіх бортстралкі агнём з кулямётаў знішчылі. Наземныя сілы ўспрынялі гэта як пацвярджэнне варожай прысутнасці ў Сангмі і прыступілі да рашучых дзеянняў<ref>[http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Ccompany.html Company C: Actions on 16 and 17 March 1968] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327063247/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Ccompany.html |date=27 сакавіка 2022 }}, The Peers Report.</ref>. Першы ўзвод атакаваў паўднёвую частку абшчыны, другі — паўночную частку, а трэці спачатку ўзяў пад ахову пункт высадкі, а затым прайшоўся па Мілай<ref name="Peers" />. У населеных пунктах салдаты пачалі закідваць хаты гранатамі і расстрэльваць жыхароў з аўтаматычнай зброі. Многіх перад забойствам катавалі, а жанчын гвалцілі<ref name="bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/64344.stm Murder in the name of war — My Lai] // [[BBC]]. 20 July 1998.</ref>. З некаторых трупаў здымалі скальпы, адной з цяжарных жанчын распаролі жывот<ref name=nazarov>Олег Назаров. [https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/special_posts/%D0%B2-%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B5-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB-%D0%BF%D0%BE/ «В ЭТОЙ ДЕРЕВНЕ НИКТО НЕ ЗАСЛУЖИВАЛ ПОЩАДЫ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190731205752/https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/special_posts/%d0%b2-%d1%8d%d1%82%d0%be%d0%b9-%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b5%d0%b2%d0%bd%d0%b5-%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d1%82%d0%be-%d0%bd%d0%b5-%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%bb%d1%83%d0%b6%d0%b8%d0%b2%d0%b0%d0%bb-%d0%bf%d0%be/ |date=31 ліпеня 2019 }} // Журнал «Историк», 12 марта 2018</ref>. Як успамінала мясцовыя жыхарка Чыёнг Тхі Лэ, спачатку амерыканцы вывелі частку людзей з дамоў і адправілі да прыдарожнай канавы, сабраўшы ў ёй больш за сто чалавек. Сялян паставілі на калені і пачалі страляць у іх з кулямёта. З сям’і Лэ ў адзінаццаць чалавек засталіся ў жывых толькі яна сама і яе малодшае дзіця. Зверху на іх упалі яшчэ тры трупы, дзякуючы гэтаму Лэ з дзіцём выжылі<ref name="sb.by">{{cite web |author = Плескачевская И. |url = https://www.sb.by/articles/babushki-iz-songmi.html |title = Бабушки из Сонгми |lang = ru |website = sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2006-03-16 }}</ref>. Праз некаторы час вайскоўцы знайшлі групу з пяцідзесяці чалавек, якія хаваліся ў яме ў далёкім канцы вёскі. Знойдзеных жыхароў па загадзе камандзіра першага ўзвода лейтэнанта [[Уільям Кэлі|Уільяма Кэлі]] расстралялі. Пазней былі знішчаны каля ста палонных сялян, схопленых салдатамі падчас рэйду. Тое ж самае было зроблена ў суседняй вёсцы Біньтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20070319203531/http://www.elib.ru/Encycl/History/SENSATION/sens43.html Уильям Келли: Трагедия Сонгми]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070319212531/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/181/16011/ Владимир Война. Узор, вплетённый в историю]</ref><ref>[http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ Бейдлер Ф. Призрак Келли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113031816/http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ |date=13 лістапада 2013 }}{{ref-en}}</ref>. Каля 9:20 другі ўзвод атрымаў загад спыніць аперацыю, але першы ўзвод працягваў здзяйсняць напады прыкладна да 10:30, да гэтага часу ён завяршыў абыход Сангмі<ref name="Peers"/>. Рота B («Брава») 4-га батальёна 3-га пяхотнага палка паміж 8:15 і 8:30 высадзілася з другога боку Сангмі. Перад дэсантаваннем быў праведзены артылерыйскі абстрэл. У час прасоўвання падраздзяленне страціла аднаго чалавека забітым і сем параненымі ад мін або пастак. Першы ўзвод рушыў на ўсход асобна ад астатняй часткі роты. Перайшоўшы мост праз раку Сангмі-Кхэ ён падышоў да ўскраіны Мікхэ, ведучы агонь па ўсім, каго сустрэлі байцы, і закідваючы выяўленыя хованкі гранатамі<ref name="Peers">{{Cite web |url=http://www.digitalhistory.uh.edu/learning_history/vietnam/peers_report.cfm |title=Summary of Peers Report |accessdate=2008-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101004134745/http://www.digitalhistory.uh.edu/learning_history/vietnam/peers_report.cfm#A |archivedate=2010-10-04 |url-status=dead }}</ref>. У расстрэлах прынялі ўдзел далёка не ўсе вайскоўцы. Многія засталіся ў баку, а радавы Картэр стрэліў сабе ў нагу, каб яго эвакуіравалі санітары. Усяго з роты С, дзе было каля ста амерыканскіх салдат, у забойствах удзельнічалі трыццаць<ref name=ReferenceA>[http://law.jrank.org/pages/8694/My-Lai-Massacre.html My Lai Massacre]</ref>. У роце B расправы здзяйснялі дзесяць чалавек<ref name="Peers"/>. === Умяшанне === Пакуль у вёсках праходзілі расправы, назіральны верталёт [[Hiller OH-23 Raven]] уорэнт-афіцэра [[Х’ю Томпсан]]а атрымаў заданне вылецець да Сангмі і дапамагчы пехацінцам у пошуку і ліквідацыі в’етконгаўцаў<ref name="Angers">Angers, Trent (2014). The Forgotten Hero of My Lai: The Hugh Thompson Story (Rev ed.). Acadian House. ISBN 978-0925417909.</ref>. У машыне з ім былі бортстралок [[Лоўрэнс Колберн]] і бортінжынер [[Глен Андрэота]]. Члены экіпажа, пралятаючы міма абшчыны, убачылі трупы сялян і вырашылі прызямліцца, каб высвятліць сітуацыю. Дзесьці пасля 9-ці гадзін раніцы Томпсан знайшоў лейтэнанта Кэлі і спытаў, што тут адбываецца. Аднак ён адшыў верталётчыка, папрасіўшы не ўмешвацца. Пакуль пілот размаўляў з афіцэрам, падпарадкаваны Кэлі сяржант Дэвід Мітчэл расстраляў у ірыгацыйнай канаве групу сялян. Каманда OH-23 была шакавана, але вымушана вярнулася ў паветра<ref name="Angers"/>. Неўзабаве яны заўважылі групу сялян, якія ўцякалі ад 2-га ўзвода пад камандаваннем Стывена Брукса. Пасадзіўшы верталёт паміж салдатамі і цывільнымі, што паспелі схавацца ў самаробным бамбасховішчы, Томпсан загадаў экіпажу ўзяць на прыцэл пяхотнікаў і, калі яны паспрабуюць нашкодзіць, адкрыць агонь. Томпсан сказаў Бруксу, што хоча вызваліць в’етнамцаў з бамбасховішча, папрасіўшы астудзіць запал падапечных. Узводны пажартаваў, што можна дастаць сялян з дапамогай ручной гранаты, але не пайшоў супраць верталётчыка, бо той быў старэйшы па званні<ref name="Angers"/>. Удалося эвакуаваць адзінаццаць в’етнамцаў з бункера, яшчэ адно дзіця было падабрана ў арашальнай канаве, дзе ляжалі мёртвыя. Каля 11-ці гадзін, вярнуўшыся з вылету, байцы далажылі аб разні начальству. Інфармацыя дасягнула камандуючага брыгады падпалкоўніка Баркера, які пачаў высвятляць, што адбываецца ў Сангмі. У выніку капітан Медына аддаў загад аб спыненні аперацыі, а камандаванне 23-й пяхотнай дывізіі адмяніла запланаваныя аперацыі групоўкі «Баркер» у іншых вёсках у гэтым раёне<ref name="Angers"/>. <center>'''Ключавыя фігуры'''</center> <gallery perrow="6" mode="packed" heights="120"> William Calley Jr.jpg|Уільям Кэлі. Фотаздымак зроблены ў 1969-м падчас следства. Эрнест Медына.jpg|Эрнэст Медына. Фотаздымак зроблены ў 1972-м падчас суда. Hugh Tompson Jr.jpg|Х’ю Томпсан. Глен Урбан Андрэота.jpg|Глен Андрэота. Лоўрэнс Колберн.jpg|Лоўрэнс Колберн. Фотаздымак зроблены ў 2015-м. Фрэнк Баркер.jpg|Фрэнк Баркер. Ron Haeberle at Schofield Barracks in Hawaii in November 1967.jpg|Рональд Хэберлі — фатограф, які задакументаваў трагедыю на стужку.{{Пераход|#Фотаздымкі Хэберлі}} </gallery> == Ахвяры == Дакладная колькасць ахвяр грамадзянскага насельніцтва ў Сангмі невядома. Называюцца лічбы ў межах ад 200 да 550 чалавек, у савецкіх крыніцах згадвалі 567 забітых. Паводле афіцыйных амерыканскіх даных, колькасць ахвяр склала 347 чалавек<ref name=ReferenceA />. Усталяваны ў вёсцы мемарыял пералічвае імёны 504 загінулых ва ўзросце ад аднаго да васмідзесяці двух гадоў, у тым ліку 173 дзіцяці (па іншых звестках загінула 210 непаўналетніх: 50 — да трох гадоў, 69 — ад чатырох да сямі гадоў, 91 — ад васьмі да дванаццаці гадоў<ref>{{Cite web |url=http://www.countryjoe.com/massacre.htm |title=Country Joe McDonald, My Lai Casualties |publisher=www.countryjoe.com |accessdate=2018-07-01}}</ref>), 182 жанчыны (сярод іх 17 цяжарных), 60 мужчын старэйшых за 60 гадоў, 89 мужчын малодшых за 60 гадоў<ref>{{Cite web |url=http://www.crimelibrary.com/notorious_murders/mass/lai/up_7.html |title=Mark Gado. Into the Dark: The My Lai Massacre |accessdate=2007-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070818121451/http://www.crimelibrary.com/notorious_murders/mass/lai/up_7.html |archivedate=2007-08-18 |url-status=dead }}</ref>. Акрамя таго, у ходзе падзей 16-га сакавіка загінуў адзін амерыканскі вайсковец і па меншай меры два партызаны НФВПВ (іх целы і зброя былі выяўлены на поўнач ад вёскі Мілай<ref name="Peers" />). Паводле следства, першы ўзвод роты C вывеў і расстраляў дзве групы грамадзянскіх асоб па 70—80 і 20—50 чалавек. Байцы другога ўзвода забілі не менш за 60—70 жыхароў. За трэцім узводам лічыцца забойства групы з 7—12 жанчын і дзяцей. Вайскоўцы роты B усяго забілі каля 90 чалавек<ref name="Peers" />. == Наступствы == === Расследаванне і суд === [[File:General William R. Peers (ca. 1967).jpg|thumb|190px|Уільям Рэй Пірс — кіраўнік камісіі па расследаванні інцыдэнту.]] Чуткі аб злачынстве распаўсюдзіліся сярод амерыканскіх салдат у В’етнаме. У сакавіку 1969 года Рональд Райдэнаўр, які чуў пра злачынства, дэмабілізаваўся і адправіў лісты Прэзідэнту ЗША [[Рычард Ніксан|Рычарду Ніксану]], у [[Пентагон]], [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамент]] і кангрэсменам. Яго лісты амаль нідзе не выклікалі рэакцыі, аднак яму ўдалося прыцягнуць увагу кангрэсмена Морыса Адэла, што ў рэшце прывяло да пачатку расследавання. Сабраных доказаў было дастаткова, каб адклікаць лейтэнанта Уільяма Кэлі з В’етнама і ў верасні прад’явіць яму абвінавачванне ў забойстве мірных жыхароў. Расследаваннем займалася камісія на чале з генерал-лейтэнантам [[Уільям Рэй Пірс|Уільямам Пірсам]], былым камандзірам 4-й пяхотнай дывізіі і 1-га палявога корпуса ў В’етнаме. На працягу чатырох месяцаў дзейнасці камісія Пірса дапытала каля 400 чалавек. У яе дакладзе было рэкамендавана прыцягнуць да крымінальнай адказнасці дзясяткі вайскоўцаў, вінаватых у згвалтаваннях, забойствах і змове з мэтай утойвання злачынства<ref name="washprofile"/>. Першапачаткова па справе Сангмі праходзілі 80 амерыканскіх вайскоўцаў. З іх дваццаці пяці былі прад’яўлены абвінавачванні. Перад ваенным трыбуналам паўсталі ўсяго шэсць чалавек, усе яны былі апраўданы, за выключэннем Уільяма Кэлі. У ходзе суда над Кэлі яго абарона грунтавалася на тым, што лейтэнант выконваў загад камандзіра, хоць так і не ўдалося ўстанавіць, ці сапраўды Медына аддаваў відавочнае распараджэнне знішчаць мірных жыхароў<ref name="The My Lai Massacre">{{Cite web |url=http://www.dreamscape.com/morgana/mylai.htm |title=The My Lai Massacre («The 20th Century» by David Wallechinsky) |accessdate=2008-03-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080311093455/http://www.dreamscape.com/morgana/mylai.htm |archivedate=2008-03-11 |url-status=dead }}</ref>. 29 сакавіка [[1971]] года Кэлі быў прызнаны вінаватым у забойстве дваццаці двух чалавек і прысуджаны да пажыццёвых катаржных работ. Праз тры дні адмысловым распараджэннем прэзідэнта [[Рычард Ніксан|Рычарда Ніксана]] ён быў пераведзены з турмы пад дамашні арышт у [[Форт-Бэнінг]]у (штат [[Джорджыя]]). Тэрмін зняволення некалькі разоў памяншаўся, пакуль у лістападзе 1974 года ён не быў памілаваны і вызвалены. Ступень адказнасці капітана Медына не была ўсталявана. Сам ён сцвярджаў, што знаходзіўся на ўскраіне Мілай-4 і не ведаў пра разню; калі ж афіцэр увайшоў у вёску каля 10-ці гадзін раніцы, то ўбачыў целы загінулых і загадаў спыніць агонь. Некаторыя сведкі расказалі, што насамрэч Медына ўвайшоў у абшчыну бліжэй да 9-й гадзіны, калі забойствы яшчэ працягваліся<ref name="Медина">{{Cite web |url=http://jurist.law.pitt.edu/trials3.htm |title=Douglas Linder. The My Lai Massacre Trial |access-date=19 студзеня 2021 |archive-date=15 ліпеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130715200741/http://www.jurist.law.pitt.edu/trials3.htm |url-status=dead }}</ref>. Сам капітан адмаўляў сваю віну, а таксама факт забойства мірных жыхароў<ref>{{cite web |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1971/12295509436546-1/#title |title=1971 Year in Review |publisher=Upi.com |date=1971-12-28 |access-date=2011-06-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212064553/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1971/12295509436546-1/#title |archive-date=2009-02-12 }}</ref>. Пірс спрабаваў прыпісаць капітану гібель трох мірных жыхароў, якіх той нібыта асабіста забіў. Аднак даказаць гэта не ўдалося<ref>{{cite web |url=http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/medina.html |archive-url=https://web.archive.org/web/19990508015038/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/medina.html |url-status=dead |archive-date=1999-05-08 |title=Peers Report: Captain Ernest Medina |publisher=Law.umkc.edu |access-date=2011-06-18 }}</ref>. === Рэакцыя ў грамадскасці === Навіна аб пачатку судовага працэсу прайшла практычна незаўважанай СМІ. Падзеі ў Сангмі заставаліся невядомымі шырокай грамадскасці да 12 лістапада 1969 года, калі журналіст [[Сеймур Хэрш]] паведаміў, што [[Уільям Кэлі]] абвінавачаны па справе аб забойстве 109 мірных в’етнамцаў. Шырокую вядомасць атрымалі здымкі ваеннага фатографа [[Рональд Хэберлі|Рональда Хэберлі]], які быў сведкам злачынства<ref name=time>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901651-2,00.html Miscue on the Massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110212061917/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901651-2,00.html |date=12 лютага 2011 }} // Time. Dec. 05, 1969</ref>. Амерыканская грамадскасць паставілася да справы Кэлі вельмі неадназначна. Некаторыя лічылі, што з яго зрабілі «казла адпушчэння», апраўдаўшы астатніх удзельнікаў разні, вінаватых не ў меншай ступені. Іншыя ўспрымалі Кэлі як героя, пацярпелага ад вайсковай бюракратыі. У [[Белы Дом]] былі накіраваны тысячы тэлеграм у яго падтрымку, а заканадаўчыя органы некалькіх штатаў прынялі рэзалюцыі з заклікам праявіць да лейтэнанта паблажлівасць<ref name="The My Lai Massacre" />. Паводле апытання кампаніі Opinion Reasearch Corporation у красавіку 1971 года, 78% амерыканцаў негатыўна ўспрынялі рашэнне суда, 51% лічылі, што прэзідэнт павінен памілаваць Кэлі, а 28 % — скараціць яму тэрмін зняволення<ref name="washprofile"/>. Міністр абароны ЗША [[Мелвін Лэйрд]] папярэдзіў прэзідэнта Рычарда Ніксана, што масавае забойства ў Сангмі можа паставіць урад у вельмі складанае становішча і згуляць на карысць [[пацыфізм|пацыфістам]]. Дзяржсакратар ЗША [[Генры Кісінджэр]] прапанаваў, каб міністр абароны прадэманстраваў абурэнне і арганізаваў ваенны трыбунал, даказаўшы, што ўрад нібыта адразу ж адрэагаваў на масавае забойства<ref>Реутов А. [https://www.vpk-news.ru/sites/default/files/pdf/issue_117.pdf Повсюду слышны были речи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130140207/https://www.vpk-news.ru/sites/default/files/pdf/issue_117.pdf |date=30 лістапада 2020 }} // Военно-промышленный курьер, январь, номер 12 (117)</ref>. Сам [[Рычард Ніксан]] назваў падзеі ў Сангмі «адзінкавым інцыдэнтам»<ref name="washprofile"/>. === Лёс удзельнікаў === Пасля вызвалення [[Уільям Кэлі]] працаваў у ювелірнай краме ў [[Калумбус (Джорджыя)|Калумбус]]е (штат Джорджыя). У 2009 годзе ён публічна папрасіў прабачэння за аддадзены загад па забойству жыхароў Сангмі<ref>{{cite web|url=http://www.ledger-enquirer.com/178/v-print/story/813681.html|title=Long-silent Calley speaks|author=Dusty Nix|publisher=Ledger-Enquirer|date=August 21, 2009|quote=“There is not a day that goes by that I do not feel remorse for what happened that day in My Lai,” Calley said. Then, [http://dicksworld.wordpress.com/2009/08/19/exclusive-an-emotional-william-calley-says-he-is-sorry/ as reported on retired broadcast journalist Dick McMichael’s blog], Calley’s voice began to break when he added, “I feel remorse for the Vietnamese who were killed, for their families, for the American soldiers involved and their families. I am very sorry.”}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dicksworld.wordpress.com/2009/08/19/exclusive-an-emotional-william-calley-says-he-is-sorry/|title=An Emotional William Calley Says He is Sorry|publisher=[[Wordpress]]|work=Dick's World|author=Dick McMichael|date=August 19, 2009|accessdate=2009-08-22|quote=I asked him for his reaction to the notion that a soldier does not have to obey an unlawful order. In fact, to obey an unlawful order is to be unlawful yourself. He said, “I believe that is true. If you are asking why I did not stand up to them when I was given the orders, I will have to say that I was a 2nd Lieutenant getting orders from my commander and I followed them&nbsp;— foolishly, I guess.” He said that was no excuse, just what happened.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDVsvdmO?url=http://dicksworld.wordpress.com/2009/08/19/exclusive-an-emotional-william-calley-says-he-is-sorry/|archivedate=2013-04-28}}</ref>:{{цытата|Не праходзіць і дня, каб я не адчуваў згрызот сумлення за тое, што адбылося ў той дзень у Мілай. Я адчуваю згрызоты сумлення за забітых в’етнамцаў, за іх сем’і, за амерыканскіх салдат і іх сем’і. Мне вельмі шкада. {{oq|en|There is not a day that goes by that I do not feel remorse for what happened that day in Mỹ Lai. I feel remorse for the Vietnamese who were killed, for their families, for the American soldiers involved and their families. I am very sorry.}}}} Пілот [[Х’ю Томпсан]] пасля падзей у Сангмі працягваў служыць у В’етнаме, чатыры разы быў збіты і атрымаў пералом хрыбетніка. Ён заставаўся ў арміі да 1983 года. За выратаванне мірнага насельніцтва быў узнагароджаны [[Крыж лётных заслуг (ЗША)|Крыжом «За выбітныя лётныя заслугі»]]. У ЗША, па словах пілота, яму пагражалі забойствам, падкідвалі да дзвярэй дома знявечаных жывёл<ref name="thompson">[http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf Moral Courage In Combat: The My Lai Story. Lecture by Hugh Thompson.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111125145128/http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf |date=25 лістапада 2011 }} 2003</ref>. Борстралок Колберн ажаніўся, стаў бацькам сына, заняўся малым бізнесам. Праз трыццаць гадоў пасля трагедыі ўсе тры члены экіпажа верталёта былі ўзнагароджаны [[Салдацкі медаль (ЗША)|Салдацкімі медалямі]] — вышэйшай узнагародай арміі ЗША за дзеянні ў небаевой абстаноўцы<ref>''[http://stardust.jpl.nasa.gov/overview/microchip/names2a10.html Microchip Names (A)].'' [[NASA]] — Jet Propulsion Laboratory — California Institute of Technology. Last updated July 16, 2001, retrieved February 24, 2011</ref>{{efn|Бортінжынер Андрэота — пасмяротна. Ён загінуў у В’етнаме 8 красавіка 1968 года.}}. У 1998 годзе, з нагоды трыццацігоддзя з дня трагедыі, Томпсан і Колберн у другі раз наведалі вёску Сангмі, дзе сустрэліся з некалькімі выратаванымі імі в’етнамцамі<ref>[https://web.archive.org/web/20080229153345/http://bulk.resource.org/gpo.gov/record/1998/1998_S01709.pdf Additional Statements"] (PDF), The Congressional Record (Senate), 1998</ref>. Былы пілот памёр у 2006 годзе ў Александрыі (штат [[Луізіяна]]) ад [[Злаякасная пухліна|рака]]<ref>{{cite news |title=Hugh C. Thompson Jr. obituary |url=http://alt.obituaries.narkive.com/TbdDV2h9/hugh-c-thompson-jr-daily-advertiser-lafayette-la-obit |access-date=14 September 2018 |work=Daily Advertiser (Lafayette, LA) |date=9 January 2006}}</ref><ref>{{Citation|journal = The Congressional Record (House of Representatives)|year = 2006|title = Extensions of Remarks|url = http://bulk.resource.org/gpo.gov/record/2006/2006_E00088.pdf|archive-url = https://web.archive.org/web/20080229153345/http://bulk.resource.org/gpo.gov/record/2006/2006_E00088.pdf|url-status = dead|archive-date = 2008-02-29|accessdate = 19 студзеня 2021}}</ref>. Бортстралок Колберн перажыў яго на дзесяць гадоў, сканаўшы ў [[2016]] годзе<ref>[http://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-lawrence-colburn-20161217-story.html Lawrence Colburn dies at 67; helped end Vietnam's My Lai massacre], Los Angeles Times, December 16, 2016.</ref>. == Фотаздымкі Хэберлі == === Гісторыя === Ваенны фатограф Рональд Хэберлі быў відавочцам масавай расправы і зняў яе на фотастужку. У яго было два фотаапараты: армейскім ён здымаў чорна-белыя фатаграфіі, а асабістым рабіў каляровыя<ref name=time/>. Пасля звальнення са службы і вяртання ў родны [[Кліўленд]] Хэберлі захаваў каляровыя здымкі, аднак не паказваў іх да лістапада 1969 года, калі масавае забойства атрымала агалоску. Ён звязаўся са сваім сябрам, рэпарцёрам у кліўлендскай газеце [[The Plain Dealer]]. Выданне апублікавала здымкі ў чорна-белым колеры і дапамагло Хэберлі прадаць правы на каляровыя здымкі часопісу [[Life (часопіс)|Life]], нямецкаму [[Stern]] і лонданскай [[The Sunday Times|Sunday Times]]<ref name=time/>. Пазней, падчас судовага працэсу, выступаючы сведкам абвінавачвання, ён пацвердзіў, што асабіста бачыў, як амерыканскія салдаты расстрэльвалі мірных жыхароў<ref>[http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Myl_thabe.htm Ronald Haeberle, Witness for the Prosecution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070415235722/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Myl_thabe.htm |date=2007-04-15 }}</ref>. У дакладзе камісіі Уільяма Пірса гаварылася, што фатограф хаваў ад уладаў здымкі, нягледзячы на абавязак паведамляць аб відавочных ваенных злачынствах<ref name=findings>[http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html Mai Lai Inquiry Findings and Recommendations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000125220322/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html |date=2000-01-25 }}</ref>. Аднак па словах самога Хэберлі, ён хаваў фатаграфіі, баючыся, што яны будуць знішчаны ўладамі<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/RDAR-Vol-IIIBook6.pdf|title=Report of the Department of Army review of the preliminary investigations into the My Lai incident. Volume II, Testimony, Book 11, 14 March 1970}}</ref>. У 2009 годзе фатограф прызнаўся ў знішчэнні некалькіх фотаздымкаў, зробленых падчас разні. У адрозненне ад фатаграфій трупаў, знішчаныя адлюстроўвалі амерыканцаў у самім працэсе забойства мірных жыхароў<ref>{{cite web|title=Photographic Evidence of the Massacre at My Lai|url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/photo-gallery/mylai-massacre-evidence|access-date=23 February 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=My Lai photographer Ron Haeberle admits he destroyed pictures of soldiers in the act of killing|url=http://blog.cleveland.com/pdextra/2009/11/post_25.html|work=Cleveland Plain Dealer Extra|access-date=23 February 2018}}</ref>. === Чорна-белыя фота === <gallery> File:Haeberlewounded.jpg|thumb|Радавы першага класа Картэр, што стрэліў сабе ў нагу, каб не ўдзельнічаць у разні. Яго нясуць радавы першага класа Маура і спецыяліст Відмер. File:Mylaiman.jpg|thumb|Пажылы жыхар вёскі сядзіць на зямлі падчас расстрэлаў. File:Haeberlehutonfire crop.jpg|thumb|Спецыяліст Дастын падпальвае дах хаціны. </gallery> === Каляровыя фота === <gallery> File:My Lai massacre3.jpg|thumb|Трупы дарослага і дзіцяці. File:MyLai Haeberle P37 BodyInWell.jpg|thumb|Цела забітага, скінутае ў калодзеж. File:MyLai Haeberle P33 BodiesNearBurningHouse.jpg|thumb|Хаціна, падпаленая амерыканскімі салдатамі. File:Dead woman from the My Lai massacre.jpg|thumb|Труп жанчыны. File:Dead woman child-My Lai.jpg|thumb|Целы жанчыны і дзіцяці. File:Dead man from the My Lai massacre.jpg|thumb|Забіты ля парога дома жыхар. File:Dead child from the My Lai massacre.jpg|thumb|Труп дзіцяці на дарозе з вёскі. File:MyLai Haeberle P35 SPC Capezza.jpg|thumb|Спецыяліст Капэза спальвае дамы сялян. File:My Lai massacre woman and children.jpg|thumb|Група жыхароў вёскі перад сваім растрэлам. </gallery> == Памяць == [[File:Monument of the My Lai Massacre (2).jpg|thumb|Манумент на тэрыторыі былой абшчыны.]] Праз некаторы час у наваколлях месца здарэння ўзнікла новае паселішча Тукунг. Са старых збудаванняў застаўся толькі калодзеж. У [[1978]] г. тут быў створаны мемарыял «[[Сангмі (мемарыял)|Сангмі]]» і музей аб трагедыі абшчыны<ref>"[http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov Commemorating victims of Son My massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702192252/http://english.vov.vn/Society/Commemorating-victims-of-Son-My-massacre/230728.vov |date=2 ліпеня 2015 }}" ''VOV News'', March 13, 2012.</ref>. Увесь комплекс мае плошчу 2,4 гектары<ref>Oliver, Kendrick. [https://books.google.com/books?id=1wisoI-wP5MC&printsec=frontcover&dq=The+My+Lai+Massacre+in+American+History+and+Memory&hl=en&sa=X&ei=SK4rUuXBLNWy4APYkICoBQ&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20My%20Lai%20Massacre%20in%20American%20History%20and%20Memory&f=false The My Lai Massacre in American History and Memory], Manchester: Manchester University Press, 2006.<!-- ISSN/ISBN needed --></ref><ref>Kwon, Heonik. [https://books.google.com/books?id=FNLMLDQxblUC&printsec=frontcover&dq=After+the+Massacre+Commemoration+and+Consolation+in+Ha+My+and+My+Lai.&hl=en&sa=X&ei=rXorUsOeDo7i4AOtz4HoCg&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=After%20the%20Massacre%20Commemoration%20and%20Consolation%20in%20Ha%20My%20and%20My%20Lai.&f=false After the Massacre Commemoration and Consolation in Ha My and My Lai], Berkeley: University of California Press, 2006.<!-- ISSN/ISBN needed --></ref>. У рамках кампаніі па прымірэнні яго наведвалі некаторыя амерыканскія ветэраны<ref>Becker, Carol. [https://www.jstor.org/discover/10.2307/3558488?uid=3739864&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&uid=3739256&sid=21102588830241 Pilgrimage to My Lai: Social Memory and the Making of Art], ''Art Journal'', Vol. 62, No. 4, Winter, 2003.</ref>. Доўгі час на пасадзе дырэктара комплексу знаходзіўся былы жыхар вясковай абшчыны Фан Тхань Конг, які выжыў падчас расстрэлаў. Конг і яго калегі старанна і скрупулёзна збіралі інфармацыю аб загінуўшых. Іх імёны і ўзрост на момант смерці выбіты на мармуровай пліце, усталяванай у адным з выставачных залаў. Па падліках работнікаў музея, колькасць ахвяр складае 504 чалавекі з 247 сем’яў. Музей мае даныя аб 407 ахвярах у Мілай-4 і 97 ахвярах у Мікхэ-4<ref>[https://lenta.ru/articles/2015/03/27/sceneofcrime/ Документ дня: Место преступления. История бойни, устроенной американскими солдатами во вьетнамской деревне Сонгми] // Lenta.ru, 28 марта 2015</ref>. Асобная экспазіцыя аб разні ў Сангмі прадстаўлена ў [[Музей ахвяр вайны|Музеі ахвяр вайны]] ў [[Хашымін]]е<ref>Андрей Веселов. [https://ria.ru/20180316/1516358811.html Резня в Сонгми. Зачем солдаты США убивали женщин и детей во Вьетнаме] // РИА Новости, 16 марта 2018</ref>. Аб масавых забойствах у абшчыне было напісана больш за сотню песень<ref>{{cite web |last1=Brummer |first1=Justin |title=The Vietnam War: A History in Song |url=https://www.historytoday.com/miscellanies/vietnam-war-history-song |website=History Today |access-date=21 August 2020}}</ref>. У перыяд вайны (з 1969 па 1973 гг.) каля паловы з іх выказвалі спачуванне лейтэнанту Кэлі, а ў іншых ён наадварот выступаў адмоўным персанажам<ref>{{cite web |last1=Brosnahan |first1=Cori |title=Music of My Lai |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/my-lai-music-of-my-lai/ |website=PBS |access-date=21 August 2020}}</ref>. Ужо ў пасляваенныя гады апошнія сталі пераважаць. З камерцыйнага пункту гледжання самай паспяховай песняй была «[[The Battle Hymn of Lt. Calley]]» [[Тэры Нельсан (музыкант)|Тэры Нельсана]], якая ў маі 1971 года дасягнула трыццаць сёмага радка ў топе ста хітоў па версіі часопіса [[Billboard]], прадаўшы больш за мільён пласцінак<ref>{{cite web |title=Billboard Hot 100 |url=https://books.google.com/books?id=-wgEAAAAMBAJ&q=terry+nelson+battle+hymn+of+lt+calley&pg=RA1-PA56 |website=Billboard |date = May 1971|access-date=20 August 2020}}</ref>. Падзеям разні ў Сангмі прысвяцілі шэраг дакументальных фільмаў. Першы з іх, «Інтэрв’ю з ветэранамі падзей у Мілай (Сангмі)», выйшаў у 1971 годзе і атрымаў прэмію «[[Оскар]]» за найлепшы дакументальны кароткаметражны фільм. У ім пяцёра амерыканскіх салдат абмяркоўвалі свой удзел у масавых забойствах<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0065894 ''Interviews with My Lai Veterans'' (1971)], IMDb.com; accessed 23 February 2018.</ref>. З урыўка сa «Споведзі» амерыканскага лейтэнанта Уільяма Келі, вінаватага ў знішчэнні в’етнамскай вёскі Сангмі, пачынаецца «[[Хатынская аповесць]]» [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. == Ацэнкі == У кнізе «В’етнам: гісторыя трагедыі. 1945—1975» брытанскі гісторык [[Макс Гасцінгс]] адзначаў, што корань трагедыі ляжыць у псіхалагічных цяжкасцях вайны, абясцэньванні чалавечага жыцця і руйнаванні маральных рамак, з чым сутыкнуліся вайскоўцы 1-га батальёна 20-га пяхотнага палка<ref>Макс Хейстингс. Вьетнам. История трагедии. 1945-1975 = Max Hastings Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — 868 с. — ISBN 978-5-00139-264-4. (гл. [https://tass.ru/fragmenty-novyh-knig/9904521 урывак з кнігі, які тычыцца Сагмі, перакладзены ТАСС на рускую мову])</ref>. Гэта падраздзяленне і дывізія «Амерыкал» у цэлым, як адзначаў у кнізе «Узлёт і падзенне амерыканскай арміі» ўдзельнік і даследчык В’етнамскай вайны Шэлбі Стэнтан, мела шэраг значных праблем з асабістым складам<ref>''Shelby L. Stanton''. The Rise and Fall of an American Army. — Novato, CA: Presidio Press, 1985. P. 271—272.</ref>:{{цытата|Дывізія «Амерыкал» пакутавала ад цяжкіх праблем з камандаваннем і кіраваннем, якія ўзніклі ад дрэннай падрыхтоўкі і недахопу кіраўніцтва, на узроўнях ад дывізіі да ўзвода. Некаторыя падраздзяленні 11-й лёгкай пяхотнай брыгады былі ледзь лепшыя за банды галаварэзаў, а афіцэры захапляліся гульнёй у падлік цел. [...] Хоць падлікі страт з’яўляюцца абгрунтаванымі паказчыкамі вайны, у В’етнаме яны, на жаль, сталі больш, чым мерай, выкарыстанай для ацэнкі баявых дзеянняў. Яны сталі самамэтай.{{oq|en|The Americal Division suffered from grave command and control problems, stemming from poor training and a lack of leadership, from division down to platoon level, which permitted civilian mistreatment. Some elements of its 11th Infantry Brigade (Light) were little better than organized bands of thugs, with the officers eager participants in the body count game. [...] While casualty counts are valid measurements of war, in Vietnam they unfortunately became more than yardsticks used to gauge the battlefield. Rather than means of determination, they became objectives in themselves.}}}} Гісторык Корпуса ваенных адвакатаў узброеных сіл ЗША [[Фрэд Борч]] лічыў, што масавыя забойства ў абшчыне Сангмі прывялі да страты даверу амерыканскага насельніцтва да сваёй арміі. Пасля Сангмі, як дадаў Борч, вайскоўцы прыйшлі да высновы аб неабходнасці юрыдычнага суправаджэння ваенных кампаній. За наступныя пяцьдзясят гадоў ЗША задзейнічалі ваенных юрыстаў у аперацыях усіх узроўняў, каб камандаванне заўсёды мела кваліфікаваную юрыдычную дапамогу<ref>[https://www.dw.com/ru/50-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BC%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-%D1%83%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D1%88%D0%B0/a-43014947 50 лет трагедии в Сонгми: какие уроки усвоили США] // Deutsche Welle, 16 марта 2018</ref>. Масавае забойства ў Сангмі параўноўваюць з дзеяннямі акупантаў у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], паставіўшы ў адзін шэраг з трагедыяй беларускай вёскі [[Хатынь (вёска)|Хатынь]]. Паэт [[Пятрусь Макаль]] напісаў:<ref>[https://knihi.com/Piatrus_Makal/Upala_slazina.html Пятрусь Макаль. Упала слязіна.]</ref> {{Цытата| Аднолькава мова няўмольнай бяды<br /> Гучыць у Сангмі і ў Хатыні. }} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * 161st Assault Helicopter Company. [http://www.161ahc.org/161history.htm Unit History of the 161st Assault Helicopter Company] (who intervened in the massacre) * [https://web.archive.org/web/20060614174116/http://americal.org/firebase.shtml Americal Division Veterans Association; ''Americal Locations in Vietnam''], cited 3 June 2006. * Anderson, David L. (1998) ''Facing My Lai: Moving Beyond the Massacre'' University Press of Kansas: Lawrence, Kansas—extensive interviews with trial participants and soldiers. * Angers, Trent (2014). ''The Forgotten Hero of My Lai: The Hugh Thompson Story'' (Rev ed.). Acadian House. ISBN 978-0925417909. * Becker, Elizabeth. [https://web.archive.org/web/20070312044843/http://www.infoshop.org/inews/article.php?story=04%2F05%2F27%2F8912760&mode=print ''Kissinger Tapes Describe Crises, War and Stark Photos of Abuse.''], ''The New York Times'', 27 May 2004 (mirrored) * Belknap, Michal R. (2002) ''The Vietnam War on Trial: The My Lai Massacre and the Court-Martial of Lieutenant Calley''. University Press of Kansas. {{ISBN|0-7006-1211-4}}. * Beidler, Philip D., [http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ "Calley's Ghost"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113031816/http://www.vqronline.org/articles/2003/winter/beidler-calleys-ghost/ |date=13 лістапада 2013 }}, ''Virginia Quarterly Review'', Winter 2003. == Спасылкі == {{Commons category|My Lai massacre}} * [https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/mylai/player/ My Lai] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170225104514/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/mylai/player/ |date=25 лютага 2017 }} — An ''American Experience'', WGBH, PBS Documentary * [https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Peers_inquiry.html Peers Inquiry] Military Legal Resources, Library of Congress * [https://web.archive.org/web/20130824043138/http://www.trutv.com/library/crime/notorious_murders/mass/lai/index_1.html Into The Dark: The My Lai Massacre] Crime Library on truTV.com * [https://web.archive.org/web/20140612020250/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/MYL_Peers.htm The Peers Report] * [https://web.archive.org/web/20030416002424/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/MYLAI.HTM The My Lai Courts-Martial, 1970] * [http://www.studythepast.com/vbprojects/my_lai_massacre.htm The My Lai Massacre] * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/documentaries/2008/04/080327_mylai_partone.shtml BBC World Service: The My Lai Tapes] * [http://www.democracynow.org/2015/3/25/my_lai_revisited_47_years_later My Lai Revisited: 47 Years Later, Seymour Hersh Travels to Vietnam Site of U.S. Massacre He Exposed] from ''Democracy Now!'' * [http://www.1-20infantry.org/croster68.htm 1st Battalion, 20th Infantry - members of Company C, including 2LT Calley (original source)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171028063216/http://www.1-20infantry.org/croster68.htm |date=28 кастрычніка 2017 }} * [http://www.1-20infantry.org/16mar68.htm HHC 1st Battalion, 20th Infantry, daily report 16 March 1968 (original source)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171028063211/http://www.1-20infantry.org/16mar68.htm |date=28 кастрычніка 2017 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{В’етнамская вайна}} {{Добры артыкул}} {{Артыкул года|2022}} [[Катэгорыя:Масавае забойства ў Сангмі| ]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы падчас вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:1968 год у В’етнаме]] [[Катэгорыя:Сакавік 1968 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 16 сакавіка]] f97b52nawrn79wtgxsnjssgh5p8xn7p Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка 0 682814 5192323 5171094 2026-09-03T09:57:29Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5192323 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} {{цёзкі2|Верамеенка}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка''' (нар. {{ДН|21|7|1984}}, [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларускі [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=2 ліпеня 2025 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец гомельскай СДзЮШАР №9. Першы тренер — Ігар Ягоравіч Марозаў. Кар’ера баскетбаліста пачалася ў родным Гомелі ў 1999 годзе. Наступныя тры гады Уладзімір правёў у Беларусі, змяняючы [[РШВСМ-БДПА (баскетбольны клуб)|РШВСМ-БДПА]] на гомельскі «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож]]» і «Спартак-Кандытар». У 2002 годзе перабраўся ў Расію: 2 гады аддаў саратаўскаму «[[Аўтадор (баскетбольны клуб)|Аўтадору]]» і яшчэ 2 «Дынама» з Санкт-Пецярбурга. Менавіта з піцерцамі ён стаў пераможцам Еўралігі ФІБА, паказаўшы статыстыку ў 12,6 ачкі і 5,5 падборы. У 2006 годзе быў задрафтаваны камандай NBA «Washington Wizards», але гулец вырашыў працягнуць кар’еру ў «Дынама». Пасля таго, як каманда была прызнана банкрутам, Верамеенка адправіўся на 2 гады працягваць кар’еру ў «[[Хімкі (баскетбольны клуб)|Хімкі]]». У сезон 2008/09 гулец перабіраецца ў казанскі УНІКС. У складзе каманды ён правёў 6 сезонаў і двойчы станавіўся ўладальнікам Кубка Расіі, а таксама Еўракубку ў 2011 годзе. Потым у кар’еры былі [[Турцыя]] (Basketbol Kulubu), [[Італія]] (Grissin Bon Reggio Emilia) і [[Германія]] (Brose Baskets Bamberg). У лістападзе 2017 года Уладзімір падпісвае кантракт з «Ніжнім Ноўгарадам», а на наступны год перабіраецца ў кіпрскі AEK. У верасні 2019 года падпісаў кантракт з баскетбольным клубам «[[Цмокі-Мінск]]»<ref>[http://bc-tsmoki.by/novyi-czentr-u-nashaj-kamandze Новы форвард у нашай камандзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717063236/http://bc-tsmoki.by/novyi-czentr-u-nashaj-kamandze |date=17 ліпеня 2021 }}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (1999—2000), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2001—2004) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2001—2007, 2020—2021) зборную Беларусі. 6 разоў (2002—2007) прызнаваўся лепшым баскетбалістам года Беларусі, тройчы (сезоны 2000/01, 2001/02, 2020/21) прызнаваўся лепшым гульцом чэмпіянату Беларусі. == Кар’ера == * 1999 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] (''у Кубку Корача'') * 1999—2000 — [[РШВСМ-БДПА (баскетбольны клуб)|РШВСМ-БДПА (Мінск)]] (''у Вышэйшай лізе'') і [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Энергетык-СДзЮШАР-9 (Гомель)]] (''у Першай лізе'') * 2000 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2000—2001 — РТІ-2 (Мінск) (''у Паўночнаеўрапейскай баскетбольнай лізе U-17'') * 2001—2002 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Спартак-Кандытар (Гомель)]] * 2001—2002 — [[Гродна-93]] (''у Паўночнаеўрапейскай баскетбольнай лізе'') * 2002—2004 — Альянс-Аўтадор (Саратаў, Расія) * 2002—2004 — [[Аўтадор (баскетбольны клуб)|Аўтадор (Саратаў, Расія)]] * 2004—2006 — Дынама (Санкт-Пецярбург, Расія) * 2006—2008 — [[Хімкі (баскетбольны клуб)|Хімкі (Маскоўская вобласць, Расія)]] * 2008—2014 — УНІКС (Казань, Расія) * 2014 — Сарагоса 2002 (Сарагоса, Іспанія) * 2014—2015 — Банвіт (Бандырма, Турцыя) * 2015—2016 — Рэджана (Рэджа-нэль-Эмілія, Італія) * 2016—2017 — Брозе (Бамберг, Германія) * 2017—2018 — Ніжні Ноўгарад (Расія) * 2018—2019 — АЕК (Ларнака, Кіпр) * 2019—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2023—2025 — Дынама-2009 (Масква, Расія) * з 2025 — DAWGS (Масква, Расія)<ref>[https://t.me/dawgs_moscow/876 Владимир Веремеенко игрок DAWGS!]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Германіі па баскетболе|Чэмпіён Германіі]] (1): [[Чэмпіянат Германіі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе|чэмпіянату Расіі]] (1): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Італіі па баскетболе|чэмпіянату Італіі]] (1): [[Чэмпіянат Італіі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Кіпра па баскетболе|чэмпіянату Кіпра]] (1): [[Чэмпіянат Кіпра па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе|чэмпіянату Расіі]] (6): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (3): [[Кубак Расіі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]], [[Кубак Расіі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]], [[Кубак Расіі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Германіі па баскетболе|Кубка Германіі]] (1): [[Кубак Германіі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|2001]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (1): [[Кубак Расіі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіён [[Еўраліга ФІБА|Еўралігі ФІБА]] (1): [[Еўраліга ФІБА 2004/2005|2004/2005]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Еўропы па баскетболе|Кубка Еўропы]] (1): [[Кубак Еўропы па баскетболе 2010/2011|2010/2011]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Адзіная ліга ВТБ|Адзінай лігі ВТБ]] (2): [[Адзіная ліга ВТБ 2009/2010|2009/2010]], [[Адзіная ліга ВТБ 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Адзіная ліга ВТБ|Адзінай лігі ВТБ]] (2): [[Адзіная ліга ВТБ 2010/2011|2010/2011]], [[Адзіная ліга ВТБ 2013/2014|2013/2014]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/137233 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241216134730/https://russiabasket.ru/players/137233 |date=16 снежня 2024 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Vladimir-Veremeenko/20228 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://pressball.by/blog/pressball/112954/ ВЛАДИМИР ВЕРЕМЕЕНКО: ВСЕ, НАИГРАЛСЯ. ВРЕМЯ ПРОСТИТЬСЯ] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2004}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Верамеенка Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Хімкаў» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Ніжняга Ноўгарада» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Дынама» Санкт-Пецярбург (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Аўтадора» Саратаў]] [[Катэгорыя:Ігракі «Сожа» Гомель]] [[Катэгорыя:Ігракі УНІКС Казань]] [[Катэгорыя:Ігракі «Сарагосы 2002»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рэджаны»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Брозы» Бамберг]] [[Катэгорыя:Ігракі АЕК Ларнака (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] 7ektilwhpze9qwh4kaehfo1yed6grfs Роджэр Пенроўз 0 689797 5192261 4751030 2026-09-03T05:44:53Z Autumndancer 168015 5192261 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} Сэр '''Роджэр Пенроўз''' ({{Lang-en|Roger Penrose}},{{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі фізік і матэматык, які працуе ў розных галінах матэматыкі, [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] і [[Квантавая механіка|квантавай тэорыі]], аўтар тэорыі твістараў. Доктар філасофіі (1957), узначальвае кафедру матэматыкі [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1972)<ref>[https://royalsociety.org/people/roger-penrose-12076/ Roger Penrose]{{ref-en}}</ref> і замежны член амерыканскага філасофскага таварыства (2011)<ref>[https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2011;startDoc=21 APS Member History]</ref>. Сярод узнагарод — [[Прэмія Вольфа па фізіцы|прэмія Вольфа]] (1988, сумесна са [[Стывен Хокінг|Стывенам Хокінгам]]), [[медаль Коплі]] (2008) і [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] (2020) «за адкрыццё таго, што ўтварэнне [[Чорная дзірка|чорных дзірак]] з неабходнасцю вынікае з [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]]» (сумесна з [[Райнхард Генцэль|Райнхардам Генцэлем]] і [[Андрэа Гез]], якім яна была прысуджана «за адкрыццё звышмасіўнага кампактнага аб’екта ў цэнтры нашай галактыкі»)<ref>{{Cite web|title=The Nobel Prize in Physics 2020|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/summary/|accessdate=2020-10-06|website=NobelPrize.org|language=en}}</ref>. [[Рыцар-бакалаўр]] (1994). == Біяграфія == Па бацькоўскай лініі яго дзед быў прафесійным мастаком, а бабуля паходзіла з заможнай [[Квакеры|квакерскай]] сям’і банкіраў. Па матчынай лініі, бабуля — народжаная Сара Мара Натансон (у замужжы Соня Мэры Лідз, 1871—1964) — была піяністкай, паходзіла з занятай у лесагандлі яўрэйскай купецкай сям’і і жыла ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў доме № 11 па Фурштацкай вуліцы<ref>[https://books.google.com/books?id=wJ8PBAAAQBAJ&pg=PT230&lpg=PT230&dq= Млечный путь № 2, 2013 (5)]: В доме купца Натансона в Санкт-Петербурге располагается консульство США.</ref><ref>[https://vivaldi.nlr.ru/bx000073983/view/?#page=690 Адресная и справочная книга «Весь Петербург» на 1895 год]</ref><ref>[https://vivaldi.nlr.ru/bx000020149/view/?#page=81 Справочная книга о лицах С.-Петербургского купечества на 1894 год]: Купец I гильдии Меер Натансон указан австрийским подданным.</ref> да тых часоў, пакуль, разарваўшы адносіны з бацькам — купцом першай гільдыі Меерам Натансонам<ref>[https://vivaldi.nlr.ru/bx000020002/view/?#page=663 Адресная и справочная книга «Весь Петербург» на 1894 год]: Меер Натансон, купец I гильдии, Фурштадтская, 11; оптовая торговля лесом.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Ljs_AQAAMAAJ&pg=PA107&lpg=PA107&dq= Рѣшенія Гражданскаго кассаціоннаго департамента Правительствующаго Сената]: Прашэнне павераных купцоў Паўла Фрыдланда і Меера Натансона аб дагаворы пра лес на зруб у [[Экімань 1|Экіманскай дачы]].</ref>, не пакінула Расію ў 1896 годзе пасля знаёмства ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] з англічанінам Джонам Берэсфордам Лідзам (1864—1956), прафесарам фізіялогіі, членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскага таварыства]], у будучыні яго дзедам<ref name="rusrep">''Казанович М., Андреева О.'' Рыцарь физики // Русский репортёр. — 2011. — 188. — № 10. — URL: http://rusrep.ru/article/2011/03/16/physics/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307022547/http://www.rusrep.ru/article/2011/03/16/physics/ |date=7 сакавіка 2012 }} http://expert.ru/russian_reporter/2011/10/ryitsar-fiziki/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110404062400/http://expert.ru/russian_reporter/2011/10/ryitsar-fiziki/ |date=4 красавіка 2011 }} (дата обращения: 31.03.2011)</ref>. У 1909 годзе яны пасяліліся ў [[Канада|Канадзе]], дзе Дж. Лідз атрымаў месца прафесара клінічнай біяхіміі [[Таронцкі ўніверсітэт|Універсітэта Таронта]], а яго жонка была актыўная ў мясцовым руху суфражыстак і публікавала буклеты на гэтую тэму<ref>[https://www.canadiana.ca/view/oocihm.87617/1?r=0&s=1 Sonia Leathes «Where and how may Canadian women vote» (Toronto, 1912)]</ref><ref>[https://www.jstor.org/stable/10.3138/j.ctt5hjwqr Sonia Leathes «What Equal Suffrage Has Accomplished» (1911/1912)]</ref>. Бацькі — Лаянел Шарплз Пенроўз (1898—1972) і Маргарэт Лідз ({{Lang-en2|Margaret Leathes}}, 1901—1989) — мелі медыцынскую адукацыю, маці была лекарам, бацька — псіхіятрам і [[Медыцынская генетыка|медыцынскім генетыкам]], членам Каралеўскага таварыства. Пенроўз нарадзіўся ў час іх знаходжання ў Колчэстэры, дзе яго бацька прымаў удзел у даследчым праекце. Браты — матэматык і фізік Олівер Пенроўз і псіхолаг і шахматыст Джонатан Пенроўз, сястра — онкагенетык Шырлі Ходжсан. У 1939 годзе сям’я пераехала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], а затым у [[Канада|Канаду]] — у горад [[Лондан (Канада)|Лондан]] у правінцыі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], дзе Роджэр наведваў школу. У гэты ж час у яго пачала фармавацца цікавасць да матэматыкі. Крыніцай гэтай цікавасці было захапленне ёю бацькам і маці (асабліва геаметрыяй)<ref name="biography_st_andrews">{{Cite web|author=O'Connor J. J., Robertson E. F.|title=Roger Penrose|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Penrose.html|accessdate=2011-03-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65TgEmj5Y?url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Penrose.html|archivedate=2012-02-15}}</ref>. Гэтая акалічнасць паўплывала перш за ўсё і на Олівера, у якога поспехі ў матэматыцы і фізіцы былі лепш за сваіх аднагодкаў. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе сям’я Пенроўзаў вярнулася ў Англію і пасялілася ў Лондане. Роджэр наведваў школу Універсітэцкага каледжа Лондана, дзе яго бацька займаў пасаду прафесара генетыкі чалавека. Цікавасць будучага вучонага да матэматыкі станавілася ўсё мацней, і да заканчэння школы яму давялося выбіраць паміж спецыялізацыяй у біялогіі і хіміі (каб затым атрымаць медыцынскую адукацыю і працягнуць сямейную традыцыю) і спецыялізацыяй у фізіцы, хіміі і матэматыцы<ref name="ems_interview">''Garcia-Prada O.'' Interview with Sir Roger Penrose // European Mathematical Society Newsletter. — 2000. — 38. — pp. 17—21.</ref>. Пенроўз абраў апошняе, чым істотна засмуціў бацькоў. Пасля атрымання ганаровай (з адзнакай) ступені бакалаўра матэматыкі ва ўніверсітэцкім каледжы Роджэр, прытрымліваючыся прыклада Олівера, паступіў у Кембрыджскі ўніверсітэт (у каледж Святога Іаана), вырашыўшы, у адрозненне ад брата, які заняўся фізікай, спецыялізавацца ў чыстай матэматыцы і пачаў даследаванні па [[Алгебраічная геаметрыя|алгебраічнай геаметрыі]] пад кіраўніцтвам Уільяма Ходжа. З апошнім ён прапрацаваў толькі год, бо той вырашыў, што праблемы, якімі цікавіцца Пенроўз, ляжалі па-за вобласцю яго ўласных інтарэсаў. У наступныя два гады кіраўніком Пенроўза быў Джон Тод. У 1957 годзе ў Кембрыджскім каледжы Святога Іаана атрымаў ступень доктара філасофіі, абараніўшы дысертацыю па асноўным метадам [[Алгебраічная геаметрыя|алгебраічнай геаметрыі]]. Да гэтага часу яго ўжо захапіла фізіка. Асабліва паўплываў у дадзеным дачыненні да на яго вядомы фізік і сябар яго брата Дэніс Сіяма. У 1956—1957 акадэмічным годзе чытаў лекцыі па чыстай матэматыцы ў Бедфардскім каледжы ў Лондане, а затым атрымаў пазіцыю даследчыка ў родным каледжы ў Кембрыджы, дзе правёў тры гады. Тады ж (у 1959 годзе) ён ажаніўся з Джаан Ізабель Уэдж ({{Lang-en2|Joan Isabel Wedge}}). Атрымаўшы яшчэ да заканчэння вучобы грант [[НАТА]], з’ехаў у ЗША на 1959—1961 гады і працаваў у [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім]] і Сіракузскім універсітэтах. У 1961—1963 гадах займаў пасаду навуковага супрацоўніка ў Каралеўскім каледжы ў Лондане; у 1963—1964 гадах — запрошанага [[ад’юнкт-прафесар]]а ў [[Тэхаскі ўніверсітэт у Осціне|Тэхаскім універсітэце ў Осціне]]. У 1964 годзе быў прызначаны лектарам у Біркбекскім каледжы ў Лондане, а двума гадамі пазней — прафесарам прыкладной матэматыкі там жа. У 1973 годзе заняў крэсла Роўзбалаўскага прафесара матэматыкі ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]] і ўтрымліваў яго да 1998 года, застаўшыся [[Прафесар-эмерыт|эмерытам]] на той жа пасадзе і займае яе па цяперашні час. У тым жа 1998 годзе ён быў прызначаны прафесарам геаметрыі ў Грэшэм-каледжы ў Лондане (да 2001 года). У 1992 годзе падпісаў «Папярэджанне чалавецтву»<ref>{{Cite web|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|title=World Scientists' Warning To Humanity|lang=en|accessdate=2019-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211006103050/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|archivedate=6 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 2012 года Роджэр Пенроўз наведаў [[Кіеў]] і прачытаў дзве лекцыі ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]] і [[Нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт Украіны «Кіеўскі політэхнічны інстытут імя Ігара Сікорскага»|КПІ]]. У 2013 годзе Роджэр Пенроўз з 26 сакавіка па 6 красавіка знаходзіўся ў Расіі: у Санкт-Пецярбургу і Маскве. 27 сакавіка 2013 года Роджэр Пенроўз прачытаў лекцыю «''Why New Physics is needed to Understand the Conscious Mind''» на факультэце вольных мастацтваў і навук [[СПбДУ]]. 1 красавіка 2013 года наведаў [[Масква|Маскву]] па запрашэнні [[МДТУ імя Баўмана]] і ТАА «НДІ гіперкамплексных сістэм у геаметрыі і фізіцы», дзе правёў семінары, а таксама ў рамках лекцый фонду «дынастыя» прачытаў лекцыю ў Політэхнічным музеі<ref>[http://elementy.ru/lib/431919 КРУГИ ВРЕМЕНИ: Можно ли сквозь Большой взрыв разглядеть предыдущую Вселенную? Роджер Пенроуз]</ref>. == Навуковыя дасягненні == [[Файл:RogerPenroseTileTAMU2010.jpg|міні|236x236пкс|Роджэр Пенроўз стаіць на падлозе, пакрытай [[Мазаіка Пенроўза|мазаікай Пенроўза]]]] [[Файл:Roger_Penrose_9524.JPG|міні|200x200пкс|Роджэр Пенроўз у студзені 2011 года]] У 1955 годзе, будучы студэнтам, Пенроўз перавынайшаў псеўдазварот (вядомы таксама як зварот Мура — Пенроўза). У 1965 годзе ў Кембрыджы Пенроўз паказаў, што [[Гравітацыйная сінгулярнасць|сінгулярнасці]], падобныя існуючым у [[Чорная дзірка|чорных дзірках]], могуць быць сфармаваныя ў працэсе [[Гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]] паміраючых вялікіх [[Зорка|зорак]]. У 1967 годзе распрацаваў тэорыю твістараў, якая заснавана на адлюстраванні Пенроўза, адлюстроўвае геаметрычныя аб’екты [[Прастора Мінкоўскага|прасторы Мінкоўскага]] на чатырохмерную комплексную [[Вектарная прастора|вектарную прастору]] твістараў. У 1969 годзе высунуў [[Прынцып касмічнай цэнзуры|гіпотэзу «касмічнай цэнзуры»]] ({{Lang-en|cosmic censorship}}). Яна складаецца ў тым, што ўласцівасці самога [[Сусвет]]у не дапускаюць назірання ўласцівай сінгулярнасцям (напрыклад, у [[Чорная дзірка|чорных дзірках]]) непрадказальнасці, зачыняючы сінгулярнасці, якія фармуюцца, [[Гарызонт падзей|гарызонтамі падзей]]. Гэтая форма цяпер вядомая як ''гіпотэза слабой цэнзуры'' ({{Lang-en|weak censorship hypothesis}}). У 1979 годзе Пенроўз вылучае ''гіпотэзу моцнай цэнзуры'' ({{Lang-en|strong censorship hypothesis}}). У 1974 годзе Роджэр Пенроўз набывае шырокую вядомасць як вынаходнік [[Мазаіка Пенроўза|мазаікі Пенроўза]], якая дазваляе з дапамогай усяго толькі двух плітак вельмі простай формы замасціць бясконцую [[плоскасць]] неперыядычным узорам. У 1984 годзе падобныя структуры былі знойдзены ў размяшчэнні атамаў квазікрышталяў. Самым важным навуковым укладам Пенроўза можна лічыць вынаходніцтва спінавых сетак (1971), якія затым былі актыўна выкарыстаны для апісання геаметрыі [[Прастора-час|прасторы-часу]] ў [[Петлявая квантавая гравітацыя|петлявой квантавай гравітацыі]]. У 1989 годзе выйшла яго кніга «Новы розум караля» ({{Lang-en|The Emperor's New Mind}}), у якой аўтар выкладае свае думкі пра квантавую свядомасць і тэорыю так званага моцнага штучнага інтэлекту, абгрунтоўваючы беспадстаўнасць увасаблення ў жыццё такой формы штучнага інтэлекту. У 1990-х гадах сумесна са Сцюартам Хамерофам распрацаваў тэорыю квантавага нейракамп’ютынга Хамерофа-Пенроўза на аснове «Orch OR» мадэлі свядомасці. Згодна з гэтай тэорыі, актыўнасць мозга разглядаецца як істотна квантавы працэс. Пры гэтым за кошт эфектаў квантавай гравітацыі адбываецца працэс бесперапыннай «аб’ектыўнай рэдукцыі» ({{Lang-en|objective reduction}} — OR) хвалевай функцыі частак мозга, што выклікаецца разыходжаннем квантавых станаў прасторы-часу да мяжы, пасля якога яны рэдукуюцца. Працэс рэдукцыі апісваецца як «дырыжыраваны» ({{Lang-en|orchestrated}}  — Orch) выбар адпаведнага стану (тэрмін orchestrated ужываецца аўтарамі, бо яны лічаць, што калапс макраскапічнага пераблытанага стану ў мікратрубачках клеткавых арганел у некаторай меры кіруецца — дырыжуецца — мембраннымі бялкамі). У 2004 годзе выдаў кнігу ''Шлях да рэальнасці'' ({{Lang-en|The Road to Reality}}) з выкладаннем уласных поглядаў на законы [[Сусвет]]у, 1099 старонак, якія змяшчаюць шырокія каментары да [[Фізічны закон|законаў фізікі]]. У 2005 годзе ў чэрвеньскім нумары часопіса ''Discover'' абмаляваў уласную інтэрпрэтацыю [[Квантавая механіка|квантавай механікі]]<ref>{{Cite web|author=Tim Folger|title=If an Electron Can Be in Two Places at once, Why Can't You?|url=http://discovermagazine.com/2005/jun/cover/article_view?b_start:int=0&-C=|date=2005-06-05|accessdate=2009-04-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65TkpaFhE?url=http://discovermagazine.com/2005/jun/cover/article_view?b_start:int=0|archivedate=2012-02-15}}</ref>. == Узнагароды і званні == З’яўляецца ганаровым [[прафесар]]ам шматлікіх замежных [[універсітэт]]аў і акадэмій. У 1994 годзе за заслугі ў развіцці навукі яму быў прысвоены [[Рыцар-бакалаўр|рыцарскі тытул]]. * [[Прэмія Адамса]] (1966) * [[Прэмія Дэні Хайнемана ў галіне матэматычнай фізікі]] ад [[Амерыканскае фізічнае таварыства|Амерыканскага фізічнага таварыства]] і [[Амерыканскі інстытут фізікі|Амерыканскага інстытута фізікі]] (1971) * [[Медаль Эдынгтана]] (1975) ад [[Брытанскае каралеўскае астранамічнае таварыства|Брытанскага каралеўскага астранамічнага таварыства]] (разам з Стывенам Хокінгам) * [[Каралеўскі медаль]] (1985) ад [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] * [[Прэмія Вольфа па фізіцы]] (1988) * [[Медаль і прэмія Дзірака]] ад [[Інстытут фізікі|Інстытута фізікі]] (1988) * [[Месенджэраўскія лекцыі]] (1990) * [[Медаль Альберта Эйнштэйна]] (1990) * Прэмія за навуковую кнігу (1990) * Прэмія Нейлара і лектарства (1991) * [[Эйлераўскія лекцыі]] (1994) * [[Медаль Гельмгольца]] (1998) * [[Медаль Карла Шварцшыльда]] (2000) * [[Прэмія Марселя Гросмана]] (2000) * [[Гібсаўская лекцыя]] (2000) * [[Ордэн Заслуг (Вялікабрытанія)|Ордэн Заслуг]] (2000) * Шродынгераўская лекцыя (Імперскі каледж Лондана) (2001) * [[Медаль дэ Моргана]] (2004) ад [[Лонданскае матэматычнае таварыства|Лонданскага матэматычнага таварыства]] * [[Медаль Амальдзі]] (2004) * [[Медаль Коплі]] (2008) * [[Фела]] [[Міжнароднае таварыства агульнай тэорыі рэлятыўнасці і гравітацыі|Міжнароднага таварыства агульнай тэорыі рэлятыўнасці і гравітацыі]] (2010) * [[Прэмія Фансекі]] (2011) ад [[Універсітэт Сант’яга-дэ-Кампастэла|Універсітэта Сант’яга-дэ-Кампастэла]] * Эрнстаўская лекцыя (2012) * [[Мемарыяльная лекцыя Саламона Лефшэца]] (2015) * [[Прэмія імя І. Я. Памеранчука]] (2019)<ref>[http://www.itep.ru/science/pomeranshuk/laureaty-2019.php Лауреаты Премии Исаака Померанчука-2019]</ref> * {{нп5|Erasmus Medal||de|Erasmus Medal}} (2020) * [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] ([[2020]]) {{Зноскі|3}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131220105707/http://old.computerra.ru/online/hisi/7427/ Гульні, у якія гуляе Пенроўз (Частка 1)] * [https://web.archive.org/web/20131220101409/http://old.computerra.ru/online/hisi/7473/ Гульні, у якія гуляе Пенроўз (Частка 2)] * [http://elementy.ru/lib/430446 Тэорыя супярэчлівасці быцця] * [https://web.archive.org/web/20120116185520/http://www.computerra.ru/think/35650/ Роджэр Пенроўз: «гэта-культурная рэвалюцыя зверху!»] * [http://www.rusrep.ru/article/2011/03/16/physics/ Рыцар фізікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130303164233/http://www.rusrep.ru/article/2011/03/16/physics/ |date=3 сакавіка 2013 }} * Храмов, Ю. А. Пенроўз Роджэр (Penrose Roger) // Фізіка : Біяграфічны даведнік / Пад рэд. А. І. Ахіезера. — Выд. 2-е, выпр. і дап. — М. : Навука, 1983. — С. 211. — 400 с. — 200 000 экз. {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа (фізіка)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пенроўз Роджэр}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці матэматычнай фізікі]] [[Катэгорыя:Члены Ірландскай каралеўскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Касмолагі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Кембрыджскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Вялікабрытаніі]] 3kh98g3kbh9up9484em47meo6vmcapl Рыкса Баляславаўна 0 702636 5192179 5190368 2026-09-02T18:56:47Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192179 wikitext text/x-wiki {{ДД | пасада = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]] | перыяд праўлення = каля 1127 — каля 1130<br>каля 1148 — [[25 снежня]] [[1156]] | папярэднік = [[Ульфільда Хакансдотэр]] | пераемнік = [[Ульфільда Хакансдотэр]]<br>[[Крысціна Дацкая (каралева Швецыі)|Крысціна Дацкая]] }} '''Рыкса Баляславаўна''' або '''Рыхеза''' ({{Lang-pl|Ryksa Bolesławówna}}, {{Lang-sv|Rikissa Boleslavsdotter av Polen}}; [[1116]] — пасля 25 снежня [[1155]]) — [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|каралева шведская]]. == Біяграфія == Дачка польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]] і [[Саламея фон Берг-Шэлклінген|Саламеі фон Берг-Шэлклінген]]. У 1127—1129 гадах выдана замуж за [[Магнус I Моцны|Магнуса Моцнага]], сына дацкага караля [[Нільс (кароль Даніі)|Нільса]]. Магнус прэтэндаваў на каралеўскі сталец Швецыі, хоць быў абраны толькі [[Гёты|гётамі]] і яго ўлада распаўсюджвалася толькі на [[Вестэргётланд|Вестэргёталанд]]. Шлюб быў заключаны як саюз Даніі і Польшчы для барацьбы з вендамі — саюзнікамі [[Кнуд Лавард|Кнуда Лаварда]]<ref name="summary">[http://www.historisktidsskrift.dk/summary/92_262.html Абстракт статьи ''De russiske ægteskaber. Dynasti- og alliancepolitik i 1130ernes danske borgerkrig'', John Lind, Historisk Tidsskrift 92:2, 225—261.]{{ref-en}}</ref>. Забойства Кнуда Лаварда стала прычынай грамадзянскай вайны ў Даніі, у якой прыхільнікі караля пацярпелі паразу. Пасля гібелі Магнуса ў бітве каля бухты Фоцевік, Рыкса разам з сынам [[Кнуд V|Кнудам]] імаверна вярнулася ў Польшчу, дзе ў 1135/1136 годзе выйшла замуж за [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] з роду [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]], будучага [[Менскае княства|князя менскага]] (1151—1159, 1165—1167)<ref name="narod.ru">{{Cite web|url=http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|title=Володарь Глебович|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2023-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311205624/http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|archivedate=11 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам сфармаваўся саюз Баляслава III з полацкімі князямі супраць [[Эрык II Памятлівы|Эрыка II]] і спадчыннікаў [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] (у прыватнасці, наўгародскага князя Усевалада Мсціславіча). Адной з мэт новага альянсу была падтрымка дамаганняў сына Рыксы і Магнуса на каралеўскі сталец Даніі. Аднак пасля выгнання Усевалада з [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] (1136), смерці Эрыка II (1137) і Баляслава III (1138) саюз распаўся, неўзабаве распаўся і шлюб<ref name="summary" />. Пасля адрачэння [[Эрык III (кароль Даніі)|Эрыка III]] у 1146/1147 годзе, Кнуда абралі каралём у [[Ютландыя|Ютландыі]]. У 1140-х гадах Рыкса развялася з Валадаром, яе наступны шлюб (пасля 1143 года, імаверна ў 1147/1148 годзе) з аўдавелым каралём Швецыі [[Сверкер I|Сверкерам]], магчыма, звязаны са стварэннем кааліцыі якраз для падтрымкі Кнуда. Дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафію]], ініцыятывай яе аднаўтробнага брата, сына Рыксы -- дацкага караля Кнуда Магнусана, у 1154 годзе заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]<ref>{{Cite web|author=[[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Джаксон Т. Н.]]|url=http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|title=О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков|accessdate=2006-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312091216/http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|archivedate=2021-05-04|url-status=dead}}</ref>, а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. Памерла Рыкса пасля 25 снежня 1155 года, напэўна, у [[Кракаў|Кракаве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пясты]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Эстэргётландзе]] [[Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя]] 64m49g2ejrt52wbjoatlcrdjnzhrvhh 5192180 5192179 2026-09-02T18:58:06Z M.L.Bot 261 5192180 wikitext text/x-wiki {{ДД | пасада = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]] | перыяд праўлення = каля 1127 — каля 1130<br>каля 1148 — [[25 снежня]] [[1156]] | папярэднік = [[Ульфільда Хакансдотэр]] | пераемнік = [[Ульфільда Хакансдотэр]]<br>[[Крысціна Дацкая (каралева Швецыі)|Крысціна Дацкая]] }} '''Рыкса Баляслаўна''' або '''Рыхеза''' ({{Lang-pl|Ryksa Bolesławówna}}, {{Lang-sv|Rikissa Boleslavsdotter av Polen}}; [[1116]] — пасля 25 снежня [[1155]]) — [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|каралева шведская]]. == Біяграфія == Дачка польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]] і [[Саламея фон Берг-Шэлклінген|Саламеі фон Берг-Шэлклінген]]. У 1127—1129 гадах выдана замуж за [[Магнус I Моцны|Магнуса Моцнага]], сына дацкага караля [[Нільс (кароль Даніі)|Нільса]]. Магнус прэтэндаваў на каралеўскі сталец Швецыі, хоць быў абраны толькі [[Гёты|гётамі]] і яго ўлада распаўсюджвалася толькі на [[Вестэргётланд|Вестэргёталанд]]. Шлюб быў заключаны як саюз Даніі і Польшчы для барацьбы з вендамі — саюзнікамі [[Кнуд Лавард|Кнуда Лаварда]]<ref name="summary">[http://www.historisktidsskrift.dk/summary/92_262.html Абстракт статьи ''De russiske ægteskaber. Dynasti- og alliancepolitik i 1130ernes danske borgerkrig'', John Lind, Historisk Tidsskrift 92:2, 225—261.]{{ref-en}}</ref>. Забойства Кнуда Лаварда стала прычынай грамадзянскай вайны ў Даніі, у якой прыхільнікі караля пацярпелі паразу. Пасля гібелі Магнуса ў бітве каля бухты Фоцевік, Рыкса разам з сынам [[Кнуд V|Кнудам]] імаверна вярнулася ў Польшчу, дзе ў 1135/1136 годзе выйшла замуж за [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] з роду [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]], будучага [[Менскае княства|князя менскага]] (1151—1159, 1165—1167)<ref name="narod.ru">{{Cite web|url=http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|title=Володарь Глебович|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2023-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311205624/http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|archivedate=11 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам сфармаваўся саюз Баляслава III з полацкімі князямі супраць [[Эрык II Памятлівы|Эрыка II]] і спадчыннікаў [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] (у прыватнасці, наўгародскага князя Усевалада Мсціславіча). Адной з мэт новага альянсу была падтрымка дамаганняў сына Рыксы і Магнуса на каралеўскі сталец Даніі. Аднак пасля выгнання Усевалада з [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] (1136), смерці Эрыка II (1137) і Баляслава III (1138) саюз распаўся, неўзабаве распаўся і шлюб<ref name="summary" />. Пасля адрачэння [[Эрык III (кароль Даніі)|Эрыка III]] у 1146/1147 годзе, Кнуда абралі каралём у [[Ютландыя|Ютландыі]]. У 1140-х гадах Рыкса развялася з Валадаром, яе наступны шлюб (пасля 1143 года, імаверна ў 1147/1148 годзе) з аўдавелым каралём Швецыі [[Сверкер I|Сверкерам]], магчыма, звязаны са стварэннем кааліцыі якраз для падтрымкі Кнуда. Дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафію]], ініцыятывай яе аднаўтробнага брата, сына Рыксы -- дацкага караля Кнуда Магнусана, у 1154 годзе заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]<ref>{{Cite web|author=[[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Джаксон Т. Н.]]|url=http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|title=О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков|accessdate=2006-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312091216/http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|archivedate=2021-05-04|url-status=dead}}</ref>, а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. Памерла Рыкса пасля 25 снежня 1155 года, напэўна, у [[Кракаў|Кракаве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пясты]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Эстэргётландзе]] [[Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя]] phxz35wr1wz52kcgijq9pinp1go9c7r 5192188 5192180 2026-09-02T19:06:54Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192188 wikitext text/x-wiki {{ДД | пасада = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]] | перыяд праўлення = каля 1127 — каля 1130<br>каля 1148 — [[25 снежня]] [[1156]] | папярэднік = [[Ульфільда Хакансдотэр]] | пераемнік = [[Ульфільда Хакансдотэр]]<br>[[Крысціна Дацкая (каралева Швецыі)|Крысціна Дацкая]] }} '''Рыкса Баляслаўна''' або '''Рыхеза''' ({{Lang-pl|Ryksa Bolesławówna}}, {{Lang-sv|Rikissa Boleslavsdotter av Polen}}; [[1116]] — пасля 25 снежня [[1155]]) — [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|каралева шведская]]. == Біяграфія == Дачка польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]] і [[Саламея фон Берг-Шэлклінген|Саламеі фон Берг-Шэлклінген]]. У 1127—1129 гадах выдана замуж за [[Магнус I Моцны|Магнуса Моцнага]], сына дацкага караля [[Нільс (кароль Даніі)|Нільса]]. Магнус прэтэндаваў на каралеўскі сталец Швецыі, хоць быў абраны толькі [[Гёты|гётамі]] і яго ўлада распаўсюджвалася толькі на [[Вестэргётланд|Вестэргёталанд]]. Шлюб быў заключаны як саюз Даніі і Польшчы для барацьбы з вендамі — саюзнікамі [[Кнуд Лавард|Кнуда Лаварда]]<ref name="summary">[http://www.historisktidsskrift.dk/summary/92_262.html Абстракт статьи ''De russiske ægteskaber. Dynasti- og alliancepolitik i 1130ernes danske borgerkrig'', John Lind, Historisk Tidsskrift 92:2, 225—261.]{{ref-en}}</ref>. Забойства Кнуда Лаварда стала прычынай грамадзянскай вайны ў Даніі, у якой прыхільнікі караля пацярпелі паразу. Пасля гібелі Магнуса ў бітве каля бухты Фоцевік, Рыкса разам з сынам [[Кнуд V|Кнудам]] імаверна вярнулася ў Польшчу, дзе ў 1135/1136 годзе выйшла замуж за [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] з роду [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]], будучага [[Менскае княства|князя менскага]] (1151—1159, 1165—1167)<ref name="narod.ru">{{Cite web|url=http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|title=Володарь Глебович|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2023-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311205624/http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|archivedate=11 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам сфармаваўся саюз Баляслава III з полацкімі князямі супраць [[Эрык II Памятлівы|Эрыка II]] і спадчыннікаў [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] (у прыватнасці, наўгародскага князя Усевалада Мсціславіча). Адной з мэт новага альянсу была падтрымка дамаганняў сына Рыксы і Магнуса на каралеўскі сталец Даніі. Аднак пасля выгнання Усевалада з [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] (1136), смерці Эрыка II (1137) і Баляслава III (1138) саюз распаўся, неўзабаве распаўся і шлюб<ref name="summary" />. Пасля адрачэння [[Эрык III (кароль Даніі)|Эрыка III]] у 1146/1147 годзе, Кнуда абралі каралём у [[Ютландыя|Ютландыі]]. У 1140-х гадах Рыкса развялася з Валадаром, яе наступны шлюб (пасля 1143 года, імаверна ў 1147/1148 годзе) з аўдавелым каралём Швецыі [[Сверкер I|Сверкерам]], магчыма, звязаны са стварэннем кааліцыі якраз для падтрымкі Кнуда. Дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], ініцыятывай яе аднаўтробнага брата, сына Рыксы -- дацкага караля Кнуда Магнусана, у 1154 годзе заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]<ref>{{Cite web|author=[[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Джаксон Т. Н.]]|url=http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|title=О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков|accessdate=2006-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312091216/http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|archivedate=2021-05-04|url-status=dead}}</ref>, а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. Памерла Рыкса пасля 25 снежня 1155 года, напэўна, у [[Кракаў|Кракаве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пясты]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Эстэргётландзе]] [[Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя]] e9w97xqr852777bug6vya215ok4b1tb 5192190 5192188 2026-09-02T19:14:01Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192190 wikitext text/x-wiki {{ДД | пасада = [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|Каралева-кансорт Швецыі]] | перыяд праўлення = каля 1127 — каля 1130<br>каля 1148 — [[25 снежня]] [[1156]] | папярэднік = [[Ульфільда Хакансдотэр]] | пераемнік = [[Ульфільда Хакансдотэр]]<br>[[Крысціна Дацкая (каралева Швецыі)|Крысціна Дацкая]] }} '''Рыкса Баляслаўна''' або '''Рыхеза''' ({{Lang-pl|Ryksa Bolesławówna}}, {{Lang-sv|Rikissa Boleslavsdotter av Polen}}; [[1116]] — пасля 25 снежня [[1155]]) — [[Спіс сужэнцаў манархаў Швецыі|каралева шведская]]. == Біяграфія == Дачка польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]] і [[Саламея фон Берг-Шэлклінген|Саламеі фон Берг-Шэлклінген]]. У 1127—1129 гадах выдана замуж за [[Магнус I Моцны|Магнуса Моцнага]], сына дацкага караля [[Нільс (кароль Даніі)|Нільса]]. Магнус прэтэндаваў на каралеўскі сталец Швецыі, хоць быў абраны толькі [[Гёты|гётамі]] і яго ўлада распаўсюджвалася толькі на [[Вестэргётланд|Вестэргёталанд]]. Шлюб быў заключаны як саюз Даніі і Польшчы для барацьбы з вендамі — саюзнікамі [[Кнуд Лавард|Кнуда Лаварда]]<ref name="summary">[http://www.historisktidsskrift.dk/summary/92_262.html Абстракт статьи ''De russiske ægteskaber. Dynasti- og alliancepolitik i 1130ernes danske borgerkrig'', John Lind, Historisk Tidsskrift 92:2, 225—261.]{{ref-en}}</ref>. Забойства Кнуда Лаварда стала прычынай грамадзянскай вайны ў Даніі, у якой прыхільнікі караля пацярпелі паразу. Пасля гібелі Магнуса ў бітве каля бухты Фоцевік, Рыкса разам з сынам [[Кнуд V|Кнудам]] імаверна вярнулася ў Польшчу, дзе ў 1135/1136 годзе выйшла замуж за [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] з роду [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]], будучага [[Менскае княства|князя менскага]] (1151—1159, 1165—1167)<ref name="narod.ru">{{Cite web|url=http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|title=Володарь Глебович|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2023-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311205624/http://topclass.narod.ru/genealogy/data/0/71.html|archivedate=11 сакавіка 2007|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам сфармаваўся саюз Баляслава III з полацкімі князямі супраць [[Эрык II Памятлівы|Эрыка II]] і спадчыннікаў [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] (у прыватнасці, наўгародскага князя Усевалада Мсціславіча). Адной з мэт новага альянсу была падтрымка дамаганняў сына Рыксы і Магнуса на каралеўскі сталец Даніі. Аднак пасля выгнання Усевалада з [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]] (1136), смерці Эрыка II (1137) і Баляслава III (1138) саюз распаўся, неўзабаве распаўся і шлюб<ref name="summary" />. Пасля адрачэння [[Эрык III (кароль Даніі)|Эрыка III]] у 1146/1147 годзе, Кнуда абралі каралём у [[Ютландыя|Ютландыі]]. У 1140-х гадах Рыкса развялася з Валадаром, яе наступны шлюб (пасля 1143 года, імаверна ў 1147/1148 годзе) з аўдавелым каралём Швецыі [[Сверкер I|Сверкерам]], магчыма, звязаны са стварэннем кааліцыі якраз для падтрымкі Кнуда. Дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], ініцыятывай яе аднаўтробнага брата, сына Рыксы -- дацкага караля Кнуда Магнусана, у 1154<ref>{{Cite web|author=[[Таццяна Мікалаеўна Джаксан|Джаксон Т. Н.]]|url=http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|title=О скандинавских браках Ярослава Мудрого и его потомков|accessdate=2006-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312091216/http://ulfdalir.ulver.com/literature/articles/marriage.htm|archivedate=2021-05-04|url-status=dead}}</ref> годзе заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. Памерла Рыкса пасля 25 снежня 1155 года, напэўна, у [[Кракаў|Кракаве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пясты]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Эстэргётландзе]] [[Катэгорыя:Жонкі кіраўнікоў XII стагоддзя]] 9xmhpm55ol0b0u9k80tf6vm50elq4wf Сквер імя А. А. Грамыкі 0 708298 5192328 5139336 2026-09-03T10:36:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192328 wikitext text/x-wiki '''Сквер імя А. А. Грамыкі''' — сквер у [[Гомель|Гомелі]], размешчаны ў [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральным раёне]] паміж адрэзкамі вуліц [[Савецкая вуліца (Гомель)|Савецкая]], [[Вуліца Пушкіна (Гомель)|Пушкіна]] і [[Ірынінская вуліца (Гомель)|Ірынінская]]<ref>Гомель. Атлас. / Справоч. изд. Ред. В. А. Змачинская. — Минск : РУП «Белкартография», 2014. — С. 15.</ref>. Названы ў [[2009]] годзе ў гонар савецкага дзяржаўнага дзеяча [[Андрэй Андрэевіч Грамыка|А. А. Грамыкі]]<ref name=":0">[https://gomelradio.by/about/news-radio/ispolnyaetsya-110-let-so-dnya-rozhdeniya-andreya-gromyko Исполняется 110 лет со дня рождения Андрея Громыко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024023513/https://gomelradio.by/about/news-radio/ispolnyaetsya-110-let-so-dnya-rozhdeniya-andreya-gromyko |date=24 кастрычніка 2021 }} // Гомельское городское радио. 8 июля 2019 г.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Мясцовасць будучага Гарадскога бульвара, Гомель, 1838 год.jpg|alt=Мясцовасць на карце 1838 г.|міні|Мясцовасць на карце 1838 г.]] Да пачатку ХІХ ст. мясцовасць цяперашняга сквера імя А. А. Грамыкі знаходзілася за гарадскімі межамі Гомеля, прылягаючы да дарогі, якая згодна з дакументамі 1560 г. называлася Чачэрскай<ref name=":1">Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 364.</ref>. Прыроднай асаблівасцю мясцовасці было яе знаходжанне ў нізіне на перападзе рэльефу і блізкасць да [[Цыганскі яр (Гомель)|глыбокага яра]]. Яе ўласніцкую прыналежнасць і характар выкарыстання за часы [[Гомельскае староства|Гомельскага староства]] пакуль прасачыць немагчыма. Верагодна, яна складала частку «грунту мѣстъ и застѣнковъ мѣстскихъ» (1560)<ref name=":1" />. На планах генеральнага межавання 1784 г. — аднесена да ўладанняў [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]]<ref>Генеральный план Белицкого уезда / Генеральное межевание Могилевской губернии 1784 г.</ref><ref>[http://rgada.info/poisk/index2.php?str=1354-opis_233-1 Планы дач генерального и специального межевания, 1746—1917 гг. (коллекция). Опись 233. Часть 1. Губерния, уезд: Могилевская; Белицкий. Л. 4.]</ref>. Краязнавец [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Ф. Рогалеў]] паведамляе аб размяшчэнні тут да пачатку ХІХ ст. праваслаўных [[Могілкі|могілак]], якія былі зладжаны пасярод ліставога лесу<ref name=":2">Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 116.</ref>. Указанне на імавернасць гэтага ўтрымліваецца ў плане Гомеля 1799 г., дзе на адпаведнай мясцовасці паказаны невялікі лапік зямлі, пазначаны крыжам<ref>План местечка Гомель, 1799 г. // Морозов, В. Ф. Гомель классический: эпоха, меценаты, архитектура / В. Ф. Морозов. — Минск : Четыре четверти, 1997. — С. 49.</ref>. Планы 1830 і 1838 гг. фіксуюць наяўнасць у гэтай мясцовасці пэўнага аб’екта простакутнай формы, выцягнутага паралельна дарозе (будучая [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліца Румянцаўская]])<ref>[[c:File:Гомель. Генеральный план местечка. 1830 г. РГВИА.jpg|Гомель. Генеральный план местечка. 1830 г.]]</ref><ref>[https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011797372/ Карта окрестностей местечка Гомеля снятая глазомерно в 1838 году.]</ref>. Ёсць падставы меркаваць, што ён згаданы ў статыстычным апісанні Гомеля [[1867]] г.<ref name=":3">Гусаков, Д. Это было давно… // Гомельские ведомости. — 2008. — 26 февраля.</ref>: {{пачатак цытаты}}«У горадзе, недалёка ад гарадской бальніцы, пры шашэйнай дарозе, месціцца штучная сажалка або стаў, патрэбны ў разе пажараў. Месца вакол сажалкі нічым не занятае, пустапарожняе і ў цяперашні час не мае ніякай дагледжанасці». {{арыгінал|ru|«Внутри города, невдалеке от городской больницы, при шоссейной дороге, находится искусственная сажелка или пруд, необходимый на случай пожаров. Место вокруг сажелки ничем не занятое, пустопорожнее и в настоящее время не имеет никакой благовидности».}}{{канец цытаты}}Прапаноўвалася зладзіць вакол сажалкі гарадскі бульвар<ref name=":3" />. Невядома, як хутка гэтая прапанова была рэалізавана, але ў 1880-я гг. муніцыпальныя ўлады рупіліся аб ператварэнні бульвара «з традыцыйнай зоны масавага адпачынку ў культурны асяродак цэнтра горада»: раз на тыдзень (зазвычай на выхадных) там выступаў мясцовы аркестр, а 18 кастрычніка 1887 г. быў урачыста адкрыты «зімовы» тэатр, разлічаны на аўдыторыю больш за 400 гледачоў<ref>Аляксейчанка, Г. А. Гомель у другой палове XIX — пачатку XX ст.: муніцыпальная палітыка i развіццё горада // Гомель: старонкі гісторыі (да 870-годдзя першай згадкі ў летапісе) [Тэкст]: зб. навук. арт. / рэдкал.: В. А. Міхедзька (адказны рэд.) [і інш.], М-ва адукацыі РБ, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2012. — С. 31-37.</ref>. У 1911 г. мясцовасць ужо характарызавалася як «стары ''гарадскі сад''»<ref name=":4">Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 8.</ref>. У тагачаснай краязнаўчай літаратуры, прэсе, на планах Гомеля ён таксама называўся Бульварам (у ліку чатырох грамадскіх садоў)<ref>Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 3-4.</ref> ці Гарадскім бульварам<ref>[[c:File:Homiel. Гомель (1910).jpg|Гомель. План города на 1910 г.]]</ref><ref>[[c:File:Homiel._Гомель_(1913).jpg|Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков.]]</ref>. Адзначалася, што ў ім было шмат зеляніны, што «дрэвы купамі густа разрасліся» і давалі дастаткова ценю. Бульвар лічыўся месцам пераважна (''«по преимуществу»'') дзіцячым<ref name=":4" />. Шэфства над ім ажыццяўляла кіраўніцтва Лібава-Роменскай і Палескіх чыгунак, намаганнямі якога сад атрымаў ажурную металічную агароджу<ref name=":2" />, усталяваную ўвосень 1911 г.<ref>Гомельская копейка. — 1911. — 29 сентября. — С. 3.</ref> Ранейшая драўляная агароджа ўвесну 1912 г. была перанесена на хрысціянскія могілкі ў [[Новая Беліца (Гомель)|Новай Беліцы]]<ref>Бульварная ограда // Полесье. — 1912. — 10 апреля. — С. 3.</ref>. Улетку 1911 г. паведамлялася аб усталяванні на бульвары чатырох новых ліхтароў фірмы «Люкс» «на жалезных рэйкавых слупах», коштам па 100 руб. кожны<ref>Новые фонари // Гомельская копейка. — 1911. — 18 июня. — С. 3.</ref>. Гаворка, хутчэй за ўсё, пра так званыя [[газалін]]авыя ліхтары. У сувязі са святкаваннем 100-годдзя [[Вайна 1812 года|вайны 1812 г.]] адмысловая камісія пад старшынствам гарадскога галавы [[Іпаліт Вікенцьевіч Дамброўскі|І. В. Дамброўскага]] ўлетку 1912 г. асобным пунктам вынесла пажаданне ўвекавечыць у Гомелі памяць аб азначанай гістарычнай падзеі праз наданне «вялікаму гарадскому саду» імя расійскага імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] і ўсталяванне яму бюста ў гэтым садзе насупраць [[Вуліца Жаркоўскага (Гомель)|Аптэчнай вуліцы]]<ref>Юбилей Отечественной войны 1812 г. в Гомеле // Полесье. — 1912. — 19 июля. — С. 3.</ref>. Па ўсім відаць, прапанаваная назва так і не прыжылася, а бюст не быў усталяваны. Адсутнасць на тэрыторыі бульвара пэўнай дамінанты (памятнага знака, цікавосткі) паўплывала на безуважнасць да яго аўтараў [[Фатаграфія|фатаграфічных]] [[Паштоўка|паштовак]] пачатку ХХ ст. Напрыклад, сярод сарака паштовак з краявідамі тагачаснага Гомеля, апублікаваных [[Філакартыя|калекцыянерам]] [[Вячаслаў Міхайлавіч Целеш|В. М. Целешам]] няма ніводнай, дзе б непасрэдна быў паказаны бульвар, і толькі на двух ён паказаны ўскосна<ref>Целеш, В. М. Гарады Беларусі на старых паштоўках [Выяўленчы матэрыял] / Вячка Целеш. — Мінск : Беларусь, 2014. — С. 128—142; 131, 140.</ref>. У 1920-я гг. Гарадскі бульвар быў перайменаваны ў Парк Парыжскай Камуны<ref>Гомель и городские поселения Гомельщины: предварительные итоги переписи 1926 года и некоторые данные текущих учетов и обследований / БССР, Гомельское окружное статистическое бюро. — Речица : Тип. Комтреста, 1927. — С. 38.</ref>. У [[1930-я]] гг. — перададзены піянерскай арганізацыі Гомеля і атрымаў назву сквера Юных піянераў ці Піянерскага сквера (парка)<ref name=":5">Гор. Гомель. У сквера Юных пионеров // Рабочий. — 1936. — 22 июля. — С. 4.</ref><ref name=":6">Рогалев, А. Ф. Гомель. Страницы истории, формирование улиц, местные тайны и загадки / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2014. — С. 117.</ref>. Апошняя працягвае бытаваць сярод гамяльчан да нашага часу. На ўваходзе ў сквер былі ўсталяваны гіпсавыя фігуры піянера і піянеркі. У лакацыях сквера сталі сталі праводзіцца мерапрыемствы піянерскай арганізацыі<ref name=":6" /><ref name=":5" />. Мяркуючы па аэрафотаздымках 1930-х гг. і лета 1941 г., сквер на дзве часткі падзяляла дарожка ад вуліцы Савецкай да [[Вуліца Парыжскай Камуны (Гомель)|вуліцы Парыжскай Камуны]]. Большая гушчыня расліннасці назіралася ў паўднёвай частцы сквера. Але і ў паўднёвай, і ў паўночнай частках меліся даволі прыкметныя пляцоўкі, вольныя ад дрэў. На поўдні месціліся круглай формы фантан (або клумба) і будынак з двусхільным дахам<ref>[[c:File:German aerial photography of Gomel, 1941 2.jpg|Нямецкія аэрафотаздымкі Гомеля, 1941 год]].</ref>. Апошні, верагодна, з’яўляўся жылым домам, дзе станам на [[1927]] г. пражывала дзве сям’і, галовы якіх значыліся як «асобы, што жывуць на дзяржаўныя ці грамадскія сродкі»<ref>Гомель и городские поселения Гомельщины: Предварит. итоги переписи 1926 г. и некоторые данные текущ. отчетов и обследований. — Речица, 1927. — С. 6-7.</ref>. Невядома, ці пераймяноўваўся сквер у часы нямецка-фашысцкай акупацыі Гомеля 1941—1943 гг. На адпаведным нямецкім плане назва аб’екта пазначана не была<ref>Малікаў Я., Панкоў Ю. Тапаніміка Гомеля пад час нацысцкай акупацыі // Беларускі гістарычны часопіс. — 2020. — № 7. — Разварот укладкі між стар. 36 і 37.</ref>. Пры гэтым уласна зялёны масіў, нягледзячы на шматлікія руйнаванні наўкол, у [[Вялікая Айчынная вайна|вайну]] захаваўся<ref>Гл. адпаведнае фота 1943 г. у галерэі ніжэй.</ref>. Пасля вайны ў сектары сквера на рагу вуліц [[Савецкая вуліца (Гомель)|Савецкай]] і [[Ірынінская вуліца (Гомель)|Першамайскай]] была ўзведзена манументальная дошка гонару перадавікоў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (архітэктар [[Іван Данілавіч Спірын|І. Д. Спірын]]). Яна ўяўляла сабой простакутную [[Стэла|стэлу]] на высокім [[Падмурак|падмурку]], левая і правая часткі якога мелі выступы, што служылі [[П’едэстал|пастаментам]] для [[Скульптура|скульптур]] працоўных мужчыны і жанчыны адпаведна. Стэлу аздаблялі [[Герб Беларускай ССР|герб БССР]] і тытульны надпіс на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Ніжэй размяшчаліся шыльды з указаннем асоб і арганізацый, якія адзначыліся сваімі высокімі дасягненнямі. На падмурку знаходзілася шыльда з [[Уладзімір Ільіч Ленін|ленінскай]] цытатай на [[Руская мова|рускай мове]]: «Прадукцыйнасць працы, гэта, у апошнім рахунку, самае важнае, самае галоўнае для перамогі новага грамадскага ладу». Перад стэлай мелася клумба з кветкамі<ref>Гомель у фотаілюстрацыях: [Альбом / Рэдкал.: У. А. Кароль (гал. рэд.) інш. — Мінск. : Звязда, 1961. — С. 83 (без пагінацыі). </ref>. У 1983 г. тут з боку вуліцы Савецкай быў усталяваны [[бюст А. А. Грамыкі]] (скульптар [[Іўліян Мітрафанавіч Рукавішнікаў|І. Рукавішнікаў]], архітэктары [[Анатоль Васільевіч Клімачкін|А. Клімачкін]], [[Міхаіл Васільевіч Пасохін|М. Пасохін]])<ref>Громыко А. А. бюст // Гомель. Энциклопедический справочник. — Мінск.: БелСэ, 1991. — С. 201.</ref>, з прычыны чаго ў народзе за скверам замацавалася паралельная назва — сквер Грамыкі. Аднак яе афіцыйнае замацаванне адбылося толькі ў 2009 г. і было прымеркавана стагоддзю з дня нараджэння А. А. Грамыкі<ref name=":0" />. Узвядзенне бюста ў свой час абстаўлялася ў характэрным для савецкай рыторыкі стылі як пашана з боку працоўных Гомельшчыны, што ганарацца сваімі землякамі<ref>Гомель: [альбом / складальнік В. М. Некрашэвіч. — Мінск : Беларусь, 1986. — С. 30.</ref>. == Розныя факты == * У час [[Хваляванні ў Гомелі (1903)|гомельскіх сутыкненняў]] на рэлігійна-нацыянальнай глебе канца жніўня — пачатку верасня [[1903]] г. група [[Антысемітызм|антыяўрэйскіх]] пагромшчыкаў з ліку рабочых узброілася дошкамі, вырванымі з агароджы Гарадскога бульвара. Тут жа адбылася адна з сутычак<ref>Кревер, Б. А. Гомельский процесс : Подробный отчет [сост. Б. А. Кревером по протоколам защитников и отчетам, попадавшимся в журн.: «Право» и «Восход» и в газ.: «Киев. отклики», «Одес. новости», «Рус. сл.», «Новости» и «Правительств. вестн.»] / [Предисл.: М. К.]. — Санкт-Петербург : тип. т-ва «Обществ. польза», 1907. — С. 838, 868.</ref>. * У ліпені 1911 г. гомельская паліцыя затрымала двух 17-гадовых хлапцоў, якія «стралялі на бульвары з [[Рэвальвер|рэвальвераў]]»<ref>Стрельба на бульваре // Гомельская копейка. — 1911. — 4 июля. — С. 3.</ref>. * 16 студзеня 2014 г. 40-гадовы кіроўца [[аўтобус]]а «[[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]]» у раёне сквера імя А. А. Грамыкі выехаў на ходнік, збіўшы 43-гадовую жанчыну, якая сканала на месцы. Прычынай здарэння з боку кіроўцы стаў «упершыню і раптоўна ўзніклы сутаргавы прыступ са стратай прытомнасці, падчас якога мужчына не мог усведамляць фактычны характар і грамадскую небяспеку сваіх дзеянняў і кіраваць імі». Крымінальны пераслед у дачыненні да яго быў па выніках следства спынены<ref>[https://gp.by/novosti/dtp/news33566.html Заворотная, Т. ДТП у сквера имени Громыко: поставлена точка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220626181342/https://gp.by/novosti/dtp/news33566.html |date=26 чэрвеня 2022 }} // Правда. Гомель. Новостной портал, 18.07.2014.</ref>. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="150" caption="Гістарычныя выявы"> Файл:Homiel, Iryninskaja-Prabojnaja. Гомель, Ірынінская-Прабойная (1908).jpg|Кіёск (або вартоўня) каля Гарадскога бульвара, драўляная агароджа (справа), не пазней за 1912 г. Файл:Homiel, Iryninskaja-Prabojnaja, Arłoŭski. Гомель, Ірынінская-Прабойная, Арлоўскі (1911).jpg|Каля Гарадскога бульвара (справа), пачатак ХХ ст. Файл:Homiel, Prabojnaja. Гомель, Прабойная (1901-17).jpg|Перспектыва вуліцы Румянцаўскай пачатку ХХ ст. Гарадскі бульвар — за фронтам забудовы праваруч. Файл:Homiel, Iryninskaja-Prabojnaja, Arłoŭski. Гомель, Ірынінская-Прабойная, Арлоўскі (07.1936).jpg|Пры ўваходе ў сквер Юных піянераў, 1936 г. Файл:Homiel, Prabojnaja. Гомель, Прабойная (1940).jpg|Агароджа Піянерскага сквера збоку Савецкай вуліцы, 1940 г. Файл:Homiel. Гомель (1943) (2).jpg|Гістарычная частка Гомеля з паветра, каля 1943 г. Піянерскі сквер — злева ўверсе. </gallery><gallery mode="packed" heights="150" caption="Сучасныя выявы"> Файл:Сквер А. А. Грамыкі, Гомель, 2009 год.jpg|Восень, 2009 г. Файл:Сквер А. А. Грамыкі, Гомель, 2009 год (2).jpg|Снег на абсечаных дрэвах, 2009 г. </gallery> {{Commonscat|Hramyki garden square, Homieĺ}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Сады і паркі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гомеля]] [[Катэгорыя:Скверы Гомеля]] mit3uh0u5hstj8jhqkktme0dfj3p46u Сілы Абу аль-Фадля аль-Абаса 0 713489 5192062 4770399 2026-09-02T12:49:46Z DBatura 73587 /* Адносіны */ 5192062 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас}} {{Групоўка |назва = Сілы Абу аль-Фадля аль-Абаса |арыгінал = |эмблема = SSI of the Abu al-Fadl al-Abbas Forces.svg.png |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = [[шыіты|шыіцкі]] [[ісламізм]], [[Садрысцкі рух|садрызм]] |дэвіз = |лідары = Шэйх [[Аус аль-Хафаджы]]<br>Шэйх Абу Каміль аль-Ламі<ref name=washingtoninstitute>{{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/iraqi-shiite-foreign-fighters-on-the-rise-again-in-syria|title=Iraqi Shiite Foreign Fighters on the Rise Again in Syria}}</ref> |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = |колькасць = |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]], [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Сілы Абу аль-Фадля аль-Абаса''' ({{lang-ar|قوات أبو الفضل العباس}} ''Quwwat ‘Ābū al-Faḍl al-‘Abbās'') — [[ірак]]скае [[шыіты|шыіцкае]] [[апалчэнне]], сфармаванае ў [[2014]] годзе для барацьбы з [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]. == Кіраўніцтва== Арганізацыю ўзначаліў шэйх [[Аус аль-Хафаджы]], былы паплечнік [[Муктада ас-Садр|Муктады ас-Садра]]. Паміж двума мужчынамі адбыўся канфлікт, паколькі першы выступаў супраць [[іран]]скага ўплыву ў Іраку. Аднак Хафаджы па-ранейшаму прытрымліваўся ідэалогіі Садра. == Адносіны == Групоўка мае цесныя кантакты з [[Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас]], якая змагалася ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскай грамадзянскай вайне]] на баку ўрада [[Башар Асад|Башара Асада]]<ref>{{cite web|url=http://jihadintel.meforum.org/group/130/abu-al-fadl-al-abbas-forces|title=Abu al-Fadl al-Abbas Forces}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newsweek.com/2014/12/05/militias-baghdad-287142.html|title=The Militias of Baghdad|website=Newsweek|date=26 November 2014}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.alsouria.net/content/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%84%D9%86%D8%A7-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9 |title=Archived copy |access-date=23 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012201919/https://www.alsouria.net/content/%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%A8%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%84%D9%86%D8%A7-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%AA%D9%84-%D8%A8%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9 |archive-date=12 кастрычніка 2019 |url-status=dead}}</ref>, і [[Брыгада Імама Алі|Катаіб аль-Імам Алі]]<ref name=washingtoninstitute/>. У лютым 2019 года [[Сілы народнай мабілізацыі]] (СНБ) здзейснілі налёт на базу, якая належала сілам Абу аль-Фадля аль-Абаса. Падчас рэйду лідар групоўкі Аус аль-Хафаджы быў арыштаваны. Як заявілі прадстаўнікі СНБ, аперацыя была здзейснена з-за таго, што групоўка заяўляла пра членства ў народнай мабілізацыі, хоць яна ніколі афіцыйна не рэгістравалася як частка кааліцыі. Па сцвярджэнні саміх байцоў апалчэння, напад СНБ на лагер быў абумоўлены антыіранскімі настроямі ў іх арганiзацыі<ref name="2019 год"/>. == Ідэалогія == Сілы Абу аль-Фадля аль-Абаса выступаюць супраць [[Турцыя|турэцкага]] і іранскага ўплыву ў Іраку<ref name="2019 год">{{Cite web|url=http://www.aymennjawad.org/22523/the-arrest-of-aws-al-khafaji-looking-at-the-abu|title = The Arrest of Aws al-Khafaji: Looking at the Abu al-Fadl al-Abbas Forces}}</ref>. == Гл. таксама== * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] * [[Спецыяльныя групы (Ірак)]] * [[Прыватныя апалчэнні (Ірак)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2014 годзе]] 3w2j1lgm9qfdhcs1rwgu53tfdegk8lx Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам 0 714778 5192068 4797684 2026-09-02T12:53:41Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5192068 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам |арыгінал = |эмблема = Liwa Assad Allah al-Ghalib fi al-Iraq wa al-Sham logo.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас]] |нацыянальнасць = |рэлігія = [[шыізм]] |ідэалогія = [[вілаят аль-факіх]], [[антыамерыканізм]], [[хамейнізм]], [[Садрысцкі рух|садрызм]] |дэвіз = |лідары = Абдала аш-Шайбані<ref name="Iraqi">{{cite web |url=http://uk.businessinsider.com/iran-backed-iraqi-militias-are-pouring-into-syria-2015-10?r=US&IR=T |title=Iran-backed Iraqi militias are pouring into Syria |author=Phillip Smyth |work=Business Insider |date=2 October 2015 |access-date=17 September 2016 |archive-date=9 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171009225131/http://uk.businessinsider.com/iran-backed-iraqi-militias-are-pouring-into-syria-2015-10?r=US&IR=T |url-status=dead }}</ref> |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = |колькасць = |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]], [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам''' ({{lang-ar|قوات اسد الله الغالب في العراق والشام}}) — [[шыіты|шыіцкая]] [[ісламізм|ісламісцкая]] групоўка, якая ўдзельнічала ў канфліктах на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]а. == Гісторыя == Арганізацыя створана ў канцы [[2013]] года як частка сеткі «[[Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас]]»<ref name="Iraqi" /><ref name="iran" /><ref>AFPC (2017) , с. 339.</ref>. З сярэдзіны жніўня пачала актыўна змагацца на баку [[Урад Сірыі|сірыйскага ўрада]] супраць розных [[сірыйская апазіцыя|апазіцыйных груповак]]. Пасля чэрвеня [[2014]] года, калі [[Падзенне Масула (2014)|ІДІЛ захапіла Масул]], яна стварыла сваё іракскае аддзяленне «Катаіб Асад Алах аль-Галіб». Падраздзяленне ўзначаліў Саід Абу Гейт аль-Хасані<ref name="LAFA" /><ref name="Understanding">{{cite web |url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_2.pdf |title=The Shiite Jihad in Syria and Its Regional Effects: Appendix 2. Understanding the Organizations Deployed to Syria |work=The Washington Institute for Near East Policy |author=Phillip Smyth |date=February 2015 |access-date=28 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325074712/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_2.pdf |archive-date=25 сакавіка 2016 |url-status=dead}}</ref>. Пазней паміж ім і цэнтральным кіраўніцтвам паўсталі рознагалоссі, што прывяло да адколу «Катаіб Асад Алах аль-Галіб» ад «Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам» і фарміраванню яе як самастойнай групоўкі<ref name="Kataib">{{cite web |url=http://jihadintel.meforum.org/group/207/kataib-assad-allah-al-ghalib |title=Kata'ib Assad Allah al-Ghalib |work=Jihad Intel |access-date=10 December 2016}}</ref>. == Баявыя дзеянні == Першапачаткова групоўка дзейнічала пераважна ў [[Дамаск (мухафаза)|сірыйскай правінцыі Дамаск]], у прыватнасці ўдзельнічаючы ў [[Наступленне на Дамаск (сакавік—жнівень 2013)|наступленні сакавіка—жніўня 2013 года]]<ref name="Iraqi" />. У пачатку [[2015]] года яе разам з іншымі шыіцкімі апалчэннямі перакінула сілы ў [[Латакія (мухафаза)|правінцыю Латакія]], дзе сілы [[суніты|суніцкіх]] паўстанцаў пагражалі мясцоваму насельніцтву [[алавіты|алавітаў]]<ref name="iran" />. У канцы года групоўка накіравала байцоў у [[Халеб|Алепа]]<ref name="go forth">{{cite web|url=http://jihadology.net/2015/10/30/the-archivist-go-forth-lightly-and-heavily-armed-new-mobilization-calls-by-the-islamic-state-in-aleppo-province/|title=The Archivist: 'Go Forth, Lightly and Heavily Armed': New Mobilization Calls By the Islamic State in Aleppo Province|author=Aaron Y. Zelin|work=Jihadology|date=30 October 2015|access-date=17 September 2016}}</ref> (гл. [[Бітва за Алепа (2012—2016)]]), а ў пачатку [[2016]]-га вярнулася ў сірыйскае прыбярэжнае высакагор’е для падтрымкі [[Наступленне ў Латакіі (2015—2016)|наступальнай аперацыі ўрадавых сіл]]<ref name="askari">{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/quwat-dir-al-amn-al-askari-another-regime-intelligence-militia/|title=Quwat Dir' Al-Amn Al-Askari: A Latakia Military Intelligence Militia|author=Aymenn Jawad Al-Tamimi|work=Syria Comment|date=3 September 2016|access-date=17 September 2016}}</ref>. У сярэдзіне [[2017]] года апалчэнцы прынялі ўдзел у [[Кампанія ў Сірыйскай пустыні (май–ліпень 2017)|кампаніі ў Сірыйскай пустыні (май–ліпень)]], падчас якой яны сутыкнуліся з падтрымоўванымі [[ЗША|Злучанымі Штатамі]] групамі [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]] каля [[Памежны пераход Аль-Валід|памежнага пераходу Аль-Валід]]<ref name="tanf">{{cite web |url=http://www.thebaghdadpost.com/en/story/12043/Who-leads-operates-Iran-militias-in-al-Tanf |title=Who leads, operates Iran militias in al-Tanf? |author=Mostapha Hassan |work=Baghdad Post |date=13 June 2017 |access-date=28 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180711030651/http://www.thebaghdadpost.com/en/story/12043/Who-leads-operates-Iran-militias-in-al-Tanf |archive-date=11 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. == Адносіны == У 2016 годзе «Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам» пачала прадастаўляць [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] [[Брыгада Пустынных Ястрабаў|брыгадзе Пустынных Ястрабаў]]<ref name="hussein">{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/liwa-usud-al-hussein-a-new-militia-in-latakia/|title=Liwa Usud al-Hussein: A New Pro-Assad Militia in Latakia|author=Aymenn Jawad Al-Tamimi|work=Syria Comment|date=19 February 2016|access-date=17 September 2016}}</ref>. Характэрна, што яе кансультанты прынялі ўніформу і знакі адрознення прымаючага боку<ref>{{cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/accepting-regime-forces-in-south-syria-will-only-further-irans-goals |title=Accepting Regime Forces in South Syria Will Only Further Iran's Goals |work=The Washington Institute for Near East Policy|author1=Hanin Ghaddar |author2=Phillip Smyth |date=29 June 2018 |access-date=4 August 2018 }}</ref>. Тым часам іракскія падраздзяленні аб’ядналіся з «Харакат аль-Абдал» і ўсталявалі цесныя сувязі з [[Арганізацыя Бадра|арганізацыяй Бадра]] і «[[Катаіб Саід аш-Шухада]]»<ref name="iran" />. == Ідэалогія == Арганізацыя прытрымліваецца прынцыпаў [[вілаят аль-факіх]]<ref name="iran">{{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/how-iran-is-building-its-syrian-hezbollah|title=How Iran Is Building Its Syrian Hezbollah |author=Phillip Smyth |publisher=The Washington Institute for Near East Policy|date=8 March 2016|access-date=17 September 2016}}</ref>, [[антыамерыканізм]]у<ref name="jihad">{{cite web|url=http://jihadintel.meforum.org/group/109/liwa-assad-allah-al-ghalib |title=Liwa Assad Allah al-Ghalib |author=Aymenn Jawad Al-Tamimi|work=Jihad Intel|access-date=17 September 2016}}</ref>, [[хамейнізм]]у<ref name="LAFA">{{cite web |url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_3.pdf |title=The Shiite Jihad in Syria and Its Regional Effects: Appendix 3. The LAFA Network of Organizations |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |author=Phillip Smyth |date=February 2015 |access-date=28 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011070643/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PF138Appendices/PF138_Appendix_3.pdf |archive-date=11 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref> і [[Садрысцкі рух|садрызм]]у<ref name="LAFA"/>. == Гл. таксама== * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] * [[Спіс узброеных груп-удзельнікаў грамадзянскай вайны ў Сірыі]] {{Зноскі}} == Літаратура == *{{cite book |author=AFPC |title= The World Almanac of Islamism 2017 |date= 2017 |publisher= Rowman & Littlefield |location= Lanham, Maryland; London; New York City |isbn= 978-1442273443 }} *{{cite book |last= Martin |first= Kevin W. |chapter=Syria and Iraq. ISIS and Other Actors in Historical Context |editor1=Feisal al-Istrabadi |editor-link=Feisal al-Istrabadi |editor2=Sumit Ganguly |editor2-link=Sumit Ganguly |title=The Future of ISIS: Regional and International Implications |url= https://books.google.com/books?id=ALpkDgAAQBAJ |date=2018 |publisher=Brookings Institution |location=Washington, D.C. |isbn= 978-0815732167 |pages=89–118}} [[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2013 годзе]] kyuo0ekc1rs5sd0ng1tdiypfq72p1x0 Сяргей Васілевіч Бесараб 0 720154 5192210 5160841 2026-09-02T21:44:37Z 5192210 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg | suppressfields = father mother }} '''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}</ref>, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}</ref>. Не мае навуковай ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref> у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка<ref name=":30">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив — Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}</ref>. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі<ref name=":32">Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3</ref>. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])<ref name=":33">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}</ref>. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)<ref>{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}</ref><ref name=":22" />. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])<ref name=":20">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}</ref>, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны. [[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]] == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9</ref>. Аўтар больш за 50 навуковых прац<ref>[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}</ref>, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}</ref>. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі<ref name=":13">{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}</ref>, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref name=":3">Веды, 2011, № 24, с.3</ref>. У 2016 годзе заняў 1-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}</ref> ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>Навука, 2016, № 16, с.2</ref>. З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)<ref>{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}</ref>. Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах<ref>{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}</ref>. Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]<ref>{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}</ref><ref>{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}</ref><ref>[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2</ref> (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820</ref>. === Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі === Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў<ref name=":1">{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}</ref>. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}</ref> за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў. [[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў "Вялікі Воз"]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref>]] Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}</ref>. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}</ref>, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}</ref>. Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]<ref>{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}</ref> (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}</ref> за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}</ref> У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}</ref>. Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}</ref>, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}</ref>. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}</ref>, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}</ref>. У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}</ref>. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі. У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}</ref> У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}</ref> і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй<ref name=":28">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}</ref>. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]<ref name=":17">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}</ref>. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі<ref name=":15" />. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]<ref name=":28" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет "полным абсурдом".}}</ref>. [[Файл:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 03.jpg|міні|Сяргей Бесараб выступае на [[TEDxUlicaMińska]] (2026)]] У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422140641/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-04-22|access-date=2026-04-22}}</ref>. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык<ref name=":34">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt43638056|title=You are radioactive. And that's great news {{!}} Siarhei Besarab {{!}} TEDxUlicaMinska|website=www.imdb.com|access-date=2026-07-03}}</ref>. ==== Тэлеграм-канал ==== [[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]] У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}</ref>, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>. За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref>. Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал "Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика" — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}</ref> і, такім чынам з’яўляецца<ref name=":17" /> буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва). == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}</ref>. У адказ на звальненне з працы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}</ref> стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]<ref name=":8">{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}</ref>. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот<ref>{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}</ref> беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне<ref name=":8" />. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}</ref>. Пазней Бесараб прааналізаваў<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}</ref> даныя грамадзян са спісу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}</ref> «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»<ref name=":9">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}} </ref> і «партрэт беларускага экстрэміста»<ref name=":11">[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title="Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли"Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref>. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»<ref name=":4">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}</ref>. У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд "СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}</ref> і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}</ref>. У адказ на заявы<ref name=":23">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}</ref> пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}</ref> каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі<ref name=":20" />. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>. Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}</ref>, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў<ref name=":4" />, да існых праблем беларускай навукі<ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}</ref><ref name=":16">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}</ref><ref name=":27">{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}</ref> і магчымых варыянтаў іх вырашэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для "Беларуси в эпоху перемен"|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}</ref>. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]]. У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref>, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}</ref>. У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў<ref name=":18">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}</ref><ref name=":19" />. У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref> і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for "espionage"|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref>, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}</ref>. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі<ref name=":29" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок<ref name=":31">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы<ref name=":31" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. ==== Крытыка праекта пахавання ядзерных адкідаў ==== У незалежных медыя Бесараб здабыў рэпутацыю навукоўца, вядомага крытычным аналізам стану дзяржаўнай радыяцыйнай бяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-05-15}}</ref>. У 2025—2026 гадах ён сістэматычна выступаў у беларускіх і міжнародных СМІ («Радыё Свабода», «Deutsche Welle», «Медыязона» і інш.) як адзін з асноўных публічных крытыкаў дзеянняў уладаў па стварэнні [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў|Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адкідаў ад БелАЭС]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04|quote=Радыяцыйны хімік Сяргей Бесараб, вядомы крытык праектных уразлівасцяў Беларускай АЭС і Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адходаў, прааналізаваў матэрыял і сфармуляваў як мінімум 12 заўваг да зместу справаздачы.}}</ref>. Навуковец неаднаразова звяртаў увагу на экалагічную небяспеку праекта: ён крытыкаваў выбар таннага прыпаверхневага тыпу сховішча і ўказваў на сур'ёзныя гідралагічныя рызыкі (у тым ліку патэнцыйнае трансмежнае забруджванне грунтовых вод радыеактыўнымі ізатопамі з-за карозіі кантэйнераў) для ўсіх прапанаваных уладамі лакацый, уключаючы Астравецкі раён, усход Мсціслаўшчыны і зону адчужэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/gde-v-belarusi-postroat-adernyj-mogilnik/a-76609727|title=Где в Беларуси построят ядерный могильник?|website=dw.com|access-date=2026-05-15}}</ref>. Акрамя тэхнічнай экспертызы, Бесараб (супольна з ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]» і выданнем «[[Флагшток (СМІ)|Флагшток]]») праводзіў аналіз кадравага складу дзяржпрадпрыемства «БелРАА», якое прызначана ўрадам кіраваць ядзерным могільнікам. Вучоны раскрытыкаваў такі падыход дзяржавы да фарміравання кіраўніцтва на высокатэхналагічным радыяцыйным аб'екце, падкрэсліўшы крытычную адсутнасць у штаце профільных інжынераў-атамшчыкаў і перавагу людзей без досведу (уключаючы былых супрацоўнікаў КДБ і КДК). Паводле хіміка, такая стратэгія прызначэнняў на падставе палітычнай лаяльнасці стварае дадатковыя і непазбежныя пагрозы экалагічнай бяспецы не толькі ўнутры Беларусі, але і для краін-суседзяў<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-28|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|access-date=2026-05-15}}</ref>. Пазней, у жніўні 2026 года Бесараб выступіў суаўтарам незалежнай экспертнай справаздачы па ацэнцы праектнай дакументацыі магільніка (АУНА) разам з міжнароднай групай навукоўцаў — арганізацыяй «Экадом», амерыканскай Solutions for Resilient Communities Inc. і расійскім фізікам Андрэем Ажароўскім.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=ZB|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Палітычны пераслед == У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі<ref name=":13" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}</ref> і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}</ref>. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}</ref>. За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}</ref>, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}</ref>. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}</ref>) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь<ref name=":8" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}</ref> і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]<ref name=":20" />. == Дадаткова == [[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]] Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў<ref>{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}</ref>. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем<ref name=":30" />, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}</ref>. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]]. Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба. Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}</ref>, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}</ref>, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}</ref> У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}</ref>, названы ў гонар Сяргея Бесараба<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}</ref> == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}} <blockquote>За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}</blockquote> * Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»<ref name=":15">{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7 === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45 * Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25 * Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27 * Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48 * Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019 * Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}} * Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}} === Выбраныя патэнты на вынаходствы === * Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013. * Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013 * Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015 * Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016 * Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018 * Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018 * Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019 === Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы === * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}} * {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}} * {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}} * {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}} * {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}} * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016 * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019 * {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}} * Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001 == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023. * [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025. * https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам * [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ * [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации * https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] [[Катэгорыя:Футуролагі]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] cig3u8t5d1286gdkxsk1j01qt1je49k 5192297 5192210 2026-09-03T08:30:20Z 5192297 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg | suppressfields = father mother }} '''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}</ref>, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}</ref>. Не мае навуковай ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref> у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка<ref name=":30">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив — Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}</ref>. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі<ref name=":32">Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3</ref>. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])<ref name=":33">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}</ref>. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)<ref>{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}</ref><ref name=":22" />. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])<ref name=":20">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}</ref>, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны. [[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]] == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9</ref>. Аўтар больш за 50 навуковых прац<ref>[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}</ref>, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}</ref>. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі<ref name=":13">{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}</ref>, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref name=":3">Веды, 2011, № 24, с.3</ref>. У 2016 годзе заняў 1-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}</ref> ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>Навука, 2016, № 16, с.2</ref>. З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)<ref>{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}</ref>. Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах<ref>{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}</ref>. Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]<ref>{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}</ref><ref>{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}</ref><ref>[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2</ref> (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820</ref>. === Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі === Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў<ref name=":1">{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}</ref>. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}</ref> за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў. [[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў "Вялікі Воз"]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref>]] Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}</ref>. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}</ref>, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}</ref>. Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]<ref>{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}</ref> (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}</ref> за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}</ref> У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}</ref>. Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}</ref>, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}</ref>. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}</ref>, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}</ref>. У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}</ref>. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі. У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}</ref> У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}</ref> і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй<ref name=":28">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}</ref>. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]<ref name=":17">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}</ref>. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі<ref name=":15" />. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]<ref name=":28" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет "полным абсурдом".}}</ref>. [[Файл:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 03.jpg|міні|Сяргей Бесараб выступае на [[TEDxUlicaMińska]] (2026)]] У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422140641/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-04-22|access-date=2026-04-22}}</ref>. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык<ref name=":34">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt43638056|title=You are radioactive. And that's great news {{!}} Siarhei Besarab {{!}} TEDxUlicaMinska|website=www.imdb.com|access-date=2026-07-03}}</ref>. ==== Тэлеграм-канал ==== [[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]] У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}</ref>, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>. За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref>. Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал "Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика" — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}</ref> і, такім чынам з’яўляецца<ref name=":17" /> буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва). == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}</ref>. У адказ на звальненне з працы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}</ref> стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]<ref name=":8">{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}</ref>. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот<ref>{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}</ref> беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне<ref name=":8" />. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}</ref>. Пазней Бесараб прааналізаваў<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}</ref> даныя грамадзян са спісу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}</ref> «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»<ref name=":9">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}} </ref> і «партрэт беларускага экстрэміста»<ref name=":11">[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title="Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли"Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref>. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»<ref name=":4">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}</ref>. У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд "СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}</ref> і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}</ref>. У адказ на заявы<ref name=":23">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}</ref> пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}</ref> каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі<ref name=":20" />. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>. Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}</ref>, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў<ref name=":4" />, да існых праблем беларускай навукі<ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}</ref><ref name=":16">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}</ref><ref name=":27">{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}</ref> і магчымых варыянтаў іх вырашэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для "Беларуси в эпоху перемен"|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}</ref>. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]]. У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref>, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}</ref>. У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў<ref name=":18">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}</ref><ref name=":19" />. У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref> і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for "espionage"|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref>, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}</ref>. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі<ref name=":29" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок<ref name=":31">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы<ref name=":31" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. ==== Крытыка праекта пахавання ядзерных адкідаў ==== У незалежных медыя Бесараб здабыў рэпутацыю навукоўца, вядомага крытычным аналізам стану дзяржаўнай радыяцыйнай бяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-05-15}}</ref>. У 2025—2026 гадах ён сістэматычна выступаў у беларускіх і міжнародных СМІ («Радыё Свабода», «Deutsche Welle», «Медыязона» і інш.) як адзін з асноўных публічных крытыкаў дзеянняў уладаў па стварэнні [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў|Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адкідаў ад БелАЭС]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04|quote=Радыяцыйны хімік Сяргей Бесараб, вядомы крытык праектных уразлівасцяў Беларускай АЭС і Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адходаў, прааналізаваў матэрыял і сфармуляваў як мінімум 12 заўваг да зместу справаздачы.}}</ref>. Навуковец неаднаразова звяртаў увагу на экалагічную небяспеку праекта: ён крытыкаваў выбар таннага прыпаверхневага тыпу сховішча і ўказваў на сур'ёзныя гідралагічныя рызыкі (у тым ліку патэнцыйнае трансмежнае забруджванне грунтовых вод радыеактыўнымі ізатопамі з-за карозіі кантэйнераў) для ўсіх прапанаваных уладамі лакацый, уключаючы Астравецкі раён, усход Мсціслаўшчыны і зону адчужэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/gde-v-belarusi-postroat-adernyj-mogilnik/a-76609727|title=Где в Беларуси построят ядерный могильник?|website=dw.com|access-date=2026-05-15}}</ref>. Акрамя тэхнічнай экспертызы, Бесараб (супольна з ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]» і выданнем «[[Флагшток (СМІ)|Флагшток]]») праводзіў аналіз кадравага складу дзяржпрадпрыемства «БелРАА», якое прызначана ўрадам кіраваць ядзерным могільнікам. Вучоны раскрытыкаваў такі падыход дзяржавы да фарміравання кіраўніцтва на высокатэхналагічным радыяцыйным аб'екце, падкрэсліўшы крытычную адсутнасць у штаце профільных інжынераў-атамшчыкаў і перавагу людзей без досведу (уключаючы былых супрацоўнікаў КДБ і КДК). Паводле хіміка, такая стратэгія прызначэнняў на падставе палітычнай лаяльнасці стварае дадатковыя і непазбежныя пагрозы экалагічнай бяспецы не толькі ўнутры Беларусі, але і для краін-суседзяў<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-28|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|access-date=2026-05-15}}</ref>. Пазней, у жніўні 2026 года Бесараб выступіў суаўтарам незалежнай экспертнай справаздачы па ацэнцы праектнай дакументацыі магільніка (АУНА) разам з міжнароднай групай навукоўцаў — арганізацыяй «Экадом», амерыканскай Solutions for Resilient Communities Inc. і расійскім фізікам Андрэем Ажароўскім.Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій і ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны <ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=ZB|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Палітычны пераслед == У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі<ref name=":13" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}</ref> і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}</ref>. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}</ref>. За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}</ref>, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}</ref>. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}</ref>) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь<ref name=":8" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}</ref> і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]<ref name=":20" />. == Дадаткова == [[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]] Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў<ref>{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}</ref>. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем<ref name=":30" />, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}</ref>. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]]. Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба. Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}</ref>, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}</ref>, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}</ref> У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}</ref>, названы ў гонар Сяргея Бесараба<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}</ref> == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}} <blockquote>За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}</blockquote> * Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»<ref name=":15">{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7 === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45 * Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25 * Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27 * Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48 * Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019 * Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}} * Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}} === Выбраныя патэнты на вынаходствы === * Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013. * Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013 * Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015 * Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016 * Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018 * Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018 * Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019 === Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы === * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}} * {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}} * {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}} * {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}} * {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}} * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016 * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019 * {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}} * Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001 == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023. * [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025. * https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам * [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ * [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации * https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] [[Катэгорыя:Футуролагі]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] tkhd0j6k16jcvoqmkkmweorxzski84l Серафім Міхайлавіч Лебедзеў 0 728508 5192317 4575030 2026-09-03T09:40:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192317 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лебедзеў}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Серафім Міхайлавіч Лебедзеў''' ({{ДН|2|1|1904}}, [[Міхайлаў (горад)|Міхайлаў]], [[Разанская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{Датасмерці|30|4|1988}}, [[Гомель]]<ref name=":0">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93311672/ Лебедев Серафим Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221225161854/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93311672/ |date=25 снежня 2022 }} (Сведения о личном составе, 1927; Документы о награждении, 1985) // Память народа 1941-1945.</ref><ref name=":1">[https://mitzvatemet.com/ru/burial113528 Лебедев Серафим Михайлович 1904-1988] // Мицват эмет — уход за еврейскими захоронениями. Дата смерці ўказана паводле здымку надмагільнага помніка.</ref>) — беларускі савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч, публіцыст. == Біяграфія == Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] з 1927 г.<ref name=":2">[http://www.knowbysight.info/LLL/14816.asp Лебедев Серафим Михайлович] [жыццёвыя вехі] // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898-1991.</ref> У верасні таго ж года прызваны на службу ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]]<ref name=":0" />. Станам на 1941 г. (да ліпеня?) займаў пасаду 1-га сакратара Савецкага раённага камітэта [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] ([[Беласток]])<ref name=":2" />. Ва ўзнагародных дакументах 1943 г. пазначаны як сакратар Беластоцкага гаррайкама КП(б)Б<ref name=":3" />. На пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]  ў ліпені-жніўні 1941 г. — [[Старшыня Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта|старшыня Выканаўчага камітэта Гомельскага гарадскога Савета]]<ref name=":2" />. Вядома пра яго ўдзел ў арганізацыі эвакуацыі гісторыка-культурных каштоўнасцей з [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|гомельскага музея]]. З дапамогай камсамольцаў-энтузіястаў пад яго кіраўніцтвам на вакзал для адпраўкі ў савецкі тыл была дастаўлена 500-кілаграмовая бронзавая статуя багіні міру — скульптура ХІХ ст., якая першапачаткова знаходзілася на магіле [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцава]]<ref>[https://gp.by/novosti/kultura/news36976.html Литвинова, Т. Символ мира, пострадавший от войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221225161532/https://gp.by/novosti/kultura/news36976.html |date=25 снежня 2022 }} // Правда Гомель. Новостной портал. — 24.12.2014.</ref> З лютага 1942 г. працаваў па асаблівых даручэннях пры Ваенным Савеце 3-й ударнай арміі. З красавіка таго ж года — адказны арганізатар ЦК КП(б) пры Паўночна-Заходняй групе. Займаўся пашырэннем літаратуры у тыле праціўніка. Праводзіў работу па здабычы зброі і боепрыпасаў для [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскіх атрадаў]] Беларусі<ref name=":3">[https://partizany.by/partisans/25720/ Лебедев Серафим Михайлович] [Узнагародныя лісты, 1943] // Партизаны Беларуси.</ref>. З красавіка 1943 г. працаваў у аператыўным аддзеле [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускага штаба партызанскага руху]], займаўся пытаннямі партызанскага руху па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], спрыяў арганізацыі баявой антынацысцкай дзейнасці на Гомельшчыне<ref name=":3" />. Пасля вызвалення Гомеля ад нямецкіх нацысцкіх захопнікаў займаў пасаду намесніка [[Старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта|старшыні Выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета]] (лістапад 1943 — 1946 год). Паралельна з лістапада 1943 па студзень 1944 года выконваў абавязкі старшыні Выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета<ref name=":2" />. Станам на верасень 1945 г. быў загадачыкам Бюро пры тым жа выканкаме<ref name=":4">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1561140300/ Лебедев Серафим Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221225161526/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1561140300/ |date=25 снежня 2022 }} (Документы о награждении, 14.09.1945) // Память народа 1941-1945.</ref>.           З сакавіка 1953 па кастрычнік 1959 года знаходзіўся на пасадзе старшыні Выканаўчага камітэта Гомельскага гарадскога Савета<ref name=":2" />. Памёр у 1988 г. Пахаваны на [[Асаўцы (могілкі)|могілках «Асаўцы»]] ў Гомелі<ref name=":1" />. == Узнагароды == С. М. Лебедзеў узнагароджаны<ref name=":2" /><ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1535591896/ Лебедев Серафим Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221225161530/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1535591896/ |date=25 снежня 2022 }} (Документы о награждении, 10.09.1945) // Память народа 1941-1945.</ref><ref name=":3" />: * двойчы [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Ордэнам Чырвонай Зоркі]] * [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэнам Чырвонага Сцяга]] * [[Медаль «За баявыя заслугі»|Медалём «За баявыя заслугі»]] * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэнам «Айчыннай вайны»]] 1 ступені == Кнігі == * Гомель: Краткий историко-экономический очерк (Мінск, 1-е выд.: 1957; 2-е выд.: 1962) * Опыт жилищного строительства методом народной стройки (город Гомель) / супольна з [[Вячаслаў Барысавіч Іваноў|В. Б. Івановым]] (Мінск, 1958) * Партийная библиотека (Масква, 1973) * Из опыта работы школ молодого лектора при правлении Гомельской областной организации Общества «Знание» (Мінск, 1964) * Наш край вчера, сегодня, завтра (Материал в помощь лекторам, докладчикам) (Гомель, 1976) == Зноскі == {{reflist}} {{Старшыні Гомельскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лебедзеў Серафім Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта]] km0vmljf5b0gunhx9ftw8t5ew8tl4tm Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка 4 729024 5192295 5188544 2026-09-03T08:27:34Z M.L.Bot 261 /* Алесандр Бусел */ новы запыт 5192295 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Алесандр Бусел == Прапаную надаць {{У|Алесандр Бусел}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Як выключна мне здаецца, троху арыгінальная арфаграфія, але ў межах разумнага кампрамісу. Улічваючы, што часта перапрацоўваў, ачалавечвае, грубыя машынныя пераклады, то толькі пашана, а змястоўна ўнёсак не вымагае нагляду. Не ўпэўнены (бо не знайшоў), але ўліковы запіс можа быць рэінкарнацыяй даўнейшага, з адной-двума літарамі адрозным імем, унёсак з якога быў ідэнтычны. -- == АлесьНавіцкі90 == {{закрыта}} Прананую надаць {{у|АлесьНавіцкі90}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Тэхнічныя пытанні бываюць, але ўнёсак вельмі пазітыўны і нагляду абсалютна не вымагае. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 26 жніўня 2026 (+03) :Дзякуй. Буду імкнуцца адпавядаць чаканням - незалежна ад рашэння супольнасці) У тэхнічных момантах заўсёды раюся з больш дасведчанымі калегамі. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 14:19, 27 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уклад адпавядае крытэрыям. Сцяг выдадзены. {{u|АлесьНавіцкі90}}, вы ўсё робіце правільна, але я ўсё роўна раю пачытаць [[ВП:Догляд]]. Яно карысна будзе :) --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:33, 27 жніўня 2026 (+03) == Dzejka == {{закрыта}} Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Ciepiersia == {{закрыта}} Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Autumndancer == {{Закрыта}} Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03) :Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03) :{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] == {{закрыта}} Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу "Юнасць", яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03) :Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] == {{закрыта}} Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03) :{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03) ::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03) :::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03) : {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03) : Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03) == [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == {{закрыта}} На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&diff=prev&oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам "тэрмінаў даўніны", а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03) ::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03) : Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03) ::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле "Запыты да адміністратараў": ::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? ::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. ::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03) :Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў "правіць смела": пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул "''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России" (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула "Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры"). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў "''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''"). У іншых месцах ён проста прыдумляў "цытаты" пра "жыдоў-кравапіўцаў" і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле "Беларуская карчма", там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03) :Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)). Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»! Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул. І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар. У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі. Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03) : Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03) :Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне "салідным", хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03) Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў. [[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі. [[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]». Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым <s>удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —</s> з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула. Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы. Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: # Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі. # У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай. # Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі. <s># Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.</s> Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. <s>Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.</s> Выдаленыя часткі артыкула<s>, падмацаваныя</s> з аўтарытэтнымі крыніцамі<s>,</s> мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03) :Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ "лаўка" замест "крамы", я выправіў, бо "лавка", а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) :Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО "цытат", якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых "са столі", а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і "прапіхнуць" у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе "корчмы і шынкі"). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў "смеццевым", а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03) :: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03) :::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле "Беларуская карчма". Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза "(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай)," якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03) ::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03) : Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03) : І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03) : Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03) ::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова "не для выдачы". Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03) ::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03) : Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03) ::Так, нам, "яўрэям", гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, "яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем". Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра "нецікава". Матывацыя была наступная: "Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі". То бок пытанне стаяла не "цікава/нецікава", а "пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму". Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: "звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі". [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03) : Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать». :: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03) ::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула "Беларуская карчма" Ohlumon у "маскоўскую ленінку" (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03) : У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03) ::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць "яўрэйскае лобі", "(жыда)масонаў" і "антыславянскую змову" у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях "Пратаколы сіёнскіх мудрацоў" і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03) : Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03) :: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03) ::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon "цытуе" яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03) == [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :Можа, будуць прыклады, што менавіта названа "падлогам"? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03) ::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка "падлог крыніц", вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03) ::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы ("Kamoja, Ad[utiškis]."). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]] pkas3ykutexjbxx2ry9zo7jz0nxdlua Удзельнік:Siarhei V 2 730234 5192230 5191957 2026-09-02T23:11:50Z Siarhei V 122587 5192230 wikitext text/x-wiki '''Выбраны уклад''' '''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] | [[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»]] ⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] | [[Анатоль Давыдавіч Зімон]] | [[Гадусол]] 🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]] 📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] | [[Імігрант (фільм)]] | [[Іктынеа II]] | [[Flipper Zero]] | [[Flipper One]] 📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] | [[LookByMedia]] | [[Жак Ружэры]] | [[Венсан Кальбо]] | [[Грэйдан Сандэрс]] | [[Ванда Тэлакоўская]] ⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]] | [[Белыя халаты]] {| | |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}} |{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}} |- | |{{Userbox | border-c = #191970 | border-s = 1 | id-c = #000000 | id-s = 14 | id-fc = black | info-c = #000000 | info-s = 8 | info-fc = #FFFFFF | id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] | info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} | float = left }} |{{userbox | border-c = #000000 | id = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]] | id-c = #FFFFFF | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = {{{5|{{{id-s|14}}}}}} | info = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''. | info-c = #FFFFFF | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} }} |- | |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |{{Userbox/занадта мала}} |- | |{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}} |{{userbox | border-c = #C8A2C8 | id = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]] | id-c = #FFFFFF | info = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].''' | info-c = white | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | info-op = text-align:center; | usercategory = <includeonly>Wikipedians interested in philosophy</includeonly> | nocat = {{{nocat|}}} }} |- | |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |{{Userbox | border-c = #000000 | id = [[File:Von Koch curve.gif|60px]] | id-c = #ffffff | info = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]]. | info-c = #ffffff | info-fc = #000000 | info-s = 8 | info-a = center }} |- | |{{userbox | border-c = #0000CD | id1 = [[File:Sciences exactes.svg|40px]] | id1-c = #03F | id2 = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]] | id2-c = #03F | info = Гэты удзельнік цікавіцца <br>'''[[Навука|<span style="color:lightgreen;">навукай</span>]]'''. | info-a = center | info-c = #03F | info-fc = white }} |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |- | | | |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]] [[Катэгорыя:User be]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]] ldyuu92hrslx981s59xnqmxuvsgddf6 Святлана Іванаўна Нартава 0 733123 5192102 4826614 2026-09-02T13:53:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192102 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Святлана Іванаўна Нартава''' ([[4 верасня]] [[1932]], [[Бабруйск]] — [[12 снежня]] [[2008]], [[Мінск]]) — беларуская мастачка [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Біяграфія == У 1960 г. закончыла [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя Аляксея Глебава|Мінскае мастацкае вучылішча]] і ў 1966 годзе [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]<ref>{{кніга|аўтар =[[Андрэй Андрэевіч Каляда|Каляда А. А]].|частка = |загаловак = Выпускнікі [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] (1949–2004)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне =|месца ={{Мн.}}|выдавецтва = [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]] |год = 2005 |том = |старонкі = |старонак = 591|серыя = Да 60-годдзя Бел. дзярж. акад. мастацтваў |isbn = 985-6708-11-7|тыраж = 1000}}</ref>. Вучылася ў [[Гаўрыла Вашчанка|Гаўрылы Вашчанкі]], [[Уладзімір Стальмашонак|Уладзіміра Стальмашонка]]. Выкладала ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя Аляксея Глебава|Мінскага мастацкага вучылішча]] (1961—1966). Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1970 г.<ref>{{кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Беларускі саюз мастакоў: Энцыклапедычны даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = аўтар-складальнік [[Барыс Крэпак|Б. А. Крэпак]] і інш.|выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва = ВТАА «Кавалер Паблішерс» |год = 1998 |том = |старонкі = 385 |старонак = 664 |серыя = |isbn = 985-6427-09-6|тыраж = 3000}}</ref> Працавала ў розных відах дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва: [[габелен]], [[мазаіка]], [[кераміка]], [[вітраж]], кніжная графіка і інш. Асноўныя творы: вітражы ў атэлі ў [[Брэст|Брэсце]]; [[мазаіка]] «Таямніцы акіяна» у басейне «Вясёлка»; [[вітраж]]ы «Сувязь часу» для міжгародняй тэлефоннай станцыі; [[зграфіта]] ў кінатэатры «Электрон»; габелен «Вечна жывым прысвячаецца» у Палацы спорту вытворчага аб’яднання «Гарызонт» (усе ў [[Мінск]]у), міні-габелены (аўтарская тэхніка з натуральнага шоўку) — «Месячнае святло», «Жнівеньскае», «Роздум глыбіні», «Імгненне цішыні», «Вясёлка сфер», «Інтэрпрэтацыя жаху 1986 года», «Эстафета» (усе ў сааўтарстве з [[А. Філімонаў|А. Філімонавым]]). Ілюстравала кнігі [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]]<ref>{{кніга |аўтар = [[Ларыса Геніюш]]. |частка = |загаловак = Казкі для Міхаські |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13501 |адказны = мастак Святлана Нартава |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1972 |том = |старонкі = |старонак = 30 |серыя = |isbn = |тыраж = 50000 |archive-date = 25 лютага 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230225101852/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13501 }}</ref>, [[Ніна Мацяш|Ніны Мацяш]]<ref>{{кніга |аўтар = [[Ніна Мацяш]]. |частка = |загаловак = Два браты і сякера: паводле беларускай народнай казкі |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9774 |адказны = мастак Святлана Нартава |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1975 |том = |старонкі = |старонак = 16 |серыя = для дашкольнага ўзросту |isbn = |тыраж = 70000 |archive-date = 25 лютага 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230225101844/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9774 }}</ref>, [[Марк Смагаровіч|Марка Смагаровіча]]<ref>{{кніга|аўтар =[[Марк Смагаровіч]].|частка = |загаловак = Жураўліная труба: паэзія, для малодшага ўзросту. Змест: вершы; паэмы: Хатка наводшыбе; Мацнейшыя за сталь |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Святлана Нартава |выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1968 |том = |старонкі = |старонак = 31 |серыя = |isbn = |тыраж = 8000 }}</ref> і інш.<ref>{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Вясновыя тэлеграмы. Для дзяцей малод.шк.узросту |арыгінал = |спасылка = |адказны = мастак Святлана Нартава |выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі = |старонак = 30 |серыя = |isbn = |тыраж = 6200 }}</ref><ref>{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Лятучае дрэва: Казкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклад з украінскай [[Анатоль Паўлавіч Чаркасаў|А. Чаркасава]]; мастак Святлана Нартава |выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1972 |том = |старонкі = |старонак = 142 |серыя = |isbn = |тыраж = 20000 }}</ref> Жыла ў Мінску. Удзельніца мастацкіх выстаў з 1960. Працы знаходзяцца ў музеі сучаснага мастацтва ў Мінску, фондах Беларускага Саюза Мастакоў. == Бібліяграфія == * {{кніга|аўтар = [[Дзіна Трызна|Трызна Д. С.]]|частка = |загаловак = Беларускія дываны і габелены |арыгінал = |спасылка = |адказны = рэдактар Мая Міхайлаўна Яніцкая |выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1981 |том = |старонкі = |старонак = 126 |серыя = |isbn = |тыраж = 2400 }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Сучасны габелен беларускіх мастакоў : Альбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = Аўтар уступнага артыкула [[Барыс Крэпак]] |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = |год = 1991 |том = |старонкі = |старонак = 33 |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларускі габелен = Белорусский гобелен = Tapestry in Belarus |арыгінал = |спасылка = |адказны = укладальнік [[Людміла Пятруль]]; аўтар уступнага артыкула [[Ларыса Фінкельштэйн]]; пераклад на беларускую мову [[Н. Г. Баранава]]й ; пераклад на англійскую мову [[А. В. Валасач]] |выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 317 |серыя = |isbn = 978-985-01-1153-1 |тыраж = 1000}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3|Нартава Святлана Іванаўна|с=43}} * {{Крыніцы/Памяць/Бабруйск|Родам з Бабруйска|724}} * {{кніга|аўтар =[[Святлана Строгіна|Строгіна, С.]] |частка = |загаловак = Нартава Святлана Іванаўна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Сучаснае выяўленчае мастацтва Магілёўшчыны : зборнік артыкулаў |месца ={{Мн.}}|выдавецтва = Белпринт |год = 2009 |том = |старонкі = 120—121 |старонак = 239 |серыя = |isbn =978-985-459-139-1 |тыраж = 800 }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Художники Советской Белоруссии. Союз художников БССР |арыгінал = |спасылка = |адказны =редакционная коллегия: [[Віктар Вярсоцкі|Версоцкий В. И.]]; [[Мікола Ганчароў|Гончаров Н. И.]]; [[Мікалай Гуціеў|Гутиев Н. Т.]]; [[Ісак Давідовіч|Давидович И. А.]]; [[Арлен Кашкурэвіч|Кашкуревич А. М.]] |выданне = |месца ={{Мн.}}|выдавецтва =[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 1976 |том = |старонкі = 249 |старонак = 400 |серыя = |isbn = |тыраж = 18000}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|135387}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нартава Святлана Іванаўна}} [[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-керамісты Беларусі]] n0b9eee8hpe211hbltoadg6nbqd0ijt Яніна Уладзіміраўна Інкіна 0 743458 5192334 5173517 2026-09-03T10:49:00Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5192334 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Яніна Уладзіміраўна Інкіна''' (нар. {{ДН|16|10|1997}}, [[Жлобін]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР «Гарызонт». Першыя трэнеры — Наталля Сяргееўна Асадчая і [[Марыя Іванаўна Сялюніна]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=14 лістапада 2024 |archive-date=8 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908073744/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Навучалася ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]] і [[Алена Баляславаўна Іваноўская|Алены Баляславаўны Іваноўскай]]. Двойчы выйгравала чэмпіянат Беларусі ў складзе [[Мінск|мінскага]] «[[Гарызонт Мінск|Гарызонта]]» (2020/21, 2021/22). У сезоне 2020/21 стала самым выніковым гульцом каманды, набраўшы 13 ачкоў у сярэднім за матч. У 2021 годзе дапамагла «Гарызонту» ўзяць тытул [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай жаночай лігі]]. У жніўні 2022 года стала першым легіянерам у гісторыі жаночай «Руны» з [[Масква|Масквы]]. У кастрычніку 2024 года вярнулася ў «[[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]». У ліпені 2025 года перайшла ў расійскі клуб [[Енісей (жаночы баскетбольны клуб)|«Енісей» (Краснаярск)]]<ref>[https://basket-enisey.ru/news/?id=5973 Янина Инкина – новый игрок «Енисея»!]</ref>. Выступала ў жаночых зборных Беларусі [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2012—2013), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2013—2015) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2016—2017). У 2017 годзе дэбютавала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. Была ў складзе зборнай на чэмпіянатах Еўропы-2017, 2019 (на пляцоўку не выходзіла) і 2021<ref>[https://web.archive.org/web/20230713074754/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%8F/ Янина Инкина]</ref>. == Кар’ера == * 2013—2015 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2015—2017 — South Plains Lady Texans (Левеленд, ЗША) * 2017—2019 — Little Rock Trojans (Літл-Рок, ЗША) * 2019—2022 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2022—2024 — Руна (Масква, Расія)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7980-igroki-natskomandy-chempiony-zhenskoj-superligi-rossii ИГРОКИ НАЦКОМАНДЫ – ЧЕМПИОНЫ ЖЕНСКОЙ СУПЕРЛИГИ РОССИИ]</ref> * 2024—2025 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2025—2026 — [[Енісей (жаночы баскетбольны клуб)|Енісей (Краснаярск, Расія)]] * з 2026 — Нявіннамыск (Расія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2020/2021|2020/2021]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/158126 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250123070813/https://russiabasket.ru/players/158126 |date=23 студзеня 2025 }} * [https://www.sports.ru/tribuna/blogs/pbcruna/3073604.html «Руна» теперь и в женской в Суперлиге. Что нужно знать о новом проекте клуба?] * [https://www.fiba.basketball/eurobasketwomen/2017/media-guide.pdf FIBA EuroBasket Women 2017] {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Інкіна Яніна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК Руна Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Енісей»]] 1d0q7kubsxodpj17njdqqiuykzk32ke 5192335 5192334 2026-09-03T10:52:15Z Slavazai1973 60865 /* Біяграфія */ 5192335 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Яніна Уладзіміраўна Інкіна''' (нар. {{ДН|16|10|1997}}, [[Жлобін]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР «Гарызонт». Першыя трэнеры — Наталля Сяргееўна Асадчая і [[Марыя Іванаўна Сялюніна]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=14 лістапада 2024 |archive-date=8 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908073744/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Навучалася ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]] і [[Алена Баляславаўна Іваноўская|Алены Баляславаўны Іваноўскай]]. Двойчы выйгравала чэмпіянат Беларусі ў складзе [[Мінск|мінскага]] «[[Гарызонт Мінск|Гарызонта]]» (2020/21, 2021/22). У сезоне 2020/21 стала самым выніковым гульцом каманды, набраўшы 13 ачкоў у сярэднім за матч. У 2021 годзе дапамагла «Гарызонту» ўзяць тытул [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай жаночай лігі]]. У жніўні 2022 года стала першым легіянерам у гісторыі жаночай «Руны» з [[Масква|Масквы]]. У кастрычніку 2024 года вярнулася ў «[[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]». У ліпені 2025 года перайшла ў расійскі клуб [[Енісей (жаночы баскетбольны клуб)|«Енісей» (Краснаярск)]]<ref>[https://basket-enisey.ru/news/?id=5973 Янина Инкина – новый игрок «Енисея»!]</ref>. У ліпені 2026 года перайшла ў расійскі клуб «Нявіннамыск»<ref>[https://vk.ru/wall-75908981_5624 БК «Невинномысск» усиливается тяжелым форвардом Яниной Инкиной!]</ref>. Выступала ў жаночых зборных Беларусі [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2012—2013), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2013—2015) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2016—2017). У 2017 годзе дэбютавала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. Была ў складзе зборнай на чэмпіянатах Еўропы-2017, 2019 (на пляцоўку не выходзіла) і 2021<ref>[https://web.archive.org/web/20230713074754/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%8F/ Янина Инкина]</ref>. == Кар’ера == * 2013—2015 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2015—2017 — South Plains Lady Texans (Левеленд, ЗША) * 2017—2019 — Little Rock Trojans (Літл-Рок, ЗША) * 2019—2022 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2022—2024 — Руна (Масква, Расія)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7980-igroki-natskomandy-chempiony-zhenskoj-superligi-rossii ИГРОКИ НАЦКОМАНДЫ – ЧЕМПИОНЫ ЖЕНСКОЙ СУПЕРЛИГИ РОССИИ]</ref> * 2024—2025 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2025—2026 — [[Енісей (жаночы баскетбольны клуб)|Енісей (Краснаярск, Расія)]] * з 2026 — Нявіннамыск (Расія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2020/2021|2020/2021]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/158126 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250123070813/https://russiabasket.ru/players/158126 |date=23 студзеня 2025 }} * [https://www.sports.ru/tribuna/blogs/pbcruna/3073604.html «Руна» теперь и в женской в Суперлиге. Что нужно знать о новом проекте клуба?] * [https://www.fiba.basketball/eurobasketwomen/2017/media-guide.pdf FIBA EuroBasket Women 2017] {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Інкіна Яніна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК Руна Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Енісей»]] or1jn9ip4dk03pyboehn91am0go5kel Ала Мікалаеўна Мураўская 0 743721 5192329 5037952 2026-09-03T10:37:01Z Slavazai1973 60865 /* Біяграфія */ 5192329 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Ала Мікалаеўна Мураўская''' (нар. {{ДН|22|3|1985}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>[https://sportfpb.by/clubs/minsk/schools/sdyushor-po-basketbolu-ppo-oao-gorizont/ Учреждение «Специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва по баскетболу Единой профсоюзной организации холдинга «Горизонт» Белорусского профессионального союза работников промышленности»]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Навучалася ў СДзЮШАР «Гарызонт» пад кіраўніцтвам [[Андрэй Валер’евіч Ваўлеў|Андрэя Валер’евіча Ваўлева]], за якога пазней выйшла замуж<ref>{{Cite web |url=https://minsknews.by/basketbolnyiy-trener-andrey-vavlev-pobedyi-ne-dolzhnyi-delat-tebya-zanoschivyim/ |title=Баскетбольный тренер Андрей Вавлев: победы не должны делать тебя заносчивым |access-date=9 кастрычніка 2023 |archive-date=20 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220170640/https://minsknews.by/basketbolnyiy-trener-andrey-vavlev-pobedyi-ne-dolzhnyi-delat-tebya-zanoschivyim/ |url-status=dead }}</ref>. Выступала пад яго кіраўніцтвам у клубах РШВСМ-Анега-Гарызонт-2, [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РШВСМ-РВАР]], [[Гарызонт Мінск|РШВСМ-Гарызонт]], [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|«Мінск-2006» / «Цмокі-Мінск» / БК «Мінск»]] і «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]». Таксама выступала за клубы Расіі, Літвы і Латвіі. За [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночую зборную Беларусі]] выступала ў 2004—2005 і 2012—2013 гадах<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0/ |title=Алла Муравская |access-date=16 ліпеня 2023 |archive-date=16 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716125117/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref>. У чэрвені 2012 года ў час матча са зборнай Ізраіля атрымала пашкоджанне і выбыла да канца кваліфікацыйнага адбору чэмпіянату Еўропы-2013<ref>[https://belarus.basketball/news/792-napadayuschaya-nacionalnoy-sbornoy-alla-muravskaya-travmirovana НАПАДАЮЩАЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ СБОРНОЙ АЛЛА МУРАВСКАЯ ПОЛУЧИЛА СЕРЬЕЗНУЮ ТРАВМУ]</ref>. У чэрвені 2013 года згуляла за зборную на чэмпіянаце Еўропы-2013<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/2013-%D1%87%D0%B5/ |title=Чемпионат  Европы  2013  Франция |access-date=9 кастрычніка 2023 |archive-date=10 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010093054/https://bbw-g2n.jimdofree.com/2013-%D1%87%D0%B5/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 годзе завяршыла гульнявую кар’еру<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/3/spasibo-alla Спасибо, Алла!]</ref><ref>[https://dzen.ru/b/ZN9NkJPsqWkiGB0c Баскетбол. Алла Муравская завершила спортивную карьеру]</ref>. == Кар’ера == * 1999—2000 — РШВСМ-Анега-Гарызонт-2 (Мінск) * 2000—2001 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РШВСМ-РВАР (Мінск)]] * 2001—2002 — [[Гарызонт Мінск|РШВСМ-Гарызонт (Мінск)]] * 2002—2004 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-БДАФК (Барысаў)]] * 2004—2005 — Дынама (Маскоўская вобласць, Расія) * 2005—2006 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-БДУФК (Барысаў)]] * 2006—2007 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск-2006]] * 2007 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] * 2007—2009 — Арві (Марыямпале, Літва) * 2009—2011 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] * 2011—2012 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2012 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]]<ref>[https://belarus.basketball/news/690-charikov-vozvraschaetsya-v-osipovichi-17yanv ТРАНСФЕРНЫЙ ПЕРИОД ЧЕМПИОНАТА]</ref> * 2012 — ТТТ (Рыга, Латвія) * 2012—2013 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] * 2013—2014 — ''пропуск сезону'' (''дэкрэтны адпачынак'') * 2014—2022 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2023 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (6): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (7): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Літвы па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Літвы]] (2): [[Чэмпіянат Літвы па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Літвы па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Латвіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Латвіі]] (1): [[Чэмпіянат Латвіі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (5): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019|2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2014/2015|2014/2015]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2015/2016|2015/2016]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2018/2019|2018/2019]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Ala-Murauskaya/79588?Women=1 Порфіль на сайце eurobasket.com] * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/игроки/муравская-а/ Порфіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230716125117/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B0/ |date=16 ліпеня 2023 }} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2013}} {{DEFAULTSORT:Мураўская Ала Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК ТТТ Рыга]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Арві» Марыямпале]] 7efvnxafil5vkpdgdzzvmempihxz8f8 Анастасія Васілеўна Сушчык 0 744023 5192327 5155762 2026-09-03T10:23:38Z Slavazai1973 60865 5192327 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Анастасія Васільеўна Сушчык''' (нар. {{ДН|13|2|1997}}, [[Столін]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>{{Cite web |url=https://chevakatabasket.ru/team/04 |title=Анастасия Сущик |access-date=19 чэрвеня 2025 |archive-date=14 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514182235/https://chevakatabasket.ru/team/04 |url-status=dead }}</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынала займацца баскетболам у Століне. Першы трэнер — Галіна Мікалаеўна Мышапуд. Навучалася ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]] і [[Алена Баляславаўна Іваноўская|Алены Баляславаўны Іваноўскай]]. Першым прафесійным клубам сталі «[[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі]]», куды трапіла ў 2016 годзе адразу ж па сканчэнню навучання ў [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР]]. У 2019 годзе адправілася ў літоўскі «Шаўляй». У жніўні 2022 года падпісала кантракт з расійскай «Волагда-Чэвакатай»<ref>[https://vologda.bezformata.com/listnews/chevakatu-prishla-miniatyurnaya-zashitnitca/108249834/ В «Чевакату» пришла миниатюрная защитница Анастасия Сущик]</ref>, дзе правяла адзін сезон. У жніўні 2023 года перайшла ў маскоўскую «Руну»<ref>[https://vk.com/wall-158809728_31381 Анастасия Сущик будет выступать за московскую «Руну»!]</ref>. У снежні 2024 года вярнулася ў «Волагду-Чэвакату»<ref>[https://xn--35-dlcmp7ch.xn--p1ai/news/2024/12/03/anastasiya_sushchik_vernulas_v_vologodskuyu_chevakatu_ Анастасия Сущик вернулась в вологодскую «Чевакату»]</ref>. Прызнана лепшай баскетбалісткай Расійскай Суперлігі-2024/25<ref>[https://xn--35-dlcmp7ch.xn--p1ai/news/2025/05/07/igrok_vologodskoy_chevakaty_anastasiya_sushchik_priznana_mvp_superligi_ Игрок вологодской «Чевакаты» Анастасия Сущик признана MVP Суперлиги]</ref><ref>[https://russiabasket.tv/news/43375/anastasiya-sushhik-mvp-plej-off-i-luchshaya-po-dvum-pokazatelyam Анастасия Сущик – MVP плей-офф и лучшая по двум показателям!]</ref>. У ліпені 2025 года перайшла ў клуб «Ніка-Лузалес» (Сыктыўкар)<ref>[https://xn--80adde7arb.xn--p1ai/news/sport/156563/ Экс-игрок вологодской «Чевакаты» Анастасия Сущик продолжит карьеру в Премьер-лиге]</ref>. У жніўні 2026 года зноў вярнулася ў «Волагду-Чэвакату»<ref>[https://xn--35-dlcmp7ch.xn--p1ai/news/2026/08/06/anastasiya_sushchik_vozvrashchaetsya_v_vologodskuyu_chevakatu_ Анастасия Сущик возвращается в вологодскую «Чевакату»]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|зборную U-16]] (2012—2013), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2013—2015) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2016—2017)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B8%D0%BA-%D0%B0/ |title=Анастасия Сущик |access-date=19 ліпеня 2023 |archive-date=19 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719022836/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B8%D0%BA-%D0%B0/ |url-status=dead }}</ref>. У складзе юніёрскай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 стала сярэбранай прызёркай чэмпіянату Еўропы (U-18)-2015 у Мінску<ref>{{Cite web |url=https://minsknews.by/belorusskie-basketbolistki-stali-serebryanyimi-prizerami-molodezhnogo-chempionata-evropyi-3h3/ |title=Белорусские баскетболистки стали серебряными призерами молодежного чемпионата Европы 3х3 |access-date=19 кастрычніка 2023 |archive-date=25 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125020009/https://minsknews.by/belorusskie-basketbolistki-stali-serebryanyimi-prizerami-molodezhnogo-chempionata-evropyi-3h3/ |url-status=dead }}</ref>, у складзе жаночай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 — бронзавай прызёркай [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў-2019]] у Мінску<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/4907-evropejskie-igry-v-minsporta-sostoyalos-chestvovanie-igrokov-i-trenerov-sbornykh-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ЕВРОПЕЙСКИЕ ИГРЫ. В МИНСПОРТА СОСТОЯЛОСЬ ЧЕСТВОВАНИЕ ИГРОКОВ И ТРЕНЕРОВ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. == Кар’ера == * 2013—2016 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2016—2019 — [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2019—2020 — [[Шаўляй (жаночы баскетбольны клуб)|Шаўляй (Літва)]] * 2020—2021 — БДУ-Цмокі (Мінск) * 2021—2022 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2022—2023 — Волагда-Чэваката (Волагда, Расія) * 2023—2024 — Руна (Масква, Расія)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7980-igroki-natskomandy-chempiony-zhenskoj-superligi-rossii ИГРОКИ НАЦКОМАНДЫ – ЧЕМПИОНЫ ЖЕНСКОЙ СУПЕРЛИГИ РОССИИ]</ref> * 2024—2025 — Волагда-Чэваката (Волагда, Расія) * 2025—2026 — Ніка-Лузалес (Сыктыўкар, Расія) * з 2026 — Волагда-Чэваката (Волагда, Расія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расійскай Суперлігі]] (2): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]], [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018|2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2018/2019|2018/2019]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://russiabasket.ru/players/158117 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125015924/https://russiabasket.ru/players/158117 |date=25 студзеня 2025 }} * [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/5384-anastasiya-sushchik-mysl-o-tom-chto-nasha-sbornaya-mozhet-poekhat-na-olimpiadu-stala-bolshim-tolchkom АНАСТАСИЯ СУЩИК: «МЫСЛЬ О ТОМ, ЧТО НАША СБОРНАЯ МОЖЕТ ПОЕХАТЬ НА ОЛИМПИАДУ, СТАЛА БОЛЬШИМ ТОЛЧКОМ»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сушчык Анастасія Васілеўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «БДУ-Цмокі» Мінск]] hr0mr7lanxggggtbey6uheds7nc7gab Марыя Крыжаноўская 0 746081 5192325 5162546 2026-09-03T10:06:59Z Slavazai1973 60865 5192325 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Марыя Юр’еўна Паланевіч''', па нараджэнні '''Крыжаноўская''' (нар. {{ДН|7|4|1999}}, [[Рэчыца]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка рэчыцкай СДзЮШАР № 1. Першы трэнер — Аляксандр Мікалаевіч Верхатураў<ref>{{Cite web |url=https://dneprovec.by/basketball/2022/06/10/35610 |title=Заключительный турнир заслуженного речицкого тренера |access-date=4 жніўня 2025 |archive-date=27 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227065756/https://www.dneprovec.by/basketball/2022/06/10/35610 |url-status=dead }}</ref>. Некалькі гадоў адыграла ў гродзенскай «[[Вікторыя Гродна|Вікторыі]]», потым у «[[Алімпія Гродна|Алімпіі]]». У 2020 годзе пачала гуляць у Расіі, дзе выступала за «Платаў» з [[Новачаркаск]]а, «Юнасць» з [[Пенза|Пензы]] і «Надзежду-2» з Арэнбурга. У ліпені 2023 года падпісала кантракт з [[арэнбург]]скай «[[Надзежда Арэнбург|Надзеждай]]»<ref>[https://ok.ru/minsport56/topic/156601854491636 В составе оренбургской «Надежды» пополнение. Оренбургский баскетбольный клуб подписал контракт с Марией Крыжановской]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|зборную U-16]] (2015), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2016—2017) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2019)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC/ |title=Мария Крыжановская |access-date=13 жніўня 2023 |archive-date=13 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230813055844/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2014—2017 — [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2017—2020 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2020—2021 — Платаў (Новачаркаск, Расія) * 2021—2022 — Юнасць (Пензенская вобласць, Расія) * 2022—2025 — Надзежда-2 (Арэнбург, Расія) * 2023—2026 — [[Надзежда Арэнбург|Надзежда (Арэнбург, Расія)]] * з 2026 — Уладзімірскія львіцы-УлДУ (Уладзімір, Расія)<ref>[https://vk.ru/wall-39592740_31378 Состав «Владимирских львиц» в сезоне 2026/2027]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Расіі]] (1): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Расіі]] (1): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/player/307356?league=women5x5&season=2026 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Maryia-Kryzhanouskaya/341331&Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [http://orenbasket.ru/team/nadezhda/igroki/mariya-kryzhanovskaya Профіль на сайце orenbasket.ru] * [https://www.dneprovec.by/personality/2022/06/24/35755 Баскетбольные традиции Речицы. Мария Крыжановская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230813062253/https://www.dneprovec.by/personality/2022/06/24/35755 |date=13 жніўня 2023 }} * [https://orenburg.bezformata.com/listnews/mariya-krizhanovskaya-igrok-bk-nadezhda/119161115/ Мария Крыжановская-игрок БК «Надежда»] * [https://www.sports.ru/basketball/blogs/3116823.html Мария Крыжановская: «Тренер сказала: «Я сгною тебя, ты никогда не будешь играть в России!»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыжаноўская Марыя}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Платаў» Новачаркаск]] n3800ys2yvns4trznmkpvzi5j83i6dn Максім Іванавіч Лютыч 0 750815 5192322 5165324 2026-09-03T09:51:01Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5192322 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лютыч}} {{Баскетбаліст}} '''Максім Іванавіч Лютыч''' (нар. {{ДН|1|4|1997}}, [[Бяроза (горад)|Бяроза]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Цяжкі форвард / цэнтравы. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>[https://vestitambov.ru/new/bk-tambov-podpisal-bronzovogo-prizjora-evropejskih-igr-maksima-ljutycha/?utm_source=yandex.by&utm_medium=organic&utm_campaign=yandex.by&utm_referrer=yandex.by БК «Тамбов» подписал бронзового призёра Европейских игр Максима Лютыча]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынаў займацца баскетболам у Бярозе. Першы трэнер — Валерый Віктаравіч Трухан. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]] і ў [[Баскетбольны клуб Мешчаракова|БКМ]] пад кіраўніцтвам Сяргея Сяргеевіча Варыводава. У 2015—2020 гадах быў у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], рэзервовую і асноўную каманду. У ліпені 2020 года пакінуў «Цмокаў» і перашоў у яраслаўскі «Буравеснік», але правёў там толькі 6 афіцыйных матчаў. У тым жа годзе далучыўся да клуба «[[Гродна-93]]»<ref>[https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:anO-9CoUpHcJ:https://grodno93.by/novosti/maksim-lyutych-novyj-igrok-grodno-93/&hl=be&gl=pl Максим Лютыч — новый игрок «Гродно-93»]</ref>. У кастрычніку 2023 года перайшоў у магілёўскі «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]»<ref>[http://bcborisfen.by/?p=8536 ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ! ВСТРЕЧАЙТЕ! Новичок рыцарей – тяжёлый форвард Максим ЛЮТЫЧ!]</ref>. У жніўні 2024 года вярнуўся ў [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/news-base/s-vozvrasheniem-maksim-1 С возвращением, Максим!]</ref>. Прызнаны лепшым цэнтравым Кубка Беларусі-2024<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/8208-grodno-93-obladatel-xxviii-betera-kubka-respubliki-belarus ГРОДНО-93 – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVIII BETERA-КУБКА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ]</ref>. У снежні 2024 года перайшоў у расійскі клуб «Металург» (Магнітагорск)<ref>[https://magnitka-sport.ru/blog/basketball/44434-bk-metallurg-podpisal-kontrakt-s-novim-igrokom БК "Металлург" подписал контракт с новым игроком]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2013), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2015), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2016—2017) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (2019—2020) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018<ref>[https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной]</ref>, у складзе мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 — бронзавым прызёрам [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў-2019]] у Мінску<ref>{{Cite web |url=https://www.sportedu.by/student-bgufk-maksim-ljutych-v-sostave-komandy-po-basketbolu-3h3-zavoeval-bronzu-ii-evropejskih-igr/ |title=Студент БГУФК Максим Лютыч в составе команды по баскетболу 3х3 завоевал бронзу II Европейских игр |access-date=16 кастрычніка 2023 |archive-date=5 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905051410/http://www.sportedu.by/student-bgufk-maksim-ljutych-v-sostave-komandy-po-basketbolu-3h3-zavoeval-bronzu-ii-evropejskih-igr/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/4907-evropejskie-igry-v-minsporta-sostoyalos-chestvovanie-igrokov-i-trenerov-sbornykh-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ЕВРОПЕЙСКИЕ ИГРЫ. В МИНСПОРТА СОСТОЯЛОСЬ ЧЕСТВОВАНИЕ ИГРОКОВ И ТРЕНЕРОВ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. У складзе мужчынскай зборнай Беларусі па фіджытал-баскетболе стаў сярэбраным прызёрам Гульняў БРІКС-2024 у Казані<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/8058-igry-briks-sbornaya-belarusi-vitse-chempion-mezhdunarodnykh-sorevnovanij ИГРЫ БРИКС. СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ – ВИЦЕ-ЧЕМПИОН МЕЖДУНАРОДНЫХ СОРЕВНОВАНИЙ]</ref>. == Кар’ера == * 2012—2013 — БКМ (Мінск) * 2013—2014 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|БКМ-РДВАР (Мінск)]] * 2014—2015 — Рубон-2 (Віцебск) * 2014—2015 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] * 2015—2017 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2017—2020 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2017—2020 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2020 — Буравеснік (Яраслаўль, Расія) * 2020—2022 — [[Гродна-93]] * 2022—2023 — Тамбоў (Расія) * 2023—2024 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2024—2026 — Металург (Магнітагорск, Расія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=153201 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Maksim-Liutych/321940 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Лютыч Максім}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Тамбова» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] ahhnt6p7yidsgficfj61cgv68ma1qob Адносіны Беларусі з краінамі Афрыкі 0 752873 5192206 5037354 2026-09-02T20:40:42Z DBatura 73587 /* Дыпламатычныя місіі */ 5192206 wikitext text/x-wiki [[File:Беларуская эканамічная экспансія ў Афрыцы.png|thumb|300px|Эканамічная дзейнасць Беларусі ў Афрыцы.]] [[Рэспубліка Беларусь]] ажыццяўляе палітычнае, эканамічнае, ваеннае супрацоўніцтва з краінамі [[Афрыка|Афрыкі]]. == Гісторыя == === 1990-я і 2000-я === Беларусь самастойна пачала працаваць тут у пачатку 1990-х. Адным з асноўных напрамкаў стаў [[экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|продаж узбраенняў]]. Па выніках 1996—2000 гадоў рэспубліка трапіла ў першую дзясятку сусветных экспарцёраў зброі. Акрамя таго, дзяржава яшчэ з часоў урада [[Вячаслаў Кебіч|Вячаслава Кебіча]] спрабавала стварыць у рэгіёне сумеснае з афрыканцамі прадпрыемства па здабычы карысных выкапняў (напрыклад, у [[Судан]]е і [[Танзанія|Танзаніі]]). Аднак гэта ні да чаго не прывяло{{sfn|Гордзялковский|2023}}. Афрыканскі рэгіён прыцягваў Беларусь у сферах сельскай гаспадаркі і харчавання. Асаблівыя надзеі ўскладаліся на экспарт малочнай і мясной прадукцыі, тым больш што трэба было дыверсіфікаваць рынкі збыту. Як лічыў намеснік міністра замежных спраў Валянцін Рыбакоў, узмацніць эканамічныя пазіцыі рэспублікі на кантыненце магло б пашырэнне там сеткі дыппрадстаўніцтваў{{sfn|Прудников|2017}}. Эканамічныя адносіны Беларусі з афрыканскімі дзяржавамі па выніках 2007 года паказалі найбольшыя тэмпы развіцця сярод іншых кантынентаў. Так, аб’ёмы знешняга гандлю таварамі ўзраслі з 2006 па 2007 на 37,8%. Пры гэтым неабходна адзначыць, што іх рост ажыццяўляўся, перш за ўсё, за кошт росту экспарту, а не імпарту, што спрыяла пастаўленай задачы выхаду з часам на станоўчае гандлёвае сальда ў гандлі Беларусі з краінамі свету. Так, экспарт за 2007 год вырас адразу на 44, 2%, дасягнуўшы лічбы ў 155,4 млн, а імпарт узрос толькі на 22,8%, склаўшы 56,6 млн. Агульны тавараабарот перавысіў 212 млн. Найбуйнейшымі гандлёвымі партнёрамі Беларусі ў Афрыцы па выніках года сталі [[Егіпет]], Судан, [[Марока]], [[ПАР]], [[Гана]], [[Кот-д’Івуар]] і [[Эрытрэя]]<ref>[https://studopedia.ru/9_62115_razvitie-otnosheniy-mezhdu-respublikoy-belarus-i-gosudarstvami-afriki.html Развитие отношений между Республикой Беларусь и государствами Африки]</ref>. === 2010-я === [[File:MAZ-6501 Kipper.JPG|міні|злева|Беларускі грузавік [[МАЗ-6501]] у Гане, 2015 год]] У сярэдзіне 2010-х адной з галоўных надзей Мінска ў рэгіёне стаў Судан. Пастаўкі ў краіну сталі імкліва расці з пачатку дзесяцігоддзя, дасягнуўшы свайго піку ў 2013 годзе ($70,7 млн){{sfn|Гордзялковский|2023}}. У той жа сярэдзіне 2010-х беларускія ўлады ў першы раз паспрабавалі зрабіць стратэгічнай задачай і маштабаваць экспансію айчынных бізнесаў на кантынент. Да гэтага ініцыятыўнасць прыватнікаў абмежавалася адкрыццём даччыных прадпрыемстваў дыстрыбутарам IT-прадуктаў ASBISc Enterprises, пастаўкамі і сэрвісам [[БелАЗ]]аў у [[Замбія|Замбіі]] і [[Намібія|Намібіі]] і з’яўленнем у [[кейптаўн]]скім Mainstream Shopping Centre франчайзінгавай крамы Milavitsa. У [[Александрыя|Александрыі]] створаны зборны пункт з удзелам МТЗ. «[[Белшына]]» засноўвала гандлёвыя і сэрвісныя кампаніі ў Паўднёвай Афрыцы і [[Гана|Гане]]{{sfn|Гордзялковский|2023}}. Аб’ём экспарту па 24 ключавых партнёрах краіны рэгіёну ў лепшыя часы ненашмат перавышаў 300 млн USD, а імпарт за 2011—2016 гады амаль падвоіўся (у 2011-м — 316,7 млн і 106,3 млн USD адпаведна, у 2012-м — 270,4 млн і 133 млн, у 2014-м — 314,5 і 119,4 млн, у 2015-м — 304,9 і 278,6 млн, а ў 2016-м — 226,7 млн і 249,9 млн адпаведна){{sfn|Прудников|2017}}. У 2017 годзе, як адзначылі СМІ, афрыканская тэма ўсё часцей гучала ў прамовах кіраўніка беларускай дзяржавы, які ў пачатку года наведаў Егіпет і Судан. Летам у [[Мінск]]у прайшоў першы беларуска-афрыканскі эканамічны форум. Было падпісана крэдытнае пагадненне, па якім Афрыканскі экспартна-імпартны банк (Афрэксімбанк) выдаў 150 млн долараў на закупку мясцовымі кампаніямі прадукцыі ў рэспубліцы{{Sfn|Витовт|2017}}. Інтэрнэт-газета «Заўтра тваёй краіны», прааналізаваўшы статыстычныя даныя за першае паўгоддзе, у ліку месцаў, куды ''«рыхтуецца экспансія Беларусі»'', назвала [[Нігерыя|Нігерыю]], [[Кенія|Кенію]], [[Ангола|Анголу]] і [[Гвінея-Бісау]]. Галоўны прарыў у гандлёвым дачыненні дадзенага перыяду — [[Зімбабвэ]]. Важную долю ў агульным аб’ёму экспарту на кантынент традыцыйна занялі [[калійныя ўгнаенні]]{{Sfn|Витовт|2017}}. У 2018 годзе месца многіх краін Афрыкі ў геаграфіі знешніх сувязяў Мінска істотна знізілася, паколькі, са слоў палітолага Сяргея Богдана, беларускія дыпламаты крытычна ставіліся да развіцця адносін з рэгіёнам{{sfn|Bogdan|2019|p=89, 95}}. За 11 месяцаў двухбаковы тавараабарот склаў 583,3 млн долараў, знізіўшыся ў параўнанні з аналагічным перыядам 2017 года амаль на 100 млн долараў. Аднак беларускі экспарт на кантынент вырас за гэты перыяд на 13 млн да 345 млн. У цэлым жа Афрыка заняла крыху больш за 1 % ва ўсім экспарце дзяржавы{{Sfn|TUT.BY|2019}}. Больш за ўсё беларускай прадукцыі было адгружана ў краіны [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] — на 167 млн долараў. З іх на Егіпет прыпала 72,5 млн, на Марока — 62,7 млн. На другім месцы [[Заходняя Афрыка|заходнеафрыканскі рэгіён]] — 105,5 млн. Там лідары Кот-д’Івуар, [[Малі]], Нігерыя і [[Сенегал]]. У краіны [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыкі]] было пастаўлена беларускай прадукцыі на 25,3 млн долараў, з іх палова — ва [[Уганда|Уганду]]. Ільвіную долю паставак у [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральную Афрыку]] сфармавалі продажу ў Ангола і [[Камерун]] (26,7 млн з 30 млн). На поўдні галоўным партнёрам стала ПАР (16,5 млн){{sfn|TUT.BY|2019}}. У пераліку беларускіх тавараў, якія прасоўваліся на афрыканскія рынкі, пераважала прамысловая прадукцыя — кар’ерныя самазвалы, грузавікі, трактары, сельгастэхніка, прадукцыя нафтахіміі — шыны і валокны, угнаенні. [[TUT.BY]] паказаў, што спецыфіка работы з кантынентам складаецца ў магчымых праблемах з аплатай пастаўленай прадукцыі. Аднак былі разгледжаны розныя механізмы структуравання здзелак. Сярод такіх — перадача беларускім кампаніям правоў на здабычу карысных выкапняў{{Sfn|TUT.BY|2019}}. У лютым 2018 года [[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]] адкрыў сумеснае зборачнае прадпрыемства ў Егіпце. Партнёрамі выступілі кампанія Helwan Machinery and Equipment Нацыянальнай арганізацыі ваеннай прамысловасці і кампанія International Co. for Industry and Projects. У сваю чаргу [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]] стварыў зборачныя вытворчасці ў [[Алжыр]]ы і Егіпце сумесна з мясцовымі партнёрамі. Яшчэ за некалькі гадоў да гэтага «[[Белспецзнештэхніка]]» і суданскі холдынг «Сафат» стварылі сумеснае прадпрыемства S&B Aviation company па рамонце авіяцыі. У Зімбабвэ створана беларускае геалагаразведачнае прадпрыемства. Акрамя таго, Беларусь распалагала двума радовішчамі золата ў Судане{{Sfn|TUT.BY|2019}}. Аднымі з галоўных куратараў беларускіх праектаў у Афрыцы тых часоў названы [[Віктар Уладзіміравіч Шэйман|Віктар Шэйман]] і [[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман|Аляксандр Зінгман]]{{Sfn|TUT.BY|2019}}. === 2020-я === Расійскае выданне EADaily адзначала, што інтарэс Беларусі да Афрыкі пачаў павялічвацца пасля таго, як у сувязі са [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|жнівеньскімі падзеямі 2020 года]] краіны Захаду ўвялі супраць краіны [[Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі|эканамічныя санкцыі]]<ref name="EADaily">[https://eadaily.com/ru/news/2023/01/30/belorussiya-nachinaet-ekonomicheskuyu-ekspansiyu-v-afrike Белоруссия начинает экономическую экспансию в Африке] // EADaily : интернет-издание. — 30 января 2023</ref>. Аналагічнага меркавання прытрымлівалася эканамічны аглядальнік Ірына Смірнова. Яна дадала, што афрыканскія дзяржавы пажадалі гуляць больш актыўную і значную ролю ў вытворчых ланцужках. У прыватнасці, Беларусь была гатова прапанаваць сумесныя вытворчасці па сваіх тэхналогіях і ўзорах, узвядзенне прамысловых і сельскагаспадарчых аб’ектаў{{Sfn|Смирнова|2021}}. Афрыканскі кантынент з’яўляецца сусветным лідарам па тэмпах росту спажывання, таксама дырэктар [[Інстытут Афрыкі РАН|Інстытута Афрыкі РАН]] [[Ірына Алегаўна Абрамава|Ірына Абрамава]] ў 2021 годзе выказала меркаванне, што ў найбліжэйшыя 15—20 гадоў менавіта гэты рэгіён будзе вызначаць дэмаграфічную карціну свету, істотна ўплываць на маштабы сусветнага спажывецкага попыту. Абгрунтаваны і палітычны інтарэс, бо афрыканскія краіны складаюць 25 % галасоў у [[ААН]]{{Sfn|Смирнова|2021}}. Да пачатку 2020-х кіраўнік кампаніі Aftrade Зінгман актывізаваў дзейнасць у [[Зімбабвэ]] і суседніх краінах — [[Замбія|Замбіі]] і ДР Конга. Зімбабвэ стала адным з плацдармаў гандлёвай і інвестыцыйнай экспансіі Беларусі ў Афрыцы. У пачатку 2021 года бізнесмен апынуўся ў цэнтры міжнароднага скандалу, разам з топ-мэнэджарам Aftrade і іншымі бізнесоўцамі быў затрыманы і некалькі дзён правёў у кангалезскай турме{{sfn|Гордзялковский|2023}}. У маі 2021 года ў Мінску прайшоў другі беларуска-афрыканскі эканамічны форум. За папярэднія тры гады аб’ём узаемнага гандлю склаў больш за $1,8 млрд. Як заявіў [[Міністр замежных спраў Беларусі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]], ''«мы здолелі прайсці шлях ад гадавога тавараабароту прыкладна ў $160 млн у пачатку 2000-х да больш за $550 млн у 2020 годзе»''{{Sfn|Смирнова|2021}}. У тым годзе ў спіс асноўных гандлёвых партнёраў рэспублікі па аб’ёме тавараабароту ўвайшлі такія афрыканскія краіны, як [[Марока]] ($104,7 млн), [[Ангола]] ($88,5 млн), [[Егіпет]] ($62,7 млн), [[Кот-д’Івуар]] ($60,6 млн) і [[Туніс]] ($57,1 млн). Таксама досыць актыўна развіваўся гандаль з [[ПАР]], [[Уганда]]й, [[Зімбабвэ]], [[Сенегал]]ам, [[Камерун]]ам<ref>Артём Кирейшин. [https://myfin.by/stati/view/ot-kalia-do-molocki-cto-belarus-prodaet-v-strany-afriki От калия до молочки: что Беларусь продает в страны Африки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231120034133/https://myfin.by/stati/view/ot-kalia-do-molocki-cto-belarus-prodaet-v-strany-afriki |date=20 лістапада 2023 }} // Myfin.by, 7 февраля 2023</ref>. З 30 студзеня па 1 лютага 2023 года беларускі лідар [[Аляксандр Лукашэнка]] быў з візітам у Зімбабвэ, дзе сустрэўся з кіраўніком дзяржавы [[Эмерсан Мнангагва|Эмерсанам Мнангагва]]. Газета «[[Коммерсантъ]]» адзначыла, што гэта першы візіт Лукашэнкі ў краіну Афрыкі на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]]. Таксама выданне паказала, што ён заявіў аб выкарыстанні сувязяў Мнангагвы ў рэгіёне для ўзмацнення пазіцый Мінска. У прыватнасці абмяркоўвалася супрацоўніцтва з [[Мазамбік]]ам, якому патрабаваліся ўкладанні ў [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]{{Sfn|Коммерсантъ|2023}}. Начальнік упраўлення Афрыкі і Блізкага Усходу [[Міністэрства замежных спраў Беларусі|беларускага МЗС]] Юрый Нікалайчык заявіў, што краіна паступова нарошчвае сваю прысутнасць у рэгіёне<ref name="EADaily"/>. Ваенны аглядальнік Аляксандр Алесін адзначыў, што краіна ''«ў апошні час распачала шырокую экспансію на Афрыканскі кантынент»''<ref name="Алесин">Николай Грутов. [https://nsn.fm/policy/pokazali-vyhod-v-belorussii-zayavili-chto-prigozhin-otpravitsya-v-afriku «Показали выход»: В Белоруссии заявили, что Пригожин отправится в Африку] // Национальная служба новостей, 26 июня 2023</ref>, якая ''«становіцца ўжо фактам»''<ref name="FREEДОМ">[https://web.archive.org/web/20230715184522/https://uatv.ua/s-pomoshhyu-vagnerovtsev-lukashenko-usilit-ekonomicheskuyu-ekspansiyu-belarusi-v-afrike-detali-ot-alesina/ С помощью «вагнеровцев» Лукашенко усилит экономическую экспансию Беларуси в Африке — детали от Алесина]</ref>. Раней тэрмін ужываўся рознымі СМІ, такімі як [[EADaily]]<ref name="EADaily"/>, «Заўтра тваёй краіны»{{Sfn|Витовт|2017}} і [[FREEДОМ]]. Апошняе, у прыватнасці, пісала, што ''«з дапамогай [[ПВК «Вагнер»|вагнераўцаў]] Лукашэнка ўзмоцніць эканамічную экспансію Беларусі ў Афрыцы»''<ref name="FREEДОМ" />. Пасля [[Мяцеж ПВК «Вагнер»|чэрвеньскага мецяжу Прыгожына]] ў [[Расія|Расіі]] ў Беларусь часова перабазавалася [[ПВК «Вагнер»]]. Як адзначыў ваенны аглядальнік Аляксандр Алесін, улады выкарыстоўвалі расійскіх наймітаў. Па словах эксперта, Лукашэнка паставіў задачу зрабіць Зімбабвэ хабам, адкуль будзе распаўсюджвацца беларуская прадукцыя і ўплыў, а для захаванасці гэтага спатрэбяцца байцы ПВК<ref name="Алесин"/> (гл. [[Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы]]). Як паведаміла начальнік упраўлення прагназавання знешняга гандлю [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі]] Юлія Зубар, на наступны 2024 год дзяржава плануе актывізаваць гандаль з краінамі Афрыкі, у першую чаргу, за кошт харчавання, прадукцыі машынабудавання, хімічнай прамысловасці. Апорнымі кропкамі вызначаны [[Егіпет]], [[Кенія]], [[Нігерыя]], [[Экватарыяльная Гвінея]]<ref>[https://economy.gov.by/by/news-by/view/julija-zubar-belarus-planamerna-naroshchvae-dolju-vysokatexnalagichnyx-tavarau-u-ekspartse-48226-2023/ Юлія Зубар: Беларусь планамерна нарошчвае долю высокатэхналагічных тавараў у экспарце] // Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь : афіцыйны сайт. — 16 кастрычніка 2023.</ref>. == Дыпламатычныя місіі == [[Файл:Пасольства Лівіі ў Мінску.jpg|thumb|Будынак [[Пасольства Лівіі ў Беларусі|пасольства Лівіі ў Мінску]].]] У 2000 г. пачало функцыянаваць пасольства Беларусі ў Лівіі. У 2001 г. адкрылася дыпламатычная місія Лівіі ў Беларусі<ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/39312/1/almagravi_2007_BMW.pdf СОТРУДНИЧЕСТВО МЕЖДУ ЛИВИЙСКОЙ ДЖАМАХИРИЕЙ И РЕСПУБЛИКОЙ БЕЛАРУСЬ]</ref>. У 2014 годзе пасольства Беларусі ў [[Лівія|Лівіі]] было закрыта з-за [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|абвастрэння сітуацыі]] ў краіне<ref>[http://mfa.gov.by/press/news_mfa/e328ade65fc82b16.html О закрытии Посольства Беларуси в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181202202648/http://mfa.gov.by/press/news_mfa/e328ade65fc82b16.html |date=2 снежня 2018 }} Сайт МИДа РБ</ref>. У 2018 годзе ў рамках візіту прэзідэнта Судана [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]] ў Мінску адкрыта суданскае посольства{{sfn|Bogdan|2019|p=93}}. У тым жа годзе беларускія ўлады зачынілі сваю дыпмісію ў [[Эфіопія|Эфіопіі]], але адкрылі ў суседняй Кеніі{{sfn|Bogdan|2019|p=95}}. На 2019 год Мінск меў прадстаўніцтвы ў Егіпце, Нігерыі, Кеніі і ПАР. Беларускія паслы ў названых дзяржавах акрэдытаваны і ў 17 іншых краінах рэгіёна па сумяшчальніцтве{{Sfn|TUT.BY|2019}}. У 2022 годзе адкрылася беларуская дыпмісія ў [[Зімбабвэ]]<ref>{{Cite web |url=https://rsa.mfa.gov.by/ru/embassy/news/a15887673c915dfe.html |title=Об открытии Посольства в Республике Зимбабве |access-date=20 лістапада 2023 |archive-date=20 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120034138/https://rsa.mfa.gov.by/ru/embassy/news/a15887673c915dfe.html |url-status=dead }}</ref>. Некаторыя вядомыя беларускія грамадзяне сталі ганаровымі консуламі афрыканскіх краін у Беларусі. Так, [[Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен)|Аляксандр Зайцаў]] прадстаўляе ў гэтай якасці Замбію, [[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман|Аляксандр Зінгман]] — Зімбабвэ, Артур Гранц — [[Рэспубліка Конга|Рэспубліку Конга]]<ref>{{cite web|title=Дыпламатычны даведнік|url=https://mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/SGP/24.04.04_handbook.pdf|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Беларусі]]|date=2024|accessdate=2024-05-17|archive-date=9 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240609015320/https://e-mail:russia.petersburg@mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/SGP/24.04.04_handbook.pdf|url-status=dead}}</ref>, [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка|Дзмітрый Лукашэнка]] — Эфіопію<ref>{{cite web|url=https://mfa.gov.et/2023/05/16/news/dpm-and-fm-demeke-receives-ethiopian-honorary-consul-in-belarus/|title=DPM and FM Demeke Receives Ethiopian Honorary Consul in Belarus|publisher={{iw|Міністэрства замежных спраў Эфіопіі||ru|Министерство иностранных дел Эфиопии}}|date=May 16, 2023|lang=en|access-date=17 мая 2024|archive-date=8 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508234114/https://mfa.gov.et/2023/05/16/news/dpm-and-fm-demeke-receives-ethiopian-honorary-consul-in-belarus/|url-status=dead}}</ref>. == Ваенная прысутнасць == {{Асноўны артыкул|Ваенныя спецыялісты Беларусі}} Як адзначыў беларускі ваенны эксперт [[Ягор Лебядок]], кантынент стаў найважнейшым рэгіёнам для Беларусі ў сферы збыту ўзбраення і аказання паслуг падрыхтоўкі ваенных кадраў. Беларускія ваенныя спецыялісты з пачатку 2000-х па 2021 год аказалі падтрымку Кот-д’Івуару, Лівіі, Судану, [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцэ Конга]] і Нігерыі{{sfn|Лебедок|2021}}. Станам на 2023 год дзяржаўная кампанія «Белспецзнештэхніка» (БСЗТ) больш за дваццаць гадоў кіравала сумесным прадпрыемствам з суданскай арміяй. Яе тэхнічныя спецыялісты, якія базуюцца ў [[Хартум]]е, абслугоўваюць увесь парк суданскіх верталётаў і самалётаў, што гуляе вырашальную ролю ў краіне, дзе адлегласці настолькі вялікія, што сілавыя аперацыі не могуць выконвацца наземным транспартам. Прысутнасць беларускіх спецыялістаў стала жыццёва важнай для суданскага ўрада. Першапачаткова БСЗТ хацела ператварыць сваю базу ў Судане ў панафрыканскі цэнтр тэхнічнага абслугоўвання, аднак санкцыі [[ЗША]] у дачыненні да Хартума перашкодзілі гэтаму праекту<ref name="февраль2023"/>. У той жа час баранавіцкі [[558-ы авіяцыйны рамонтны завод]] мае кантракт у ДР Конга на тэхнічнае абслугоўванне авіяцыі<ref name="февраль2023">[https://web.archive.org/web/20230707121254/https://cdn.regnum.ru/article/3776336 Африканская стратегия Лукашенко. Чему России стоит поучиться у союзника]</ref>. У канцы 2010-х і пачатку 2020-х усё больш канкурэнцыю ў частцы падрыхтоўкі замежных вайскоўцаў і арганізацыі баявых дзеянняў пачалі аказваць ізраільцяне, французы, расійскія [[прыватная ваенная кампанія|ПВК]] і прадстаўнікі іншых краін{{sfn|Лебедок|2021}}. == Меркаванні і ацэнкі == * Эканамічны аглядальнік Ірына Смірнова лічыла, што для Афрыкі найбольш каштоўнай аказаліся пастаўкі беларускай сельгастэхнікі, што спрыяе паляпшэнню харчовай бяспекі рэгіёна{{Sfn|Смирнова|2021}}. Так, як паведаміла выданне The Sunday Mail, у лістападзе 2023 года фермеры Зімбабвэ заявілі аб зборы рэкордных 411 838 тон пшаніцы. Шмат у чым дасягненне стала магчымым дзякуючы набыццю беларускіх камбайнаў. Паводле заявы Харарэ, краіна стала самадастатковым сельскагаспадарчым цэнтрам, забяспечыўшы ўласную харчовую бяспеку<ref>[https://www.sb.by/articles/v-zimbabve-sobrali-rekordnyy-urozhay-blagodarya-belorusskoy-tekhnike.html В Зимбабве собрали рекордный урожай благодаря белорусской технике] // [[СБ. Беларусь сегодня]] : газета. — 5 ноября 2023.</ref>. * На думку эканамічнага аналітыка [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|Сяргея Чалага]], галоўнай задачай краіны тут з’яўляецца пасрэдніцтва (напрыклад, як лічыў эксперт, для [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]), паколькі яна не баіцца сапсаваць рэпутацыю<ref>[https://gazetaby.com/post/chalyj-o-sotrudnichestve-s-zimbabve-eto-soznatelno/189605/ Чалый — о сотрудничестве с Зимбабве: Это сознательное решение Лукашенко идти в грязь] // [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]] : газета. — 10 февраля 2023</ref>. * Эканаміст Анастасія Лузгіна крытычна адгукнулася аб эканамічнай дзейнасці дзяржавы ў Афрыцы. Нягледзячы на тое, што ў 2020—2022 гадах ва ўрадзе гаварылі аб афрыканскім кантыненце як аб адным з патэнцыяльных напрамкаў для беларускага экспарту, аднак экспарт беларускіх тавараў у краіны рэгіёна ў 2022 годзе склаў крыху больш за 200 мільёнаў долараў, дэманструючы некаторую тэндэнцыю да зніжэння. На яе думку, ''«Беларусі досыць складана канкураваць нават у Афрыцы»''<ref>[https://gazetaby.com/post/luzgina-belarusi-dostatochno-slozhno-konkurirovat-/194598/ Лузгина: «Беларуси достаточно сложно конкурировать даже в Африке» — Салідарнасць]</ref>. * Беларускі пасол у ПАР [[Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук|Аляксандр Сідарук]] у інтэр’ю часопісу «Конъюнктура рынков» заявіў, што беднасць большай часткі насельніцтва, нізкі ўзровень жыцця, неэфектыўнае адміністраванне і карупцыя з’яўляюцца перашкодамі для вядзення доўгатэрміновага бізнесу. Беларуская тэхніка канкурэнтаздольна на тутэйшым рынку і мае перспектывы, аднак у рэгіёне ёсць вялікая колькасць канкурэнтаў. На яго погляд, у рэспублікі з нагоды Афрыкі павінна быць «абачлівая стратэгія»{{sfn|TUT.BY|2019}}. == Гл. таксама == * [[Візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Зімбабвэ (2023)]] * [[Адносіны Расіі з краінамі Афрыкі]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=Кирилл Прудников|спасылка=https://neg.by/novosti/otkrytj/belagro-2017-eksportnoe-otkrytie-afriki/ |загаловак=Белагро-2017: экспортное открытие Африки|выданне= Экономическая газета|год=2017|месяц=06|чысло=08|ref=Прудников|мова=ru}} * {{артыкул|аўтар=Николай Витовт|спасылка=http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=25907|загаловак=Нигерия, Кения, Ангола и Гвинея-Бисау: в какие страны Африки готовится экспансия Беларуси|выданне=Завтра твоей страны|тып=интернет-газета|год=2017|месяц=09|чысло=06|ref=Витовт|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190529160206/http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=25907|archivedate=29 мая 2019|мова=ru}} * {{артыкул|спасылка=https://news.tut.by/economics/622007.html|загаловак=Тракторы, вооружения, ИТ. Как Беларусь завоевывает Африку|аўтар=Александр Заяц|выданне=[[TUT.BY]]|год=2019|месяц=02|чысло=04|ref=TUT.BY|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204080616/https://news.tut.by/economics/622007.html|archivedate=4 лютага 2019|мова=ru}} * {{Артыкул|загаловак=New outlines of foreign Affairs: review of Belarus relations with Asia, Africa and Latin America|аўтар=Sergei Bogdan|выданне=Белорусский ежегодник|тып=журнал|год=2019|старонкі=89—96|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/new-outlines-of-foreign-affairs-review-of-belarus-relations-with-asia-africa-and-latin-america|ref=Bogdan|мова=en}} * {{артыкул|аўтар= Егор Лебедок|загаловак= Белорусское военное присутствие в Африке|спасылка= https://thinktanks.by/publication/2021/02/07/belorusskoe-voennoe-prisutstvie-v-afrike.html|выданне= Thinktanks.by|тып= сайт белорусских исследований|год=2021|месяц=02|чысло=07|ref= Лебедок|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220727123949/https://thinktanks.by/publication/2021/02/07/belorusskoe-voennoe-prisutstvie-v-afrike.html|archivedate= 27 ліпеня 2022|мова=ru}} * {{Артыкул|спасылка=https://eurasia.expert/dose-torgovo-ekonomicheskoe-sotrudnichestvo-belarusi-i-afriki/?utm_source=eurasia-expert.turbopages.org&utm_medium=referral&utm_campaign=eurasia-expert.turbopages.org&utm_referrer=eurasia-expert.turbopages.org|загаловак=Досье: Торгово-экономическое сотрудничество Беларуси и Африки|аўтар=Ирина Смирнова|выданне=Евразия.Эксперт|тып=журнал|год=2021|месяц=06|чысло=09|ref=Смирнова|мова=ru}} * {{артыкул|загаловак=Александр Лукашенко готов перепахать все Зимбабве|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/5797759|аўтар=Кирилл Кривошеев|выданне=[[Коммерсантъ]]|тып=газета|год=2023|месяц=01|чысло=31|ref=Коммерсантъ|мова=ru}} * {{артыкул|спасылка=https://officelife.media/article/money/nash-mys-dobroy-nadezhdy-chto-belarus-uzhe-uspela-sdelat-v-afrike/|загаловак=Наш мыс Доброй Надежды. Что Беларусь уже успела сделать в Африке|аўтар=Антон Гордзялковский|выданне=Office Life|тып=журнал|год=2023|месяц=02|чысло=07|ref=Гордзялковский|мова=ru}} == Спасылкі == * [https://mfa.gov.by/be/countries_regions/africa_middle_east/ Беларусь і краіны Афрыкі і Блізкага Усходу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231120034138/https://mfa.gov.by/be/countries_regions/africa_middle_east/ |date=20 лістапада 2023 }} // сайт МЗС Беларусі * [https://www.sb.by/articles/afrikanskiy-vektor-dalney-dugi.html На чем основано сотрудничество Беларуси со странами Африки и какие у него перспективы] // [[СБ. Беларусь сегодня]] : газета. — 2 февраля 2023. * [https://www.tvr.by/bel/news/ekonomika/chto_ishchet_belarus_v_afrike/ Што шукае Беларусь у Афрыцы] // [[Белтэлерадыёкампанія]], 19 лістапада 2023. {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Афрыканская палітыка]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Беларусі]] 73bcpii4um3l2w96jygyaehgmrc5isw Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5192126 5191260 2026-09-02T15:51:42Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5192126 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Зыгмунт Ян Карыбуцяк|2026-09-02T12:19:57Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Уільям Хайд Воластан|2026-09-02T11:36:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Андрэс Мануэль дэль Рыа|2026-09-02T10:12:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Грэгар|2026-09-02T09:59:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альберт Гіёрса|2026-09-02T06:29:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стэнлі Джэральд Томпсан|2026-09-02T06:15:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Філіп Хаўгэ Эблсан|2026-09-02T05:46:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тэадор Рыхтэр|2026-09-01T12:04:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жорж Урбэн|2026-09-01T11:49:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фердынанд Райх|2026-09-01T11:11:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джэйкаб Марынскі|2026-09-01T10:47:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леў Антонавіч Міхайлоўскі|2026-09-01T10:23:05Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Георг Брант|2026-09-01T07:05:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэйл Райманд Корсан|2026-09-01T06:53:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кенет Рос Мак-Кензі|2026-09-01T06:37:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Хеніг Бранд|2026-09-01T06:13:24Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> st7qp0vpp1zu24bfxqyn5jp1n5zplrs Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5192125 5189342 2026-09-02T15:51:25Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5192125 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Грэнтэм|2026-09-02T13:10:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Зялёны Горад (Ніжагародская вобласць)|2026-09-02T11:51:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карпілаўка (Жлобінскі раён)|2026-08-28T23:06:32Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Слаўкавічы (Порхаўскі раён)|2026-08-28T11:33:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Чарэха|2026-08-28T11:25:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шчырскае|2026-08-28T10:31:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Есіль|2026-08-28T08:54:06Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Паранаіба (рака)|2026-08-28T07:12:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Новая Усітва|2026-08-28T06:03:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Белая Струга|2026-08-28T05:48:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Усвяцкае возера|2026-08-28T05:40:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Узмень|2026-08-28T05:35:09Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> orz0wv0vy5jdxu0lc4bt5c125whegwf Сесіль Дзмітрыеўна Такаішвілі 0 763014 5192326 4709655 2026-09-03T10:07:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192326 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} {{цёзкі2|Такаішвілі}} '''Сесіль Дзмітрыеўна Такаішві́лі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ka|სესილია დიმიტრის ასული თაყაიშვილი}}; {{ДН|13|10|1906|30}} — {{ДС|21|5|1984}}) — грузінская савецкая [[актрыса]] [[тэатр]]а і [[кіно]]. [[Народная артыстка СССР]] (1966). == Біяграфія == Нарадзілася ў горадзе [[Батумі]]. У 1926 годзе скончыла драматычную студыяю пад кіраўніцтвам [[Акакій Нестаравіч Пагава|А. Н. Пагавы]] ў [[Тбілісі]] і была прынята у трупу [[Грузінскі дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Шата Руставелі|Грузінскага тэатра імя Шата Руставелі]]. У 1930—1967 гадах — актрыса [[Тбіліскі акадэмічны тэатр імя К. Марджанішвілі|Тэатра імя Катэ Марджанішвілі]], які пераехаў у Тбілісі ў 1930 годзе. Памерла Сесіль Дзмітрыеўна Такаішвілі 21 мая 1984 года. Пахавана на Сабурталінскіх могілках у пантэоне выдатных дзеячаў Грузіі. == Творчасць == Выканаўчае майстэрства С. Д. Такаішвілі адметнае вастрынёй формы, самабытнасцю, гумарам, яскравай характарнасцю. Сярод выкананых роляў у тэатры: Анка («Паэма пра сякеру» [[Мікалай Фёдаравіч Пагодзін|М. Пагодзіна]]), Катарына («[[Утаймаванне наравістай]]» [[У. Шэкспір]]а), Агудалава («Беспасажніца» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), каралева Лізавета («[[Марыя Сцюарт (п’еса)|Марыя Сцюарт]]» [[Фрыдрых Шылер|Ф. Шылера]]), Бабуля («Я, бабуля, Іліко і Іларыён» [[Надар Уладзіміравіч Думбадзэ|Н. Думбадзэ]] і [[Рыгор Давыдавіч Лордкіпанідзэ|Р. Лордкіпанідзэ]]), Параскева («З іскры» Ш. Дадыяні), Сюзанна («Вар’яцкі дзень, або Жаніцьба Фігаро» [[П. Бамаршэ]]) і іншыя. У 1945 годзе Сесіль Дзмітрыеўна Такаішвілі дэбютавала ў кіно, у фільме «Свавольныя суседзі». Знялася больш чым у 40 кінафільмах<ref name="gr">[https://www.geomigrant.com/2016/09/30/сесилия-такаишвили-самая-мировая-грузинская-бабушка/ Сесилия Такаишвили — Самая мировая грузинская бабушка…]</ref>. Сярод кінафільма з яе ўдзелам: «Наш двор», «Я, бабуля, Іліко і Іларыён», «Я бачу сонца», «Дрэва жадання», «Зорка майго народа», «Саджанцы», «Манана», «Калі заквітнеў міндаль», «Смерць філатэліста», «Заноза», «Я і маі суседзі», «Блакітныя горы, альбо непраўдападобная гісторыя» і іншыя. == Узнагароды і званні == * Народная артыстка Грузінскай ССР (1950) * [[Народная артыстка СССР]] (1966) * Дзяржаўная прэмія Грузінскай ССР імя Шата Руставелі (1983) * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1985, пасмяротна) * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1958) * [[Ордэн Леніна]] (1977) * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] і іншыя мендалі * Ганаровы грамадзянін горада Тбілісі (1982) == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Такаішві́лі Сесіль Дзмітрыеўна||391}} * {{ВСЭ3|Такаишви́ли Сесиль Дмитриевна|том=25|старонкі=217}} * Такаишви́ли Сесиль Дмитриевна // Театральная энциклопедия. В 5 томах. / Под редакцией С. С. Мокульского (том 1), [[Павел Аляксандравіч Маркаў|П. А. Маркова]] (тома 2—5). — М., Советская энциклопедия, 1961—1967. — Т. 5: Табакова — Яшугин. — М., 1967. — Стб. 29—30. — 1136 стб. с илл., 8 л. илл. — 38 000 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://riamediabank.ru/media/706820.html Народная артистка СССР Сесиль Дмитриевна Такайшвили // РИА Новости Медиабанк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240407095535/https://riamediabank.ru/media/706820.html |date=7 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} * [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/4209/bio/ Сесилия Такаишвили // Кино-Театр. Ру]{{ref-ru}} * [http://photo.rgakfd.ru/photo/1069576 Такаишвили Сесиль Дмитриевна // Российский государственный архив кинофотодокументов]{{ref-ru}} * [https://www.vokrug.tv/person/show/sesilia_takaishvili/ Сесилия Такаишвили // Вокруг ТВ]{{ref-ru}} * [https://www.geomigrant.com/2016/09/30/сесилия-такаишвили-самая-мировая-грузинская-бабушка/ Сесилия Такаишвили — Самая мировая грузинская бабушка… // «geomigrant.com» — Грузия всегда с тобой. Информационно-справочный портал о Грузии]{{ref-ru}} * [https://megabook.ru/article/Такаишвили%20Сесиль%20Дмитриевна Такаишвили Сесиль Дмитриевна // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Такаішвілі Сесіль Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Актрысы тэатра СССР]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы СССР]] [[Катэгорыя:Актрысы Грузіі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Тбілісі]] 51ltklv5ewxg6iadfkwloo3topg0pbr Катэгорыя:Населеныя пункты Казахстана паводле абласьцей 14 771859 5192061 4826028 2026-09-02T12:45:03Z Autumndancer 168015 памылка, выдаліць 5192061 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казахстана]] k34fubjhtznc6tz3trpo7g8mqwnlcid Вікіпедыя:Папулярныя артыкулы 4 780455 5192236 5174747 2026-09-03T02:38:29Z MBHbot 91410 5192236 wikitext text/x-wiki {{popular pages}}{{floating table header}}<center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" style="text-align:center" !Артыкул!!Пік!!Медыяна!!Дата піка |- |[[-]]||2321||369||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Галоўная старонка]]||1798||1251||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]]||419||5||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Чалавек-павук]]||333||2||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Node.js]]||303||50||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Цэнтральны Сулавесі]]||190||0||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Вазгелы]]||175||1||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[WOLSKA]]||172||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]]||170||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Police in Paris]]||167||37||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Палітыка аднолькавага паходжання]]||161||20||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Мудрамер (фільм)]]||148||3||{{~|0810}}10 жніўня |- |[[Vue.js]]||133||26||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Паца-Ваца]]||129||8||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Кірыцімаці]]||108||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Брытні Скай]]||101||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Эрэкцыя]]||100||4||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Капішча]]||93||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Oncocera semirubella]]||92||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Ганна Андрэеўна Ахматава]]||92||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Інстытут мікрабіялогіі і вірусалогіі імя Д. К. Забалотнага НАН Украіны]]||88||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Дамбай-Ульген]]||88||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Мова праграмавання]]||87||13||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Pachydiplax longipennis]]||84||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Прэйлі]]||84||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Рацава (парк)]]||84||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Беларускі Гаюн]]||83||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Канада]]||83||2||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Кот Ік]]||83||2||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Лайла Сейсембекаўна Ахметава]]||83||1||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]||82||5||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Халодная вайна]]||82||1||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Іспанская мова]]||81||1||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Адысея]]||81||2||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Эфіопія]]||81||1||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Акведук]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Амерыканскі варыянт англійскай мовы]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Арамейскія мовы]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Атрад (біялогія)]]||80||0||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Аціс]]||80||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Аўрам]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Бронзавы век]]||80||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Валентнасць]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Галіяф]]||80||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Гаргона Медуза]]||80||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Гравітацыя]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Грэчаская мова]]||80||2||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Дакембрый]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Дзесяць запаведзей]]||80||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Карл Густаў Юнг]]||80||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Кембрыдж (Масачусетс)]]||80||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Кніга Другі закон]]||80||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Копцкая мова]]||80||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Крык (карціна)]]||80||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Марыя Магдаліна]]||80||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Мора]]||80||1||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Мінатаўр]]||80||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Паводле Іаана Святое Дабравесце]]||80||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Пекла]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Плазма]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Псалмы]]||80||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Туман]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Ханаанскія мовы]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Хордавыя]]||80||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Хрысаар]]||80||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Ціт]]||80||0||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Эрнст Генрых Гекель]]||80||0||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Інга і Ануш Аршакян]]||79||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Арганаўты]]||79||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Біблія караля Якава]]||79||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Гамер Сімпсан]]||79||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Лівія]]||79||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Сілурскі перыяд]]||79||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Шумерская мова]]||79||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Дарка Міцэўскі]]||78||2||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Лангенау]]||77||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Галоўны корпус ГрДУ]]||76||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Унебаўзяцце Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]||76||1||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)]]||75||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Беларусь]]||75||43||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Гаа Ке-гун]]||75||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Кадэін]]||75||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Вільгельм Эбельхальцкі]]||74||74||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Спіс зорак сузор’я Вадаліва]]||74||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Анры Енверавіч Хагуш]]||71||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Генадзь Бураўкін]]||71||6||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Георгій Лаўрэнцьевіч Дарбуашвілі]]||71||1||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Пётр Пятровіч Пакрышкін]]||71||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[NEXTA]]||70||1||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Бербанк (Каліфорнія)]]||70||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Мінерва]]||70||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Працяжнік]]||70||1||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Рассеяны дыск]]||70||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Лужыцкі алфавіт]]||69||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Кіёта]]||68||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[JavaScript]]||67||10||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Беларускі рубель]]||67||5||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Андрэй Аляксандравіч Сідараў]]||66||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Каралі народа Дурына]]||66||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Мікалай Янавіч Глябовіч]]||66||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Аляксей Андрэевіч Лазуненка]]||65||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Ульвія Алі]]||65||2||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Фермін’яна]]||65||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[C (мова праграмавання)]]||64||8||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Ахтырскі]]||64||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Беларускі алфавіт]]||64||6||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Алена Роўнаапостальная]]||63||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Даламіт (прадпрыемства)]]||63||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Сельскія населеныя пункты Беларусі]]||63||3||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Надзея Мікалаеўна Каткавец]]||62||10||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)]]||61||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Курапаты]]||61||3||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Магістраль М8]]||61||3||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Парк Чалюскінцаў]]||61||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[IC 5144]]||60||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Kufar.by]]||60||33||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Мар’янскае сельскае паселішча]]||60||1||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Алена Васілеўна Жураўлёва]]||59||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч]]||59||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Аперацыйная сістэма]]||58||8||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Расійская акупацыя Кіеўскай вобласці]]||58||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Форум]]||58||26||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Будзёнаўск]]||57||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Еўразона]]||57||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Essa]]||56||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Сільвестр Бельскі]]||56||3||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Янка Маўр]]||56||2||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Спінулюм]]||55||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Уладзімір Валер’евіч Громаў]]||55||3||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Сонечнае зацьменне 26 лютага 1979 года]]||54||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Фаціма Зайнулінаўна Габітава]]||54||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Авакада]]||53||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Беларускае кавальства]]||53||5||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Беларуская кухня]]||53||3||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Наталля Андрэеўна Каляда]]||53||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Спіс беларускіх імён]]||53||34||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Спіс касмічных запускаў у 2026 годзе]]||53||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[БелКарт]]||52||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Калумбія]]||52||2||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета]]||52||0||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Беларусь (кінатэатр, Брэст)]]||51||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Ваганетка]]||51||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Кокнэсэ]]||51||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне]]||51||2||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Tube.by]]||50||18||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Барсукі (Кармянскі раён)]]||50||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Джэром Дэвід Сэлінджэр]]||50||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Сяргей Анатольевіч Логвін]]||50||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[ФК Рух Брэст]]||50||2||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Эякуляцыя]]||50||7||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Дзевянішкаўскі выступ]]||49||0||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Аманда Анісімава]]||48||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Пажарнае дэпо]]||48||0||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Пукшына]]||48||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (158001—159000)]]||48||2||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Стаўпіўка]]||48||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Лактацыя]]||47||0||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Тэдрэ]]||47||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Беларуская жэставая мова]]||46||46||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Дакота]]||46||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Дэмакратычная партыя Амхара]]||46||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Заафілія]]||46||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Капрон]]||46||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Мая Тодараўна Кляшторная]]||46||3||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[C++]]||45||6||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Джон Джэй]]||45||2||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[ЖФК Дынама-БДУФК]]||45||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Лакалізацыя праграмнага забеспячэння]]||45||6||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Рандэль]]||45||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Яўгенія Лязо]]||45||1||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[25 жніўня]]||44||2||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Linux]]||44||5||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Rhopalurus junceus]]||44||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Анійскае царства]]||44||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Ганскія]]||44||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Гіляры Радушкевіч]]||44||3||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Дэлі]]||44||0||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Крывы горад (Вільня)]]||44||14||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Максім Танк]]||44||4||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Мікіта Мелказёраў]]||44||17||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Серебряная свадьба]]||44||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Яўген Сцяпанавіч Залаты]]||44||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Microsoft Windows]]||43||6||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў]]||43||2||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Белая Рэчка (Кабардзіна-Балкарыя)]]||43||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Мілаславічы]]||43||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года]]||43||5||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Брыгадны камісар]]||42||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Глыбокае]]||42||2||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Марыя Жодзік]]||42||1||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Valonia ventricosa]]||41||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Бібліятэка (праграмаванне)]]||41||8||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Dali]]||40||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[M8L8TH]]||40||19||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Джэк Джонс]]||40||1||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Замкі Беларусі]]||40||1||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Месапатамія (фема)]]||40||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Такора]]||40||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Батсвана]]||39||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Ніцкі край]]||39||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Радзімічы]]||39||1||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Сарыален (Тарбагатайскі раён)]]||39||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Скнылівак]]||39||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Сяргей Іванавіч Касцян]]||39||1||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Харальд V]]||39||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[UTC+05:30]]||38||0||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Беларуская дуда]]||38||3||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Джэйсан Дэнаер]]||38||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Максім Васілевіч Бялоў]]||38||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Манкурт]]||38||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Міхаіл Далецкі]]||38||0||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Пеніс чалавека]]||38||8||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Шаршуны (вёска)]]||38||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Алесь Адамовіч]]||37||3||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Боўфалава гара]]||37||1||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Галоўная рыначная плошча (Трыр)]]||37||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Касцёл Святога Андрэя Баболі (Полацк)]]||37||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Кізеляўшчызна]]||37||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Мінск]]||37||19||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]]||37||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Папуа — Новая Гвінея]]||37||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Сніпішкі]]||37||2||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Уладзімір Дзмітрыевіч Бруй]]||37||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Фрыда Кало]]||37||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Хокан VIII]]||37||16||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Шаршунскі сельсавет]]||37||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Штадлер Мінск]]||37||4||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Беларуская мова]]||36||22||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Вайсковыя могілкі Павонзкі]]||36||1||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Ліцэнзія на праграмнае забеспячэнне]]||36||5||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Мастурбацыя]]||36||17||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Напалеон Дзям’янавіч Галіцкі]]||36||7||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Павел Аляксандравіч Харланчук]]||36||5||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Якуб Колас]]||36||12||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Dzida]]||35||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Genesis]]||35||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Іслам]]||35||1||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Ісламская дзяржава - правінцыя Сірыі]]||35||0||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Атум]]||35||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Беларуская фанетыка]]||35||2||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Бэлэр-Менск]]||35||3||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Герадот]]||35||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Джэдаі]]||35||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Кніга Тавіта]]||35||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Ньёрд]]||35||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Папоў]]||35||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[План «Рот»]]||35||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Ромул і Рэм]]||35||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[УННВ]]||35||3||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Ху Сыхуэй]]||35||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Штаты ЗША]]||35||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Google]]||34||6||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Абжан]]||34||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Англійская мова]]||34||10||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Барыс Усеваладавіч Ігнатовіч]]||34||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Беларускі час]]||34||3||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Ваенная гісторыя Беларусі]]||34||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Навазыбкаўскі раён]]||34||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Раман Аляксандравіч Юнеман]]||34||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі]]||34||1||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Слабадскі палац]]||34||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Heil Hitler (песня)]]||33||4||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[MacOS]]||33||6||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Васіль Быкаў]]||33||10||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Добрая багіня]]||33||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Мірча Лучэску]]||33||5||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Расія]]||33||15||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Славянскія краіны]]||33||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Стэфан Беляк]]||33||0||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Хейдэн Панецьер]]||33||1||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Хто смяецца апошнім (п’еса)]]||33||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Чэрні]]||33||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[21vek.by]]||32||15||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[New Yorker]]||32||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Абсалютная зорная велічыня]]||32||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык]]||32||4||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Белсат]]||32||13||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Высокі Гарадзец]]||32||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Гродна]]||32||8||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Машонка]]||32||2||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Мікалай Іванавіч Казека]]||32||1||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Пірамонт]]||32||5||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Спрыня]]||32||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Харкаўскі метрамост]]||32||0||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Хацько]]||32||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Шчаслівы гандляр]]||32||2||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[ISO]]||31||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Wolfenstein 3D]]||31||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман]]||31||4||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Беларусы Літвы]]||31||3||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Будзьма беларусамі!]]||31||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Гарадзельская унія]]||31||1||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Манегаскі]]||31||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Німфаманка (фільм)]]||31||2||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Пагоня (гімн)]]||31||3||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Святы Хрыстафор]]||31||1||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Юрый Васілевіч Грыбоўскі]]||31||1||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[6 жніўня]]||30||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[976]]||30||2||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[TikTok у Беларусі]]||30||30||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Акадэмаўскія маньякі]]||30||3||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Аляксандр Валіцкі]]||30||0||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Аляксандр Усеваладавіч (князь пскоўскі)]]||30||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Амністыя (фільм)]]||30||2||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Вікіпедыя]]||30||15||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Гарохіў]]||30||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Гохуа]]||30||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Ежы Гедройц]]||30||2||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Зміцер Сасноўскі]]||30||1||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Зямля пад белымі крыламі]]||30||2||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Мікола Лупсякоў]]||30||1||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Слоўнікавы запас]]||30||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка]]||30||1||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Урал Рамдракавіч Латыпаў]]||30||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Храналогія Іракскай вайны]]||30||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Чыгуначны вакзал (Бігосава)]]||30||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[50000 беларускіх рублёў]]||29||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[IC 2682]]||29||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Ажогіна]]||29||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Астравіты (возера)]]||29||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Вулька Застаўская]]||29||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Гарычка лёгачная]]||29||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Джэк Пэланс]]||29||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Дзяніс Трусаў]]||29||2||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Парнаграфія]]||29||14||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Пастава на каленях]]||29||16||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Пошукавая аптымізацыя]]||29||25||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Слова на Антыпасху]]||29||0||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (778001—779000)]]||29||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Энатрыя]]||29||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[1938]]||28||1||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[2026]]||28||9||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Ата Атаджанаў]]||28||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Бірута (фалькларыстка)]]||28||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[П’ер Кюры]]||28||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Тадэвуш Кручкоўскі]]||28||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Тэра (штучны спадарожнік)]]||28||2||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Эрэбуні]]||28||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[2000 год у гісторыі літаратуры]]||27||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[29 снежня]]||27||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Hrodna.life]]||27||13||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Mediacube]]||27||3||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Італія]]||27||2||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Стома]]||27||4||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей]]||27||4||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Дыялекты беларускай мовы]]||27||3||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]||27||10||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Мадана]]||27||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Мікола Бусел]]||27||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Наталля Уладзіміраўна Карчэўская]]||27||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Свабодныя матэрыялы]]||27||5||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Секс без пранікнення]]||27||11||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Сяргей Новік-Пяюн]]||27||1||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Тэхналогія (выдавецтва)]]||27||1||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Уладзімір Гіляравіч Гаркун]]||27||1||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Уладзімір Рыгоравіч Сіняўскі]]||27||4||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Юрый Анатольевіч Рыдкін]]||27||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Язэп Драздовіч]]||27||5||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[50 беларускіх рублёў]]||26||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[VSK-100]]||26||1||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Аляксандр Юр’евіч Лобушкін]]||26||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Анальны секс]]||26||13||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Валерый Станіслававіч Мянжынскі]]||26||1||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Вячаслаў Адамавіч Захарынскі]]||26||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Гомель]]||26||4||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Джэніфер Конелі]]||26||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь]]||26||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]]||26||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Задыяк]]||26||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Лаціфе Ушаклыгіль]]||26||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Макавей]]||26||1||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Максім Сяргеевіч Баранаў]]||26||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)]]||26||15||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Парасонік (грыб)]]||26||26||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Печы (Барысаў)]]||26||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Пскоўская вобласць]]||26||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Спіс памерлых у 2026 годзе]]||26||11||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Цімафей Пятровіч Ломцеў]]||26||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[8-я партызанская брыгада]]||25||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Беларуская Народная Рэспубліка]]||25||7||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Бенька]]||25||2||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Вэб-фрэймворк]]||25||5||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Лулу і Нана]]||25||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Мартадэла]]||25||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Партулак]]||25||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Раклевічы]]||25||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Спіс кіраўнікоў Беларусі]]||25||0||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[1-я Асіповіцкая партызанская брыгада]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[2001 год у гісторыі літаратуры]]||24||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[B. В. Шчасная]]||24||2||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў аховы здароўя БДМУ]]||24||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Іосіф Сцяпанавіч Папоў]]||24||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Аб’яднаныя Масмедыі]]||24||12||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Адкрытае праграмнае забеспячэнне]]||24||4||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]||24||10||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў на Беларусі]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Ардынарны прафесар]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Архітэктура Мірскага замка]]||24||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Арыстакратыя Вялікага Княства Літоўскага]]||24||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Беларускія прозвішчы]]||24||2||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Будлаўка]]||24||3||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Бярдычы]]||24||2||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Валожын]]||24||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Выбух у кафэ ў Санкт-Пецярбургу (2023)]]||24||10||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Вікінгі]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Вікісховішча]]||24||15||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Гельгаланд]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Джон Войт]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Джон Сідні Мак-Кейн]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Джын Хэкмен]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Джэк Нікалсан]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Джэрана]]||24||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Долі Партан]]||24||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Драгобыч]]||24||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Камп’ютарная праграма]]||24||4||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Каравул]]||24||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Касцяёўскі сельсавет]]||24||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Радашковічы)]]||24||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Крамяніца Дольная]]||24||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Крапіва (часопіс)]]||24||2||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Кітабы]]||24||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Людвік Ракіцкі]]||24||0||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Маргарэта Карлстэт]]||24||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Маскаль]]||24||2||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Разбітае сэрца пацана]]||24||4||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Раман Сямёнавіч Ваткін]]||24||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Селагінела]]||24||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Словіа]]||24||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Янушкевіч (выдавецтва)]]||24||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[(3) Юнона]]||23||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Lidbeer]]||23||3||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Manduca sexta]]||23||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[N.R.M.]]||23||3||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Інтэрнэт]]||23||5||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Аксубаева]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Алена Леанідаўна Богдан]]||23||3||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Алена Уладзіміраўна Таболіч]]||23||1||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Антокаль]]||23||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Антон Рудак]]||23||0||{{~|0810}}10 жніўня |- |[[Апосумы]]||23||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Ахматдыт]]||23||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Васіль Стома]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Вахтберг]]||23||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Вінгсьют]]||23||2||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Габілітацыя]]||23||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Генадзь Валер’евіч Шутаў]]||23||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Джордж]]||23||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Джузэпэ Пеана]]||23||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Джэйк Энджэлі]]||23||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі]]||23||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Дранікі]]||23||2||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Дэйв Франка]]||23||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Кайфэн]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Какбастау (Тарбагатайскі раён)]]||23||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Канстанты Ільдэфанс Галчыньскі]]||23||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Канчэўскі]]||23||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Код Каіна]]||23||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)]]||23||0||{{~|0810}}10 жніўня |- |[[Лера Яскевіч]]||23||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)]]||23||2||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Майстар і Маргарыта (фільм, 2024)]]||23||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Макс Эбонг]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Маўзалей Галы Плацыдзіі]]||23||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Пушкіна]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Рэгіён]]||23||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Спас]]||23||1||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (371001—372000)]]||23||2||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Спіс банкаў Беларусі]]||23||3||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Такабай]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Таронта]]||23||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Тырныауз]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Чормаз]]||23||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Чэшская Швейцарыя]]||23||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Шакіл О’Ніл]]||23||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Эдуард Злобін]]||23||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Янка Запруднік]]||23||1||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[1961]]||22||1||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[861]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Ізраіль Хацкелевіч Рухамоўскі]]||22||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Аляксандр Парадоўскі]]||22||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Амоцкія мовы]]||22||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Аналагавы сігнал]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Баліварыянізм]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі]]||22||0||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Беларуская абрадавая паэзія]]||22||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Вароты]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Вячаслаў Станкевіч]]||22||1||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Віталька (тэлесерыял)]]||22||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Джозеф Скулінг]]||22||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Джэк Леман]]||22||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Джэнола]]||22||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Дзень незалежнасці Украіны]]||22||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Дзмітрый Аляксандравіч Жук]]||22||3||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Дзмітрый Багданаў]]||22||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)]]||22||3||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Канвар]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Крысціна Алегаўна Карнялюк]]||22||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Ліцэнзія MIT]]||22||3||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Меднікі]]||22||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Мот (рэпер)]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Мядзельскі замак]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Нерчынскі дагавор]]||22||3||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Памараны]]||22||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Раксаланы (вёска)]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Роза Маратаўна Турарбекава]]||22||6||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Рудзі Бонд]]||22||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Рускі Джэк]]||22||22||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Рэнэ Мартэль]]||22||2||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Рэчыцкая шляхта]]||22||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]]||22||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Сексуальныя практыкі паміж мужчынамі]]||22||8||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Старча (гміна)]]||22||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Субараўка (Хіславіцкі раён)]]||22||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Сядзіба Ленскіх (Сула)]]||22||4||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Тадзіяна Тодараўна Кляшторная]]||22||2||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Точка BY]]||22||3||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Тэрафармаванне Венеры]]||22||0||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Уладзімір Мікалаевіч Шыцік]]||22||1||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Францыск Скарына]]||22||7||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Футджоб]]||22||7||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Чорная Чэджу (парода свіней)]]||22||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Штучны інтэлект]]||22||4||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Энгурэ (вёска)]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Эстонія]]||22||2||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Юдзіцкія]]||22||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Ян Чачот]]||22||2||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Яўгенія Янішчыц]]||22||4||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Amata huebneri]]||21||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[HTTPS]]||21||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Ігнат Карповіч]]||21||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Ігнацы Манюшка]]||21||2||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Іслам у Беларусі]]||21||2||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Абхазскі хрыбет]]||21||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Адам Міцкевіч]]||21||9||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Алекс Дэйвіс]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]]||21||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Аперацыя «Кітана»]]||21||1||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Армянская палеаграфія]]||21||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Баранавіцкая швейная фабрыка]]||21||1||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)]]||21||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Беларус (клуб)]]||21||8||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Бітва пад Стоўбцамі]]||21||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Ванілін]]||21||0||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Вожык у тумане]]||21||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Воінскія званні Рэспублікі Беларусь]]||21||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Вуглярод]]||21||1||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе]]||21||1||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч]]||21||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Віктар Макаравіч Ільін]]||21||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Гарады Гомельскай вобласці]]||21||1||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Гарады Мінскай вобласці]]||21||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Гарыфуны]]||21||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Гваякол]]||21||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Джэймс Джэй Джэфрыс]]||21||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Дзерынкую (падземны горад)]]||21||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Дэбін]]||21||2||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Дэвід Кох]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]||21||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Жанчына зверху]]||21||12||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Засімавічы]]||21||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Кабул]]||21||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Казімір Гаўрылавіч Чарноўскі]]||21||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Каменны век на Беларусі]]||21||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Кампазіцыя функцый]]||21||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Канвой PQ-17]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў]]||21||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Ашмяны)]]||21||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Ложбан]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Лунін]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Мечахвосты]]||21||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Міронава]]||21||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Нава Далына]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Паплавы (Вільня)]]||21||0||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Пытанне аб перадачы Смаленшчыны БССР]]||21||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Распад Кіеўскай Русі]]||21||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Руапеху]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Сале-дэле-Лангэ]]||21||7||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Саманта Мортан]]||21||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Сан-Джынезіа]]||21||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Сонечны гадзіннік]]||21||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Спатканне]]||21||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (2122001—2123000)]]||21||9||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (2192001—2193000)]]||21||10||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Сяржук Сыс]]||21||1||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Сінгл]]||21||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская]]||21||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Фрэнк Сінатра]]||21||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Хенг Сомнанг Нгор]]||21||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Шланген]]||21||8||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Ян Караль Хадкевіч]]||21||2||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Яўген Яўгенавіч Аснарэўскі]]||21||1||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[1940]]||20||1||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[2003 год у гісторыі літаратуры]]||20||0||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Microsoft]]||20||4||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[TypeScript]]||20||3||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Анатоль Канстанцінавіч Нядбайла]]||20||2||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Антось Уласенка]]||20||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Антрапалогія беларусаў]]||20||1||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Багушэвіцкі камень з рыбкамі]]||20||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Бракар і Ко]]||20||2||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Брэст]]||20||6||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Букакэ]]||20||5||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Біскайскі заліў]]||20||0||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Вялікае Княства Літоўскае]]||20||11||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Вільня]]||20||6||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Гіперыён (дрэва)]]||20||1||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Дзень Волі]]||20||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Жасін Вердагер]]||20||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Квэнья]]||20||7||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Курвіцэпс]]||20||2||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Максим Минкин]]||20||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Манеты Беларусі]]||20||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Неатропіка]]||20||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]||20||2||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле]]||20||0||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Стэлаж]]||20||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Украінская мова]]||20||4||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Уладзімір Караткевіч]]||20||12||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[ФК Тарпеда-БелАЗ]]||20||1||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Хрысціян Генрых Пандэр]]||20||0||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Эліза Ажэшка]]||20||5||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Юзаф Франк]]||20||20||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Юліянія Іванаўна Гальшанская]]||20||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[(14) Ірэна]]||19||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[100 беларускіх рублёў]]||19||1||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[12 жніўня]]||19||1||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[2002 год у гісторыі літаратуры]]||19||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[9 жніўня]]||19||1||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[North American Aviation]]||19||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Адысея (фільм, 2026)]]||19||2||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Альжбета Васілеўская]]||19||2||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі]]||19||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Аляксандр Сяргеевіч Дзям’яненка]]||19||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Антоніа дэль Палаёла]]||19||0||{{~|0810}}10 жніўня |- |[[Бастыён (берагавы ракетны комплекс)]]||19||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Варшаўскае паўстанне]]||19||0||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Гензель і Грэтэль]]||19||0||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Дзяніс Лазавік]]||19||1||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Зыходны код]]||19||3||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Каланізацыя Венеры]]||19||0||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Катэхізіс]]||19||0||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Крыстал Бойд]]||19||7||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Надар]]||19||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Памылка 404]]||19||8||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Паранойя]]||19||2||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Прыпяцкія балоты (карная аперацыя)]]||19||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Ратка Младзіч]]||19||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Украіна]]||19||9||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Харальная сінагога (Брэст)]]||19||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Ян Чэслаў Манюшка]]||19||2||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Янка Купала]]||19||12||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Яўдхея]]||19||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[.xxx]]||18||7||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[11 жніўня]]||18||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[1945]]||18||2||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Devby]]||18||1||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[HTML]]||18||2||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Iva Sativa]]||18||4||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Іда-Вірумаа]]||18||0||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Ў]]||18||3||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Аляксандр Мікалаевіч Казека]]||18||2||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Аляксандр Надсан]]||18||1||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Андрэас Папандрэу]]||18||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Бажніцеле]]||18||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Балэхіў]]||18||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Берасценава]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Вагінальны секс]]||18||10||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Вацман]]||18||1||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Вера Брэжнева]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Генрых Апанасавіч Бракар]]||18||10||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Георгій Лявонцьевіч Папоў]]||18||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Джо Свэйл]]||18||1||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Дуньхуан]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Каланізацыя Сонечнай сістэмы]]||18||1||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Картыкея]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава]]||18||4||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Ленінградская шаша (Масква)]]||18||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Леў Якаўлевіч Нагумовіч]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Макарыяс III]]||18||0||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Марка Лудзага]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Міхаіл Вячаслававіч Грыб]]||18||5||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове]]||18||2||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Наталля Мікалаеўна Наважылава]]||18||2||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]]||18||1||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Па што ідзеш, воўча?]]||18||8||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Полацкае паходжанне літоўскіх князёў]]||18||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Польская нацыянал-дэмакратыя]]||18||2||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Помнік Францыску Скарыну (Прага)]]||18||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (1991)]]||18||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Пяцьдзясят рублёў]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Сафія Валадараўна]]||18||1||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Свята-Пакроўская царква (Хойнікі)]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Скланенне назоўнікаў у беларускай мове]]||18||5||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (120001—121000)]]||18||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Тарас Тарналіцкі]]||18||2||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Тарашкевіца]]||18||7||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[ФК БАТЭ]]||18||2||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Фонд Першага]]||18||2||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Юдзічы]]||18||1||{{~|0810}}10 жніўня |- |[[Японія]]||18||4||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Яўген Антонавіч Ксяневіч]]||18||0||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[15 жніўня]]||17||1||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[2005 год у гісторыі літаратуры]]||17||0||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[24 жніўня]]||17||1||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Deutsche Welle]]||17||1||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Irdorath]]||17||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Акіра Ямаока]]||17||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Алексус Грынкевіч]]||17||1||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Алесь Марціновіч]]||17||3||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Альберт Леанідавіч Філозаў]]||17||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Амазонка]]||17||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Анатоль Анатолевіч Глаз]]||17||1||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Анатоль Міхайлавіч Пап]]||17||0||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Антоні Круман]]||17||0||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Балтыйскае Памор’е]]||17||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Беларускі арабскі алфавіт]]||17||5||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)]]||17||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Віталій Генадзьевіч Залескі]]||17||2||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Даневірке]]||17||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Дзеці Аліндаркі]]||17||7||{{~|0810}}10 жніўня |- |[[Дзяніс Ярац]]||17||1||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Дэлія (адзенне)]]||17||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Жардзяжжа]]||17||0||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Жодзішкі]]||17||1||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Жырмуны (Вільня)]]||17||0||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Забойства Генры Новака]]||17||0||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Каленік Мішкавіч]]||17||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Корзуны]]||17||0||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Кунілінгус]]||17||6||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Ла-Манш]]||17||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Лужычане]]||17||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Любавічы (Руднянскі раён)]]||17||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Майтнерый]]||17||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Марскі Кот (герб)]]||17||0||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Мат (Акмолінская вобласць)]]||17||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Меланхолія (фільм, 2011)]]||17||0||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[Оскар Какошка]]||17||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Пагоня]]||17||4||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Песня Лёду і Агню]]||17||0||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Софія Сяргееўна Панкова]]||17||0||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Старабеларуская мова]]||17||9||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Старыя Павонзкі]]||17||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Сяргей Кныш]]||17||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Сяргей Фёдаравіч Алейнік]]||17||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Сярэдняя Літва]]||17||2||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Трыстан-да-Кунья (востраў)]]||17||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Трыстанскі альбатрос]]||17||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Уладзімір Георгіевіч Мулявін]]||17||4||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)]]||17||17||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[ФК Арсенал Дзяржынск]]||17||1||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[ФК Дынама Брэст]]||17||1||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Хрыста Грозеў]]||17||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Царкоўнаславянская мова]]||17||1||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Чэрнінскі сельсавет]]||17||1||{{~|0829}}29 жніўня |- |[[Эма Томас]]||17||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Эмблема Папуа — Новай Гвінеі]]||17||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Юрый Станіслававіч Тэртэль]]||17||1||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[17 жніўня]]||16||1||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[31 жніўня]]||16||1||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Anadenobolus monilicornis]]||16||1||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[I Will Always Love You]]||16||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Агульны дамен верхняга ўзроўню]]||16||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Альбатросы]]||16||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Аляксей Дзмітрыевіч Папоў]]||16||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Амброзія (расліна)]]||16||0||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Анімэ]]||16||1||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Бакштанская воласць]]||16||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]||16||5||{{~|0801}}01 жніўня |- |[[Беларуская рэспубліканская піянерская арганізацыя]]||16||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Беларускі лацінскі алфавіт]]||16||10||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Беларускі шлях (газета, 1918)]]||16||0||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Браніслаў Андрэевіч Ржэўскі]]||16||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Вацлаў Валеры Валодзька]]||16||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Вецлар]]||16||0||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Войцех Каралевіч Гутэн-Чапскі]]||16||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Вулкан]]||16||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Вялікая армія]]||16||0||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Ганна Святаслаўна]]||16||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Гапонавічы]]||16||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Гарады Брэсцкай вобласці]]||16||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь]]||16||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Георгіяс Папандрэу (старэйшы)]]||16||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Дзень Рэспублікі (Індыя)]]||16||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Дэльфінавыя]]||16||16||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Замкавая гара (Вільня)]]||16||0||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Кай Пача]]||16||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Кампазітар]]||16||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Кастусь Каліноўскі]]||16||5||{{~|0816}}16 жніўня |- |[[Клятва Гіпакрата]]||16||0||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Конкурс песні Еўрабачанне 1956]]||16||0||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Краязнаўства Беларусі]]||16||0||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Лупіта Ніёнга]]||16||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Луі Антуан дэ Бугенвіль]]||16||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[МТБанк]]||16||6||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Макар Краўцоў]]||16||1||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Македонцы]]||16||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Мікалай Іванавіч Гаўрычэнка]]||16||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Н (кірыліца)]]||16||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Нізам DRedd]]||16||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[Ніл Гілевіч]]||16||5||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Палац Радзівілаў на Пушкарні]]||16||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Польска-беларускі слоўнік]]||16||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Прошча]]||16||0||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Роберт О’Хара Бёрк]]||16||0||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Рэпрадуктыўная сістэма чалавека]]||16||7||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Салціўскае (электрадэпо)]]||16||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Спіс вуліц Мінска]]||16||1||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Стэфан Бізіа]]||16||0||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Сяргей Тадэвушавіч Мядзвецкас]]||16||4||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Сігерык]]||16||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Тодар Кляшторны]]||16||2||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)]]||16||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Улан-Удэ]]||16||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Уліковы нумар плацельшчыка]]||16||6||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Францішак Багушэвіч]]||16||8||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Хірасіма]]||16||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Эторэ Пайс]]||16||0||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Юрый Насілоўскі]]||16||0||{{~|0812}}12 жніўня |- |[[2007 год у гісторыі літаратуры]]||15||0||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Calliteara pudibunda]]||15||2||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Go Daddy]]||15||2||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Google Chrome]]||15||3||{{~|0827}}27 жніўня |- |[[Michael Jackson’s Moonwalker]]||15||0||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Nizkiz]]||15||1||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Іван Іванавіч Ядэшка]]||15||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Ігар Пятровіч Тур]]||15||4||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Ігнат Жагель]]||15||1||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Адзіная спартыўная класіфікацыя Рэспублікі Беларусь]]||15||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч]]||15||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Анатоль Ягоравіч Волкаў]]||15||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Барыс Аляксандравіч Пакроўскі]]||15||0||{{~|0807}}07 жніўня |- |[[Барысаўскі завод медыцынскіх прэпаратаў]]||15||1||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Бдадун]]||15||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі]]||15||0||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Беларускі фонд міру]]||15||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Беларусы]]||15||6||{{~|0805}}05 жніўня |- |[[Брыгада берагавой абароны]]||15||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Брэсцкі мір]]||15||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[ВАЗ-1111]]||15||1||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Вандроўны альбатрос]]||15||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Воўчын]]||15||1||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Гарады Гродзенскай вобласці]]||15||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Гарады Магілёўскай вобласці]]||15||0||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Гербы гарадоў Беларусі]]||15||3||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Джон Бары (кампазітар)]]||15||0||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Джордж Оруэл]]||15||0||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[Дзед-Барадзед]]||15||4||{{~|0820}}20 жніўня |- |[[Другая кангалезская вайна]]||15||1||{{~|0817}}17 жніўня |- |[[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]]||15||0||{{~|0813}}13 жніўня |- |[[КП у Беларусі]]||15||1||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Казімір Семяновіч]]||15||4||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Камень-кравец]]||15||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Кюры]]||15||15||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Людвіка Кардзіс]]||15||0||{{~|0826}}26 жніўня |- |[[Максім Багдановіч]]||15||9||{{~|0803}}03 жніўня |- |[[Маскоўская вуліца (Брэст)]]||15||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава]]||15||0||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Мацьё]]||15||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Мустафа Ахматовіч]]||15||1||{{~|0806}}06 жніўня |- |[[Мілашы]]||15||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Нарвасадата]]||15||5||{{~|0822}}22 жніўня |- |[[Натурызм]]||15||5||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Падвойнае пранікненне]]||15||7||{{~|0809}}09 жніўня |- |[[Палавы акт]]||15||4||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Паліна Дваранская]]||15||2||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Паморскае ваяводства]]||15||0||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Парасонік грабеньчаты]]||15||15||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Педра III Вялікі]]||15||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Полк Каліноўскага]]||15||5||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Прынцэса Тэру]]||15||0||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Пімен Панчанка]]||15||2||{{~|0823}}23 жніўня |- |[[Радый]]||15||0||{{~|0831}}31 жніўня |- |[[Руская мова]]||15||7||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Сабор Святога Яна Хрысціцеля (Варшава)]]||15||0||{{~|0819}}19 жніўня |- |[[Самуэлева]]||15||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Свержань (Рагачоўскі раён)]]||15||1||{{~|0814}}14 жніўня |- |[[Свядомасць]]||15||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Святары-адраджэнцы]]||15||0||{{~|0815}}15 жніўня |- |[[Святы Ілля (фальклор)]]||15||0||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Славакі]]||15||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Славенцы]]||15||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Спіс аб’ектаў PGC (913001—914000)]]||15||3||{{~|0828}}28 жніўня |- |[[Сутыкненні ў Каудзе (2026)]]||15||15||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Сцяг Балівіі]]||15||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Сьюзен Хелмс]]||15||0||{{~|0821}}21 жніўня |- |[[Сілезцы]]||15||0||{{~|0811}}11 жніўня |- |[[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]]||15||4||{{~|0802}}02 жніўня |- |[[Уладзімір (князь полацкі)]]||15||1||{{~|0830}}30 жніўня |- |[[Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч]]||15||0||{{~|0808}}08 жніўня |- |[[ФК Дынама Мінск]]||15||1||{{~|0824}}24 жніўня |- |[[Форбс Бэрнхам]]||15||0||{{~|0804}}04 жніўня |- |[[Эвернія слівавая]]||15||9||{{~|0818}}18 жніўня |- |[[Юрый Аляксандравіч Газінскі]]||15||0||{{~|0825}}25 жніўня |- |[[Юрый Мікалаевіч Горлаў]]||15||2||{{~|0817}}17 жніўня |} i7p0cgf4t8uokmn0svn3rxbesuwktfj Сезон 2017/2018 «Энергіі» Гомель 0 781625 5192141 4925352 2026-09-02T16:48:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192141 wikitext text/x-wiki У сезоне 2017—2018 валейбольны клуб «[[Энергія Гомель|Энергія]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел у наступных турнірах: * Першая ліга чэмпіяната Беларусі 2017/2018 ('''4-е месца'''). == Склад каманды == 1. Аляксандр Старавойтаў (1983)<br /> 2. Ягор Брэль (2001)<br /> 3. Данііл Зубаў (2002)<br /> 4. У. Пятрэнка (1995)<br /> 5. Вадзім Навуменка (1986)<br /> 7. [[Уладзімір Галота]] (2001)<br /> 8. Іван Вараненка (1991)<br /> 9. [[Павел Пачэбут]] (1991)<br /> 10. [[Дзмітрый Маёранка]] (2000)<br /> 11. Яўгеній Радзівон 1983)<br /> 12. Максім Ліпкін (2002)<br /> 13. Ігар Папсуеў (2002)<br /> 14. Я. Серыкаў (1987)<br /> 15. М. Карабанёў (1992)<br /> 16. М. Знахарэнка (1989)<br /> 17. Аляксей Паўчанка (1995)<br /> 18. Даніла Бяляеў (2002)<br /> == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} Андрэй Карабанёў (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} Мікалай Верамей (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2018/2019 «Энергіі» Гомель]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180313071733/http://bvf.by/clubs/team/135 Энергия] * [https://gomelvolley.by/2020/07/30/gomelskij-volejbol-rasstavlyaya-tochki-nad-i/ Гомельский волейбол: расставляя точки над «i»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250130114601/https://gomelvolley.by/2020/07/30/gomelskij-volejbol-rasstavlyaya-tochki-nad-i/ |date=30 студзеня 2025 }} [[Катэгорыя:Сезоны «Энергіі» Гомель|2017/2018]] [[Катэгорыя:Сезоны валейбольных клубаў Беларусі 2017/2018|Энергія]] [[Катэгорыя:2017 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:2018 год у Гомелі]] 6fquqocmzi2k3k4ze5fpxh70xpgajdj Байдакі (значэнні) 0 785739 5192147 4966600 2026-09-02T17:05:32Z JerzyKundrat 174 5192147 wikitext text/x-wiki Назву '''Байдакі́́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Байдакі (Дзяржынскі раён)|Байдакі]] — былая вёска ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] * [[Байдакі]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] * {{нп5|Байдакі (Хойніцкі раён)|Байдакі|be-tarask|Байдакі (зьніклая вёска)}} — былы хутар, пазней засценак у межах сучаснага [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёну]] == Прозвішча == Было старое койданаўскае прозвішча Байдак, бытавала яно і ў Літве<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-L3FY-K?i=254&cc=4158550 https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14208789{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ёсць латышскае ''Baidaks''<ref>https://uzvardi.lv/surname/729810</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} r384nsthqert07gedo7dpvv7mronsox Марыя Карнеенка 0 790237 5192283 5191817 2026-09-03T07:37:04Z M.L.Bot 261 не ясны ў чым сэнс такога "абнаўлення", крыніцу выдалілі змест застаўся, то адмяняю як выпадковы вандалізм 5192283 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Марыя Карнеенка | выява = Марыя Карнеенка.jpg | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = | род дзейнасці = візуальная мастачка, фатографка | вядомая як = аўтарка праекта «Rattus Sapience» }} '''Марыя Карнеенка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская візуальная мастачка, якая працуе з фатаграфіяй, сучасным мастацтвам, калажам і мак’юментары<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/krysy-zahvatyvayut-chelovecheskuyu-tsivilizatsiyu.html|title=В мире животных: Крысы захватывают человеческую цивилизацию|website=Bird In Flight|date=2021-05-06|access-date=2025-07-22}}</ref>. Менеджарка беларускай фатаграфічнай пляцоўкі «FSh1» ([[Варшава]], [[Польшча]]). == Раннія гады і адукацыя == * 1981 — нарадзілася ў [[Гомель|Гомелі]]. * 1999-2004 — [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]], Беларусь, бакалаўр маркетынгу. * 2016 — школа фатаграфіі «FSh1» (Мінск, Беларусь). * 2019-2020 — школа сучаснай фатаграфіі DocDocDoc ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]), курс «Эксперыменты сучаснай фатаграфіі». == Творчая практыка == «На разломе часу» — дэбютны фатаграфічны праект Марыі Карнеенкі, паказаны ў межах праграмы «Маладая беларуская фатаграфія 2x2» у [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура|Мемарыяльным музеі-майстэрні З. І. Азгура]] (Мінск). Праект даследуе тэмы сям’і, асабістага сталення і сталення пакалення, перапляценне памяці і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Марыя дакументуе рост сваёй дачкі, натхняючыся сямейным лецішчам — месцам, якое на працягу дзесяцігоддзяў стала каталізатарам шчаслівых дзіцячых успамінаў. Праз свае фотаздымкі яна візуальна стварае «часавы разлом», перадаючы дзіўнае і заблытанае пачуццё, якое адчувае кожнае лета, вяртаючыся туды, дзе ўспаміны «накладаюцца на ўспрыманне тут і цяпер». Даўняе захапленне пацукамі стала асновай яшчэ аднаго важнага кірунку ў яе творчасці. Праект ''Rattus Sapience'' узнік з яе актывізму і асабістых сустрэч з [[Пацукі|пацукамі]] — адносін, якія выходзяць за межы паняцця «ўласнасць», бо яны не вызначаюцца і не абмяжоўваюцца валоданнем<ref>{{Cite web|url=https://urbanautica.com/portfolio/rats/542|title=Rats by Maryia Karneyenka|website=urbanautica.com|access-date=2026-06-25}}</ref>. У праекце мастачка выходзіць за межы фатаграфіі, ствараючы аналагавыя, лічбавыя і 3D-калажы, а таксама скульптурныя аб’екты, якія робяцца асновай для будучых фотаздымкаў. Яна таксама ўключае ў наратыў ілюстрацыі, створаныя паводле ўласных эскізаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kalektar.org/ru/in/events/k467ARAMjIW3bc1fmfbD|title=Rattus sapiens|website=kalektar.org|access-date=2026-06-25}}</ref>. Праект складаецца з некалькіх слаёў і сюжэтных ліній, таму ён адкрыты для інтэрпрэтацыі і існуе ў некалькіх варыянтах. ''RATS'' — самая першая версія праекта, яго пачатак, за якую мастачка атрымала спецыяльную адзнаку журы Blurring the Lines 2020. ''Rattus Sapiens'' — найбольш вядомы выставачны варыянт праекта, яго мак’юментары-версія. Пераасэнсаванне праекта ўвасобілася ў кнізе ''Rattus Sapience'' ад выдавецтва TAMAKA<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://contemporarylynx.co.uk/11-photobooks-from-paper-photo-festival-2025-to-know|title=11 photobooks from Paper Photo Festival 2025 to know|first=Contemporary Lynx|last=Team|website=contemporarylynx.co.uk|access-date=2026-06-25}}</ref>. Кніга прапануе новы погляд і магчымасць паразважаць пра найбольш істотнае: любоў, клопат, адказнасць, асабісты досвед, у тым ліку эмігранцкі. Яна стварае мастацкі дыялог, злучаючы візуальны голас Марыі і тэкставы голас беларускай пісьменніцы [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяны Заміроўскай]], дзякуючы чаму адбываецца размова ўнутры тэксту — абмен досведам, пачуццямі, траўмамі і ўспамінамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://photobookjournal.com/2026/02/05/maryia-karneyenka-rattus-sapiens/|title=Maryia Karneyenka – Rattus Sapiens|last=hahickerson|website=PhotoBook Journal|date=2026-02-05|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Выставы == * 2018 — Фестываль школы фатаграфіі FЅh1, Мінск. * 2019 — «На разломе часу», групавая выстава маладой беларускай фатаграфіі «2x2», Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, Мінск. * 2020 — «Rattus sapiens», групавая выстава, Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва, Мінск, Беларусь. * 2021 — «Rattus sapiens», Riga Photomonth, [[Латвія]]. * 2024 — «Rattus sapiens», фестываль фатаграфіі «Święto Fotografii», [[Уроцлаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2024 — «Rattus sapiens», Rise of Culture Festival, [[Жэшаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2025 — «Rattus sapiens», групавая выстава «Тры шыўкі ад краю» / Noc Muzeów, галерэя Duży Pokój, Варшава, Польшча<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=|website=[[Беларуская Рада Культуры]]|date=2025-04-28|access-date=2025-07-23}}</ref>. * 2025 — «Rattus sapiens», Рыбніцкі фотафестываль, Польшча<ref name=":0" />. == Выбраныя падзеі == * 2025 — Book Launch: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, галерэя Duży Pokój Варшава, Польша. * 2025 — Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, [[Катавіцы]], Польша<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://paperphoto.pl/en/program-en/|title=The festival will take place in Katowice (Poland)|website=Paper Photo Festival|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>Expedition BY BOOKS: Belarusian Photographic Publications from the FSh1 Library<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, Катавіцы, Польша (у супольным куратарстве з Яўгенам Атцецкім). * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>De-constructed<nowiki>''</nowiki> (групавая выстава), B-Part Exhibition, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pep.photography/deconstructed|title=PEP and B-Part Exhibition|website=PEP|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Варшава, Польша​<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://u-jazdowski.pl/wydarzenia/rattus-sapiens|title=Rattus Sapiens – Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|website=– Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Akademia KaPeWu, Варшава, Польша . * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Rybnik Foto Festival, Рыбнік, Польша. == Прызнанні і ўзнагароды == * 2020 — Спецыяльная адзнака журы ''Blurring the Lines''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.fotodok.org/en/blurring-the-lines-2020-jurors-report/|title=Blurring the Lines 2020 Jurors’ Report|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2024 — Лаўрэатка фестывалю ''Święto Fotografii'', Уроцлаў, Польшча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=rnvlavmrrn|website=Беларуская Рада культуры|date=2025-04-28|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Лонгліст «Die Schönsten Deutschen Bücher 2026» («Найпрыгажэйшыя нямецкія кнігі 2026»)<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.stiftung-buchkunst.de/die-schoensten-deutschen-buecher/die-longlist/|title=die Longlist / Stiftung Buchkunst|website=www.stiftung-buchkunst.de|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Бронзавы лаўрэат European Design Awards 2026, намінацыя «Artistic Catalogue Layout»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://awards.europeandesign.org/winner/263488|title=RATTUS SAPIENS by Maryia Karneyenka, published by TAMAKA|website=European Design Awards|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Публікацыі == === Kнiгi === Rattus Sapience, 2025, выдавецтва TAMAKA. Першае выданне Марыі Карнеенкі даследуе ідэю інтэлектуальнай паралельнай цывілізацыі пацукоў, якая існуе побач з чалавечым грамадствам, кідаючы выклік нашаму антрапацэнтрызму. Спалучаючы фатаграфію, калажы і тэксты Таццяны Заміроўскай, праца запрашае пераасэнсаваць узаемаадносіны паміж чалавекам і жывёламі праз прызму гульні і гратэску. Яна размывае межы паміж рэальнасцю і міфам, стварае стымул для суіснавання і эмпатыі праз уяўленне свету з перспектывы пацукоў і сумнеў у лідарстве чалавецтва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-07-22}} [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] gaa70hs4n561yl4z199txl9z4z1a608 5192284 5192283 2026-09-03T07:43:13Z M.L.Bot 261 пераафармленне біяграфіі тэкстам 5192284 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Марыя Карнеенка | выява = Марыя Карнеенка.jpg | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = | род дзейнасці = візуальная мастачка, фатографка | вядомая як = аўтарка праекта «Rattus Sapience» }} '''Марыя Карнеенка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская візуальная мастачка, якая працуе з фатаграфіяй, сучасным мастацтвам, калажам і мак’юментары<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/krysy-zahvatyvayut-chelovecheskuyu-tsivilizatsiyu.html|title=В мире животных: Крысы захватывают человеческую цивилизацию|website=Bird In Flight|date=2021-05-06|access-date=2025-07-22}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1981 годзе ў [[Гомель|Гомелі]]. У 1999—2004 гадах вучылася ў [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Гомельскім дзяржаўным тэхнічным ўніверсітэце]], бакалаўр маркетынгу. З 2016 года супрацоўнічала ў школе фатаграфіі «FSh1» у Мінску. У 2019—2020 гадах навучалася ў школе сучаснай фатаграфіі DocDocDoc у [[Санкт-Пецярбург]]у, курс «Эксперыменты сучаснай фатаграфіі». Станам на 2025 год менеджарка беларускай фатаграфічнай пляцоўкі «FSh1» ў [[Варшава|Варшаве]]. == Творчая практыка == «На разломе часу» — дэбютны фатаграфічны праект Марыі Карнеенкі, паказаны ў межах праграмы «Маладая беларуская фатаграфія 2x2» у [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура|Мемарыяльным музеі-майстэрні З. І. Азгура]] (Мінск). Праект даследуе тэмы сям’і, асабістага сталення і сталення пакалення, перапляценне памяці і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Марыя дакументуе рост сваёй дачкі, натхняючыся сямейным лецішчам — месцам, якое на працягу дзесяцігоддзяў стала каталізатарам шчаслівых дзіцячых успамінаў. Праз свае фотаздымкі яна візуальна стварае «часавы разлом», перадаючы дзіўнае і заблытанае пачуццё, якое адчувае кожнае лета, вяртаючыся туды, дзе ўспаміны «накладаюцца на ўспрыманне тут і цяпер». Даўняе захапленне пацукамі стала асновай яшчэ аднаго важнага кірунку ў яе творчасці. Праект ''Rattus Sapience'' узнік з яе актывізму і асабістых сустрэч з [[Пацукі|пацукамі]] — адносін, якія выходзяць за межы паняцця «ўласнасць», бо яны не вызначаюцца і не абмяжоўваюцца валоданнем<ref>{{Cite web|url=https://urbanautica.com/portfolio/rats/542|title=Rats by Maryia Karneyenka|website=urbanautica.com|access-date=2026-06-25}}</ref>. У праекце мастачка выходзіць за межы фатаграфіі, ствараючы аналагавыя, лічбавыя і 3D-калажы, а таксама скульптурныя аб’екты, якія робяцца асновай для будучых фотаздымкаў. Яна таксама ўключае ў наратыў ілюстрацыі, створаныя паводле ўласных эскізаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kalektar.org/ru/in/events/k467ARAMjIW3bc1fmfbD|title=Rattus sapiens|website=kalektar.org|access-date=2026-06-25}}</ref>. Праект складаецца з некалькіх слаёў і сюжэтных ліній, таму ён адкрыты для інтэрпрэтацыі і існуе ў некалькіх варыянтах. ''RATS'' — самая першая версія праекта, яго пачатак, за якую мастачка атрымала спецыяльную адзнаку журы Blurring the Lines 2020. ''Rattus Sapiens'' — найбольш вядомы выставачны варыянт праекта, яго мак’юментары-версія. Пераасэнсаванне праекта ўвасобілася ў кнізе ''Rattus Sapience'' ад выдавецтва TAMAKA<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://contemporarylynx.co.uk/11-photobooks-from-paper-photo-festival-2025-to-know|title=11 photobooks from Paper Photo Festival 2025 to know|first=Contemporary Lynx|last=Team|website=contemporarylynx.co.uk|access-date=2026-06-25}}</ref>. Кніга прапануе новы погляд і магчымасць паразважаць пра найбольш істотнае: любоў, клопат, адказнасць, асабісты досвед, у тым ліку эмігранцкі. Яна стварае мастацкі дыялог, злучаючы візуальны голас Марыі і тэкставы голас беларускай пісьменніцы [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяны Заміроўскай]], дзякуючы чаму адбываецца размова ўнутры тэксту — абмен досведам, пачуццямі, траўмамі і ўспамінамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://photobookjournal.com/2026/02/05/maryia-karneyenka-rattus-sapiens/|title=Maryia Karneyenka – Rattus Sapiens|last=hahickerson|website=PhotoBook Journal|date=2026-02-05|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Выставы == * 2018 — Фестываль школы фатаграфіі FЅh1, Мінск. * 2019 — «На разломе часу», групавая выстаўка маладой беларускай фатаграфіі «2x2», Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, Мінск. * 2020 — «Rattus sapiens», групавая выстаўка, Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва, Мінск, Беларусь. * 2021 — «Rattus sapiens», Riga Photomonth, [[Латвія]]. * 2024 — «Rattus sapiens», фестываль фатаграфіі «Święto Fotografii», [[Уроцлаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2024 — «Rattus sapiens», Rise of Culture Festival, [[Жэшаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2025 — «Rattus sapiens», групавая выстаўка «Тры шыўкі ад краю» / Noc Muzeów, галерэя Duży Pokój, Варшава, Польшча<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=|website=[[Беларуская Рада Культуры]]|date=2025-04-28|access-date=2025-07-23}}</ref>. * 2025 — «Rattus sapiens», Рыбніцкі фотафестываль, Польшча<ref name=":0" />. == Выбраныя падзеі == * 2025 — Book Launch: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, галерэя Duży Pokój Варшава, Польша. * 2025 — Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, [[Катавіцы]], Польша<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://paperphoto.pl/en/program-en/|title=The festival will take place in Katowice (Poland)|website=Paper Photo Festival|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>Expedition BY BOOKS: Belarusian Photographic Publications from the FSh1 Library<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, Катавіцы, Польша (у супольным куратарстве з Яўгенам Атцецкім). * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>De-constructed<nowiki>''</nowiki> (групавая выстаўка), B-Part Exhibition, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pep.photography/deconstructed|title=PEP and B-Part Exhibition|website=PEP|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Варшава, Польша​<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://u-jazdowski.pl/wydarzenia/rattus-sapiens|title=Rattus Sapiens – Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|website=– Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Akademia KaPeWu, Варшава, Польша . * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Rybnik Foto Festival, Рыбнік, Польша. == Прызнанні і ўзнагароды == * 2020 — Спецыяльная адзнака журы ''Blurring the Lines''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.fotodok.org/en/blurring-the-lines-2020-jurors-report/|title=Blurring the Lines 2020 Jurors’ Report|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2024 — Лаўрэатка фестывалю ''Święto Fotografii'', Уроцлаў, Польшча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=rnvlavmrrn|website=Беларуская Рада культуры|date=2025-04-28|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Лонгліст «Die Schönsten Deutschen Bücher 2026» («Найпрыгажэйшыя нямецкія кнігі 2026»)<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.stiftung-buchkunst.de/die-schoensten-deutschen-buecher/die-longlist/|title=die Longlist / Stiftung Buchkunst|website=www.stiftung-buchkunst.de|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Бронзавы лаўрэат European Design Awards 2026, намінацыя «Artistic Catalogue Layout»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://awards.europeandesign.org/winner/263488|title=RATTUS SAPIENS by Maryia Karneyenka, published by TAMAKA|website=European Design Awards|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Публікацыі == === Kнiгi === Rattus Sapience, 2025, выдавецтва TAMAKA. Першае выданне Марыі Карнеенкі даследуе ідэю інтэлектуальнай паралельнай цывілізацыі пацукоў, якая існуе побач з чалавечым грамадствам, кідаючы выклік нашаму антрапацэнтрызму. Спалучаючы фатаграфію, калажы і тэксты Таццяны Заміроўскай, праца запрашае пераасэнсаваць узаемаадносіны паміж чалавекам і жывёламі праз прызму гульні і гратэску. Яна размывае межы паміж рэальнасцю і міфам, стварае стымул для суіснавання і эмпатыі праз уяўленне свету з перспектывы пацукоў і сумнеў у лідарстве чалавецтва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-07-22}} [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] cvv8ztlotuk0p3apwvgumn5gcp6l1ow Хактывізм 0 790921 5192031 5123318 2026-09-02T12:30:03Z Siarhei V 122587 5192031 wikitext text/x-wiki [[Файл:Internet (61192804).jpeg|міні|Плакат з надпісам «Не лезь у справы #Інтэрнэту» падчас пратэстаў у [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]], [[Германія]].]] '''Хактывізм''' ({{lang-en|hacktivism}}; [[словазлучэнне]] ад ''[[хакер]]'' і ''[[інтэрнэт-актывізм|актывізм]]'') — форма палітычнай ці сацыяльнай актыўнасці, пры якой выкарыстоўваюцца метады камп’ютарнага ўзлому і іншыя лічбавыя інструменты для прасоўвання ідэалагічных мэтаў. У адрозненне ад [[Кіберзлачыннасць|кіберзлачыннасці]] ці [[кібертэрарызм]]у, хактывізм звычайна матываваны палітычнымі, сацыяльнымі альбо ідэалагічнымі прычынамі, а не асабістай выгадай хакераў ці замовай ад дзяржавы{{sfn|Hanna Gawel|2024}}{{sfn|Blake Djavaherian|2022}}. == Метады == Распаўсюджаныя метады хактывізму ўключаюць: * '''[[DoS-атака|DDoS-атакі]]''' — перагрузка сеткавых рэсурсаў паўтаральнымі запытамі з мэтай іх часовага выхаду са строю. Метад выкарыстоўваецца як хуткі спосаб парушыць працу мэтавай інфраструктуры без значнай падрыхтоўкі з боку хакераў{{sfn|Blake Djavaherian|2022}}. * '''[[Дэфэйсмэнт]]''' — змена візуальнага або тэкставага змесціва вэб-старонкі для размяшчэння палітычных паведамленняў{{sfn|Aydelia Gareeva, Kira Krylova, Olga Khovrina|2020}}. * '''[[Доксінг]]''' — публікацыя асабістых даных (імёны, даты нараджэння, нумары тэлефонаў, фатаграфіі, дакументы) для дыскрэдытацыі чалавека або арганізацыі{{sfn|Aydelia Gareeva, Kira Krylova, Olga Khovrina|2020}}. * '''[[Праграма-вымагальнік]]''' ({{Tr-en|ransomware}}) — укараненне шыфравальшчыкаў для ціску на ахвяру з мэтай выканання палітычных патрабаванняў. Прыкладам з’яўляецца выпадак з праграмай «Sarbloh» падчас пратэстаў фермераў у Індыі ў 2021 годзе, калі ключ расшыфроўкі абяцаўся толькі пры выкананні ўмоў хакераў{{sfn|Blake Djavaherian|2022}}. * '''Выкарыстанне персістэнтнага доступу''' — захаванне інструментаў на скампраметаваных рэсурсах (напрыклад, [[webshell]]), якія дазваляюць узломшчыку паўторна выкарыстоўваць доступ да сістэмы ў будучыні{{sfn|Blake Djavaherian|2022}}. == Уплыў == Хактывізм можа мець як станоўчае, так і адмоўнае ўздзеянне. Са станоўчага боку, хактывісты могуць спрыяць выяўленню ўразлівасцяў інфармацыйных сістэм, а таксама спрыяць абароне даных. З адмоўнай — іх дзеянні могуць уяўляць пагрозу нацыянальнай і карпаратыўнай бяспекі. [[Праваахоўныя органы]] часта разглядаюць хактывізм як злачынную дзейнасць, а не як рэалізацыю правоў на ўдзел і [[Свабода слова|свабоду выказвання меркаванняў]]{{sfn|Aydelia Gareeva, Kira Krylova, Olga Khovrina|2020}}. == Прыклады хактывісцкіх груповак == === Anonymous === {{Асноўны артыкул|Anonymous}} Дэцэнтралізаваны міжнародны калектыў, заснаваны на прынцыпах прасоўвання асабістай свабоды. Удзельнікі дзейнічаюць аўтаномна, каардынуючыся ў межах кампаній, якія абазначаюцца па схеме #Op[Назва]. Дзейнасць часта актывізуецца ў перыяды палітычных крызісаў ці міжнародных канфліктаў. Anonymous праводзілі кампаніі супраць дзяржаўных структур, прыватных кампаній і арганізацый, якія, на іх думку, дзейнічаюць на шкоду грамадству. Прыкладамі кампаній можна назваць «#OpIsrael», «#OpNicaragua» і «#OpRussia», а таксама атакі на [[Хостынг|вэб-хостынг]] правайдэра Epik у рамах «#OperationEpikFail» . Калектыў не мае фармальнай [[Іерархія|іерархіі]], што забяспечвае гнуткасць, але ўскладняе ўзгодненасць дзеянняў паміж удзельнікамі і можа прыводзіць да з’яўлення непадкантрольных груп або асоб, якія дзейнічаюць уразрэз з агульнай [[ідэалогія]]й арганізацыі{{sfn|Blake Djavaherian|2022}}. === Кіберпартызаны === {{Асноўны артыкул|Кіберпартызаны}} Група, якая сфармавалася ў 2020 годзе на фоне масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]]. Удзельнікі — спецыялісты ў галіне [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]]. Групоўка пачала з [[дэфэйсмэнт]]у ўрадавых сайтаў, а затым перайшла да аперацый тыпу [[hack-and-leak]], публікуючы даныя дзяржаўных органаў, праваахоўных структур і асоб, звязаных з кіраўніцтвам краіны. Сярод мэт арганізацыі былі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]], [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны банк Беларусі]] і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце]]. Група таксама праводзіла [[DoS-атака|DDoS-атакі]] і шыфраванне даных з палітычнымі патрабаваннямі, напрыклад вызвалення пэўных [[Палітычныя зняволеныя|палітвязняў]]. З 2022 года Кіберпартызаны ўдзельнічалі ў зрыве [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|ваеннай лагістыкі Расіі на тэрыторыі Беларусі]], уключаючы атаку на інфраструктуру [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]. Унутры групы існуе падзел на баявое ядро і дапаможныя ролі (распрацоўшчыкі, тэсціроўшчыкі, аналітыкі даных). Арганізацыя супрацоўнічае з іншымі апазіцыйнымі аб’яднаннямі, уключаючы альянс «Супраціў», і займалася распрацоўкай уласных інструментаў для забеспячэння бяспечнай камунікацыі паміж пратэстуючымі{{sfn|Blake Djavaherian|2022}}. == Гл. таксама == * [[Flipper Zero]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://policyreview.info/pdf/policyreview-2024-2-1751.pdf|ref=Hanna Gawel|аўтар=Hanna Gawel|загаловак=Hacktivism|год=2024|мова=en|выданне=Internet Policy Review|тып=часопіс|том=13|нумар=2|doi=10.14763/2024.2.175}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.virusbulletin.com/uploads/pdf/conference/vb2022/papers/VB2022-The-threat-is-stronger-than-the-execution-the-realities-of-hacktivism-in-the-2020s.pdf|ref=Blake Djavaherian|аўтар=Blake Djavaherian|загаловак=THE THREAT IS STRONGER THAN THE EXECUTION: REALITIES OF HACKTIVISM IN THE 2020S|год=2022|мова=en|выданне=Virus Bulletin|тып=канферэнцыя}} * {{Артыкул|спасылка=https://sgpjournal.mgimo.ru/upload/ckeditor/files/7-gareeva-krylova-khovrina.pdf|ref=Aydelia Gareeva, Kira Krylova, Olga Khovrina|аўтар=Aydelia Gareeva, Kira Krylova, Olga Khovrina|загаловак=Hacktivism: a new form of political activism|год=2020|мова=en|выданне=Journal of society and the state|тып=часопіс}} {{Інфармацыйная бяспека}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хакінг]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:Хакерства]] abtavelbmvo0hoeegm6pqe7pyensnn1 Селішча (Акцябрскі раён) 0 799135 5192313 5140389 2026-09-03T09:11:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192313 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Селішча}} {{НП-Беларусь |статус=Вёска |скасаваны=так |беларуская назва=Селішча |вобласць=Гомельская |раён=Акцябрскі |сельсавет=Ламавіцкі }} '''Се́лішча'''<ref>''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с. (ст. 153).</ref> ({{Lang-ru|Се́лище}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1434/|title=Белорусская энциклопедия. Деревня Селище|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119164309/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1434/|archive-date=19 лістапада 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref> [[вёска]] на тэрыторыі [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]], знішчаная разам з жыхарамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Геаграфія == Размяшчалася за 1 км на поўдзень ад вёскі [[Курын]] [[Ламавіцкі сельсавет|Ламавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы пражывала 107 чалавек. Вёска на тэрыторыі знішчана нямецка-фашысцкімі захопнікамі разам з жыхарамі падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://milglory.gomel.museum.by/node/56874|title=Деревня Селище|access-date=17 студзеня 2026|archive-date=19 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119154141/http://milglory.gomel.museum.by/node/56874|url-status=dead}}</ref>. Падчас карнай аперацыі «[[Бамберг (карная аперацыя)|Бамберг]]» у красавіку 1943 года гітлераўцы забілі 95 жыхароў і спалілі вёску (29 двароў). Пасля вайны не адрадзілася. На месцы вёскі ўсталяваны мемарыяльны знак. Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]». == Памятныя мясціны == * [[Абеліск]] на месцы спалення ў 1942 годзе вёскі Селішча. Забіта і спалена 95 мірных грамадзян (нумар воінскага пахавання 8265)<ref>{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.gov.by/ru/voinzahr/|title=Воинские захоронения на территории Октябрьского района|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420065855/https://oktiabrskiy.gov.by/ru/voinzahr/|archive-date=20 красавіка 2025|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]. [[Гомельская вобласць]] / Рэдкал.: [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]] (гал. рэд.) [і інш.]. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]], 1985. * Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: энцыклапедыя / Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) [і інш.]. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]], 1990. * Памяць. [[Беларусь]]. Рэспубліканская кніга / Рэдкал.: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] (гал. рэд.) [і інш.]. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]], 1995. * Хатынский некрополь: документы и материалы / Редкол.: [[Уладзімір Іванавіч Адамушка|В. И. Адамушко]] [и др.]. — [[Мінск|Минск]]: [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Национальный архив Республики Беларусь]], 2014. * Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. [[Гомельская вобласць|Гомельская область]]: Сборник архивных документов и материалов / Редкол.: [[Дзямянюк, Андрэй Канстанцінавіч|А. К. Демянюк]] [и др.]. — [[Мінск|Минск]]: [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Национальный архив Республики Беларусь]]; — [[Масква|Москва]]: Фонд «Историческая память», 2021. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{belarusenc|slovnik/1558/|СЕЛІШЧА}} * [http://milglory.gomel.museum.by/node/56874 Деревня Селище] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231119154141/http://milglory.gomel.museum.by/node/56874 |date=19 лістапада 2023 }}. [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]]. [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] t4vdwenzcqjo6qatoji1wngfp4s1uwb Якуб Брэтэ 0 799547 5192090 5087262 2026-09-02T13:41:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5192090 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Якуб Брэтэ (Брыётэ)''' ([[Французская мова|фр.]] ''Jacques Briotet''; [[Руская мова|рус.]] ''Яков Францевич Бриоте'', {{ВД-Прэамбула}}) — вучоны-медык, хірург, прадстаўнік прыродазнаўчага матэрыялізму канца XVIII ст.<ref>{{Cite web|url=http://www.vkl.by/articles/341|title=Брыётэ (Briôtet) Якуб|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-09-02}}</ref> == Біяграфія == Паходзіў з Францыі. Працаваў хірургам у шпіталі ў [[Ліён]]е. 3 1768 на працягу 10 гадоў быў празектарам i дэманстратарам анатоміі ў шпіталі ў [[Парыж]]ы, а затым у 1777 годзе ў [[Вільня|Вільні]], пры [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай літоўскай школе]], дзе ў 1780 выкладаў [[хірургія|хірургію]]. 3 1781 года выконваў абавязкі дэманстратара пры кафедры фізіялогіі i анатоміі, набыў вялікую папулярнасць як выдатны хірург i акушэр. У 1787 годзе атрымаў дыплом доктара медыцыны i хірургіі i пасаду прафесара практычнай хірургіі, у 1791 — патэнт генеральнага хірурга войск Вялікага Княства Літоўскага. Член-карэспандэнт Парыжскага медыцынскага таварыства, член Віленскага таварыства ўрачоў. Па даручэнні Віленскага ўніверсітэта заснаваў у 1808 годзе хірургічную клініку, якой кіраваў да 1811 года. Па ўласнай ініцыятыве арганізаваў навучанне малодшага медыцынскага персаналу, пры гэтым заняткі па анатоміі праводзіў на [[польская мова|польскай мове]]. У далейшым многія з яго вучняў сталі знакамітымі ўрачамі. У 1788—89 апублікаваў на [[французская мова|французскай мове]] свае лекцыі па практычнай хірургіі i назіранні за хворымі. Насуперак поглядам рэлігіі на хваробу як боскую кару сцвярджаў, што захворванні выклікаюцца пэўнымі матэрыяльнымі прычынамі. У 1805 абраны членам-карэспандэнтам Парыжскага медыцынскага таварыства і Парыжскай медыцынскай акадэміі. Памёр i пахаваны ў Вільні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/МАБ|Брэтэ Якуб Антоні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-24}} {{DEFAULTSORT:Брэтэ Якуб}} [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Хірургі Літвы]] [[Катэгорыя:Хірургі Францыі]] 3x66cm7e96uu29wb1c405dilvd0ifcw 5192094 5192090 2026-09-02T13:49:22Z Aliaksei Lastouski 75892 5192094 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Jacques Briotet.jpg|thumb|[[Юліян Юзафавіч Карчэўскі]]. Партрэт Жака Брыётэ. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей, LNDM T 843]] }} '''Якуб Брэтэ (Брыётэ)''' ([[Французская мова|фр.]] ''Jacques Briotet''; [[Руская мова|рус.]] ''Яков Францевич Бриоте'', {{ВД-Прэамбула}}) — вучоны-медык, хірург, прадстаўнік прыродазнаўчага матэрыялізму канца XVIII ст.<ref>{{Cite web|url=http://www.vkl.by/articles/341|title=Брыётэ (Briôtet) Якуб|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-09-02}}</ref> == Біяграфія == Паходзіў з Францыі. Працаваў хірургам у шпіталі ў [[Ліён]]е. 3 1768 на працягу 10 гадоў быў празектарам i дэманстратарам анатоміі ў шпіталі ў [[Парыж]]ы, а затым у 1777 годзе ў [[Вільня|Вільні]], пры [[Галоўная школа ВКЛ|Галоўнай літоўскай школе]], дзе ў 1780 выкладаў [[хірургія|хірургію]]. 3 1781 года выконваў абавязкі дэманстратара пры кафедры фізіялогіі i анатоміі, набыў вялікую папулярнасць як выдатны хірург i акушэр. У 1787 годзе атрымаў дыплом доктара медыцыны i хірургіі i пасаду прафесара практычнай хірургіі, у 1791 — патэнт генеральнага хірурга войск Вялікага Княства Літоўскага. Член-карэспандэнт Парыжскага медыцынскага таварыства, член Віленскага таварыства ўрачоў. Па даручэнні Віленскага ўніверсітэта заснаваў у 1808 годзе хірургічную клініку, якой кіраваў да 1811 года. Па ўласнай ініцыятыве арганізаваў навучанне малодшага медыцынскага персаналу, пры гэтым заняткі па анатоміі праводзіў на [[польская мова|польскай мове]]. У далейшым многія з яго вучняў сталі знакамітымі ўрачамі. У 1788—89 апублікаваў на [[французская мова|французскай мове]] свае лекцыі па практычнай хірургіі i назіранні за хворымі. Насуперак поглядам рэлігіі на хваробу як боскую кару сцвярджаў, што захворванні выклікаюцца пэўнымі матэрыяльнымі прычынамі. У 1805 абраны членам-карэспандэнтам Парыжскага медыцынскага таварыства і Парыжскай медыцынскай акадэміі. Памёр i пахаваны ў Вільні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/МАБ|Брэтэ Якуб Антоні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-24}} {{DEFAULTSORT:Брэтэ Якуб}} [[Катэгорыя:Дактары медыцыны]] [[Катэгорыя:Хірургі Літвы]] [[Катэгорыя:Хірургі Францыі]] 2rbk6lq42jfmxtbrhhl7h0pbg4p4qkp Амністыя 1841 года 0 805203 5192293 5153321 2026-09-03T08:16:56Z Nejurist 38201 /* Асобы амніставаных */ 5192293 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича] // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308—313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры «заходніх губерняў» з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, «разбору шляхты» і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень «замірэння» Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. «Апошнім акордам» рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам «глыбокага раскаяння». == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: * [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844—1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> * [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму * [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму * [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым]]а ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». * [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. * [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная «адліга» 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|«Пецярбургская катэрыя»]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі «літвіны» [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў «Літва» і «літвіны». (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы «літвінскую» тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную «літвінскую» ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон «літвінскай» культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера «Галька» і кантата «Мілда» (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам «Паштальён» (1844) «[[Альбом Віленскі]]» Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота «Земянін» (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады «Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году» (1842—1844) Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844) і «Літвінка з вербамі» (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі «[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня»]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з’явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I—II Ю. І. Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай «Гісторыі літоўскага народу» [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] «''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)»'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар «Metų skaitlius» Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай літвінскай прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што для іх Літва (якая тады ўключала і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]) нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня]]» (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] «Беларускае вяселле». 7-гадовая адносная «адліга», запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|«Вясной Народаў»]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|«Змрочнае сямігоддзе»]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] 2jio6iwra05gxjci4fdwsx4db5oajab 5192294 5192293 2026-09-03T08:19:10Z Nejurist 38201 /* Новыя твары і знакавыя творы */ 5192294 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича] // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308—313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры «заходніх губерняў» з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, «разбору шляхты» і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень «замірэння» Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. «Апошнім акордам» рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам «глыбокага раскаяння». == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: * [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844—1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> * [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму * [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму * [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым]]а ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». * [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. * [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная «адліга» 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|«Пецярбургская катэрыя»]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі «літвіны» [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў «Літва» і «літвіны». (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы «літвінскую» тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную «літвінскую» ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон «літвінскай» культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: * [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера «Галька» і кантата «Мілда» (1848) Станіслава Манюшкі * Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам «Паштальён» (1844) * «[[Альбом Віленскі]]» Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) * Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» (1846) * Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота «Земянін» (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады «Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году» (1842—1844) * Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844) і «Літвінка з вербамі» (1847) * Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі «[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня»]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з’явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: * Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) * Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I—II Ю. І. Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) * ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай «Гісторыі літоўскага народу» [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] «''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)»'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар «Metų skaitlius» Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай [[Літвінізм|літвінскай]] прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што для іх Літва (якая тады ўключала і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]) нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня]]» (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] «Беларускае вяселле». 7-гадовая адносная «адліга», запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|«Вясной Народаў»]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|«Змрочнае сямігоддзе»]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] 7k81vk7m5kzppo04wltrimbppzmla5h 5192296 5192294 2026-09-03T08:29:58Z Nejurist 38201 /* Адносная «адліга» 1841—1848 гадоў */ 5192296 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича] // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308—313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры «заходніх губерняў» з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, «разбору шляхты» і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень «замірэння» Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. «Апошнім акордам» рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам «глыбокага раскаяння». == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: * [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844—1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> * [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму * [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму * [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым]]а ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». * [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. * [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная «адліга» 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|«Пецярбургская катэрыя»]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі «літвіны» [[Фадзей Булгарын|Фадзей Булгарын]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў «Літва» і «літвіны». (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы «літвінскую» тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную «літвінскую» ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон «літвінскай» культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: * [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера «Галька» і кантата «Мілда» (1848) Станіслава Манюшкі * Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам «Паштальён» (1844) * «[[Альбом Віленскі]]» Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) * Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» (1846) * Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота «Земянін» (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады «Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году» (1842—1844) * Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844) і «Літвінка з вербамі» (1847) * Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі «[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня»]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з’явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: * Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) * Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I—II Ю. І. Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) * ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай «Гісторыі літоўскага народу» [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] «''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)»'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар «Metų skaitlius» Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай [[Літвінізм|літвінскай]] прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што для іх Літва (якая тады ўключала і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]) нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня]]» (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] «Беларускае вяселле». 7-гадовая адносная «адліга», запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|«Вясной Народаў»]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|«Змрочнае сямігоддзе»]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] 21rr5j4rmgqntecvk6vqhvx2thplw6w 5192318 5192296 2026-09-03T09:45:33Z M.L.Bot 261 стварыў для артыкула элемент Вікіданых 5192318 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича] // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308—313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры «заходніх губерняў» з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, «разбору шляхты» і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень «замірэння» Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. «Апошнім акордам» рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам «глыбокага раскаяння». == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: * [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844—1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> * [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму * [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму * [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым]]а ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». * [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. * [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная «адліга» 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|«Пецярбургская катэрыя»]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі «літвіны» [[Фадзей Булгарын|Фадзей Булгарын]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў «Літва» і «літвіны». (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы «літвінскую» тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную «літвінскую» ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон «літвінскай» культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: * [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера «Галька» і кантата «Мілда» (1848) Станіслава Манюшкі * Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам «Паштальён» (1844) * «[[Альбом Віленскі]]» Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) * Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» (1846) * Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота «Земянін» (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады «Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году» (1842—1844) * Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844) і «Літвінка з вербамі» (1847) * Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі «[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня»]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з’явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: * Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) * Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I—II Ю. І. Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) * ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай «Гісторыі літоўскага народу» [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] «''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)»'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар «Metų skaitlius» Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай [[Літвінізм|літвінскай]] прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што для іх Літва (якая тады ўключала і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]) нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня]]» (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] «Беларускае вяселле». 7-гадовая адносная «адліга», запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|«Вясной Народаў»]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|«Змрочнае сямігоддзе»]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] llwfpdfb0o2os6glqkctyn3gblnjlvg 5192320 5192318 2026-09-03T09:47:16Z M.L.Bot 261 трэба крыніцы 5192320 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича] // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308—313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры «заходніх губерняў» з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, «разбору шляхты» і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень «замірэння» Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. «Апошнім акордам» рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам «глыбокага раскаяння». == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: * [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844—1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> * [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму * [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму * [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым]]а ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». * [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. * [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная «адліга» 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|«Пецярбургская катэрыя»]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі «літвіны» [[Фадзей Булгарын|Фадзей Булгарын]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў «Літва» і «літвіны». (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы «літвінскую» тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную «літвінскую» ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон «літвінскай» культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: * [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера «Галька» і кантата «Мілда» (1848) Станіслава Манюшкі * Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам «Паштальён» (1844) * «[[Альбом Віленскі]]» Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) * Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» (1846) * Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота «Земянін» (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады «Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году» (1842—1844) * Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844) і «Літвінка з вербамі» (1847) * Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі «[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня»]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з’явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: * Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) * Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I—II Ю. І. Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) * ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай «Гісторыі літоўскага народу» [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] «''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)»'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар «Metų skaitlius» Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай [[Літвінізм|літвінскай]] прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што для іх Літва (якая тады ўключала і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]) нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня]]» (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] «Беларускае вяселле». 7-гадовая адносная «адліга», запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|«Вясной Народаў»]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|«Змрочнае сямігоддзе»]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК|крыніц не стае татальна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] me22t1kv45mqudmr26x08i0tvbbrfaj 5192321 5192320 2026-09-03T09:48:15Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5192321 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича] // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308—313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры «заходніх губерняў» з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, «разбору шляхты» і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень «замірэння» Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. «Апошнім акордам» рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам «глыбокага раскаяння». == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: * [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844—1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)<sup>*</sup>// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> * [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму * [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму * [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым]]а ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». * [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. * [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная «адліга» 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|«Пецярбургская катэрыя»]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі «літвіны» [[Фадзей Булгарын|Фадзей Булгарын]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў «Літва» і «літвіны». (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы «літвінскую» тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную «літвінскую» ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон «літвінскай» культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: * [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера «Галька» і кантата «Мілда» (1848) Станіслава Манюшкі * Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам «Паштальён» (1844) * «[[Альбом Віленскі]]» Яна Казіміра Вільчыньскага (пачынаючы з 1842) * Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Ідылія» (1846) * Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота «Земянін» (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады «Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году» (1842—1844) * Карціны [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844) і «Літвінка з вербамі» (1847) * Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі «[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня»]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з’явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: * Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) * Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I—II Ю. І. Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) * ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай «Гісторыі літоўскага народу» [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] «''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)»'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар «Metų skaitlius» Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай [[Літвінізм|літвінскай]] прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. Яшчэ ніколі раней у гісторыі пра Літву так шмат не пісалі, не ўяўлялі, не адлюстроўвалі яе рознымі мастацкімі сродкамі, як у гэтае сямігоддзе. Імперскія ўлады далі зразумець што для іх Літва (якая тады ўключала і [[Усходняя Літва|Усходнюю Літву]]) нашмат больш прымальная, чым Польшча, і творчая інтэлігенцыя гэтай эпохі прыняла гэтыя ўмовы гульні, пасля дзесяцігоддзя няспынных жорсткіх рэпрэсій. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня]]» (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] «Беларускае вяселле». 7-гадовая адносная «адліга», запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|«Вясной Народаў»]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|«Змрочнае сямігоддзе»]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] sgsmsk336thx21z4kvqddvzmk8hgnjl Калонія (Рым) 0 805804 5192274 5124105 2026-09-03T06:13:48Z Voūk12 159072 /* Глядзіце таксама */ 5192274 wikitext text/x-wiki [[Файл:Romancoloniae.jpg|справа|міні|Мапа, якая паказвае «рымскія калоніі» ў другім стагоддзі н.э., пасля [[Траян|Траяна]] .]] Рымская калонія - лац. '''{{Lang|la|colonia}}''' ( pl. .: '''{{Lang|la|coloniae}}''' ) першапачаткова было паселішчам рымскіх грамадзян, якія стваралі рымскі [[Пост (ваенная справа)|фарпост]] на федэраванай або заваяванай тэрыторыі з мэтай яе абароны і засваення. Аднак у рэшце рэшт гэты тэрмін стаў абазначаць найвышэйшы статус рымскага горада. Адсюль таксама паходзіць сучасны тэрмін «[[калонія]]». == Характарыстыкі == Пры [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспубліцы]], у якой не было рэгулярнага войска, у заваяваных гарадах размяшчаліся ўласныя грамадзяне ў якасці своеасаблівага гарнізону. Існавала двух тыпаў войскаў<ref>{{Кніга|загаловак=E.T. Salmon, The Coloniae Maritimae, Athenaeum, N.S.41 (1963) с. 3-33}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=A.N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, с. 86}}</ref>: * Рымскія калоніі, ''coloniae civium Romanorum'' або ''coloniae maritimae'', бо яны часта будаваліся паблізу мора, напрыклад, Остыя (350 г. да н.э.) і [[Рыміні]] (268 г. да н.э.). Каланісты складаліся прыкладна з трохсот рымскіх ветэранаў з сем'ямі, якім было выдзелена ад 1 да 2,5 гектараў сельскагаспадарчых зямель з ''ager colonicus'' (дзяржаўнай зямлі), а таксама бясплатнае карыстанне ''ager compascus scripturarius'' (агульнай дзяржаўнай зямлі) для пашы і лясоў. * Лацінскія калоніі (''coloniae Latinae'') былі значна большымі за рымскія. Гэта былі ваенныя цытадэлі паблізу або на варожай тэрыторыі. Яны маглі быць падобныя да [[Клерушы|афінскіх клерухій.]] Каланістам даваліся вялікія маёнткі плошчай да 35 гектараў. Аднак высяляючыся з гарадской грамады, яны гублялі грамадзянства, якое маглі вярнуць, калі вярталіся ў Рым. Пасля 133 г. да н.э. [[Трыбун|трыбуны]] ўвялі рэформы, каб падтрымаць гарадскую беднату, каб яна зноў стала фермерамі ў новых калоніях як сельскагаспадарчых паселішчах (напрыклад, [[Таранта|Тарэнт]] у 122 г. да н.э.). Пры [[Гай Юлій Цэзар|Цэзары]] і ў імперскую эпоху, пачынаючы з [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], тысячы рымскіх легіянераў- ветэранаў атрымалі землі ў многіх ''калоніях'' імперыі і былі адказныя за [[Антычная раманізацыя|раманізацыю]] многіх тэрыторый (у асноўным за распаўсюджванне [[Лацінская мова|лацінскай мовы]], рымскіх законаў і звычаяў). == Гісторыя == Паводле [[Ціт Лівій|Ц. Лівія]], першыя рымскія калоніі былі заснаваны каля 752 г. да н.э. у Антэмнах і Крустумерыі, абодва ў [[Лацый|Лацыуме]]. Іншыя раннія калоніі былі заснаваны ў Сігніі ў VI стагоддзі да н.э., Велітры і Норбе ў V стагоддзі да н.э., а таксама ў Остыі, Анцыюме і Тарачыне ў канцы IV стагоддзя. У першы перыяд каланізацыі, які працягваўся да канца [[Пунічныя войны|Пунічных войнаў]], калоніі мелі ў асноўным ваеннае прызначэнне і прызначаліся для абароны рымскай тэрыторыі. Першай рымскай калоніяй за межамі Італіі, верагодна, была Італія ў [[Рымская Іспанія|Іспаніі]] заснаваная ў 206 г. да н.э. [[Сцыпіён|Публіем Карнеліем Сцыпіёнам]] падчас [[Другая Пунічная вайна|Другой Карфагенскай вайны]]. У Імперыі калоніі сталі буйнымі цэнтрамі для пасялення ветэранаў арміі, асабліва ў рымскай Паўночнай Афрыцы, дзе назіралася найбольшая шчыльнасць рымскіх калоній на рэгіён Рымскай імперыі, дзе італійскае насельніцтва складала больш за траціну ад агульнай колькасці насельніцтва ў другім стагоддзі нашай эры. на пачатку нашай эры калоній было 40. У 90 г. закон Юлія надаў рамскія правы жыхарам калоній.<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5|загаловак=Колонии римские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref> == Глядзіце таксама == * Мясцовае самакіраванне (старажытнарымскае) * [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|Муніцыпіум]] * Дуумвіры * Калоніі ў старажытнасці * Спіс старажытных гарадоў Фракіі і Дакіі * Спіс старажытных гарадоў Ілірыі * Спіс рымскіх калоній * Рымскае грамадзянства == Спасылкі == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == ** Римское государственное право, Киев, 1888 ** Колонии римские&#x2F;&#x2F;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.).— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. ** Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. ''Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions.'' Swansea, UK: Classical Press of Wales. ** Broadhead, William. 2007. "Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement". In ''A Companion to the Roman Army.'' Edited by Paul Erdkamp, 148–163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell. ** Crawford, Michael H. 2014. "The Roman History of Roman Colonisation". In ''The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome.'' Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo. Oxford; New York: Oxford University Press. ** Curchin, Leonard A. 1991. ''Roman Spain: Conquest and Assimilation.'' London: Routledge. ** Fuhrmann, Christopher J. 2012. ''Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order.'' Oxford and New York: Oxford Univ. Press. ** Salmon, Edward T. 1955. "Roman Expansion and Roman Colonization in Italy". ''Phoenix'' 9.2: 63–75. ** Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. ''The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy.'' Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London: Institute of Classical Studies, University of London. ** Sears, Gareth. 2011. ''The Cities of Roman Africa.'' Stroud, UK: History Press. ** Termeer, Marleen K. 2010. "Early Colonies in Latium (ca. 534–338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence". ''Bulletin Antieke Beschaving'' 85:43–58. ** Woolf, Greg. 1998. ''Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul.'' Oxford: Oxford Univ. Press. [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская каланізацыя]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] mxwauqacuywixaftv8ioz4gx8139jsk 5192310 5192274 2026-09-03T09:01:09Z M.L.Bot 261 афармленне 5192310 wikitext text/x-wiki [[Файл:Romancoloniae.jpg|справа|міні|Карта рымскіх калоній ў 2 стагоддзі, пасля імператара [[Траян]]а.]] '''Рымская калонія''' ({{Lang-la|colonia}}, мн.л.: ''{{Lang|la|coloniae}}'') — спачатку паселішча рымскіх грамадзян, якія стваралі рымскі [[Пост (ваенная справа)|фарпост]] на федэраванай або заваяванай тэрыторыі для яе абароны і асваення. Урэшце паняцце стала назвай найвышэйшага статусу рымскага горада. Адсюль таксама паходзіць сучаснае паняцце «[[калонія]]». == Характарыстыкі == Пры [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспубліцы]], у якой не было рэгулярнага войска, у заваяваных гарадах размяшчаліся ўласныя грамадзяне ў якасці своеасаблівага гарнізону. Існавала двух тыпаў войскаў<ref>{{Кніга|загаловак=E.T. Salmon, The Coloniae Maritimae, Athenaeum, N.S.41 (1963) с. 3-33}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=A.N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, с. 86}}</ref>: * Рымскія калоніі, ''coloniae civium Romanorum'' або ''coloniae maritimae'', бо яны часта будаваліся паблізу мора, напрыклад, Остыя (350 г. да н.э.) і [[Рыміні]] (268 г. да н.э.). Каланісты складаліся прыкладна з трохсот рымскіх ветэранаў з сем’ямі, якім было выдзелена ад 1 да 2,5 гектараў сельскагаспадарчых зямель з ''ager colonicus'' (дзяржаўнай зямлі), а таксама бясплатнае карыстанне ''ager compascus scripturarius'' (агульнай дзяржаўнай зямлі) для пашы і лясоў. * Лацінскія калоніі (''coloniae Latinae'') былі значна большымі за рымскія. Гэта былі ваенныя цытадэлі паблізу або на варожай тэрыторыі. Яны маглі быць падобныя да [[Клерушы|афінскіх клерухій.]] Каланістам даваліся вялікія маёнткі плошчай да 35 гектараў. Аднак высяляючыся з гарадской грамады, яны гублялі грамадзянства, якое маглі вярнуць, калі вярталіся ў Рым. Пасля 133 г. да н.э. [[трыбун]]ы ўвялі рэформы, каб падтрымаць гарадскую беднату, каб яна зноў стала фермерамі ў новых калоніях як сельскагаспадарчых паселішчах (напрыклад, [[Таранта|Тарэнт]] у 122 г. да н.э.). Пры [[Гай Юлій Цэзар|Цэзары]] і ў імперскую эпоху, пачынаючы з [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], тысячы рымскіх легіянераў- ветэранаў атрымалі землі ў многіх ''калоніях'' імперыі і былі адказныя за [[Антычная раманізацыя|раманізацыю]] многіх тэрыторый (у асноўным за распаўсюджванне [[Лацінская мова|лацінскай мовы]], рымскіх законаў і звычаяў). == Гісторыя == Паводле [[Ціт Лівій|Ц. Лівія]], першыя рымскія калоніі былі заснаваны каля 752 г. да н.э. у Антэмнах і Крустумерыі, абодва ў [[Лацый|Лацыуме]]. Іншыя раннія калоніі былі заснаваны ў Сігніі ў VI стагоддзі да н.э., Велітры і Норбе ў V стагоддзі да н.э., а таксама ў Остыі, Анцыюме і Тарачыне ў канцы IV стагоддзя. У першы перыяд каланізацыі, які працягваўся да канца [[Пунічныя войны|Пунічных войнаў]], калоніі мелі ў асноўным ваеннае прызначэнне і прызначаліся для абароны рымскай тэрыторыі. Першай рымскай калоніяй за межамі Італіі, верагодна, была Італія ў [[Рымская Іспанія|Іспаніі]] заснаваная ў 206 г. да н.э. [[Сцыпіён|Публіем Карнеліем Сцыпіёнам]] падчас [[Другая Пунічная вайна|Другой Карфагенскай вайны]]. У Імперыі калоніі сталі буйнымі цэнтрамі для пасялення ветэранаў арміі, асабліва ў рымскай Паўночнай Афрыцы, дзе назіралася найбольшая шчыльнасць рымскіх калоній на рэгіён Рымскай імперыі, дзе італійскае насельніцтва складала больш за траціну ад агульнай колькасці насельніцтва ў другім стагоддзі нашай эры. на пачатку нашай эры калоній было 40. У 90 г. закон Юлія надаў рамскія правы жыхарам калоній.<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5|загаловак=Колонии римские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref> == Гл. таксама == * Мясцовае самакіраванне (старажытнарымскае) * [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|Муніцыпіум]] * Дуумвіры * Калоніі ў старажытнасці * Спіс старажытных гарадоў Фракіі і Дакіі * Спіс старажытных гарадоў Ілірыі * Спіс рымскіх калоній * Рымскае грамадзянства == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Римское государственное право, Киев, 1888 * Колонии римские&#x2F;&#x2F;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.).— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. ''Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions.'' Swansea, UK: Classical Press of Wales. * Broadhead, William. 2007. «Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement». In ''A Companion to the Roman Army.'' Edited by Paul Erdkamp, 148—163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell. * Crawford, Michael H. 2014. «The Roman History of Roman Colonisation». In ''The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome.'' Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo. Oxford; New York: Oxford University Press. * Curchin, Leonard A. 1991. ''Roman Spain: Conquest and Assimilation.'' London: Routledge. * Fuhrmann, Christopher J. 2012. ''Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order.'' Oxford and New York: Oxford Univ. Press. * Salmon, Edward T. 1955. «Roman Expansion and Roman Colonization in Italy». ''Phoenix'' 9.2: 63-75. * Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. ''The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy.'' Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London: Institute of Classical Studies, University of London. * Sears, Gareth. 2011. ''The Cities of Roman Africa.'' Stroud, UK: History Press. * Termeer, Marleen K. 2010. «Early Colonies in Latium (ca. 534—338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence». ''Bulletin Antieke Beschaving'' 85:43-58. * Woolf, Greg. 1998. ''Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul.'' Oxford: Oxford Univ. Press. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская каланізацыя]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] nq86nt1yn8vf2xbwufgu920gmmrvqid Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў 0 806845 5192212 5190016 2026-09-02T21:48:17Z Siarhei V 122587 5192212 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] fl6as1kt74zgb4monp2mjb53emi35ux 5192216 5192212 2026-09-02T21:57:43Z Siarhei V 122587 5192216 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА. Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў. Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/eksperty-belaruski-praekt-shoviszcza-radyeaktyuny|title=Эксперты: беларускі праект сховішча радыеактыўных адходаў не даказвае яго доўгатэрміновую бяспеку|first=Пераклад|last=НЧ|website=Новы Час|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] nmmy9kd4vzjmt2sihgfc5c8cwg06zks 5192298 5192216 2026-09-03T08:32:44Z Siarhei V 122587 5192298 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА. Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў. Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/eksperty-belaruski-praekt-shoviszcza-radyeaktyuny|title=Эксперты: беларускі праект сховішча радыеактыўных адходаў не даказвае яго доўгатэрміновую бяспеку|first=Пераклад|last=НЧ|website=Новы Час|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/135676.html|title=Радиоактивные отходы в Беларуси планируют хранить в специальных ангарах 600−700 лет|website=Зеркало|date=2026-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903081325/news.zerkalo.io/life/135676.html|archive-date=http://news.zerkalo.io/life/135676.html|access-date=2026-09-03|quote=Напомним, члены неправительственных организаций «Экодом», Solutions for Resilient Communities Inc. (USA), эксперт международной программы «Безопасность радиоактивных отходов» Андрей Ожаровский и специалист по радиационной безопасности и технологическим рискам Сергей Бесараб ранее представили предварительные результаты обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси. Главный их вывод: решения по обращению с радиоактивными отходами в проекте приняты «в пользу опасных и устаревших российских технологий», без анализа существующих в мире альтернатив, пишет «Экодом». Качество и полнота документации не позволяют объективно оценить его воздействие на окружающую среду. Пока это не исправлено, проект не может быть реализован», — отметил в своем телеграм-канале Сергей Бесараб.}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] q2rqof38hw4q4oat2tub82jw8a8i510 Ганна Энгелькінг 0 807140 5191983 5165194 2026-09-02T12:06:59Z Ciepiersia 162280 − 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5191983 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Энгелькінг}} {{Навуковец}} '''Га́нна Альберты́на Энгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям’і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 2026 годзе гэтую кнігу пераклалі на беларускую мову<ref>[https://palityka.org/2026/06/hanna-enhjelkinh/ Ганна Энгелькінг. Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці жыхароў беларускай вёскі на мяжы XX і XXI стагоддзяў]</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар’ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з’яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з’яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з’яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з’яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі…» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. «Nations and Nationalism», no 2(5), p. 175—206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. «Poznańskie Studia Slawistyczne» nr 3, s. 61-74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. «East European Politics and Societies and Cultures», vol. 27, no 2, p. 260—279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', «Český lid: Etnologický časopis» nr 1 (102), s. 1-26. * 2017: ''«Poleszuk» nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' «Teksty Drugie» 6, s. 68-94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. «Lud», t. 102, s. 185—210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. «Sprawy Narodowościowe. Seria nowa» 51. * 2021: ''«Our own traitor» as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между «паном» и «жидом»'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. «Славяноведение» nr 6, s. 27-46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905—1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ-ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''«Паляшук» у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''«Паляшук» дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''«Паляшук» непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX—XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX—XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]] [[Катэгорыя:Члены Польска-беларускага таварыства]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі аддзела беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Заходнепалескага навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]] 02btauk4gpmes0dyegwd7rwvsvx8w9y Севастопальская ваенна-марская база 0 807920 5192120 5154126 2026-09-02T15:20:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192120 wikitext text/x-wiki '''Севастопальская ваенна-марская база''' — галоўная ваенна-марская база Чарнаморскага флоту<ref>Коряковцев А. А. [https://bigenc.ru/c/chernomorskii-flot-c92733 Черноморский флот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260613212416/https://bigenc.ru/c/chernomorskii-flot-c92733 |date=13 чэрвеня 2026 }} // Большая российская энциклопедия, 27 марта 2024</ref> [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[СССР|Савецкага Саюза]], [[Украіна|Украіны]] і [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Станаўленне базы адбылося пры імператрыцы [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]], калі 13 мая 1783 года ў бухту ля сяла Ахтыар (пасля горад [[Севастопаль]]) увайшлі караблі Азоўскай і Дняпроўскай флатылій<ref name="аиф">[https://aif.ru/dontknows/infographics/sostav_chernomorskogo_flota_vmf_rossii_infografika Состав Черноморского флота ВМФ России. Инфографика]</ref>. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] Севастопаль быў падзелены паміж расійскім і ўкраінскім флатамі. Адпаведнае пагадненне падпісалі 3 жніўня 1992 года прэзідэнты дзвюх краін [[Барыс Ельцын]] і [[Леанід Краўчук]]. 9 чэрвеня 1995 года лідары краін падпісалі Пагадненне аб асобным базаванні расійскага Чарнаморскага флоту і Ваенна-марскіх сіл Украіны.<ref name="аиф"/> У сакавіку 2014 года з пачаткам [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскага канфлікту]] і [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]] база цалкам перайшла пад юрысдыкцыю Расіі.<ref name="аиф"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Чарнаморскі флот]][[Катэгорыя:Севастопаль]] [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]] s09lvom3cjlxy2hzijddp6y2juawb81 Сезон 2022/2023 ГК Машэка Магілёў 0 808328 5192174 5145395 2026-09-02T18:38:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192174 wikitext text/x-wiki У сезоне 2022/2023 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]] ('''5-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|2023]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * 2. [[Руслан Хабібаў]] * 5. [[Дзмітрый Датчук]] * 7. [[Антон Цыганкоў]] * 8. Канстанцін Воюш * 15. Аляксандр Сотнік * 17. Яраслаў Чайкоўскі * 19. Данііл Кірычэнка * 23. Кірыл Мукасей * 24. Ягор Кавалеўскі * 26. Арсеній Капаеў * 29. [[Мацвей Крэўчык]] * 40. Уладзіслаў Астапаў * 44. Данііл Новікаў * 55. [[Арцём Сяргеевіч Рабушка|Арцём Рабушка]] * 59. Валерый Багдановіч * 66. [[Уладзімір Рубянкоў]] * 95. [[Вадзім Котаў]] * 98. Данііл Сякерыч * 99. [[Ягор Васілевіч Маторын|Ягор Маторын]] * 27. Дэніс Даўгірдас * 46. Вячаслаў Ермалінскі * 47. Павел Парфенчык == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] * {{Сцяг Беларусі}} Аляксандр Іванавіч Хацяновіч == Гл. таксама == * [[Сезон 2021/2022 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2023/2024 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://gkmasheka.by/?page_id=2355 Результаты сезона 2022—2023]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2022/2023]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2022/2023|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2022 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2023 год у Магілёве]] i9du8tt4i6mxvxyup5g14uzw3tldmry Сезон 2025/2026 «Імпульс-БДУІР» 0 810564 5192177 5163232 2026-09-02T18:54:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192177 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Імпульс-БДУІР]]» з [[Мінск]]а прымаў удзел: * [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі]] [[Непрафесійная баскетбольная ліга Беларусі 2025/2026|2025/2026]] ({{Ср}} '''2 месца'''). == Склад каманды == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 18 || {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Мікалаевіч Кавалёў|Уладзіслаў Кавалёў]] || 2000 || 21 || 6,6 || |- | 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Віктаравіч Кратовіч|Павел Кратовіч]] || 2005 || 21 || 2,9 || |- | 4 || {{Сцяг Беларусі}} [[Яўген Мікалаевіч Акулёнак|Яўген Акулёнак]] || 2007 || 20 || 6,7 || |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Дзмітрыевіч Грыгарэнка|Аляксандр Грыгарэнка]] || 2004 || 19 || 12,3 || |- | 17 || {{Сцяг Беларусі}} [[Антон Вітальевіч Вашкевіч|Антон Вашкевіч]] || 1994 || 19 || 11,2 || |- | 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Пятровіч Красінскі|Ігар Красінскі]] || 2008 || 18 || 9,6 || |- | 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Міхаіл Васільевіч Вайдо|Міхаіл Вайдо]] || 2001 || 17 || 10,4 || |- | 25 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Леанідавіч Яначкін|Іван Яначкін]] || 2006 || 17 || 1,1 || |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Раман Арцёмавіч Мароз|Раман Мароз]] || 2005 || 16 || 10,5 || |- | 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Аляксандравіч Разін|Максім Разін]] || 2007 || 16 || 1,6 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Мікалаевіч Агароднікаў|Сяргей Агароднікаў]] || 2005 || 15 || 2,7 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Аляксандравіч Лапко|Максім Лапко]] || 2004 || 12 || 4,3 || |- | 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Андрэевіч Карпук|Іван Карпук]] || 2009 || 6 || 0,5 || |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Анатолевіч Альшэўскі|Арцём Альшэўскі]] || 2007 || 6 || 0,0 || |- | 14 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Юр’евіч Кузміцкі|Аляксандр Кузміцкі]] || 1992 || 2 || 10,0 || |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Фёдар Мікалаевіч Радэнка|Фёдар Радэнка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Лідзія Уладзіміраўна Мацаль|Лідзія Мацаль]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Імпульс-БДУІР»]] * [[Сезон 2026/2027 «Імпульс-БДУІР»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/104/217.html Профіль на сайце nbl.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251003202738/https://nbl.by/divisions/respublikanskij/firstdiv/komandy/team/104/217.html |date=3 кастрычніка 2025 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «Імпульса-БДУІР»|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Імпульс-БДУІР]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2026 год у Мінску]] 3xxluur1g529h22tf6lxq49cs3rd3hp Шаблон:Дрэваапрацоўка 10 811828 5192161 5177632 2026-09-02T17:40:46Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5192161 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дрэваапрацоўка |navbar = plain |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Дрэваапрацоўка]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = | загаловак1 = Аглядныя звесткі | спіс1 = * {{нп3|Гісторыя разьбы па дрэве|||History of wood carving}} * {{нп3|Драўніназнаўства||ru|Древесиноведение}} ** [[Драўніна]] ** {{нп3|Лесаматэрыялы||ru|Лесоматериалы}} ** {{нп3|Піламатэрыялы||ru|Пиломатериалы}} | загаловак2 = Віды і спосабы | спіс2 = * [[Бондарства]] * {{нп3|Драўлянае начынне|||Treen}} * {{нп3|Караняпластыка||ru|Root carving}} * [[Суднабудаванне]] ** {{нп3|Лодкабудаванне|||Boat building}} * {{нп3|Піраграфія||ru|Пирография}} * [[Разьба па дрэве]] * {{нп3|Сталярнае рамяство||uk|Столярство}} * {{нп3|Такарная апрацоўка дрэва|Такарная апрацоўка||Woodturning}} * {{нп3|Цыкляванне||uk|Циклювання}} * {{нп3|Цяслярства||ru|Плотничные работы}} | загаловак3 = Віды драўніны | спіс3 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = {{нп3|Мяккая драўніна|Мяккая<br/>драўніна||Softwood}} | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * [[Агаціс]] * {{нп3|Елка (драўніна)|Елка|ru|Ель (древесина)}} * [[Камфоравае дрэва]] * [[Кедр]] * {{нп3|Лістоўніца (драўніна)|Лістоўніца|ru|Лиственница (древесина)}} * [[Піхта]] * {{нп3|Хвоя (драўніна)|Хвоя|ru|Сосна (древесина)}} * {{нп3|Ціс (драўніна)|Ціс|ru|Тис (древесина)}} * [[Цэдрэла]] * [[Ядловец]] | group2 = {{нп3|Цвёрдая драўніна|Цвёрдая<br/>драўніна||Hardwood}} | list2 = * {{нп3|Акацыя (драўніна)|Акацыя|hu|Akác (faanyag)}} * [[Арэх]] * {{нп3|Асіна (драўніна)|Асіна|ru|Осина (древесина)}} * {{нп3|Бук (драўніна)|Бук|ru|Бук (древесина)}} * {{нп3|Бяроза (драўніна)|Бяроза|ru|Берёза (древесина)}} * {{нп3|Вишня (драўніна)|Вішня|ru|Вишня (древесина)}} * {{нп3|Вольха (драўніна)|Вольха|ru|Ольха (древесина)}} * {{нп3|Вяз (драўніна)|Вяз|hu|Szil (faanyag)}} * [[Вярба]] * {{нп3|Граб (драўніна)|Граб|hu|Gyertyán (faanyag)}} * [[Груша]] * {{нп3|Дуб (драўніна)|Дуб|ru|Дуб (древесина)}} * [[Каштан]] * {{нп3|Клён (драўніна)|Клён|ru|Клён (древесина)}} * {{нп3|Ліпа (драўніна)|Ліпа|ru|Липа (древесина)}} * [[Ляшчына]] * {{нп3|Наньму|||Nanmu}} * [[Самшыт]] * [[Сліва]] * [[Таполя]] * {{нп3|Чорнае дрэва||ru|Эбеновое дерево}} * [[Эўкаліпт]] * [[Яблыня]] * {{нп3|Ясень (драўніна)|Ясень|ru|Ясень (древесина)}} | group3 = {{нп3|Драўняныя пластыкі|Інжынерная<br/>драўніна|uk|Деревинні пластики}} | list3 = * {{нп3|Арыентавана-стружкавая пліта||ru|Ориентированно-стружечная плита}} * {{нп3|Драўнянавалакністая пліта сярэдняй шчыльнасці||be-tarask|Драўнянавалакністая пліта сярэдняй шчыльнасьці}} * {{нп3|Драўняна-палімерны кампазіт||ru|Древесно-полимерный композит}} * {{нп3|Драўняна-стружкавая пліта||ru|Древесно-стружечная плита}} * {{нп3|Клеены брус||ru|Клеёный брус}} * [[Фанера]] * {{нп3|Шматслойныя клееныя драўляныя панэлі||ru|Многослойные клеёные деревянные панели}} }} |загаловак4 = [[Дрэваапрацоўчыя інструменты|Дрэваапрацоўчыя<br/>інструменты]],<br/>прылады і<br/>прыстасаванні |спіс4 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Розныя | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * {{нп3|Абразіўны парашок||ru|Абразивный порошок}} * [[Шчыпцы|Абцугі]] * [[Гбала]] * [[Долата]] * [[Драпальнае шыла]] * [[Дрыль]] * [[Дэфібратар]] * [[Кіянка]] * [[Малаток]] * {{нп3|Маркіравальны нож|||Marking knife}} * {{нп3|Навугольнік||ru|Угольник}} ** {{нп3|Сталярны навугольнік||ru|Столярный угольник}} * [[Разец]] * {{нп3|Расторыч||d|Q140953065}} * {{нп3|Рашпіль||ru|Рашпиль}} * [[Рэйсмус]] * [[Свердзел]] * {{нп3|Струбцына||ru|Струбцина}} * [[Струг]] * [[Стужачнапільны станок]] * [[Сякера]] * [[Такарны станок]] * {{нп3|Уторнік||d|Q140952988}} * {{нп3|Фрэзер||ru|Фрезер}} * {{нп3|Фрэзерны станок||ru|Фрезерный станок}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Цыкля||pl|Cyklina}} * {{нп3|Цясла||ru|Тесло}} * [[Шліфавальная машына]] * {{нп3|Шліфавальная папера||ru|Шлифовальная шкурка}} * [[Шліфавальны станок]] * {{нп3|Шрубцынга||ru|Струбцина}} * [[Штослад]] | group2 = [[Піла|Пілы]] | list2 = * [[Бензапіла]] * {{нп3|Гантарэзная піла||ru|Торцовочная пила}} * {{нп3|Круглая піла||ru|Круглая пила}} * [[Ланцуговая піла]] * {{нп3|Лобзік||ru|Лобзик}} * {{нп3|Лучковая піла|||Bucksaw}} * [[Нажоўка па дрэве]] * [[Ручная піла]] * {{нп3|Стужачная піла||ru|Ленточная пила}} * [[Шыпарэзны станок]] * {{нп3|Электрычны лобзік||ru|Электрический лобзик}} | group4 = [[Рубанак|Рубанкі]] | list4 = * [[Зензубель]] * {{нп3|Калёўка|||Moulding plane}} * [[Фальцгэбель]] * [[Фуганак]] * {{нп3|Шархебель||ru|Шерхебель}} * {{нп3|Шліхтубель||de|Schlichthobel}} * [[Шпунтубель]] * {{нп3|Электрычны рубанак||ru|Электрический рубанок}} }} |загаловак5 = Геаметрыя |спіс5 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = [[Сталярныя злучэнні]] | list1style = padding:0;<!--subgroups in use--> | list1 = * {{нп3|Ластаўчын хвост (злучэнне)|Ластаўчын хвост||Dovetail joint}} * {{нп3|Мікрашып||ru|Микрошип}} * {{нп3|Шкант||ru|Шкант}} * {{нп3|Шпунт (тэхніка)||ru|Шпунт}} * {{нп3|Шыпавое злучэнне||uk|Шипове з'єднання}} | group2 = [[Аблом (архітэктура)|Абломы]] | list2 = * {{нп3|Фаска||uk|Фаска}} * {{нп3|Фацэт||uk|Фацет}} | group3 = Паверхневыя<br/>тэхнікі | list3 = * [[Інкрустацыя]] * [[Інтарсія]] * [[Паркет]] }} |загаловак6 = Прапіткі |спіс6 = * [[Воск]] * {{нп3|Лак||ru|Лак}} * {{нп3|Марылка (дрэваапрацоўка)|Марылка|ru|Морилка (деревообработка)}} * [[Пакост]] * [[Палітура]] * {{нп3|Сталярны клей||uk|Столярний клей}} * [[Фарбы]] |загаловак7 = Прадпрыемствы |спіс7 = * [[Лесапільня]] * [[Сушылка]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Дрэваапрацоўка]] </noinclude> dbs3sea1ka0zeutda7z4x4i4r410q8p Беларускае кавальства 0 812006 5192107 5191272 2026-09-02T14:18:14Z Ciepiersia 162280 /* Руда */ дапаўненне 5192107 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з {{нп3|Кавадла|кавадлам|ru|Наковальня}}]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ckkcvfnadct7ujdbio5j5oz52sif1bj 5192108 5192107 2026-09-02T14:21:59Z Ciepiersia 162280 /* Уладкаванне кузні */ дапаўненне 5192108 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з {{нп3|Кавадла|кавадлам|ru|Наковальня}}]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 0w3bhjf63bsqxcm3fllsk9i83qjnmd9 5192109 5192108 2026-09-02T14:23:37Z Ciepiersia 162280 /* Уладкаванне кузні */ вікіфікацыя 5192109 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ци гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] g5v91zh15yx6rg5mse066bc5kprm9az 5192113 5192109 2026-09-02T14:39:04Z Ciepiersia 162280 /* Уладкаванне кузні */ арфаграфія 5192113 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] j3ewycejgjwuan8w5hbhwctvroust0h 5192114 5192113 2026-09-02T14:40:15Z Ciepiersia 162280 /* Вялікае Княства Літоўскае */ вікіфікацыя 5192114 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] myi4zbc3ww9hr7bcfnqyrrn204eq3jr 5192169 5192114 2026-09-02T18:07:22Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5192169 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Прылады і інструменты === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] kh84vbf7etrfwcux68s86vj7ltep7l5 Юдзіцкія 0 812337 5192115 5191072 2026-09-02T14:41:18Z IshaBarnes 124956 5192115 wikitext text/x-wiki {{Род | Герб = Herb Radwan.svg | Апісанне герба = «[[Радван (герб)|Радван]]» }} '''Юдзіцкія''', таксама '''Юдыцкія''' — шляхецкі род герба «[[Радван (герб)|Радван]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Паходжанне == Паводле сямейнага падання, паходзілі з Германіі, дзе валодалі замкам Валдорф. Першы вядомы ў ВКЛ прадстаўнік роду Базыль Дзмітрыевіч (каля 1520 — ?), каралеўскі дваранін, у 1551 годзе атрымаў ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] маёнткі [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Журавічы]] і [[Балотня (Рагачоўскі раён)|Балотня]] ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]].<ref>Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241</ref> Яго сын, Аляксандр, [[падсудак]] рэчыцкі, павялічыў уладанні за кошт новых падараванняў ад [[Стэфан Баторый|Стафана Баторыя]], у якіх заклаў маёнткі [[Юдзічы]] і [[Стары Крыўск|Крыўка]]. У Рэчыцкім павеце Юдзіцкія разам з [[Халецкія|Халецкімі]] займалі [[Рэчыцкая шляхта|пануючае становішча]] ў 17-18 стагоддзях. Верагодна, род згас да пачатку 20 стагоддзя.<ref>{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}</ref> == Прадстаўнікі == * [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] (? — 1670) * [[Валерыян Станіслаў Юдзіцкі]] (1620 — 1673) * [[Аляксандр Юдзіцкі]] (? — 1677) * [[Міхал Станіслаў Юдзіцкі]] (? — 1701) * [[Ян Павел Юдзіцкі]] (? — пасля 1702) * [[Антоні Юдзіцкі]] (каля 1670 — 1729) * [[Міхал Юдзіцкі]] (1700—1758) * [[Ян Пётр Юдзіцкі]] (? — 1780) * [[Юзаф Юдзіцкі]] (1719—1797) * [[Восіп Каліст Юдзіцкі]] (? — канец 1850-х) * [[Эдмунд Станіслававіч Юдзіцкі]] (? — 1908) == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=770|артыкул=Юдзіцкія|аўтар=Міхаіл Красноў}} [[Катэгорыя:Юдзіцкія| ]] 9mqey4r9imye16acwsje35o3ty5ap4s Усерасійскі Устаноўчы сход 0 813489 5192100 5188470 2026-09-02T13:53:23Z Ігар Бортнік 154852 5192100 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента|глава_палаты1=[[Чернов, Виктор Михайлович|Виктор Михайлович Чернов]]|Entity_type=Государство|Entity={{Флаг|Россия}} [[Российская Республика]]|эмблема=Russian_coa_1917.svg}}'''Усерасійскі Устаноўчы сход''' — прадстаўнічы орган улады ў [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]], абраны ў лістападзе 1917 г. на аснове [[Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага выбарчага права]] і скліканы 5 студзеня 1918 г. для вызначэння дзяржаўнага ўладкавання Расіі. Быў разагнаны 6 студзеня 1918 г. паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] (УЦВК) [[Саветы|Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. == Перадумовы і падрыхтоўка выбараў == Лозунг склікання Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага і прапарцыйнага выбарчага права быў агульным патрабаваннем розных палітычных сіл у барацьбе з [[Самадзяржаўе|самадзяржаўем]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з канца 19 ст. Яго ўключалі ў свае праграмныя дакументы ўсе асноўныя апазіцыйныя палітычныя партыі і арганізацыі падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Пасля перамогі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] амаль усе палітычныя сілы сыходзіліся на тым, што прыняцце рашэнняў аб будучым дзяржаўна-палітычным уладкаванні Расіі павінна належыць Устаноўчаму сходу. 3 сакавіка 1917 г. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] апублікаваў дэкларацыю, якая абвяшчала аб адмене ўсіх [[Саслоўе|саслоўных]], [[Рэлігія|рэлігійных]] і [[Нацыя|нацыянальных]] абмежаванняў і аб неадкладнай падрыхтоўцы да склікання Устаноўчага сходу «на пачатках усеагульнага, роўнага, таемнага і прамога галасавання», але не згадвала аб распаўсюджванні выбарчых правоў на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;На пути к женскому гражданству в России: 1860-е - 1917 год&#x20;// Интеракция. Интервью. Интерпретация: журнал.&#x20;- 2021.&#x20;- Т. 13, № 3.&#x20;- С. 92—111.</ref>. Аднак пад націскам [[Фемінізм|фемінісцкіх]] арганізацый кіраўніцтва Часовага ўрада выказалася ў падтрымку жаночых палітычных правоў і гарантавала, што ўрад распаўсюдзіць усеагульнае выбарчае права на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;Как мы получили избирательные права&#x20;// Посиделки. Информационный листок.&#x20;- 1997.&#x20;- № 2(14).&#x20;— С. 1—2.</ref>. 25 сакавіка 1917 г. Часовы ўрад стварыў [[Асобая нарада па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход|Асобую нараду па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход]]. Склад гэтага органа фармаваўся больш за месяц; да працы ён прыступіў 25 мая. У склад Асобай нарады уваходзіла 82 члены, яе кіраўніком быў юрыст, адзін з відных дзеячоў [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі]] [[Фёдар Какошкін]]. Праца над праектам Палажэння аб выбарах ва Устаноўчы сход была завершана ў жніўні 1917 г. У выніку быў прыняты адзін з самых дэмакратычных у свеце на той час выбарчы закон аб выбарах. Згодна з ім, выбары праводзіліся на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Быў устаноўлены нізкі для таго часу ўзроставы цэнз у 20 гадоў. Выбарчыя правы былі прадастаўлены жанчынам і вайскоўцам. Палажэнне аб выбарах ва Устаноўчы сход не прызнавала маёмаснага [[Цэнз|цэнзу]], цэнзу аселасці і пісьменнасці, абмежаванняў па саслоўнай, веравызнаўчай або нацыянальнай прыкметах. Выбарчых правоў пазбаўляліся зняволеныя і дэзертыры. Такім чынам, выбарчыя правы атрымалі каля 85-86 млн. чалавек<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Прадугледжвалася [[прапарцыйная сістэма выбараў]]: галасаванне не за асобных кандыдатаў, а за пэўныя кандыдацкія спісы ад партый, арганізацый, груп грамадзян і г.д. Прызначаўся кворум на адкрыццё Сходу - 1/3 ад ліку абраных дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 59-81.</ref>. Непасрэднае кіраўніцтва працэсам правядзення выбараў было ўскладзена Часовым урадам на [[Усерасійская камісія па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход|Усерасійскую камісію па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход]], створаную 7 жніўня 1917 г. у складзе 16 чалавек на чале з кадэтам, прафесарам [[Маскоўскі камерцыйны інстытут|Маскоўскага камерцыйнага інстытута]] [[Мікалай Авінаў|Мікалаем Авінавым]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 86-87.</ref>. Правядзенне выбараў у сувязі са складанай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сітуацыяй, працягам удзелу Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] зацягвалася. Першапачаткова выбары былі прызначаны Часовым урадам на 17 верасня, але потым (9 жніўня) перанесены на 12-14 лістапада, а скліканне Сходу - на 28 лістапада<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 95.</ref>. Сітуацыя ўскладнілася пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у выніку якой улада перайшла да [[Саветы|Саветаў]], прадстаўнікі якіх сфарміравалі ўрад - [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет народных камісараў]] (СНК), што складаўся з бальшавікоў, са снежня 1917 г. у кааліцыі з [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левымі сацыялістамі-рэвалюцыянерамі]] (эсэрамі). Тым не менш першапачаткова гэты ўрад лічыўся часовым, а ўсе дэкрэты, прынятыя ім і [[УЦВК Саветаў]], атрымлівалі юрыдычную сілу да іх зацвярджэння Устаноўчым сходам. 27 кастрычніка 1917 г. СНК пацвердзіў правядзенне выбараў 12 лістапада<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 145.</ref>.[[Файл:Избирательный_бюллетень_по_голосованию_в_Учредительное_собрание_1917.png|міні|420x420пкс|<center>Выбарчы бюлетэнь са спісам [[РСДРП(б)]]</center>]] == Выбары == Уся тэрыторыя [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспублікі]] была падзелена на 81 шматмандатную [[Выбарчая акруга|выбарчую акругу]] (73 грамадзянскія і 8 вайсковыя), а таксама адмысловыя экстэрытарыяльныя акругі для вайсковых і флоцкіх злучэнняў. Кожная выбарчая акруга мела сваю квоту, якая зыходзіла з прапорцыі 1 мандата на 200 тыс. чалавек. Пры гэтым маланаселеным рэгіёнам Сібіры была прадастаўлена перавага - квота прадугледжвала аднаго дэпутата на 179 тыс. чалавек<ref name=":1">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Упершыню ў гісторыі былі сфармаваныя вайсковыя і марскія акругі, дзе вайскоўцы абіралі да 80 дэпутатаў<ref>Базанов, С.Н. Итоги выборов в Учредительное Собрание в действующей армии в ноябре 1917 года (правда и вымысел) // Общество и власть в Императорской России, СССР и Современной Российской Федерации. Материалы международной научной конференции, посвященной памяти доктора исторических наук, почетного профессора МПГУ и РГУ им. С. А. Есенина, заслуженного деятеля науки РФ Э. М. Щагина / под общей научной редакцией А.Б. Ананченко. — 2018. — С. 117-125.</ref>. Прычым франтавыя акругі атрымалі ільготны статус: адзін дэпутат выбіраўся ад 100 тыс. вайскоўцаў<ref name=":1" />. Прынцып прапарцыйнасці таксама выкарыстоўваўся і для падвядзення вынікаў выбараў. Так, была запазычаная бельгійская сістэма прапарцыйнага прадстаўніцтва<ref>Чудаков&#x20;М.Ф. Конституционное право зарубежных стран: учебник.&#x20;— Минск: Вышейная школа, 2018.&#x20;— С.&#x20;257.&nbsp;</ref>. Галоўнай асаблівасцю сістэмы стаў той факт, што яна дазваляла прадстаўляць інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці насельніцтва краіны. У маланаселеных землях было ўтворана 12 акруг, а выбары праводзіліся па мажарытарнай сістэме прадстаўніцтва<ref name=":02">Radkey О.Н''.''&#x20;Russia goes to the polls: the election to the all-Russian Constituent Assembly, 1917.&#x20;— London: Cornell univ. press, 1989.&#x20;— С.&#x20;161.</ref>. Кожная партыя мела свой бюлетэнь са спісам кандыдатаў, агульнага спісу не было. Выбаршчык альбо атрымліваў загадзя, альбо на выбарчым участку копіі розных партыйных спісаў. Выбаршчык выбіраў адзін спіс, укладваў яго ў канверт, запячатваў і апускаў у скрыню. Калі якое-небудзь імя было выкраслена, голас лічыўся несапраўдным<ref name=":02" />. Для правядзення выбараў было запланавана стварэнне па краіне 112 тыс. выбарчых участкаў і камісій, 652 павятовыя і 127 гарадскіх (у гарадах з насельніцтвам звыш 50 тыс. чалавек) выбарчых камісій. Склад камісій замяшчаўся у асноўным прадстаўнікамі органаў мясцовага самакіравання ([[Земства|земстваў]] і [[Гарадская дума|гарадскіх дум]]) і судовых устаноў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 89-90.</ref>. Пачынаючы з лета 1917 г. на тэрыторыі Расіі аж да канца выбараў разгарнулася шырокая выбарчая кампанія. У верасні 1917 г. управы гарадскіх дум і земстваў пачалі складаць спісы выбаршчыкаў, у кастрычніку былі апублікаваны кандыдацкія спісы палітычных партый<ref name=":2">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. У барацьбу ўключылася 13 агульнарасійскіх і 34 нацыянальныя партыі, якія сумарна вылучылі больш за 7 тыс. кандыдатаў14]. Асноўная канкурэнцыя разгарнулася паміж левымі сацыялістычнымі партыямі. Фаварытамі перадвыбарчай кампаніі былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПСР), якая карысталася падтрымкай большасці сялян, і [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] (РСДРП(б)), што мела найбольшую папулярнасць сярод салдат і рабочых буйных індустрыяльных цэнтраў. Адметна, што падчас выбарчай кампаніі ў ПСР адбыўся раскол і з яе вылучылася [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПЛСР), якая пайшла на саюз з бальшавікамі і са снежня 1917 г. уваходзіла з імі ва ўрадавую кааліцыю. Аднак, нягледзячы на ​​гэта, раскол адбыўся толькі ў верхавіне партыі, і мясцовыя аддзяленні дзейнічалі разам да пачатку 1918 г. Адпаведна выбаршчыкі галасавалі за адзіны партыйныя спісы ПСР. Пэўным уплывам карысталіся [[Меншавікі|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная)]] (РСДРП(а)) і ліберальная [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] (КДП). У шэрагу нацыянальных рэгіёнаў дамінавалі мясцовыя нацыянальныя партыі<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 99-139.</ref>. У ходзе правядзення выбараў камісіі сутыкнуліся з мноствам тэхнічных, арганізацыйных і камунікацыйных праблем. Нягледзячы на тое, што фармальна выбары праводзіліся 12-14 лістапада 1917 г., у рэальнасці яны расцягнуліся амаль на тры месяцы. У тэрмін выбары адбыліся толькі ў 39 выбарчых акругах. У некаторых акругах выбары і падлік галасоў праходзілі ўжо пасля склікання і разгону Ўстаноўчага сходу (на [[Кубань|Кубані]] да лютага 1918 г.), у некаторых, асабліва ў аддаленых рэгіёнах, не адбыліся наогул<ref name=":2" /><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 151-158.</ref>. === Выбары на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце было вылучана 56 дэпутацкіх месц, размеркаваных па чатырох выбарчых акругах ([[Мінск|Мінская]], [[Віцебск|Віцебская]], [[Магілёў|Магілёўская]], [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]). За дэпутацкія месцы змагалася 545 кандыдатаў, высунутых па 45 кандыдацкіх спісах. 33 спісы высунулі асобныя партыі (часам яны ішлі разам з беспартыйнымі арганізацыямі), 3 - губернскія саюзы [[Землеўладальнік|землеўладальнікаў]], 7 - аб'яднанні палітычных партый і арганізацый (у асноўным [[Палякі|польскіх]] і [[Яўрэі|яўрэйскіх]]), 2 - беспартыйныя аб'яднанні<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. == Вынікі выбараў == Існуюць розныя падыходы да падліку вынікаў выбараў, звязаныя з розначытаннем вынікаў выбаркамаў або немагчымасці дакладнай праверкі інфармацыі. Так, паводле дадзеных Л.Г. Пратасава, удзел у выбарах у 68 грамадзянскіх і 8 франтавых акругах прынялі 48 401 962 выбаршчыкі, у выніку чаго яўка склала крыху больш за 67%<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164, 197.</ref>. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: [[эсэры]] - 19 110 074 (39,5%); [[бальшавікі]] - 10 889 437 (22,5%); [[кадэты]] - 2 180 488 (4,5%); [[меншавікі]] - 1 522 467 (3,2%); [[народныя сацыялісты]] - 439 200 (0,9%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы сацыялістычнай арыентацыі - 7 030 тыс. (14,5%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы несацыялістычнай арыентацыі - 4 670 тыс. (9,6%); іншыя (канфесіі, казакі, кааператывы, праваліберальныя і кансерватыўныя спісы) - (каля 5%)<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164.</ref>. Па дадзеных Л.Г. Пратасава, сярод 767 дэпутатаў (з 808 запланаваных) было абрана 347 эсэраў, 180 бальшавікоў, 81 ўкраінскі эсэр, 16 меншавікоў, 15 кадэтаў, 11 ўкраінскіх сацыял-дэмакратаў, 4 народных сацыяліста, 62 мусульманіна, 18 нацыянальных сацыялістаў, 16 казакоў, 16 дэпутатаў ад нацыянальных спісаў і 1 ад царквы. Пры гэтым адзначаецца, што агульная колькасць эсэраў складае каля 450 дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 299-300.</ref>. Па дадзеных А. Абармоўскага, было абрана 370 эсэраў, 175 бальшавікоў, 86 дэпутатаў ад нацыянальных груп, 40 левых эсэраў, 17 кадэтаў, 15 меншавікоў, 2 народныя сацыялісты, 1 незалежны<ref>Абрамовский А. Механизм формирования Учредительного Собрания // Журнал о выборах. - 2013. - № 1. - С. 56-60.</ref>. === Вынікі выбараў на тэрыторыі Беларусі === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і Заходнім фронце ў выбарах удзельнічала больш за 3 млн. чалавек ці больш за 60% усіх выбаршчыкаў (ад 49% у Мінскай акрузе да 80% на Заходнім фронце). Найбольшая актыўнасць выбаршчыкаў была на фронце і ў вёсцы, найменшая - у гарадах. Па чатырох акругах бальшавікі атрымалі 1 млн. 614 тыс. галасоў (50,7%). Выбары на тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце прайшлі пераважна арганізавана. Найбольш тыповымпі парушэннямі былі кантроль за працай выбарчых участкаў з боку Саветаў, ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў, прадстаўнікоў шэрагу партый, удзел у галасаванні не ўнесеных у спісы асоб, адсутнасць неабходнай колькасці бюлетэняў. Мелі месца выпадкі падлогу, падмены бюлетэняў, уіску на выбаршчыкаў, дыктату, самавольства і г.д.<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref> === Спіс дэпутатаў з заходніх губерняў і Заходняга фронту === ==== Віцебская акруга ==== [[Болдыш Максім Данілавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[Булат Андрэй Андрэевіч]] (Булота Андрус) - сацыяліст-рэвалюцыянер, дзеяч [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Другой]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй Дзяржаўнай Думы]] ==== Магілёўская акруга ==== [[Буслаў Анатоль Яфімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Быхаў|Быхаўскага]] Савета сялянскіх дэпутатаў [[Воранаў Парамон Міхайлавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер ===== Мінская акруга ===== [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] - бальшавік, сакратар Прэзідыума Выканкама [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту]], камісар працы [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзаху]] [[Бруцкус Юдэль-Лейб Давыдавіч]] - [[Сіянізм|сіяніст]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэту, член [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] ўпаўнаважання па ўладкаванні бежанцаў ====== Заходні фронт ====== [[Анучын Сяргей Андрэевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэту армій Заходняга фронту [[Апэтэр Іван Андрэевіч]] - бальшавік [[Базяк Ісак Рыгоравіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]] [[Васільеў Міхаіл Міхайлавіч]] - бальшавік, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] == Скліканне Устаноўчага сходу == == Разгон Устаноўчага сходу == == Зноскі == [[Катэгорыя:Усерасійскі ўстаноўчы сход]] [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Студзень 1918 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 студзеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] 4mdv33d4ijxzb6tclfyal92mwfv9jlm 5192129 5192100 2026-09-02T15:54:09Z Ігар Бортнік 154852 5192129 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента|глава_палаты1=[[Чернов, Виктор Михайлович|Виктор Михайлович Чернов]]|Entity_type=Государство|Entity={{Флаг|Россия}} [[Российская Республика]]|эмблема=Russian_coa_1917.svg}}'''Усерасійскі Устаноўчы сход''' — прадстаўнічы орган улады ў [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]], абраны ў лістападзе 1917 г. на аснове [[Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага выбарчага права]] і скліканы 5 студзеня 1918 г. для вызначэння дзяржаўнага ўладкавання Расіі. Быў разагнаны 6 студзеня 1918 г. паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] (УЦВК) [[Саветы|Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. == Перадумовы і падрыхтоўка выбараў == Лозунг склікання Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага і прапарцыйнага выбарчага права быў агульным патрабаваннем розных палітычных сіл у барацьбе з [[Самадзяржаўе|самадзяржаўем]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з канца 19 ст. Яго ўключалі ў свае праграмныя дакументы ўсе асноўныя апазіцыйныя палітычныя партыі і арганізацыі падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Пасля перамогі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] амаль усе палітычныя сілы сыходзіліся на тым, што прыняцце рашэнняў аб будучым дзяржаўна-палітычным уладкаванні Расіі павінна належыць Устаноўчаму сходу. 3 сакавіка 1917 г. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] апублікаваў дэкларацыю, якая абвяшчала аб адмене ўсіх [[Саслоўе|саслоўных]], [[Рэлігія|рэлігійных]] і [[Нацыя|нацыянальных]] абмежаванняў і аб неадкладнай падрыхтоўцы да склікання Устаноўчага сходу «на пачатках усеагульнага, роўнага, таемнага і прамога галасавання», але не згадвала аб распаўсюджванні выбарчых правоў на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;На пути к женскому гражданству в России: 1860-е - 1917 год&#x20;// Интеракция. Интервью. Интерпретация: журнал.&#x20;- 2021.&#x20;- Т. 13, № 3.&#x20;- С. 92—111.</ref>. Аднак пад націскам [[Фемінізм|фемінісцкіх]] арганізацый кіраўніцтва Часовага ўрада выказалася ў падтрымку жаночых палітычных правоў і гарантавала, што ўрад распаўсюдзіць усеагульнае выбарчае права на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;Как мы получили избирательные права&#x20;// Посиделки. Информационный листок.&#x20;- 1997.&#x20;- № 2(14).&#x20;— С. 1—2.</ref>. 25 сакавіка 1917 г. Часовы ўрад стварыў [[Асобая нарада па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход|Асобую нараду па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход]]. Склад гэтага органа фармаваўся больш за месяц; да працы ён прыступіў 25 мая. У склад Асобай нарады уваходзіла 82 члены, яе кіраўніком быў юрыст, адзін з відных дзеячоў [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі]] [[Фёдар Какошкін]]. Праца над праектам Палажэння аб выбарах ва Устаноўчы сход была завершана ў жніўні 1917 г. У выніку быў прыняты адзін з самых дэмакратычных у свеце на той час выбарчы закон аб выбарах. Згодна з ім, выбары праводзіліся на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Быў устаноўлены нізкі для таго часу ўзроставы цэнз у 20 гадоў. Выбарчыя правы былі прадастаўлены жанчынам і вайскоўцам. Палажэнне аб выбарах ва Устаноўчы сход не прызнавала маёмаснага [[Цэнз|цэнзу]], цэнзу аселасці і пісьменнасці, абмежаванняў па саслоўнай, веравызнаўчай або нацыянальнай прыкметах. Выбарчых правоў пазбаўляліся зняволеныя і дэзертыры. Такім чынам, выбарчыя правы атрымалі каля 85-86 млн. чалавек<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Прадугледжвалася [[прапарцыйная сістэма выбараў]]: галасаванне не за асобных кандыдатаў, а за пэўныя кандыдацкія спісы ад партый, арганізацый, груп грамадзян і г.д. Прызначаўся кворум на адкрыццё Сходу - 1/3 ад ліку абраных дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 59-81.</ref>. Непасрэднае кіраўніцтва працэсам правядзення выбараў было ўскладзена Часовым урадам на [[Усерасійская камісія па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход|Усерасійскую камісію па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход]], створаную 7 жніўня 1917 г. у складзе 16 чалавек на чале з кадэтам, прафесарам [[Маскоўскі камерцыйны інстытут|Маскоўскага камерцыйнага інстытута]] [[Мікалай Авінаў|Мікалаем Авінавым]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 86-87.</ref>. Правядзенне выбараў у сувязі са складанай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сітуацыяй, працягам удзелу Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] зацягвалася. Першапачаткова выбары былі прызначаны Часовым урадам на 17 верасня, але потым (9 жніўня) перанесены на 12-14 лістапада, а скліканне Сходу - на 28 лістапада<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 95.</ref>. Сітуацыя ўскладнілася пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у выніку якой улада перайшла да [[Саветы|Саветаў]], прадстаўнікі якіх сфарміравалі ўрад - [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет народных камісараў]] (СНК), што складаўся з бальшавікоў, са снежня 1917 г. у кааліцыі з [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левымі сацыялістамі-рэвалюцыянерамі]] (эсэрамі). Тым не менш першапачаткова гэты ўрад лічыўся часовым, а ўсе дэкрэты, прынятыя ім і [[УЦВК Саветаў]], атрымлівалі юрыдычную сілу да іх зацвярджэння Устаноўчым сходам. 27 кастрычніка 1917 г. СНК пацвердзіў правядзенне выбараў 12 лістапада<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 145.</ref>.[[Файл:Избирательный_бюллетень_по_голосованию_в_Учредительное_собрание_1917.png|міні|420x420пкс|<center>Выбарчы бюлетэнь са спісам [[РСДРП(б)]]</center>]] == Выбары == Уся тэрыторыя [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспублікі]] была падзелена на 81 шматмандатную [[Выбарчая акруга|выбарчую акругу]] (73 грамадзянскія і 8 вайсковыя), а таксама адмысловыя экстэрытарыяльныя акругі для вайсковых і флоцкіх злучэнняў. Кожная выбарчая акруга мела сваю квоту, якая зыходзіла з прапорцыі 1 мандата на 200 тыс. чалавек. Пры гэтым маланаселеным рэгіёнам Сібіры была прадастаўлена перавага - квота прадугледжвала аднаго дэпутата на 179 тыс. чалавек<ref name=":1">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Упершыню ў гісторыі былі сфармаваныя вайсковыя і марскія акругі, дзе вайскоўцы абіралі да 80 дэпутатаў<ref>Базанов, С.Н. Итоги выборов в Учредительное Собрание в действующей армии в ноябре 1917 года (правда и вымысел) // Общество и власть в Императорской России, СССР и Современной Российской Федерации. Материалы международной научной конференции, посвященной памяти доктора исторических наук, почетного профессора МПГУ и РГУ им. С. А. Есенина, заслуженного деятеля науки РФ Э. М. Щагина / под общей научной редакцией А.Б. Ананченко. — 2018. — С. 117-125.</ref>. Прычым франтавыя акругі атрымалі ільготны статус: адзін дэпутат выбіраўся ад 100 тыс. вайскоўцаў<ref name=":1" />. Прынцып прапарцыйнасці таксама выкарыстоўваўся і для падвядзення вынікаў выбараў. Так, была запазычаная бельгійская сістэма прапарцыйнага прадстаўніцтва<ref>Чудаков&#x20;М.Ф. Конституционное право зарубежных стран: учебник.&#x20;— Минск: Вышейная школа, 2018.&#x20;— С.&#x20;257.&nbsp;</ref>. Галоўнай асаблівасцю сістэмы стаў той факт, што яна дазваляла прадстаўляць інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці насельніцтва краіны. У маланаселеных землях было ўтворана 12 акруг, а выбары праводзіліся па мажарытарнай сістэме прадстаўніцтва<ref name=":02">Radkey О.Н''.''&#x20;Russia goes to the polls: the election to the all-Russian Constituent Assembly, 1917.&#x20;— London: Cornell univ. press, 1989.&#x20;— С.&#x20;161.</ref>. Кожная партыя мела свой бюлетэнь са спісам кандыдатаў, агульнага спісу не было. Выбаршчык альбо атрымліваў загадзя, альбо на выбарчым участку копіі розных партыйных спісаў. Выбаршчык выбіраў адзін спіс, укладваў яго ў канверт, запячатваў і апускаў у скрыню. Калі якое-небудзь імя было выкраслена, голас лічыўся несапраўдным<ref name=":02" />. Для правядзення выбараў было запланавана стварэнне па краіне 112 тыс. выбарчых участкаў і камісій, 652 павятовыя і 127 гарадскіх (у гарадах з насельніцтвам звыш 50 тыс. чалавек) выбарчых камісій. Склад камісій замяшчаўся у асноўным прадстаўнікамі органаў мясцовага самакіравання ([[Земства|земстваў]] і [[Гарадская дума|гарадскіх дум]]) і судовых устаноў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 89-90.</ref>. Пачынаючы з лета 1917 г. на тэрыторыі Расіі аж да канца выбараў разгарнулася шырокая выбарчая кампанія. У верасні 1917 г. управы гарадскіх дум і земстваў пачалі складаць спісы выбаршчыкаў, у кастрычніку былі апублікаваны кандыдацкія спісы палітычных партый<ref name=":2">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. У барацьбу ўключылася 13 агульнарасійскіх і 34 нацыянальныя партыі, якія сумарна вылучылі больш за 7 тыс. кандыдатаў14]. Асноўная канкурэнцыя разгарнулася паміж левымі сацыялістычнымі партыямі. Фаварытамі перадвыбарчай кампаніі былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПСР), якая карысталася падтрымкай большасці сялян, і [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] (РСДРП(б)), што мела найбольшую папулярнасць сярод салдат і рабочых буйных індустрыяльных цэнтраў. Адметна, што падчас выбарчай кампаніі ў ПСР адбыўся раскол і з яе вылучылася [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПЛСР), якая пайшла на саюз з бальшавікамі і са снежня 1917 г. уваходзіла з імі ва ўрадавую кааліцыю. Аднак, нягледзячы на ​​гэта, раскол адбыўся толькі ў верхавіне партыі, і мясцовыя аддзяленні дзейнічалі разам да пачатку 1918 г. Адпаведна выбаршчыкі галасавалі за адзіны партыйныя спісы ПСР. Пэўным уплывам карысталіся [[Меншавікі|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная)]] (РСДРП(а)) і ліберальная [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] (КДП). У шэрагу нацыянальных рэгіёнаў дамінавалі мясцовыя нацыянальныя партыі<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 99-139.</ref>. У ходзе правядзення выбараў камісіі сутыкнуліся з мноствам тэхнічных, арганізацыйных і камунікацыйных праблем. Нягледзячы на тое, што фармальна выбары праводзіліся 12-14 лістапада 1917 г., у рэальнасці яны расцягнуліся амаль на тры месяцы. У тэрмін выбары адбыліся толькі ў 39 выбарчых акругах. У некаторых акругах выбары і падлік галасоў праходзілі ўжо пасля склікання і разгону Ўстаноўчага сходу (на [[Кубань|Кубані]] да лютага 1918 г.), у некаторых, асабліва ў аддаленых рэгіёнах, не адбыліся наогул<ref name=":2" /><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 151-158.</ref>. === Выбары на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце было вылучана 56 дэпутацкіх месц, размеркаваных па чатырох выбарчых акругах ([[Мінск|Мінская]], [[Віцебск|Віцебская]], [[Магілёў|Магілёўская]], [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]). За дэпутацкія месцы змагалася 545 кандыдатаў, высунутых па 45 кандыдацкіх спісах. 33 спісы высунулі асобныя партыі (часам яны ішлі разам з беспартыйнымі арганізацыямі), 3 - губернскія саюзы [[Землеўладальнік|землеўладальнікаў]], 7 - аб'яднанні палітычных партый і арганізацый (у асноўным [[Палякі|польскіх]] і [[Яўрэі|яўрэйскіх]]), 2 - беспартыйныя аб'яднанні<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. == Вынікі выбараў == Існуюць розныя падыходы да падліку вынікаў выбараў, звязаныя з розначытаннем вынікаў выбаркамаў або немагчымасці дакладнай праверкі інфармацыі. Так, паводле дадзеных Л.Г. Пратасава, удзел у выбарах у 68 грамадзянскіх і 8 франтавых акругах прынялі 48 401 962 выбаршчыкі, у выніку чаго яўка склала крыху больш за 67%<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164, 197.</ref>. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: [[эсэры|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] - 19 110 074 (39,5%); [[бальшавікі]] - 10 889 437 (22,5%); [[кадэты]] - 2 180 488 (4,5%); [[меншавікі]] - 1 522 467 (3,2%); [[народныя сацыялісты]] - 439 200 (0,9%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы сацыялістычнай арыентацыі - 7 030 тыс. (14,5%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы несацыялістычнай арыентацыі - 4 670 тыс. (9,6%); іншыя (канфесіі, казакі, кааператывы, праваліберальныя і кансерватыўныя спісы) - (каля 5%)<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164.</ref>. Па дадзеных Л.Г. Пратасава, сярод 767 дэпутатаў (з 808 запланаваных) было абрана 347 эсэраў, 180 бальшавікоў, 81 ўкраінскі эсэр, 16 меншавікоў, 15 кадэтаў, 11 ўкраінскіх сацыял-дэмакратаў, 4 народных сацыяліста, 62 мусульманіна, 18 нацыянальных сацыялістаў, 16 казакоў, 16 дэпутатаў ад нацыянальных спісаў і 1 ад царквы. Пры гэтым адзначаецца, што агульная колькасць эсэраў складае каля 450 дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 299-300.</ref>. Па дадзеных А. Абармоўскага, было абрана 370 эсэраў, 175 бальшавікоў, 86 дэпутатаў ад нацыянальных груп, 40 левых эсэраў, 17 кадэтаў, 15 меншавікоў, 2 народныя сацыялісты, 1 незалежны<ref>Абрамовский А. Механизм формирования Учредительного Собрания // Журнал о выборах. - 2013. - № 1. - С. 56-60.</ref>. === Вынікі выбараў на тэрыторыі Беларусі === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і Заходнім фронце ў выбарах удзельнічала больш за 3 млн. чалавек ці больш за 60% усіх выбаршчыкаў (ад 49% у Мінскай акрузе да 80% на Заходнім фронце). Найбольшая актыўнасць выбаршчыкаў была на фронце і ў вёсцы, найменшая - у гарадах. Па чатырох акругах бальшавікі атрымалі 1 млн. 614 тыс. галасоў (50,7%). Выбары на тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце прайшлі пераважна арганізавана. Найбольш тыповымпі парушэннямі былі кантроль за працай выбарчых участкаў з боку Саветаў, ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў, прадстаўнікоў шэрагу партый, удзел у галасаванні не ўнесеных у спісы асоб, адсутнасць неабходнай колькасці бюлетэняў. Мелі месца выпадкі падлогу, падмены бюлетэняў, уіску на выбаршчыкаў, дыктату, самавольства і г.д.<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref> === Спіс дэпутатаў з заходніх губерняў і Заходняга фронту === ==== Віцебская акруга ==== [[Болдыш Максім Данілавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[Булат Андрэй Андрэевіч]] (Булота Андрус) - сацыяліст-рэвалюцыянер, дзеяч [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Другой]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй Дзяржаўнай Думы]] [[Гізэці Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гісторык, літаратуразнаўца, супрацоўнік газеты "Дело народа" [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскі Фелікс Эдмундавіч]] - бальшавік, старшыня [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў Леў Барысавіч]] - бальшавік, адзін з лідэраў РСДРП(б), член Прэзідыўма і старшыня (25 кастрычніка - 4 лістапада 1917 г.) [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Пінсан Барыс Давыдавіч]] - бальшавік, старшыня Віцебскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, камісар працы СНК Заходняй вобласці ==== Магілёўская акруга ==== [[Буслаў Анатоль Яфімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Быхаў|Быхаўскага]] Савета сялянскіх дэпутатаў, брат дэпутата [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першай Дзяржаўнай Думы]] [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Буслава Фёдара Яфімавіча]] [[Воранаў Парамон Міхайлавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня Магілёўскага губернскага зямельнага камітэта [[Закрэўскі Ягор Макаравіч]] - левы сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Сянно|Сенненскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Засорын Міхаіл Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня выканаўчага камітэта Магілёўскага губернскага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны Магілёўскай гарадской думы [[Каварскі Ілья Мікалаевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Маскоўскага камітэта ПСР, намеснік гарадскога галавы [[Масква|Масквы]], урач [[Мазэ Якаў Ісаевіч]] - галоўны [[рабін]] [[Масква|Масквы]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта [[Малееў Іван Герасімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Ветка|Веткаўскага]] Савета [[Малышыцкі Сцяпан Маісеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер ===== Мінская акруга ===== [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] - бальшавік, сакратар Прэзідыума Выканкама [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту]], камісар працы [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзаху]] [[Бруцкус Юдэль-Лейб Давыдавіч]] - [[Сіянізм|сіяніст]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, член [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] ўпаўнаважання па ўладкаванні бежанцаў [[Гамсахурдзіа Пётр Яраславіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, дэлегат [[Першы Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|І Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] (ад [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]), член Выканаўчага камітэта [[Усерасійскі Савет сялянскіх дэпутатаў|Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г. [[Грамашэўскі Леў Васільевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта, урач [[Дрызо Уладзімір Ісакавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Паўночна-Заходняга абласнога камітэта ПСР, урач [[Кажуро Уладзімір Фёдаравіч]] - бальшавік, кіраўнік ваеннай арганізацыі пры Кіеўскім камітэце РСДРП(б) [[Мікалай Іванавіч Крывашэін|Крывашэін Мікалай Іванавіч]] - бальшавік, член [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член часовага бюро [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту|ВРК Заходняга фронту]], старшыня выканкама Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерні, ганаровы старшыня Мазырскага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Карл Іванавіч Ландэр|Ландэр Карл Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня [[СНК Заходняй вобласці і фронту]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] і яго Прэзідыума [[Несцераў Іван Пятровіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гласны Мінскай гарадской думы, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] ====== Заходні фронт ====== [[Анучын Сяргей Андрэевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэту армій Заходняга фронту [[Апэтэр Іван Андрэевіч]] - бальшавік, начальнік і камісар Ваенна-палітычнага і грамадзянскага ўпраўлення Цэнтральнага камітэта дзеючай арміі і флота пры Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандавання [[Базяк Ісак Рыгоравіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], член [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай рады]] [[Васільеў Міхаіл Міхайлавіч]] - бальшавік, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня камітэта 15-й Сібірскай дывізіі [[Гжэльшчак Франц Іванавіч]] - бальшавік, член [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы|Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г., член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Зэтэль-Зусман Іцка Лейбавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Ксенафонтаў Іван Ксенафонтавіч]] - бальшавік, дэлегат Першага і [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], сакратар [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Куконаў Васіль Рыгоравіч|Куконкаў Васіль Рыгоравіч]] - бальшавік, член [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірскага]] Савета рабочых дэпутатаў, дэлегат Першага [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Лебядзінец Міхаіл Маісеевіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], старшыня Украінскай ваеннай рады Заходняга фронта, член армейскага камітэта 2-й арміі [[Лысякоў Яфім Іванавіч]] - бальшавік, член ваенна-рэвалюцынага камітэта 2-й арміі Заходняга фронта [[Моргенштэрн Віктар Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Мяснікоў Аляксандр Фёдаравіч]] - бальшавік, старшыня [[Паўночна-Заходні абласны камітэт РКП (б)|Паўночна-Заходняга абласнога камітэта]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП(б)]], з лістапада 1917 г. галоўнакамандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]], са снежня 1917 г. выконваючы абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, са студзеня 1918 г. старшыня [[Аблвыканкамзах|Аблвыканкамзаха]] [[Нікалаеў Міхаіл Канстанцінавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта == Скліканне Устаноўчага сходу == == Разгон Устаноўчага сходу == == Зноскі == [[Катэгорыя:Усерасійскі ўстаноўчы сход]] [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Студзень 1918 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 студзеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] ljv6wotvf2ut8sr4f4lm1h839oioz40 5192336 5192129 2026-09-03T10:56:24Z Ігар Бортнік 154852 5192336 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента|глава_палаты1=[[Чернов, Виктор Михайлович|Виктор Михайлович Чернов]]|Entity_type=Государство|Entity={{Флаг|Россия}} [[Российская Республика]]|эмблема=Russian_coa_1917.svg}}'''Усерасійскі Устаноўчы сход''' — прадстаўнічы орган улады ў [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]], абраны ў лістападзе 1917 г. на аснове [[Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага выбарчага права]] і скліканы 5 студзеня 1918 г. для вызначэння дзяржаўнага ўладкавання Расіі. Быў разагнаны 6 студзеня 1918 г. паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] (УЦВК) [[Саветы|Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. == Перадумовы і падрыхтоўка выбараў == Лозунг склікання Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага і прапарцыйнага выбарчага права быў агульным патрабаваннем розных палітычных сіл у барацьбе з [[Самадзяржаўе|самадзяржаўем]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з канца 19 ст. Яго ўключалі ў свае праграмныя дакументы ўсе асноўныя апазіцыйныя палітычныя партыі і арганізацыі падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Пасля перамогі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] амаль усе палітычныя сілы сыходзіліся на тым, што прыняцце рашэнняў аб будучым дзяржаўна-палітычным уладкаванні Расіі павінна належыць Устаноўчаму сходу. 3 сакавіка 1917 г. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] апублікаваў дэкларацыю, якая абвяшчала аб адмене ўсіх [[Саслоўе|саслоўных]], [[Рэлігія|рэлігійных]] і [[Нацыя|нацыянальных]] абмежаванняў і аб неадкладнай падрыхтоўцы да склікання Устаноўчага сходу «на пачатках усеагульнага, роўнага, таемнага і прамога галасавання», але не згадвала аб распаўсюджванні выбарчых правоў на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;На пути к женскому гражданству в России: 1860-е - 1917 год&#x20;// Интеракция. Интервью. Интерпретация: журнал.&#x20;- 2021.&#x20;- Т. 13, № 3.&#x20;- С. 92—111.</ref>. Аднак пад націскам [[Фемінізм|фемінісцкіх]] арганізацый кіраўніцтва Часовага ўрада выказалася ў падтрымку жаночых палітычных правоў і гарантавала, што ўрад распаўсюдзіць усеагульнае выбарчае права на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;Как мы получили избирательные права&#x20;// Посиделки. Информационный листок.&#x20;- 1997.&#x20;- № 2(14).&#x20;— С. 1—2.</ref>. 25 сакавіка 1917 г. Часовы ўрад стварыў [[Асобая нарада па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход|Асобую нараду па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход]]. Склад гэтага органа фармаваўся больш за месяц; да працы ён прыступіў 25 мая. У склад Асобай нарады уваходзіла 82 члены, яе кіраўніком быў юрыст, адзін з відных дзеячоў [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі]] [[Фёдар Какошкін]]. Праца над праектам Палажэння аб выбарах ва Устаноўчы сход была завершана ў жніўні 1917 г. У выніку быў прыняты адзін з самых дэмакратычных у свеце на той час выбарчы закон аб выбарах. Згодна з ім, выбары праводзіліся на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Быў устаноўлены нізкі для таго часу ўзроставы цэнз у 20 гадоў. Выбарчыя правы былі прадастаўлены жанчынам і вайскоўцам. Палажэнне аб выбарах ва Устаноўчы сход не прызнавала маёмаснага [[Цэнз|цэнзу]], цэнзу аселасці і пісьменнасці, абмежаванняў па саслоўнай, веравызнаўчай або нацыянальнай прыкметах. Выбарчых правоў пазбаўляліся зняволеныя і дэзертыры. Такім чынам, выбарчыя правы атрымалі каля 85-86 млн. чалавек<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Прадугледжвалася [[прапарцыйная сістэма выбараў]]: галасаванне не за асобных кандыдатаў, а за пэўныя кандыдацкія спісы ад партый, арганізацый, груп грамадзян і г.д. Прызначаўся кворум на адкрыццё Сходу - 1/3 ад ліку абраных дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 59-81.</ref>. Непасрэднае кіраўніцтва працэсам правядзення выбараў было ўскладзена Часовым урадам на [[Усерасійская камісія па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход|Усерасійскую камісію па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход]], створаную 7 жніўня 1917 г. у складзе 16 чалавек на чале з кадэтам, прафесарам [[Маскоўскі камерцыйны інстытут|Маскоўскага камерцыйнага інстытута]] [[Мікалай Авінаў|Мікалаем Авінавым]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 86-87.</ref>. Правядзенне выбараў у сувязі са складанай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сітуацыяй, працягам удзелу Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] зацягвалася. Першапачаткова выбары былі прызначаны Часовым урадам на 17 верасня, але потым (9 жніўня) перанесены на 12-14 лістапада, а скліканне Сходу - на 28 лістапада<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 95.</ref>. Сітуацыя ўскладнілася пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у выніку якой улада перайшла да [[Саветы|Саветаў]], прадстаўнікі якіх сфарміравалі ўрад - [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет народных камісараў]] (СНК), што складаўся з бальшавікоў, са снежня 1917 г. у кааліцыі з [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левымі сацыялістамі-рэвалюцыянерамі]] (эсэрамі). Тым не менш першапачаткова гэты ўрад лічыўся часовым, а ўсе дэкрэты, прынятыя ім і [[УЦВК Саветаў]], атрымлівалі юрыдычную сілу да іх зацвярджэння Устаноўчым сходам. 27 кастрычніка 1917 г. СНК пацвердзіў правядзенне выбараў 12 лістапада<ref name=":0">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 145.</ref>.[[Файл:Избирательный_бюллетень_по_голосованию_в_Учредительное_собрание_1917.png|міні|420x420пкс|<center>Выбарчы бюлетэнь са спісам [[РСДРП(б)]]</center>]] == Выбары == Уся тэрыторыя [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспублікі]] была падзелена на 81 шматмандатную [[Выбарчая акруга|выбарчую акругу]] (73 грамадзянскія і 8 вайсковыя), а таксама адмысловыя экстэрытарыяльныя акругі для вайсковых і флоцкіх злучэнняў. Кожная выбарчая акруга мела сваю квоту, якая зыходзіла з прапорцыі 1 мандата на 200 тыс. чалавек. Пры гэтым маланаселеным рэгіёнам Сібіры была прадастаўлена перавага - квота прадугледжвала аднаго дэпутата на 179 тыс. чалавек<ref name=":1">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Упершыню ў гісторыі былі сфармаваныя вайсковыя і марскія акругі, дзе вайскоўцы абіралі да 80 дэпутатаў<ref>Базанов, С.Н. Итоги выборов в Учредительное Собрание в действующей армии в ноябре 1917 года (правда и вымысел) // Общество и власть в Императорской России, СССР и Современной Российской Федерации. Материалы международной научной конференции, посвященной памяти доктора исторических наук, почетного профессора МПГУ и РГУ им. С. А. Есенина, заслуженного деятеля науки РФ Э. М. Щагина / под общей научной редакцией А.Б. Ананченко. — 2018. — С. 117-125.</ref>. Прычым франтавыя акругі атрымалі ільготны статус: адзін дэпутат выбіраўся ад 100 тыс. вайскоўцаў<ref name=":1" />. Прынцып прапарцыйнасці таксама выкарыстоўваўся і для падвядзення вынікаў выбараў. Так, была запазычаная бельгійская сістэма прапарцыйнага прадстаўніцтва<ref>Чудаков&#x20;М.Ф. Конституционное право зарубежных стран: учебник.&#x20;— Минск: Вышейная школа, 2018.&#x20;— С.&#x20;257.&nbsp;</ref>. Галоўнай асаблівасцю сістэмы стаў той факт, што яна дазваляла прадстаўляць інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці насельніцтва краіны. У маланаселеных землях было ўтворана 12 акруг, а выбары праводзіліся па мажарытарнай сістэме прадстаўніцтва<ref name=":02">Radkey О.Н''.''&#x20;Russia goes to the polls: the election to the all-Russian Constituent Assembly, 1917.&#x20;— London: Cornell univ. press, 1989.&#x20;— С.&#x20;161.</ref>. Кожная партыя мела свой бюлетэнь са спісам кандыдатаў, агульнага спісу не было. Выбаршчык альбо атрымліваў загадзя, альбо на выбарчым участку копіі розных партыйных спісаў. Выбаршчык выбіраў адзін спіс, укладваў яго ў канверт, запячатваў і апускаў у скрыню. Калі якое-небудзь імя было выкраслена, голас лічыўся несапраўдным<ref name=":02" />. Для правядзення выбараў было запланавана стварэнне па краіне 112 тыс. выбарчых участкаў і камісій, 652 павятовыя і 127 гарадскіх (у гарадах з насельніцтвам звыш 50 тыс. чалавек) выбарчых камісій. Склад камісій замяшчаўся у асноўным прадстаўнікамі органаў мясцовага самакіравання ([[Земства|земстваў]] і [[Гарадская дума|гарадскіх дум]]) і судовых устаноў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 89-90.</ref>. Пачынаючы з лета 1917 г. на тэрыторыі Расіі аж да канца выбараў разгарнулася шырокая выбарчая кампанія. У верасні 1917 г. управы гарадскіх дум і земстваў пачалі складаць спісы выбаршчыкаў, у кастрычніку былі апублікаваны кандыдацкія спісы палітычных партый<ref name=":2">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. У барацьбу ўключылася 13 агульнарасійскіх і 34 нацыянальныя партыі, якія сумарна вылучылі больш за 7 тыс. кандыдатаў14]. Асноўная канкурэнцыя разгарнулася паміж левымі сацыялістычнымі партыямі. Фаварытамі перадвыбарчай кампаніі былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПСР), якая карысталася падтрымкай большасці сялян, і [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] (РСДРП(б)), што мела найбольшую папулярнасць сярод салдат і рабочых буйных індустрыяльных цэнтраў. Адметна, што падчас выбарчай кампаніі ў ПСР адбыўся раскол і з яе вылучылася [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПЛСР), якая пайшла на саюз з бальшавікамі і са снежня 1917 г. уваходзіла з імі ва ўрадавую кааліцыю. Аднак, нягледзячы на ​​гэта, раскол адбыўся толькі ў верхавіне партыі, і мясцовыя аддзяленні дзейнічалі разам да пачатку 1918 г. Адпаведна выбаршчыкі галасавалі за адзіны партыйныя спісы ПСР. Пэўным уплывам карысталіся [[Меншавікі|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная)]] (РСДРП(а)) і ліберальная [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] (КДП). У шэрагу нацыянальных рэгіёнаў дамінавалі мясцовыя нацыянальныя партыі<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 99-139.</ref>. У ходзе правядзення выбараў камісіі сутыкнуліся з мноствам тэхнічных, арганізацыйных і камунікацыйных праблем. Нягледзячы на тое, што фармальна выбары праводзіліся 12-14 лістапада 1917 г., у рэальнасці яны расцягнуліся амаль на тры месяцы. У тэрмін выбары адбыліся толькі ў 39 выбарчых акругах. У некаторых акругах выбары і падлік галасоў праходзілі ўжо пасля склікання і разгону Ўстаноўчага сходу (на [[Кубань|Кубані]] да лютага 1918 г.), у некаторых, асабліва ў аддаленых рэгіёнах, не адбыліся наогул<ref name=":2" /><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 151-158.</ref>. === Выбары на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце было вылучана 56 дэпутацкіх месц, размеркаваных па чатырох выбарчых акругах: [[Мінск|Мінская]], [[Віцебск|Віцебская]], [[Магілёў|Магілёўская]], [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]. Тэрытарыяльныя межы выбарчых акруг у асноўным адпавядалі межам губерняў. У склад Мінскай акругі ўвашла неакупаваная германскімі войскамі частка [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. За дэпутацкія месцы змагалася 545 кандыдатаў, высунутых па 45 кандыдацкіх спісах. 33 спісы высунулі асобныя партыі (часам яны ішлі разам з беспартыйнымі арганізацыямі), 3 - губернскія саюзы [[Землеўладальнік|землеўладальнікаў]], 7 - аб'яднанні палітычных партый і арганізацый (у асноўным [[Палякі|польскіх]] і [[Яўрэі|яўрэйскіх]]), 2 - беспартыйныя аб'яднанні<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Воробьев А.А. Выборы во Всероссийское Учредительное собрание на территории Беларуси и соседних российских губерний. - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2010. - С. 46-92.</ref>. Выбары на тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце прайшлі пераважна арганізавана. Найбольш тыповымі парушэннямі былі кантроль за працай выбарчых участкаў з боку Саветаў, ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў, прадстаўнікоў шэрагу партый, удзел у галасаванні не ўнесеных у спісы асоб, адсутнасць неабходнай колькасці бюлетэняў. Мелі месца выпадкі падлогу, падмены бюлетэняў, уіску на выбаршчыкаў, дыктату, самавольства і г.д.<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref> == Вынікі выбараў == Існуюць розныя падыходы да падліку вынікаў выбараў, звязаныя з розначытаннем вынікаў выбаркамаў або немагчымасці дакладнай праверкі інфармацыі. Так, паводле дадзеных Л.Г. Пратасава, удзел у выбарах у 68 грамадзянскіх і 8 франтавых акругах прынялі 48 401 962 выбаршчыкі, у выніку чаго яўка склала крыху больш за 67%<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164, 197.</ref>. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: [[эсэры|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] - 19 110 074 (39,5%); [[бальшавікі]] - 10 889 437 (22,5%); [[кадэты]] - 2 180 488 (4,5%); [[меншавікі]] - 1 522 467 (3,2%); [[народныя сацыялісты]] - 439 200 (0,9%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы сацыялістычнай арыентацыі - 7 030 тыс. (14,5%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы несацыялістычнай арыентацыі - 4 670 тыс. (9,6%); іншыя (канфесіі, казакі, кааператывы, праваліберальныя і кансерватыўныя спісы) - (каля 5%)<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164.</ref>. Па дадзеных Л.Г. Пратасава, сярод 767 дэпутатаў (з 808 запланаваных) было абрана 347 эсэраў, 180 бальшавікоў, 81 ўкраінскі эсэр, 16 меншавікоў, 15 кадэтаў, 11 ўкраінскіх сацыял-дэмакратаў, 4 народных сацыяліста, 62 мусульманіна, 18 нацыянальных сацыялістаў, 16 казакоў, 16 дэпутатаў ад нацыянальных спісаў і 1 ад царквы. Пры гэтым адзначаецца, што агульная колькасць эсэраў складае каля 450 дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 299-300.</ref>. Па дадзеных А. Абармоўскага, было абрана 370 эсэраў, 175 бальшавікоў, 86 дэпутатаў ад нацыянальных груп, 40 левых эсэраў, 17 кадэтаў, 15 меншавікоў, 2 народныя сацыялісты, 1 незалежны<ref>Абрамовский А. Механизм формирования Учредительного Собрания // Журнал о выборах. - 2013. - № 1. - С. 56-60.</ref>. === Вынікі выбараў на тэрыторыі Беларусі === У выбарах у Віцебскай акрузе прыняла ўдзел 560 538 выбаршчыкаў, у Магілёўскай акрузе - 725 052, у Мінскай акрузе - 917 248, на Заходнім фронце - 976 000<ref>https://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/r/russia/1917-uchreditelnoe-sobranie-russia.html</ref>. Такім чынам, усяго ў адзначаных акругах удзельнічала больш за 3 178 838 чалавек ці больш за 60% усіх выбаршчыкаў (яўка па акругах вагалася ад 49% у Мінскай акрузе да 80% на Заходнім фронце). Найбольшая актыўнасць выбаршчыкаў была на фронце і ў вёсцы, найменшая - у гарадах<ref name=":0" />. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: ==== Віцебская акруга ==== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў - 150 279 (26,8%) Працоўная народна-сацыялістычная партыя - 3 600 (0,6%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 8 132 (1,5%) Латышская сацыялістычная партыя працоўнага народа - 5 118 (0,9%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 288 146 (51,3%) [[Беларускі народны саюз|Віцебскі беларускі народны саюз]] і Саюз праваслаўных і аднаверчых прыходаў Полацкай епархіі - 9 025 (1,6%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 24 790 (4,4%) Віцебскі губернскі саюз зямельных уласнікаў і таварыства старавераў Віцебскай губерні - 6 098 (1,1%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) (меншавікі) і [[Бунд]] - 12 421 (2,2%) Спіс аб'яднаных польскіх арганізацый - 10 546 (1,9%) Спіс сацыялістаў-федэралістаў і сялян Латгаліі - 26 990 (4,8%) Спіс латышоў дэмакратаў-нацыяналістаў - 5 881 (1,1%) Спіс сялян Віцебскай губерні - 9755 (1,7%) Спіс грамадзян Болецкай воласці Гарадоцкага павета - 752 (0,1%)<ref>Воробьев А.А. О некоторых аспектах выборов во Всероссийское Учредительное собрание в Витебской губернии // Вестник Полоцкого государственного универстета. Сер. А, Гуманитарные науки. – 2006. – № 4. – С. 47–50.</ref>. ==== Магілёўская акруга ==== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 511 998 (70,6%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 21 664 (3%) [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - Яўрэйская народная партыя і Пазапартыйны яўрэйскі дэмакратычны камітэт - [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - Магілёўская губернская польская рада - Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 93 060 (12,8%) ===== Мінская акруга ===== [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] і [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] (кааліцыя) - 11 066 (1%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 65 046 (7,1%) Польскі выбарчы камітэт і [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] (кааліцыя) - 40 347 (4,4%) Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 181 673 (19,8%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 16 277 (1,8%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 10 724 (1,2%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 579 087 (63,1%) Расійская дэмакратычная партыя - 10 040 (1,1%) [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - 2 988 (0,3%)<ref>Воробьев А.А. Выборы в Учредительное собрание на территории северо-западных губерний России (Витебской, Могилевской, Минской и Смоленской). - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2013. - С. 34-43.</ref> === Спіс дэпутатаў з заходніх губерняў і Заходняга фронту === ==== Віцебская акруга ==== [[Болдыш Максім Данілавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, селянін [[Булат Андрэй Андрэевіч]] (Булота Андрус) - сацыяліст-рэвалюцыянер, дзеяч [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Другой]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй Дзяржаўнай Думы]] [[Гізэці Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гісторык, літаратуразнаўца, супрацоўнік газеты "Дело народа" [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскі Фелікс Эдмундавіч]] - бальшавік, старшыня [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў Леў Барысавіч]] - бальшавік, адзін з лідэраў РСДРП(б), член Прэзідыўма і старшыня (25 кастрычніка - 4 лістапада 1917 г.) [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Пінсан Барыс Давыдавіч]] - бальшавік, старшыня Віцебскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, камісар працы СНК Заходняй вобласці [[Рыўкін Залман Ашэравіч]] - бальшавік, кіраўнік бальшавіцкай арганізацыі ў [[Веліж|Веліжы]] [[Саркісьянц Саркіс Мнацаканавіч]] - бальшавік, член Віцебскага ВРК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Чэшэйка-Сахацкі Стэфан Вацлававіч]] - бальшавік, старшыня выканаўчага камітэта [[Даўгаўпілс|Дзвінскага]] Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў ==== Магілёўская акруга ==== [[Буслаў Анатоль Яфімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Быхаў|Быхаўскага]] Савета сялянскіх дэпутатаў, брат дэпутата [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першай Дзяржаўнай Думы]] [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Буслава Фёдара Яфімавіча]] [[Васілеўскі Цярэнцій Якаўлевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, настаўнік, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Воранаў Парамон Міхайлавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня Магілёўскага губернскага зямельнага камітэта [[Закрэўскі Ягор Макаравіч]] - левы сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Сянно|Сенненскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Засорын Міхаіл Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня выканаўчага камітэта Магілёўскага губернскага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны Магілёўскай гарадской думы [[Каварскі Ілья Мікалаевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Маскоўскага камітэта ПСР, намеснік гарадскога галавы [[Масква|Масквы]], урач [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Кагановіч Лазар Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня Палескага камітэта РСДРП(б) [[Леплеўскі Гірш Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] губернскага ваыканкама Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Мазэ Якаў Ісаевіч]] - галоўны [[рабін]] [[Масква|Масквы]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта [[Малееў Іван Герасімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Ветка|Веткаўскага]] Савета [[Малышыцкі Сцяпан Маісеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[С. Ан-скі|Рапапорт Шлойма-Зайнвел (С. Ан-скі)]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, яўрэйскі [[пісьменнік]], паэт, [[драматург]], [[этнограф]], публіцыст, гласны Пецярбургскай гарадской думы [[Хрысаненкаў Лук'ян Афанасьевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Горкі|Горацкага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, старшыня Горацкага павятовага зямельнага камітэта [[Цвятаеў Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Шышаеў Раман Лук'янавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член выканкама Гомельскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, дэлегат Гомельскага павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны [[Мсціслаў|Мсціслаўскай]] гарадской думы, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Фрыдман Нафталь Маркавіч|Фрыдман Нафталі Маркавіч]] - абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, юрыст, адвакат, дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Чацвёртай Дзяржаўнай Думы]] ад [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] ===== Мінская акруга ===== [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] - бальшавік, сакратар Прэзідыума Выканкама [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту]], камісар працы [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзаху]] [[Балай Восіп Сямёнавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, віленскі губернскі камісар [[Бруцкус Юдэль-Лейб Давыдавіч]] - [[Сіянізм|сіяніст]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, член [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] ўпаўнаважання па ўладкаванні бежанцаў [[Гамсахурдзіа Пётр Яраславіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, дэлегат [[Першы Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|І Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] (ад [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]), член Выканаўчага камітэта [[Усерасійскі Савет сялянскіх дэпутатаў|Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г. [[Грамашэўскі Леў Васільевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта, урач [[Дрызо Уладзімір Ісакавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Паўночна-Заходняга абласнога камітэта ПСР, урач [[Кажуро Уладзімір Фёдаравіч|Кажура Уладзімір Фёдаравіч]] - бальшавік, кіраўнік ваеннай арганізацыі пры Кіеўскім камітэце РСДРП(б) [[Мікалай Іванавіч Крывашэін|Крывашэін Мікалай Іванавіч]] - бальшавік, член [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член часовага бюро [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту|ВРК Заходняга фронту]], старшыня выканкама Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерні, ганаровы старшыня Мазырскага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Карл Іванавіч Ландэр|Ландэр Карл Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня [[СНК Заходняй вобласці і фронту]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] і яго Прэзідыума [[Несцераў Іван Пятровіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гласны Мінскай гарадской думы, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Селязнёў Уладзімір Сяргеевіч]] - бальшавік, камісар Заходняга фронта [[Таганаў Андрэй Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Лунінец|Лунінецкага]] Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў [[Фрэйман Васіль Мікалаевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Шлегель Нікадзім Валяр'янавіч]] - бальшавік, чыгуначны рабочы ====== Заходні фронт ====== [[Анучын Сяргей Андрэевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэту армій Заходняга фронту [[Апэтэр Іван Андрэевіч]] - бальшавік, начальнік і камісар Ваенна-палітычнага і грамадзянскага ўпраўлення Цэнтральнага камітэта дзеючай арміі і флота пры Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандавання [[Базяк Ісак Рыгоравіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], член [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай рады]] [[Васільеў Міхаіл Міхайлавіч]] - бальшавік, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня камітэта 15-й Сібірскай дывізіі [[Гжэльшчак Франц Іванавіч]] - бальшавік, член [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы|Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г., член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Зэтэль-Зусман Іцка Лейбавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Ксенафонтаў Іван Ксенафонтавіч]] - бальшавік, дэлегат Першага і [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], сакратар [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Куконаў Васіль Рыгоравіч|Куконкаў Васіль Рыгоравіч]] - бальшавік, член [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірскага]] Савета рабочых дэпутатаў, дэлегат Першага [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Лебядзінец Міхаіл Маісеевіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], старшыня Украінскай ваеннай рады Заходняга фронта, член армейскага камітэта 2-й арміі [[Лысякоў Яфім Іванавіч]] - бальшавік, член ваенна-рэвалюцынага камітэта 2-й арміі Заходняга фронта [[Моргенштэрн Віктар Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Мяснікоў Аляксандр Фёдаравіч]] - бальшавік, старшыня [[Паўночна-Заходні абласны камітэт РКП (б)|Паўночна-Заходняга абласнога камітэта]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП(б)]], з лістапада 1917 г. галоўнакамандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]], са снежня 1917 г. выконваючы абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, са студзеня 1918 г. старшыня [[Аблвыканкамзах|Аблвыканкамзаха]] [[Нікалаеў Міхаіл Канстанцінавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Мікалай Уладзіміравіч Рагазінскі|Рагазінскі Мікалай Уладзіміравіч]] - бальшавік, старшыня ВРК 2-й арміі і член бюро [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня Прэзідыума [[Аблвыканкамзах|выканкома Саветаў Заходняй вобласці і фронту]], са снежня 1917 г. старшыня ВРК пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] [[Ціхменеў Мікалай Сяргеевіч]] - бальшавік, ваенны ўрач 4-га [[Нясвіж|Нясвіжскага]] палка [[Федзенеў Інакенцій Паўлавіч]] - бальшавік, вайсковец [[Якаўлеў Аляксандр Іванавіч]] - бальшавік, вайсковец == Скліканне Устаноўчага сходу == == Разгон Устаноўчага сходу == == Зноскі == [[Катэгорыя:Усерасійскі ўстаноўчы сход]] [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Студзень 1918 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 студзеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] a5f7dmfe83shkmdu3owlyubt6fv4hxe Белы бусел у Беларусі 0 813567 5192133 5190175 2026-09-02T16:06:17Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192133 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважанаў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] atubexuh1vn2wav4gz1thkcpzohttay 5192134 5192133 2026-09-02T16:06:32Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192134 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] rjqljm35rrgzz6e8djn1fu57p3afj6c 5192140 5192134 2026-09-02T16:47:51Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192140 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнеёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] opff7buf9jtlyac9r6c4shv84nrup6j 5192142 5192140 2026-09-02T16:48:48Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192142 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Масавы рост колькасці птушак у краіне адбыўся пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] gk3jls03c9n2jmanzv8b2qyeqcuq3pw 5192143 5192142 2026-09-02T16:55:40Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192143 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі буслоў, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 1ye4pek7tsf40yh7kdwcat7g1uwiy2t 5192144 5192143 2026-09-02T16:56:44Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192144 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 0pv7xdi469i4agyx1nvzyvg05hzdmtk 5192148 5192144 2026-09-02T17:08:08Z DBatura 73587 5192148 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] mu9x6ffa4aknv8cgcvpel6zp4zmfzlg 5192149 5192148 2026-09-02T17:08:39Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5192149 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] gb5cdpxqokodltxlu36dyuswki0apgw 5192155 5192149 2026-09-02T17:18:50Z DBatura 73587 /* Фальклор */ 5192155 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 082zvu7fzwpz027jyxhy6fvl1wiujiy 5192159 5192155 2026-09-02T17:36:52Z DBatura 73587 5192159 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Літаратура == {{Гл. таксама|Беларуская літаратура}} Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні Р. Барадуліна, П. Броўкі, В. Гардзея, С. Грахоўскага, Л. Геніюш, У. Караткевіча і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» У. Дубоўкі, нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» В.Казько, апавяданне «Бусел» А. Кажадуба. Вобраз бусла ў літаратуры звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» У. Сыракомлі, верш «Буслы» Я. Купалы, апавяданне «Бусел» А. Кажадуба), а ў некаторых творах (аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» В. Казько) бусел разглядаецца ў якасці татэмнай птушкі, сімвалізуючы паходжанне беларусаў. Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] kq5oasn37jsgvevys4x5ooghui0xjcg 5192162 5192159 2026-09-02T17:41:12Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5192162 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Літаратура == {{Гл. таксама|Беларуская літаратура}} Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба), а ў некаторых творах (аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» В. Казько) бусел разглядаецца ў якасці татэмнай птушкі, сімвалізуючы паходжанне беларусаў. Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 3hucoyojbseofidwbxhjg6mnmg10iqk 5192163 5192162 2026-09-02T17:42:24Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5192163 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Літаратура == {{Гл. таксама|Беларуская літаратура}} Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба), а ў некаторых (аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» В. Казько) бусел разглядаецца ў якасці татэмнай птушкі, сімвалізуючы паходжанне беларусаў. Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 87iie5z1fpipn31f2jl130mkxui8eca 5192165 5192163 2026-09-02T17:44:52Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5192165 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Літаратура == {{Гл. таксама|Беларуская літаратура}} Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба), а ў некаторых (аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» В. Казько) ён разглядаецца ў якасці татэмнай птушкі, сімвалізуючы паходжанне беларусаў. Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 2ju9u11amkj9rhjay1jttclzzvcyvqa 5192171 5192165 2026-09-02T18:20:44Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5192171 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларускае мастацтва}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы|злева]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба), а ў некаторых (аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» В. Казько) ён разглядаецца ў якасці татэмнай птушкі, сімвалізуючы паходжанне беларусаў. Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] svp5b3uwhamasel3d2kp7ritrfkoo41 5192172 5192171 2026-09-02T18:20:55Z DBatura 73587 /* Мастацтва */ 5192172 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларускае мастацтва}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба), а ў некаторых (аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» В. Казько) ён разглядаецца ў якасці татэмнай птушкі, сімвалізуючы паходжанне беларусаў. Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 8jp71x9axzu2api0a41ct2iedk2akkb 5192173 5192172 2026-09-02T18:21:30Z DBatura 73587 /* Мастацтва */ 5192173 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларускае мастацтва}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] q42ea8a5m216lvbi7cyshs4fbs7tf9g 5192175 5192173 2026-09-02T18:41:22Z DBatura 73587 /* Мастацтва */ 5192175 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] ir1jiu2wk5ddsr65s1dc6g5wh04ot7b 5192176 5192175 2026-09-02T18:51:08Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192176 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref>[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Геральдыка == У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] m82iabe1pthcypwl0ph81wl9ae5e1cp 5192181 5192176 2026-09-02T18:59:24Z DBatura 73587 5192181 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да неафіцыйных нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] kjt2rj0ovher5moll8dtuqdq892scp1 5192184 5192181 2026-09-02T19:01:56Z DBatura 73587 /* Сучаснасць */ 5192184 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 42mjjvk424x1qkxj0f8zawn4qadyp71 5192189 5192184 2026-09-02T19:12:39Z DBatura 73587 /* Фальклор */ 5192189 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла ў [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=45%}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] bkxqcr9o6ka5yt0290licff5p5plzar 5192192 5192189 2026-09-02T19:18:41Z DBatura 73587 5192192 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла на апоры ЛЭП у [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=45%}} Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] hbkuz965fb4ookierdarcht6eogw0si 5192193 5192192 2026-09-02T19:18:57Z DBatura 73587 /* Фальклор */ 5192193 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся: птушкі знішчалі на яго зямлі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла на апоры ЛЭП у [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=35%}} Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] auycp3dkyq5l0nkn3y3u2txy475ico1 5192194 5192193 2026-09-02T19:23:15Z DBatura 73587 /* Папуляцыя */ 5192194 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся, так як птушкі знішчалі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла на апоры ЛЭП у [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=35%}} Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] a3qoqlecyau8dnvqnjzb51de6eqo9o0 5192196 5192194 2026-09-02T19:34:09Z DBatura 73587 5192196 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай, часта фігуруе ў творах беларускіх аўтараў. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся, так як птушкі знішчалі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла на апоры ЛЭП у [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=35%}} Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 3e1lhprt5ru6jdsbt5do6yi6bifc5j2 5192199 5192196 2026-09-02T19:39:52Z DBatura 73587 /* Мастацтва */ 5192199 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай, часта фігуруе ў творах беларускіх аўтараў. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся, так як птушкі знішчалі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла на апоры ЛЭП у [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=35%}} Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. Апроч таго, значную ролю ў тым, што ў масавай свядомасці птушка стала атаясвацца з краінай згуляла і песня на вершы [[Мікалай Мікалаевіч Дабранраваў|Мікалая Дабранравава]] «Белый аист летит, над белесым Полесьем летит…» у выкананні «[[Песняры|Песняроў]]»<ref name="хімікі">[https://himiki.sohim.by/2024/07/25/%D0%B0%D0%B8%D1%81%D1%82-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8E/ Аист – символ Беларуси, символ миролюбия и мудрости]</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] pjmbdwhjzt33m5gqy2yen9497qy7c0l 5192200 5192199 2026-09-02T19:40:32Z DBatura 73587 5192200 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай, часта фігуруе ў творах беларускіх аўтараў. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся, так як птушкі знішчалі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла на апоры ЛЭП у [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=35%}} Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. Апроч таго, значную ролю ў тым, што ў масавай свядомасці птушка стала атаясвацца з краінай згуляла і песня на вершы [[Мікалай Мікалаевіч Дабранраваў|Мікалая Дабранравава]] «Белый аист летит, над белесым Полесьем летит…» у выкананні «[[Песняры|Песняроў]]»<ref name="хімікі">[https://himiki.sohim.by/2024/07/25/%D0%B0%D0%B8%D1%81%D1%82-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8E/ Аист – символ Беларуси, символ миролюбия и мудрости]</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/><ref name="хімікі"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] 6s16vnadmrnssqm3xpx5ojyymo97om6 5192201 5192200 2026-09-02T19:43:34Z DBatura 73587 /* Мастацтва */ 5192201 wikitext text/x-wiki [[File:2026.05.14 Ciconia Ciconia Nest Čarniaty Charniaty Чарняты Village Miadziel District Minsk Region Belarus 06.jpg|міні|Вёска [[Чарняты (Мядзельскі раён)|Чарняты]], [[Мядзельскі раён]].]] '''[[Белы бусел]]''' — адзін з самых распаўсюджаных [[Від (біялогія)|відаў]] [[птушкі|птушак]] у [[Беларусь|Беларусі]]. У [[Беларускі фальклор|народнай культуры]] лічыцца свяшчэннай, часта фігуруе ў творах беларускіх аўтараў. У сучаснасці бусел стаў сімвалам краіны. == Назвы == У беларускіх гаворках, акрамя найбольш распаўсюджанага варыянта '''бусел''' ([[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходнія]] і [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднябеларускія]] дыялекты) існуюць розныя назвы птушкі<ref>[https://slounik.org/160240.html Бусел]</ref>: * '''бацян / бацяй'''<ref name="стэльмах"/>; * '''весялец'''; * '''чарнагуз'''; * '''аіст'''; * '''клекатун''' (экспрэсіўнае); * '''гарус'''; * '''лялека / лелека'''<ref name="марзалюк">[https://belarus-news.by/project/marzalyuk-bely-busel-nad-belarussyu-simval-nashaga-svyatoga-neba-kharastva-i-chyscini Марзалюк: белы бусел над Беларуссю – то сімвал нашага святога неба, хараства і чысціні нашай краіны!]</ref>; * '''бусько'''. == Папуляцыя == У мінулым белы бусел рэдка сустракаўся ў Беларусі. Папуляцыя з’явілася тут толькі ў XV<ref name="парукова"/>—XVI стагоддзях. Больш распаўсюджаным на Беларусі быў [[чорны бусел]]. Аднак нават пацясніўшы яго, колькасць асобін усё яшчэ заставалася адносна невялікай<ref>[https://www.sb.by/articles/letit-busel-na-polese.html Летит бусел на Полесье] // СБ. Беларусь Сегодня, 5 июня 2014</ref>. Тым часам буслы заўважылі, што ім лягчэй пракарміцца на абшарах паблізу чалавечага жылля, таму сталі сяліцца побач. Людзям яны таксама спадабаліся, так як птушкі знішчалі шкоднікаў{{sfn|Агеева|2019|с=70}}. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] адбыўся масавы рост папуляцыі, бо нямецкія акупанты досыць актыўна высякалі беларускія лясы. Вызваленыя ад дрэў тэрыторыі прыцягнулі белых буслоў: на адкрытых участках птушкі здабываюць сабе пражытак. Паспрыяла стварэнню спрыяльных умоў для гэтага віду і наступная маштабная меліярацыя – плошча кармавых угоддзяў павялічылася. Адначасна адбудоўваліся населеныя пункты, што таксама было выгадна белым буслам, паколькі яны гняздуюцца побач з чалавекам, абараняючы такім чынам сваё нашчадства ад драпежнікаў, якія пазбягаюць людзей<ref name="парукова">Елена Парукова. [https://smartpress.by/idea/zoo/stal-simvolom-belarusi-no-na-samom-dele-nam-ne-rodnoy-vsya-pravda-o-belom-aiste/ Стал символом Беларуси, но на самом деле нам не родной. Вся правда о белом аисте] // Смартпресс, 1 августа 2025</ref>. У канцы XX — пачатку ХХІ стагоддзя назіраўся ўстойлівы рост папуляцыя{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. Станам на 2014 год у краіне налічвалася 22,5 тысячы бусліных пар. У параўнанні з папярэднімі падлікамі іх колькасць узрасла на чатыры працэнты{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На 2025 год у краіне налічвалася 25,5—26,0 тысяч пар — гэта каля 8% сусветнай папуляцыі віду. Такім чынам, за 10 гадоў колькасць гняздавальных пар павялічылася на 12% (у параўнанні з 2014 годам)<ref name="нн">[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/388171 Колькі белых буслоў жыве ў Беларусі?] // Наша Ніва, 14 лютага 2026</ref>. Арэал рассялення неаднолькавы. Паводле размяшчэння месцаў гнездавання арнітолагі выдзяляюць на тэрыторыі Беларусі тры рэгіёны: паўднёвыя і паўднё-заходнія раёны, дзе назіраецца найбольш птушак; цэнтральны – з сярэдняй іх шчыльнасцю; паўночныя і паўночна-ўсходнія, дзе яны сустракаюцца значна радзей. У сярэднім адна бусліная пара выводзіць 2,5 птушаняці. Больш за ўсё птушанят з’яўляецца ў буслоў, што селяцца на [[Беларускае Палессе|Палессі]], у пойме [[Прыпяць (рака)|Прыпяці]], дзе можа быць тры птушаняці. А ў спрыяльныя на харч гады здараліся выпадкі, калі ў асобных гнёздах паспяхова станавіліся на крыло па пяць і нават шэсць асобін. Пры тым у асобных рэгіёнах колькасны паказчык рассялення буслоў мае тэндэнцыю да змяншэння. Гэта назіраецца найперш на моцна асушаных тэрыторыях, дзе існуе харчовы дэфіцыт. Да такіх тэрыторый адносіцца зона адчужэння{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. Самая вялікая ў краіне колькасць буслоў заўважана ў вёсцы [[Малешаў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]], дзе штогод гняздзіцца ад 30 да 50 пар{{sfn|Агеева|2019|с=74}}. [[File:Крэўскія буслы.jpg|міні|Гняздо бусла на апоры ЛЭП у [[Крэва]], [[Смаргонскі раён]].]] У жніўні птушкі збіраюцца ў чароды і звычайна да Яблычнага спаса пакідаюць Беларусь. Асноўны кірунак – Цэнтральная і Паўднёвая Афрыка. Часам сустракаюцца асобныя выпадкі, калі птушкі ігнаруюць далёкі пералёт і застаюцца на зіму дома{{sfn|Жолуд|2021|с=35}}. Знаходзячыся побач з чалавека, птушкі сутыкаюцца з рознымі небяспекамі. Шмат асобін, у прыватнасці, гіне на дарогах пад коламі машын. Іншай праблемай сталі гнёзды на апорах ліній электраперадач, дзе селяцца больш за палову буслоў і, як следства, калечацца і гінуць ад высокага напружання пры ўдарах аб правады альбо ў выніку кароткага замыкання. Часам гнёзды вымушаны скідаць энергетыкі, каб папярэдзіць аварыі на лініях. У гэтай сувязі работнікі [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] прыдумалі будаваць платформы для буслянак на 1-1,5 метра вышэй правадоў. Іх ідэя пазней была рэалізавана ў іншых раёнах краіны{{sfn|Агеева|2019|с=73}}. == Фальклор == {{Гл. таксама|Беларускі фальклор}} У вусна-паэтычнай спадчыне [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]] постаць бусла надзялялася рысамі чалавека. Ён вызначаўся як мудры і справядлівы, гаспадарлівы, чулы, разумее чалавечую мову, крыўдзіцца і помсціць<ref name="стэльмах">[https://radio1.by/ru/audio/zvychaynyya-gistoryi-busel-yak-simval-belarusi-radyyeblog-valyantsiny-stelmakh-a-dyye/ «Звычайныя гісторыі. Бусел як сімвал Беларусі». Радыёблог Валянціны Стэльмах (аўдыё)]</ref>. З ім звязана ўяўленне пра чысціню, урадлівасць, шчасце. Птушка набыла свяшчэнны статус. Паводле славіста Івана Чарота (1995), «''у сістэме народнай вобразатворчасці, а па традыцыі і ў творах літаратуры буслу, відаць, няма роўных''»{{sfn|Дуктава|2009|с=24}}. {{Quote box|quote=Наша слухачка Ірына Грышкевіч (якую мы цытавалі на самым пачатку) распавядае ў сваім лісце яшчэ і пра тое, што неяк раней каля [[Глыбокае|Глыбокага]] было буслінае гняздо. Некалькі гадоў людзі любаваліся птушкамі, але аднойчы не стала бусліхі. Бусел клекатаў, шукаў, потым знік. Як аказалася, яе хтосьці забіў. Падабраў паляўнічы, зрабіў чучала і стаў прымайстроўваць яго на дрэве. Адкуль ні вазьміся – у небе заклекатаў бусел. Ніхто не паспеў апомніцца, як ён склаў крылы і з поўнага лёту ўрэзаўся ў мужчыну. Вось так ён адпомсціў за сваю каханую і загінуў. А той чалавек потым цяжка і доўга хварэў.|align=|source=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]<ref name="стэльмах"/>|width=35%}} Бусел усведамляецца як носьбіт нябеснага агню, як распарадчык і ахоўца яго, як апякун над іншымі нябеснымі стыхіямі, напрыклад, над ветрам. У час навальніцы раілі станавіцца пад дрэва з буслянкай, бо ў такое дрэва ніколі не ўдарыць маланка. У беларусаў звычайным было дапамагаць буслу будаваць гняздо, ахвяруючы дзеля гэтага старыя колы, бароны, кладучы туды кавалкі жалеза, медзі. Паводле павер’яў, за гэты птушка магічным чынам засцерагае жыллё ад пажару або папярэджвае, што жытло спаліць пярун. Пакрыўджаны бусел мог спаліць негасцінную сялібу, прынёсшы на яе галавешку, або занячысціць калодзеж, кінуўшы ў яго гадзюку. Забіць бусла лічылася вялікім грэхом. Па бусле варажылі, які будзе год: калі ён скіне з гнязда яйка — добры год, хлеба купіш за яйка, калі птушаня — благі, неўраджайны, хлеба не купіш і за дзіця, а яшчэ горш — нехта малады пармэ ў вёсцы<ref>Беларускі фальклор : энцыклапедыя / галоўны рэдактар Г. П. Пашкоў : Т. 1 : . — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2005 А — К. — Мінск, 2005. — С. 196-197.</ref>. Згодна з прыкметамі, убачыць бусла — да дабра. Напрыклад, заўважыць птушку ў палёце — да прыезду сваякоў. Калі незамужняя дзяўчына ўбачыць бусла, які ляціць ёй насустрач, то на працягу года яна сустрэне свайго суджанага. Добрым знакам лічылася, калі ў дзень вяселля ён праляціць над маладажонамі. Гэта азначала, што ў іх сям’і пастаянна будзе панаваць згода{{sfn|Жолуд|2021|с=34}}. На Палессі лічылася, што калі ўвесну чалавек упершыню ўбачыць бусла ў палёце, а не на зямлі — гэта добры знак, які прадвяшчае, што чалавек увесь год будзе шпаркі і лёгкі на ногі. Паводле павер’яў жыхароў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага Палесся]], зафіксаваных этнографам [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыем Булгакоўскім]] (1890), калі чалавек адважыцца разбурыць буслянку, птушка абавязкова адпомсціць: бусел прынясе ў дзюбе кавалак тлеючай галавешкі і кіне на страху, каб спаліць хату крыўдзіцеля{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}. Паводле аднаго з паданняй, бусел раней быў чалавекам. Бог сабраў усіх небяспечных паўзуноў (змей, жаб і іншае шкоднае «гадства»), завязаў іх у мех і даў чалавеку з адзінай умовай — кінуць той мех у прорву (ці ў раку, ці ў агонь), ні ў якім разе не зазіраючы ўнутр. Але чалавек праз сваю цікаўнасць парушыў Божую забарону, развязаў мех, і ўсё «гадства» распаўзлося па зямлі. За непаслухмянасць Бог ператварыў гэтага чалавека ў бусла (у палескай традыцыі — ''буську''), і цяпер ён як птушка мусіць усё жыццё хадзіць па балотах і збіраць тое, што калісьці выпусціў з меха{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=188}}{{sfn|Дуктава|2009|с=23}}. == Мастацтва == {{Гл. таксама|Беларуская культура}} [[Файл:1098 s.jpg|thumb|250px|«Спалох. Палеская песня», 1968—1996. Фрагмент карціны Г. Вашчанкі на паштовай марцы]] Вобраз птушкі займае галоўнае месца ў беларусхім мастацкім адлюстраванні [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліна]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Віктар Канстанцінавіч Гардзей|В. Гардзея]], [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]], [[Ларыса Геніюш|Л. Геніюш]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў. Сярод твораў: «Народная казка пра бацяна» [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўкі]], нарыс «Зямля пад белымі крыламі» У. Караткевіча, аповесць «Выратуй і памілуй нас, чорны бусел» [[Віктар Казько|В. Казько]], апавяданне «Бусел» [[Алесь Кажадуб|А. Кажадуба]]. Вобраз бусла ў літаратуры часам звязваюць з Радзімай (верш «Буслы» [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], верш «Буслы» [[Янка Купала|Я. Купалы]], апавяданне «Бусел» А. Кажадуба). Паводле падлікаў літаратуразнаўцы [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]] (1998), бусел як галоўны вобраз фігуруе ў 100 творах, у той час як журавель — у 71, зязюля — 53, жаўранак — 49, салавей — 37, гусі — 35, шпак — 23{{sfn|Дуктава|2009|с=23—26}}. Шмат прадстаўлены вобраз і ў [[скульптура|скульптуры]]. Найбольш вядомы прыклад — «[[Тры буслы]]» на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у (2009). Аўтары працы — скульптары [[Алена Хараберуш|А. Хараберуш]] і [[Леанард Пакульніцкі|Л. Пакульніцкі]]<ref>[https://minsknews.by/unikalnoe-mesto-dlya-selfi-gde-v-minske-est-skulptury-chi-glavnye-geroi-aisty/ Уникальное место для селфи: где в Минске есть скульптуры, чьи главные герои — аисты]</ref>. У [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] асабліва вызначыўся [[Гаўрыла Харытонавіч Вашчанка|Г. Вашчанка]]. Менавіта ён зрабіў бусла сімвалам спярша роднага Палесся, а затым і ўсёй Беларусі. Пасля таго гэты вобраз імкліва падхапілі іншыя беларускія мастакі. На [[ВДНГ]] яго праца «Маё Палессе», дзе над зямлёў і людзьмі кружаць буслы, удастоілася залатога медаля<ref>[https://www.sb.by/articles/belye-krylya-gavriila-vashchenko-pamyati-narodnogo-khudozhnika-bssr.html Белые крылья Гавриила Ващенко. Памяти народного художника БССР] // СБ. Беларусь сегодня, 23 декабря 2023</ref>. Апроч таго, значную ролю ў тым, што ў масавай свядомасці птушка стала атаясвацца з краінай згуляла і песня на вершы [[Мікалай Мікалаевіч Дабранраваў|М. Дабранравава]] «Белый аист летит, над белесым Полесьем летит…» у выкананні «[[Песняры|Песняроў]]»<ref name="хімікі">[https://himiki.sohim.by/2024/07/25/%D0%B0%D0%B8%D1%81%D1%82-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8E/ Аист – символ Беларуси, символ миролюбия и мудрости]</ref>. == Сучаснасць == Сёння ў Беларусі бусел, разам з [[зубр]]ом і [[Васілёк|васільком]]<ref name="марзалюк"/>, прылічаны да нацыянальных сімвалаў{{sfn|Жолуд|2021|с=31}}<ref name="стэльмах"/><ref name="парукова"/><ref name="хімікі"/>. У сучаснасці два гарады Беларусі маюць на сваім гербе выяву бусла — [[Столін]] і [[Лельчыцы]]<ref>[https://d2accbiqacj5y8.cloudfront.net/ru/335615 Орлы, петухи и журавли. Какие птицы есть на гербах белорусских городов?] // Наша Ніва, 5 лютага 2024</ref>. <gallery> Coat of Arms of Stolin, Belarus.svg|[[Герб Століна]] Coat of Arms of Lelčycy, Belarus.png|[[Герб Лельчыцаў]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Кацярына Агеева|выданне=Наука и инновации|год=2019|нумар=8|старонкі=70–74|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515567&tld=by&lang=be&name=4451.pdf&text=%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D1%8B%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%20%D1%83%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=e12cc5da8069df9162f6576c835fee2f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515567%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D4451.pdf%26text%3D%25D0%25BF%25D0%25B0%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25BB%25D1%258F%25D1%2586%25D1%258B%25D1%258F%2B%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%259E%2B%25D1%2583%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fggcbs.gomel.by%2Ftemplates%2Fggcbs%2Fimages%2Fecology%2F4451.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3De12cc5da8069df9162f6576c835fee2f%26keyno%3D0%26nosw%3D1|загаловак=Белакрылы капманьён і сучасныя выклікі прыродзе|ref=Агеева}} * {{артыкул|загаловак=Пад белымі крыламі|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1787515337&tld=by&lang=be&name=000167_552128.pdf&text=%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D1%8F%D0%BA%20%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B2%D0%B0%D0%BB%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&url=https%3A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=898a9e969d513c6808e80cdc897abb45&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1787515337%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D000167_552128.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D1%2583%25D1%2581%25D0%25B5%25D0%25BB%2B%25D1%258F%25D0%25BA%2B%25D1%2581%25D1%2596%25D0%25BC%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25BB%2B%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fbeldumka.belta.by%2Fisfiles%2F000167_552128.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D898a9e969d513c6808e80cdc897abb45%26keyno%3D0%26nosw%3D1|старонкі=31—35|выданне=Беларуская думка|нумар=4|год=2021|аўтар=Сяргей Жолуд|ref=Жолуд}} * {{кніга |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{кніга|аўтар=Дуктава, Л. Г.|загаловак=Мастацкая анімалістыка ў беларускай літаратуры другой паловы XX ст.: манаграфія|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ імя А. А. Куляшова|год=2009|старонкі=184|ISBN=978-985-480-546-7|ref=Дуктава}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Бусліныя]][[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]][[Катэгорыя:Культура Беларусі]] c34lmv6coyi9owx8wmtyn1gfj8cuq5q Юліян Юзафавіч Карчэўскі 0 813610 5192093 5189969 2026-09-02T13:47:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5192093 wikitext text/x-wiki {{Мастак|месца нараджэння=[[Казяны]]}}'''Юліян (Юльян) Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]].<ref>Карчэўскі Юльян Юзафавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.</ref><ref>''Швед Вячаслаў.'' Карчэўскі Юліян Юзафавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 131.</ref><ref>Ryszkiewicz Andrzej. Karczewski Julian // Polski Słownik Biograficzny. T. XII. S. 33-34.</ref> == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. <gallery> Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта [[Якуб Брэтэ|Жака Брыётэ]]. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў "Tygodnik Illustrowany", 1868) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] 04logutkzuslyq6yiotnbh9nvfd6c0d 5192097 5192093 2026-09-02T13:51:14Z Aliaksei Lastouski 75892 5192097 wikitext text/x-wiki {{Мастак|месца нараджэння=[[Казяны]]}}'''Юліян (Юльян) Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]].<ref>Карчэўскі Юльян Юзафавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.</ref><ref>''Швед Вячаслаў.'' Карчэўскі Юліян Юзафавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 131.</ref><ref>Ryszkiewicz Andrzej. Karczewski Julian // Polski Słownik Biograficzny. T. XII. S. 33-34.</ref> == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. <gallery> Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта [[Якуб Брэтэ|Жака Брыётэ]]. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў "Tygodnik Illustrowany", 1868) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] oyxe7319ddsg4i5oxunnql3xwaq7sbo 5192098 5192097 2026-09-02T13:52:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5192098 wikitext text/x-wiki {{Мастак|месца нараджэння=[[Казяны]]}}'''Юліян (Юльян) Юзафавіч Карчэўскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Julian Karczewski''''',''' [[снежань]] [[1806|1806,]] [[Казяны (Ашмянскі раён)|Казяны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] - [[студзень]] [[1833|1833,]] [[Рым]]) — мастак, аўтар жанравых сцэн і [[Пейзаж|пейзажаў]].<ref>Карчэўскі Юльян Юзафавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. – Мінск, 1999. – Т. 8. – С. 111.</ref><ref>''Швед Вячаслаў.'' Карчэўскі Юліян Юзафавіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 131.</ref><ref>Ryszkiewicz Andrzej. Karczewski Julian // Polski Słownik Biograficzny. T. XII. S. 33-34.</ref> == Біяграфія == Сын адваката Юзафа і Ганны з Уліцкіх. Вучыўся ў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Віленскай гімназіі]], пазней скончыў факультэт маральных і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэта]] (1824), адначасова займаўся жывапісам пад кіраўніцтвам [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Дэбютаваў на вучнёўскай выставе ў Вільні з пейзажам у 1822 годзе. У 1824-26 вывучаў права ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбугскім універсітэце]]. У [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] пазнаёміўся з [[Аляксандр Арлоўскі|Аляксандрам Арлоўскім]], які стаў яго настаўнікам. 15 чэрвеня 1826 года адправіўся за мяжу, пачаткова спыніўся ў Дрэздэне, дзе намаляваў "''Коні п'юць ваду ля вежы''". Надалей накіраваўся ў Парыж, дзе ён быў вучнем [[Антуан-Жан Гро|Антуана-Жана Гро]] і [[Арас Вернэ|Гарацыя Вернэ]]; капіраваў у [[Луўр (музей)|Луўры]] творы нідэрландскіх мастакоў. Менавіта там былі створаны яго карціны: ''«Ян Сабескі пад Венай»'' і ''«Турак на кані»''. Пасля кароткага знаходжання ў [[Англія|Англіі]] адправіўся ў Рым у 10 кастрычніка 1829 годзе, дзе пасяліўся назаўсёды. У Рыме пазнаёміўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Браў удзел у выставе 1830 года ў Капітоліі з дзвюмі карцінамі, якія прынеслі яму шырокую вядомасць. Маляваў пераважна жанравыя сцэны ( ''«Попас»'', ''«Карчма»'', ''«Экстрапошта»'', ''«Яўрэйскае пахаванне», "Яўрэйскі фурман у літоўскай карчме"''), а таксама гістарычныя кампазіцыі і італьянскія пейзажы. Памёр ад [[Туберкулёз|туберкулёзу]]. Карціны Карчэўскага "''Ян Сабескі пад Венай''" і "''Турак на кані''" зберагаліся ў галерэі [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]] ў [[Шчорсаўская сядзіба|Шчорсах]]. Карціны з рымскага перыяду захоўваліся ў кракаўскіх зборах [[Патоцкія|Патоцкіх]]. <gallery> Файл:Pogrzeb żydowski w Wilnie w 1824 roku.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні. 1824. Нацыянальны музей у Варшаве Файл:Jacques Briotet.jpg|Партрэт прафесара Віленскага ўніверсітэта [[Якуб Брэтэ|Жака Брыётэ]]. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Julian Karczewski Szlachic litewski.jpg|Літоўскі шляхціч (малюнак паводле фрэскі ў капліцы святога Казіміра Віленскага кафедральнага сабора). Нацыянальны музей Літвы Файл:Julian Karczewski Pogrzeb żydowski.jpg|Яўрэйскае пахаванне ў Вільні (дрэварытная копія, апублікаваная ў "Tygodnik Illustrowany", 1868) </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Карчэўскі Юліян Юзафавіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Мастакі]] [[Катэгорыя:Мастакі XIX стагоддзя]] et1bply8dxz2s6gf0vw1dhr6qwoixh6 Халецкія герба «Халецкі» 0 813676 5192116 5190847 2026-09-02T14:41:47Z IshaBarnes 124956 5192116 wikitext text/x-wiki {{Род | Арыгінал = {{lang-pl|Chaleccy}} | Перыяд = з XV ст. | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = | Роданачальнік = [[Павел Мішкавіч]] | Роднасныя роды = | Галіны = | Месца паходжання = [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] | Зямельныя ўладанні = * [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] * маёнткі ў [[Рэчыцкі павет (ВКЛ)|Рэчыцкім павеце]] * маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні | Палацы = | Грамадзянская дзейнасць = дзяржаўныя і земскія ўрады ВКЛ і Рэчы Паспалітай | Ваенная дзейнасць = | Рэлігійная дзейнасць = | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = }} '''Халецкія герба «Халецкі»''' ({{lang-pl|Chaleccy herbu Chalecki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнікі якога ў XV—XVIII стагоддзях займалі дзяржаўныя і земскія ўрады, удзельнічалі ў палітычным жыцці ВКЛ і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Асабліва цесна гісторыя роду была звязана з [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальчам]] над [[Сож]]ам і [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім паветам]], дзе Халецкія на працягу некалькіх стагоддзяў былі [[Рэчыцкая шляхта|ўплывовай павятовай шляхтай]].<ref name="Slizh62-63">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—63.</ref> У XVI — першай палове XVII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду дасягнулі высокага становішча ў дзяржаўнай эліце ВКЛ. У XVII—XVIII стагоддзях значную ролю ў гісторыі Халецкіх адыгрывалі галіны, звязаныя з Рэчыцкім паветам, прадстаўнікі якіх валодалі маёнткамі, займалі павятовыя ўрады і ўдзельнічалі ў соймікавым жыцці.<ref name="Slizh64-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—77.</ref> == Гісторыя == === Паходжанне === Паходжанне Халецкіх па-рознаму тлумачылася ў старой геральдычнай і генеалагічнай літаратуры. Ранні радавод роду спецыяльна даследаваў С. М. Кучыньскі, які супаставіў традыцыйныя генеалагічныя версіі з дакументальнымі крыніцамі.<ref name="Kuczynski">Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.</ref> У сучаснай беларускай гістарыяграфіі пачаткі роду звязваюцца з Паўлам Мішкавічам. У 1437 годзе вялікі князь [[Свідрыгайла]] надаў яму Хальч замест страчанага Сноўска.<ref name="Slizh62-63"/><ref name="VKL">''Вяроўкін-Шэлюта У.'' Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.</ref> Хальч стаў адным з галоўных радавых уладанняў; сувязь сям’і з ім захоўвалася на працягу некалькіх стагоддзяў, а ў крыніцах XVIII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду пісаліся «на Хальчы». У XV — пачатку XVI стагоддзя Халецкія ўвайшлі ў кола служылай знаці Вялікага Княства Літоўскага. Прадстаўнікі роду выконвалі дыпламатычныя даручэнні і займалі ўрады ў розных частках дзяржавы.<ref name="Slizh62-65">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 62—65.</ref> === XVI — першая палова XVII стагоддзя === У XVI стагоддзі Халецкія ўжо належалі да заможнай і палітычна актыўнай шляхты ВКЛ. Разам з уладаннямі ў раёне Хальча асобныя галіны мелі маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні. Гісторыю гэтых галін даследаваў Оскар Галецкі ў працы ''Chaleccy na Ukrainie''.<ref name="Halecki">Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.</ref> Сярод прадстаўнікоў роду XVI стагоддзя вылучаўся Юзаф Халецкі, які займаў урады гаспадарскага маршалка, оўруцкага, чаркаскага і канеўскага старосты. Да вышэйшай дзяржаўнай эліты належаў таксама [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), мечнік вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі, а з 1590 года — [[падскарбі вялікі літоўскі]].<ref name="Halecki"/> [[Файл:Mikałaj Kryštap Chalecki. Мікалай Крыштап Халецкі (1646).jpg|міні|[[Мікалай Крыштаф Халецкі]], ваявода навагародскі]] Сын Дзмітрыя [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) быў дзяржаўным дзеячам, дыпламатам і пісьменнікам. Ён займаў урад мечніка вялікага літоўскага, а ў 1650 годзе стаў [[Ваявода наваградскі|ваяводам наваградскім]].<ref name="Halecki"/><ref name="VKL"/> У XVII стагоддзі прадстаўнікі іншых галін Халецкіх таксама працягвалі дзяржаўную і земскую службу, адначасова захоўваючы маёмасныя сувязі з Рэчыцкім паветам.<ref name="Slizh66-71">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 66—71.</ref> === У Рэчыцкім павеце === [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]], якая спецыяльна даследавала Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета, прасочвае становішча роду праз земскія ўрады, шлюбы, маёмасныя адносіны і пераход уладанняў паміж пакаленнямі.<ref name="Slizh64-77"/> Хальч над Сожам заставаўся асноўным цэнтрам роду ў рэгіёне, аднак яго прадстаўнікі валодалі і іншымі маёнткамі, склад якіх змяняўся ў выніку спадчыны, шлюбаў, куплі і падзелаў. У XVII—XVIII стагоддзях Халецкія займалі ў Рэчыцкім павеце ўрады маршалка, падкаморага, стольніка, падчашага, лоўчага, гараднічага і іншыя земскія пасады. Праз працяглую прысутнасць на павятовых урадах, удзел у сойміках і сваяцкія сувязі род захоўваў прыкметнае месца ў мясцовай палітычнай эліце.<ref name="Slizh68-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 68—77.</ref> У XVIII стагоддзі прадстаўнікі Халецкіх удзельнічалі ў барацьбе шляхецкіх груповак за ўплыў на павятовае палітычнае жыццё. Асабліва прыкметным у падзеях 1764 года быў Казімір Халецкі. [[Файл:Kazimier Chalecki. Казімер Халецкі (XVIII).jpg|міні|Казімір Халецкі, XVIII ст.]] Падчас элекцыі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] Казімір быў запісаны як «Казімір на Хальчы Халецкі», палкоўнік і пасол Рэчыцкага павета. У тым жа пераліку прадстаўнікоў павета названы Юзаф на Хальчы Халецкі, падкаморы рэчыцкі.<ref name="VL1764">''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. — S. 131.</ref> Яго прысутнасць у гэтых падзеях адлюстроўвае захаванне Халецкімі прыкметнага становішча ў рэчыцкім шляхецкім асяроддзі ў другой палове XVIII стагоддзя.<ref name="Slizh74-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 74—77.</ref> == Уладанні == Галоўным радавым уладаннем Халецкіх у Рэчыцкім павеце быў [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]]. Маёнтак быў звязаны з родам з XV стагоддзя і заставаўся важным элементам родавай ідэнтычнасці ў наступныя стагоддзі.<ref name="Slizh62-63"/> [[Файл:Chalč, Chalecki. Хальч, Халецкі (N. Orda, 31.08.1877).jpg|міні|справа|300пкс|Хальч — радавое ўладанне Халецкіх. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1877 год.]] Маёмасць асобных галін не абмяжоўвалася Рэчыцкім паветам. У XVI—XVII стагоддзях Халецкія мелі ўладанні на Кіеўшчыне і Валыні, а склад іх зямельнай маёмасці змяняўся праз спадчыну, шлюбы і маёмасныя здзелкі.<ref name="Halecki"/><ref name="Slizh64-71">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—71.</ref> == Радавод == Ранні радавод Халецкіх даследаваў С. М. Кучыньскі, гісторыю галін роду на Кіеўшчыне і Валыні — Оскар Галецкі, а генеалогію Халецкіх, звязаных з Рэчыцкім паветам, — [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]].<ref name="Kuczynski"/><ref name="Halecki"/><ref name="Slizh64-77"/> Адным з ранніх продкаў роду лічыцца Павел Мішкавіч, які ў 1437 годзе атрымаў ад Свідрыгайлы Хальч. У XVI стагоддзі род ужо быў разгалінаваны. Да адной з найбольш вядомых ліній належаў [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), сын Юзафа Халецкага; яго сынам быў [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653), мечнік вялікі літоўскі і ваявода навагрудскі.<ref name="Kuczynski"/><ref name="Halecki"/> У XVII—XVIII стагоддзях некалькі галін Халецкіх былі цесна звязаны з Рэчыцкім паветам. Сярод іх прадстаўнікоў былі Пётр Халецкі, маршалак рэчыцкі, Якуб Халецкі, стольнік рэчыцкі, Аляксандр Халецкі, падчашы рэчыцкі, і Антоні Халецкі, падкаморы рэчыцкі. У наступных пакаленнях прадстаўнікі гэтых галін працягвалі займаць земскія ўрады павета.<ref name="Slizh68-77"/><ref name="Uruski">Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.</ref> == Герб == Халецкія карысталіся ўласным гербам, вядомым як '''«Халецкі»''' ({{lang-pl|Chalecki}}). У геральдычнай літаратуры яго звязваюць з [[Абданк (герб)|Абданкам]].<ref name="Niesiecki">Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.</ref> <gallery mode="packed" heights="220"> POL COA Chalecki.svg|Герб «Халецкі» Flanders Tapestry with the hunting scene.jpg|Фламандскі габелен канца XVI ст. са сцэнай палявання, гербам і ініцыяламі Дзмітрыя Халецкага </gallery> Захаваўся гістарычны прыклад выкарыстання герба самімі прадстаўнікамі роду. На фламандскім габелене апошняй чвэрці XVI стагоддзя змешчаны герб і ініцыялы '''D CH''' Дзмітрыя Халецкага, падскарбія вялікага літоўскага. Габелен, выкананы з воўны і шоўку, захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]].<ref>''Bulletin du Musée National de Varsovie''. — Vol. 13—16. — Warszawa, 1972. — S. 106—108.</ref> Не варта блытаць Халецкіх герба «Халецкі» з іншымі аднайменнымі шляхецкімі родамі, якім у геральдычнай літаратуры прыпісваліся іншыя гербы. == Вядомыя прадстаўнікі == * Юзаф Халецкі (пам. 1559) — гаспадарскі маршалак, оўруцкі, чаркаскі і канеўскі староста. * [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598) — падскарбі вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі. * [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) — мечнік вялікі літоўскі, ваявода навагародскі, дыпламат і пісьменнік. * [[Уладзіслаў Юрый Халецкі]] (1606—1668) — стражнік вялікі літоўскі, мазырскі староста, вайсковы дзеяч. * Гедэон Аляксандр Халецкі — навасельскі староста, маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ. * Дамінік Халецкі — харужы рэчыцкі, навасельскі староста. * Казімір на Хальчы Халецкі — палкоўнік, пасол Рэчыцкага павета ў 1764 годзе. * Юзаф на Хальчы Халецкі — падкаморы рэчыцкі, удзельнік элекцыі 1764 года. == Гл. таксама == * [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дакументы == * ''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. == Літаратура == * Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—81. * Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712. * Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201. * Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23. * Kossakowski S. K. ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich''. — Wyd. 2. — Warszawa, 1876. — T. 1. * Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3. * Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Нашчадкі Паўла і Каленіка Мішкавічаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Халецкія| ]] eh38pndyheww1cd1nzb3phao2swxq1f TikTok у Беларусі 0 813697 5192204 5190318 2026-09-02T20:22:31Z DBatura 73587 5192204 wikitext text/x-wiki На люты 2024 года платформа [[TikTok]] заставалася самай папулярнай сацсеткай у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Беларуская аўдыторыя складала 5,63 млн чалавек ва ўзросце ад 18 гадоў і старэй{{sfn|Наумова|2024|с=102}}. На снежань 2025 года іх колькасць узрасла да 7,64 млн<ref>[https://tochka.by/articles/technology/nazvany_samye_populyarnye_u_belorusov_sotsseti_tiktok_rvet_reyting/ Названы самые популярные у белорусов соцсети – TikTok рвет рейтинг] // Точка, 8 декабря 2025</ref>. Першапачаткова TikTok быў пляцоўкай для танцавальных чэленджаў, але з часам яго тэматыка пашыралася. Да 2025 года ён ператварыўся таксама ў бібліятэку экспертнага кантэнту, у тым ліку для настаўнікаў, якія тлумачаць школьныя прадметы на мове, зразумелай падлеткам<ref>[https://smartpress.by/idea/obrazovanie/uchitelya-novye-kumiry-zumerov-kak-matematiki-i-fiziki-vzorvali-belorusskiy-tiktok/ Учителя – новые кумиры зумеров? Как математики и физики взорвали белорусский TikTok]</ref>. Сярод такіх выступілі каналы «Tanya_klyuch» (падрыхтоўка да [[Цэнтралізаванае тэсціраванне|ЦТ]] па [[руская мова|рускай мове]]), «Ssstashkevich» ([[беларуская літаратура]], [[Культура Беларусі|культура]] і [[гісторыя Беларусі|гісторыя]]), «Lutsevich_rep» (падрыхтоўка да ЦТ па гісторыі Беларусі)<ref>[https://adukar.com/by/news/abiturientu/ot-domashki-do-ct-tiktok-kanaly-kotorye-pomogut-uchitsya-bez-stressa От домашки до ЦТ: TikTok-каналы, которые помогут учиться без стресса]</ref>. Разам з тым, у беларусаў набылі папулярнасць розныя трэнды, звязаныя з нацыянальнай культурай і [[беларуская мова|мовай]], напрыклад трэнд «Беларусы гавораць», дзе карыстальнікі перакладаюць альбо падбіраюць аднолькавыя па сэнсе беларускія аналагі рускамоўных фраз або прымавак. У асноўным карыстальнікі падбіраюць альбо смешныя фразы, альбо лаянкі<ref name="мп"/>. Сярод акаўнтаў, якія працуюць у гэтым напрамку, вылучаюцца «Цётка Іра»<ref name="мп">[https://mlyn.by/27022025/gavorym-yak-belarusy-video-s-belorusskimi-posloviczami-stalo-populyarnym-v-tiktok/ «Гаворым як беларусы»: видео с белорусскими пословицами стало популярным в TikTok] // Мінская праўда, 27 лютага 2025</ref> і «Мова ад Васіля»<ref>[https://web.archive.org/web/20260730061245/https://nashaniva.com/ru/324987 «Мова ад Васіля» с миллионами просмотров и тысячами комментариев. Как белорусский журналист популяризирует родной язык через тикток] // Наша Ніва, 25 жніўня 2023</ref>. Галоўным чынам папулярызацыяй у сацсетцы займаюцца маладыя блогеры, што, як адзначаў [[Інстытут мовазнаўства НАН Беларусі]], абумоўлена павелічэннем выкарыстання беларускай мовы сярод новага пакалення<ref>[https://news.rambler.ru/ecology/51349113-belorusskaya-pismennost-ot-yazyka-velikogo-knyazhestva-do-tiktok/ Белорусская письменность: от языка Великого княжества до TikTok] // Рамблер, 3 сентября 2023</ref>. Платформа зацікавіла і ўлады. Урадавыя колы рабілі актыўныя крокі па развіцці сацыяльных сетак, асабліва TikTok. У прыватнасці, развіццю TikTok садзейнічаў [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]], якога падштурхнулі на гэта эмірацкія і кітайскія спецыялісты<ref>[https://sputnik.by/20241219/lukashenko-rasskazal-chto-sodeystvoval-razvitiyu-tiktok-v-belarusi-1092072077.html Лукашенко рассказал, что содействовал развитию TikTok в Беларуси]</ref>. Платформа прыцягнула ўлады як арэна для процідзеяння [[інфармацыйная вайна|інфармацыйнай вайны]] заходніх краін. Блогер Анжаліка Андрэева паказвала<ref>[https://vitvesti.by/index.php/obshestvo/ot-tiktok-do-youtube-anzhelika-andreeva-o-prodvizhenii-belorusskoi-povestki-v-sotcsetiakh.html От TikTok до YouTube: Анжелика Андреева о продвижении белорусской повестки в соцсетях] // Витебские вести, 23 мая 2025</ref>: {{цытата|У TikTok зручна мець зносіны з гледачамі, адказваць на іх пытанні праз стрым. Напрыклад, еўрапейскія падпісчыкі часта пішуць, што ім распавядалі, што ў Беларусі ўсё дрэнна, што народ галадае. На такія пытанні я супрацьстаяю праўдай, распавядаю, як мы жывем. Аўдыторыя пачынае разумець, што ў нас годны ўзровень жыцця, у іх з’яўляецца жаданне наведаць Беларусь. Адзін з маіх падпісчыкаў, які прыехаў у нашу краіну па маіх рэкамендацыях, тут і застаўся жыць. Калі мы будзем даносіць да еўрапейскіх грамадзян праўду пра Беларусь сумесна з журналістамі ў сацсетках, мы станем яшчэ мацней і мацней, у нас утвараецца велізарны інфармацыйны шчыт.}} Беларускія міністэрствы і ведамствы ([[Дзяржаўны пагранічны камітэт Беларусі|Дзяржпагранкамітэт]], [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]] і іншыя) падключыліся да засваення платформы. Хоць дзяржаўныя органы ў большасці выпадкаў аддаюць перавагу карыстацца [[Telegram]], вядзенне акаўнтаў у TikTok таксама набыло масавы характар. Ключавой асаблівасцю стаў той факт, што тут урадавыя структуры ў асноўным маюць зносіны з гледачамі на мове мемаў і гумару. Менавіта такія відэаролікі набіраюць значную колькасць праглядаў, да больш за 1 млн. Аўтары акаўнтаў імкнуцца наладзіць з гледачамі зваротную сувязь: яны могуць дзяліцца сваім меркаваннем у каментарах. Больш за тое, карыстальнікі TikTok актыўна самі ствараюць відэаролікі, згадваючы ў іх дзяржорганы{{sfn|Наумова|2024|с=102—103}}. Медыя таксама актывізаваліся. Калі ў 2021 годзе для беларускіх і замежных СМІ TikTok заставаўся перш за ўсё прасторай для эксперыментаў і дыверсіфікацыі кантэнту{{sfn|Градюшко 2|2021|с=15—16}}, то з цягам часу сітуацыя змянілася, паколькі праблема скарачэння дзіцячай і моладзевай аўдыторыі ў друкаваных СМІ актуалізавала неабходнасць прысутнасці ў TikTok{{sfn|Градюшко 1|2021|с=364}}. Журналісцкі кірунак актыўна развіваўся ў беларускім сегменце. Сярод аўтарскіх праектаў найбольшы поспех набыў акаўнт raidensy, чыя аўтарка, студэнтка журфака, нават абараніла дыплом па платформе<ref>[https://people.onliner.by/2023/03/29/tiktok-v-belarusi «3900 рублей за одну интеграцию». Поговорили с белорусами, которые зарабатывают в TikTok]</ref>. == Гл. таксама == * [[Telegram у Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Літаратура == * {{h|Градюшко 1|2021|Градюшко А. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/257485/1/359-365.pdf Платформа TikTok в белорусском медиапространстве: особенности развития] // Журналистика – Медиалогия – Наставничество [Электронный ресурс] : материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвящ. 95­летию проф. Б. В. Стрельцова и 100-летию Белорус. гос. ун­та, Минск, 1 марта 2021 г. / Белорус. гос. ун­т ; под общ. ред. Н. А. Федотовой ; редкол.: О. М. Самусевич (гл. ред.) [и др.]. – Минск : БГУ, 2021. – С. 359-365.}} * {{h|Градюшко 2|2021|Градюшко А. А. [https://cyberleninka.ru/article/n/platformy-instagram-i-tiktok-v-tsifrovom-prostranstve-sravnitelnyy-aspekt Платформы Instagram и TikTok в цифровом пространстве: сравнительный аспект] // Труды БГТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. 2021. № 1 (243). С. 12-19.}} * {{h|Наумова|2024|Наумова Ю. В. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/321106/1/Naumova_2024.pdf Государственные организации в TikTok (на примере МЧС Республики Беларусь)] // Проблемы массовой коммуникации: новые подходы : материалы Всероссийской научно-практической конференции аспирантов и студентов. Часть I. Воронеж, факультет журналистики ВГУ, 25 октября 2024 г. / под общ. ред. В.В. Тулупова – Воронеж : ВГУ, 2024. – C. 102-104.}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт у Беларусі]] momeonm5eexunyooq4lklo0a0pehugv Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі) 0 813707 5192050 5191908 2026-09-02T12:38:53Z M.L.Bot 261 5192050 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], імем якога названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} мог быць старэйшым (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта выглядае непераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]], менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам I]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>. Пра гэта [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што абодва — Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], у такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле Назарэнкі)<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] pdgjx7ojrgiahb1teer4qkveuvy74u3 5192055 5192050 2026-09-02T12:42:09Z M.L.Bot 261 5192055 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], імем якога названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мо быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не выглядае пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]], менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам I]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>. Пра гэта [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што абодва — Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], у такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле Назарэнкі)<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] j9p2kqjf8xa3qrnoa2eo9kh4hn7azzm 5192076 5192055 2026-09-02T12:59:05Z M.L.Bot 261 5192076 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мо быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не выглядае пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]], менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам I]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>. Пра гэта [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што абодва — Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], у такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле Назарэнкі)<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 52naxrijwpmmfse3ppauq333rwroe4l 5192151 5192076 2026-09-02T17:14:45Z M.L.Bot 261 5192151 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не выглядае пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]], менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам I]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>. Пра гэта [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што абодва — Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], у такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле Назарэнкі)<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 5zdhrhrdm7vlpd0w6vp2833z61abm71 5192153 5192151 2026-09-02T17:16:28Z M.L.Bot 261 5192153 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не выглядае пераканаўчым, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]], менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам I]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>. Пра гэта [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што абодва — Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], у такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле Назарэнкі)<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 54ue07zgohvulqzr2hqapjio0sp6p3e 5192166 5192153 2026-09-02T17:47:22Z M.L.Bot 261 5192166 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не выглядае пераканаўчым, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэнп]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]], менавіта Уладзімір Усеваладавіч быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>. Пра гэта [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што абодва — Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], у такім разе трэба дапусціць, што Вальдэмар узяў шлюб з родзічкай пятай ступені сваяцтва («пляменніцай», паводле Назарэнкі)<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] s3amch2ltigdotimt53tb0ctw446jeo 5192314 5192166 2026-09-03T09:16:31Z M.L.Bot 261 5192314 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не выглядае пераканаўчым, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэнп]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]], менавіта Уладзімір Усеваладавіч быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Гіпатэтычны шлюб|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Гіпатэтычны шлюб == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], у такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы -- Сафіі, то другі б узяў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, родзічкай пятай ступені сваяцтва ў дакладным падліку, што забараняла тагачасне кананічнае права. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 0u6wxoix8znra70q1j7a6j69k9i8b4h Леў Антонавіч Міхайлоўскі 0 813763 5192205 5191398 2026-09-02T20:38:32Z M.L.Bot 261 5192205 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Леў Антонавіч Міхайлоўскі''' ({{ВДП}}) — беларускі археолаг і гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1972), дацэнт (1978). Скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзярджаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]] (БДУ) ў 1946 годзе. У 1947—1957 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам сектара археалогіі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[АН БССР]]. Затым працаваў у [[Дзяржаўны гістарычны музей (Беларусь)|Дзяржаўным гістарычным музеі]], з 1961 года выкладаў на кафедры гісторыі СССР у БДУ. У 1972 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Борьба трудящихся Минска за восстановление и дальнейшее развитие промышленности города (июль 1944—1950 гг.)». Кола навуковых інтарэсаў — сярэднявечныя старажытнасці на тэрыторыі Беларусі. У 1938—1939 гадах працаваў на раскопках у [[Бердыж (археалагічны помнік)|Бердыжы]] пад кіраўніцтвам [[Канстанцін Міхайлавіч Палікарповіч|Канстанціна Палікарповіча]], потым — у [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанэсе]] і [[Керч]]ы. У 1946—1948 гадах удзельнічаў у археалагічных экспедыцыях на тэрыторыі Бранскай вобласці РСФСР. Самастойна праводзіў археалагічныя раскопкі ў [[Копысь|Копысі]] Віцебскай вобласці і іншых месцах. Адкрыў гарадзішча [[Барэйшава]]. Актыўна ўдзельнічаў у стварэнні [[Музей гісторыі БДУ|музея гісторыі БДУ]] і [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музея гістарычнага факультэта БДУ]]. Аўтар звыш 50 навуковых прац. «История Минска» (1957, у сааўтарстве). Артыкулы ў часопісе «Беларусь» (1951—1953). Узнагароджаны медалём «[[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|За парамогу над Германіяй]]». == Літаратура == * Міхайлоўскі Леў Антонавіч // Гістарычны факультэт: да 70-годдзя заснавання / рэдкалегія: С. М. Ходзін (адказны рэдактар) і інш. — Мінск: БДУ, 2004. — 222, [1] с.: іл. * Михайловский Лев Антонович // Институт истории Национальной академии наук Беларуси в лицах (1929—2008 гг.): биобиблиогр. справ. / Корзенко Г. В. [и др.]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск : Белорус. наука, 2008. — 423 с. — ISBN 978-985-08-0855-4 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: }} m8mfzgx7r8t7us0qfpqgn1654193612 Аксана Веніямінава 0 813852 5192039 5191943 2026-09-02T12:33:32Z Maxxammax1 173490 5192039 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аксана Веніамінава | выява = Аксана Веніамінава.jpg | дата нараджэння = 26 жніўня 1986 года | месца нараджэння = Віцебск, Беларусь | род дзейнасці = мастачка, куратарка | сайт = veniaminova.com | жанр = фатаграфия, сучаснае мастацтва }} '''Аксана Веніамінава''' (нар. [[26 жніўня]] [[1986]]) — беларуская мастачка, фатографка, куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Раннія гады і адукацыя == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск|Віцебску]] ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніамінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]], [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[Шлюб|шлюбам]]. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS – Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія.   * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстава «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} 8fs9r3hqhotclglrqlcps71t3735h3k 5192044 5192039 2026-09-02T12:37:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аксана Веніамінава]] у [[Аксана Веніямінава]] 5192039 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аксана Веніамінава | выява = Аксана Веніамінава.jpg | дата нараджэння = 26 жніўня 1986 года | месца нараджэння = Віцебск, Беларусь | род дзейнасці = мастачка, куратарка | сайт = veniaminova.com | жанр = фатаграфия, сучаснае мастацтва }} '''Аксана Веніамінава''' (нар. [[26 жніўня]] [[1986]]) — беларуская мастачка, фатографка, куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Раннія гады і адукацыя == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск|Віцебску]] ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніамінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]], [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[Шлюб|шлюбам]]. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS – Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія.   * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстава «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} 8fs9r3hqhotclglrqlcps71t3735h3k 5192047 5192044 2026-09-02T12:38:02Z Autumndancer 168015 5192047 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аксана Веніямінава | выява = Аксана Веніамінава.jpg | дата нараджэння = 26 жніўня 1986 года | месца нараджэння = Віцебск, Беларусь | род дзейнасці = мастачка, куратарка | сайт = veniaminova.com | жанр = фатаграфия, сучаснае мастацтва }} '''Аксана Веніямінава''' (нар. [[26 жніўня]] [[1986]]) — беларуская мастачка, фатографка, куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Раннія гады і адукацыя == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск|Віцебску]] ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніамінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]], [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[Шлюб|шлюбам]]. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS – Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія.   * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстава «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} 3wk711qgd4ql99lcd0fvnkj7gm6jbnp 5192285 5192047 2026-09-03T07:54:12Z M.L.Bot 261 5192285 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аксана Веніямінава | выява = Аксана Веніамінава.jpg | дата нараджэння = 26 жніўня 1986 года | месца нараджэння = Віцебск, Беларусь | род дзейнасці = мастачка, куратарка | сайт = veniaminova.com | жанр = фатаграфия, сучаснае мастацтва }} '''Аксана Веніямінава''' (нар. [[26 жніўня]] [[1986]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[мастачка]], [[Фатограф|фатографка]], куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Раннія гады і адукацыя == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск|Віцебску]] ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніамінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]], [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[Шлюб|шлюбам]]. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS – Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія.   * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстава «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} cx14jon8uxm1gy0y5xdjzbwkc82a45g 5192286 5192285 2026-09-03T07:55:00Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5192286 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Аксана Веніямінава | выява = Аксана Веніамінава.jpg | дата нараджэння = 26 жніўня 1986 года | месца нараджэння = Віцебск, Беларусь | род дзейнасці = мастачка, куратарка | сайт = veniaminova.com | жанр = фатаграфия, сучаснае мастацтва }} '''Аксана Веніямінава''' (нар. [[26 жніўня]] [[1986]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[мастачка]], [[Фатограф|фатографка]], куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Раннія гады і адукацыя == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск|Віцебску]] ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніамінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн|Дрэздэне]], [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[Шлюб|шлюбам]]. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS – Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія.   * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстава «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстава «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Веніямінава Аксана}} 7rduvbru65675n4sml8gtzr4f7tpsw2 5192299 5192286 2026-09-03T08:33:20Z M.L.Bot 261 5192299 wikitext text/x-wiki {{Мастачка | род дзейнасці = мастачка, куратарка | жанр = фатаграфія, сучаснае мастацтва }} '''Аксана Веніямінава''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[мастачка]], [[фатограф]]ка, куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Раннія гады і адукацыя == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск]]у ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніамінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн]]е, [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[шлюб]]ам. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS — Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія. * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстаўка «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Веніямінава Аксана}} 2ekxetenhpy3gcjmt8w7fhcdl4a1l53 5192300 5192299 2026-09-03T08:34:11Z M.L.Bot 261 5192300 wikitext text/x-wiki {{Мастак | род дзейнасці = мастачка, куратарка | жанр = фатаграфія, сучаснае мастацтва }} '''Аксана Веніямінава''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[мастачка]], [[фатограф]]ка, куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Біяграфія == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск]]у ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніямінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн]]е, [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[шлюб]]ам. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS — Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія. * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстаўка «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Веніямінава Аксана}} g1pkfgvymrrb7a9szt1x5pk8oh6bcjo 5192301 5192300 2026-09-03T08:37:05Z M.L.Bot 261 5192301 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Аксана Веніямінава''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[мастачка]], [[фатограф]]ка, куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Біяграфія == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск]]у ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніямінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Кар’ера == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн]]е, [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[шлюб]]ам. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS — Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія. * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстаўка «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Веніямінава Аксана}} knpnjfqcs8smppum0z3adm0mfn0af7h 5192302 5192301 2026-09-03T08:38:06Z M.L.Bot 261 /* Кар’ера */ 5192302 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Аксана Веніямінава''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[мастачка]], [[фатограф]]ка, куратарка і арт-адукатарка. У сваёй творчасці яна даследуе памяць, рытуалы, жаночую ідэнтычнасць, сямейную гісторыю і ўзаемасувязь чалавека з месцам праз дакументальную і канцэптуальную фатаграфію. == Біяграфія == Веніамінава нарадзілася ў [[Віцебск]]у ў 1986 годзе. У 2009 годзе скончыла факультэт міжнародных эканамічных адносін [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]]. Сваю мастацкую практыку яна пачала з аналагавай фатаграфіі, а пазней вывучала сучасную і дакументальную фатаграфію. У наступныя гады яна распрацоўвала ўласныя дакументальныя і канцэптуальныя праекты, у якіх даследавала памяць, рытуалы і жаночы жыццёвы досвед. Пазней Веніямінава пераехала ў [[Парыж]] ([[Францыя]]), дзе атрымала ступень MBA ў менеджменце сучаснага мастацтва і калекцыянавання<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-coups-de-coeur-388/|title=Les coups de cœur #388 : Oksana Veniaminova et Amanda Sellem|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2022-05-09|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Творчасць == Найбольш вядомы яе праект — «White Dress» (''Белая сукенка'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://daily.afisha.ru/relationship/8550-a-vdrug-v-nem-kogo-to-pohoronyat-zachem-godami-hranit-svadebnoe-plate/|title=«А вдруг в нем кого-то похоронят?»: зачем годами хранить свадебное платье|website=Афиша|date=2018-04-03|access-date=2026-09-02}}</ref>, серыя дакументальных фотаздымкаў, прысвечаная традыцыі захоўваць вясельную [[Сукенка|сукенку]] як абярэг, які, паводле павер’яў, павінен ахоўваць шлюб<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/20180119-zhenshhina-zhena.html|title=Женщина — жена|website=Bird In Flight|date=2018-01-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Праект, створаны ў Беларусі, спалучае партрэты жанчын, сфатаграфаваных у іхніх дамах праз шмат гадоў пасля вяселля, з іх асабістымі сведчаннямі. Хоць у аснове праекта ляжыць [[Культура Беларусі|беларуская культура]], ён закранае традыцыі і павер’і, пашыраныя ў розных краінах і супольнасцях, і даследуе, як звычайныя прадметы становяцца носьбітамі асабістай і калектыўнай памяці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imenamag.by/posts/xranit-vsyu-zhizn-svadebnoe-plate|title=«Бабушка сказала хранить икону и фату. В фату я верю». Фотограф из Витебска сняла 36 женщин, которые всю жизнь берегут свадебные платья|website=Имена|access-date=2026-09-02}}</ref>. Іншы значны праект — «Post Vitam» — складаецца з пастановачных [[Нацюрморт|нацюрмортаў]], створаных з сямейных рэліквій і паўсядзённых прадметаў, звязаных з памяццю і мінулым. Спалучаючы асабістыя рэчы з прадметамі, добра знаёмымі жыхарам постсавецкай прасторы, серыя даследуе ўспадкаваныя сямейныя наратывы, міжпакаленчую траўму, гора і замоўчаныя перажыванні. Праз паўтаральныя матывы і старанна скампанаваныя выявы праект разважае пра памяць як пра індывідуальны і калектыўны працэс, выкарыстоўваючы фатаграфію як рытуал успаміну, прызнання і вызвалення. Яе працы выстаўляліся ў [[Дрэздэн]]е, [[Рыга|Рызе]], [[Тбілісі]], Парыжы і Мінску. == Публікацыі == У 2026 годзе дакументальны праект Веніамінавай «White Dress» (''Белая сукенка'') быў выдадзены ў выглядзе фотакнігі ў выдавецтве TAMAKA. Кніга не проста ўзнаўляе арыгінальную серыю, а прапануе новы кантэкст для праекта, спалучаючы [[Фатаграфія|фотаздымкі]] са сведчаннямі выяўленых на іх жанчын і запрашаючы чытачоў па-новаму зірнуць на сімволіку белай вясельнай сукенкі і культурныя міфы, звязаныя са [[шлюб]]ам. Развіваючы ідэі арыгінальнай працы, выданне даследуе, як адзін прадмет адзення можа ўвасабляць асабістую памяць, сямейную традыцыю і калектыўны культурны досвед. Працы Веніамінавай таксама публікаваліся ў такіх выданнях, як [[Washington Post|The Washington Post]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.washingtonpost.com/photography/2019/04/26/mythical-power-white-dress-why-women-belarus-hold-onto-their-wedding-gowns/|title=Perspective {{!}} The mythical power of the white dress: Why women in Belarus hold on to their wedding gowns|first=Chloe|last=Coleman|website=The Washington Post|date=2019-04-26|access-date=2026-09-02}}</ref>, [[The Guardian]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2018/nov/12/portrait-of-humanity-photography-prize-entries-in-pictures|title=Portrait of Humanity photography prize entries – in pictures|first=Karin|last=Andreasson|website=The Guardian|date=2018-11-12|access-date=2026-09-02}}</ref>, The Calvert Journal<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20221002090336/https://www.calvertjournal.com/features/show/9741/womens-week-wedding-dresses-photostory|title=Memento: I asked Belarusian women why they kept their wedding dresses|author=Liza Premiyak|website=Calvertjournal|date=06.03.2018}}</ref>, C41 Magazine<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20211127200853/https://www.c41magazine.com/oksana-veniaminova-a-tale-of-things-photography/|title=Oksana Veniaminova creates metaphors through still-lifes|website=c41magazine|date=11.12.2019}}</ref>, frankie magazine (Аўстралія), She Gazes (Францыя), а таксама ў іншых міжнародных медыя, прысвечаных сучаснай фатаграфіі і візуальнай культуры. == Узнагароды == * 2017: Hellerau Photography Award, намінацыя. * 2018: Kolga Photo Award, шорт-ліст. * 2019: International Photography Grant, намінацыя. * 2020: The Month of Photography in Grenoble, шорт-ліст. == Выставы == * 2018: Festspielhaus Hellerau, PORTRAITS — Hellerau Photography Award exhibition, Дрэздэн, Германія. * 2018: Riga Photomonth, Рыга, Латвія<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fkmagazine.lv/2019/06/28/a-tale-of-tales/|title=A Tale Of Tales|website=FK|date=2019-06-27|access-date=2026-09-02}}</ref>. * 2018: Kolga Tbilisi Photo, Тбілісі, Грузія. * 2018: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Не-мода», Мінск, Беларусь. * 2019: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Родны склон», Мінск, Беларусь. * 2019: Riga Photomonth, Рыга, Латвія. * 2020: Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, персанальная выстаўка «Post Vitam», Мінск, Беларусь. * 2021: Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў, выстаўка «Genius Loci», Мінск, Беларусь. * 2021: Galerie Joseph, «ImageNation Paris», Парыж, Францыя. * 2022: KVOST, «Dialog Between Generations. Belarusian Female Artists», Берлін, Германія. * 2023: Galerie Geraldine Banier, «Post Vitam» (сола-выстава), Парыж, Францыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Веніямінава Аксана}} m919zhfc4jo6b63kwgte22g2cfvmy73 Flipper Zero 0 813854 5191980 5191975 2026-09-02T12:05:49Z Siarhei V 122587 5191980 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для хакераў, гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых апаратных інтэрфейсаў. Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]]. Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера '''STM32WB55''', які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth). Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы: * '''Sub-1 GHz радыёмодуль''': Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * '''125 kHz RFID''': Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * '''13.56 MHz NFC''': Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * '''Інфрачырвоны порт (IR)''': Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * '''1-Wire (iButton)''': Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * '''GPIO''': Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * '''Bluetooth Low Energy (BLE)''': Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * '''BadUSB''': Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * '''U2F (Universal 2nd Factor)''': Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць. == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * '''Amazon''': У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў). * '''Бразілія''': Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * '''Канада''': У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * '''ЗША''': Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * '''Польшча''': Прылада прыцягвае ўвагу еўрапейскіх праваахоўных органаў у кантэксце кіберзлачыннасці. Напрыклад, у канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref>. Гэты прэцэдэнт дэманструе, што наяўнасць Flipper Zero ў спалучэнні з іншым падазроным абсталяваннем можа расцэньвацца паліцыяй як падрыхтоўка да злачынства. == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] onj4lml7szlc02ewjh7ubqr0cf009vx 5191999 5191980 2026-09-02T12:15:08Z Siarhei V 122587 5191999 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для хакераў, гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых апаратных інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера '''STM32WB55''', які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * '''Sub-1 GHz радыёмодуль''': Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * '''125 kHz RFID''': Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * '''13.56 MHz NFC''': Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * '''Інфрачырвоны порт (IR)''': Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * '''1-Wire (iButton)''': Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * '''GPIO''': Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * '''Bluetooth Low Energy (BLE)''': Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * '''BadUSB''': Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * '''U2F (Universal 2nd Factor)''': Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * '''Amazon''': У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * '''Бразілія''': Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * '''Канада''': У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * '''ЗША''': Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * '''Польшча''': Прылада прыцягвае ўвагу еўрапейскіх праваахоўных органаў у кантэксце кіберзлачыннасці. Напрыклад, у канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] tc5u0mqy8st58o7hlzs3uefevlq8jdj 5192009 5191999 2026-09-02T12:19:52Z Siarhei V 122587 5192009 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для хакераў, гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых апаратных інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: Прылада прыцягвае ўвагу еўрапейскіх праваахоўных органаў у кантэксце кіберзлачыннасці. Напрыклад, у канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] n5i1g6k8mzpx2fp4grgqwe9qh1mv7xc 5192025 5192009 2026-09-02T12:28:01Z Siarhei V 122587 5192025 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для хакераў, гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых апаратных інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: Прылада прыцягвае ўвагу еўрапейскіх праваахоўных органаў у кантэксце кіберзлачыннасці. Напрыклад, у канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] 2gen1ycv0kzri98680q6y9knq6qjq6c 5192028 5192025 2026-09-02T12:28:57Z Siarhei V 122587 5192028 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для хакераў, гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых апаратных інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: Прылада прыцягвае ўвагу еўрапейскіх праваахоўных органаў у кантэксце кіберзлачыннасці. Напрыклад, у канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Bluetooth]] dfn6z1tiixpwn2nt1gil77spww0mytm 5192033 5192028 2026-09-02T12:30:29Z Siarhei V 122587 5192033 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых апаратных інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: Прылада прыцягвае ўвагу еўрапейскіх праваахоўных органаў у кантэксце кіберзлачыннасці. Напрыклад, у канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Bluetooth]] t98pd5qgvu0u5cy1f8ccve6j7zz8gfo 5192035 5192033 2026-09-02T12:30:57Z Siarhei V 122587 5192035 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: Прылада прыцягвае ўвагу еўрапейскіх праваахоўных органаў у кантэксце кіберзлачыннасці. Напрыклад, у канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Bluetooth]] pki58s70o1dhtr4wpi78p74qkbki8xj 5192038 5192035 2026-09-02T12:33:19Z Siarhei V 122587 5192038 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Bluetooth]] j4uv7ql9bsbi5h8kemlnmtcqqjsmhnj 5192122 5192038 2026-09-02T15:31:08Z Siarhei V 122587 5192122 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] rehg3o1g6er7u3to5vlenvqezww0gi8 5192217 5192122 2026-09-02T22:11:20Z Siarhei V 122587 5192217 wikitext text/x-wiki {{Картка камп’ютара}} '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] 2uflj6vd3zccmep88274h6cz5ya7u8n 5192218 5192217 2026-09-02T22:11:31Z Siarhei V 122587 5192218 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [https://github.com/flipperdevices Афіцыйны рэпазітар на GitHub] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] rehg3o1g6er7u3to5vlenvqezww0gi8 5192219 5192218 2026-09-02T22:12:08Z Siarhei V 122587 5192219 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Праект выклікаў ажыятаж: першы мільён долараў быў сабраны ўсяго за адны суткі пасля пачатку збору сродкаў. Па выніках кампаніі Flipper Zero сабраў больш за 4,8 мільёна долараў ЗША, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю. == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] t899k8rrc88et22ksqmdg6xo1dgrf5t 5192220 5192219 2026-09-02T22:15:21Z Siarhei V 122587 5192220 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч долараў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў долараў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] 0nxzr9blmk7pia9rdpbc7fb156ahbr3 5192221 5192220 2026-09-02T22:16:04Z Siarhei V 122587 5192221 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] f8qi19ydnciystgka7rkhqr7ht175zp 5192222 5192221 2026-09-02T22:21:08Z Siarhei V 122587 5192222 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. На дадатак Flipper прапануе фірменную праграму пашырэння магчымасцяў, напрыклад вонкава падлучаная "Wi-Fi Devboard" (спраектаваная на чыпе ESP32) здольная забяспечыць эфектыўную працу для пэнтэстынгу Wi-Fi-трафіку. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру). == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] 2aytut02uip1yg912l2g2q8g9wrqpgw 5192223 5192222 2026-09-02T22:27:05Z Siarhei V 122587 5192223 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. На дадатак Flipper прапануе фірменную праграму пашырэння магчымасцяў, напрыклад вонкава падлучаная "Wi-Fi Devboard" (спраектаваная на чыпе ESP32) здольная забяспечыць эфектыўную працу для пэнтэстынгу Wi-Fi-трафіку. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру). == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах. * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак. * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] d89jo52lmwcpnl0up3chdj1302g4kvi 5192224 5192223 2026-09-02T22:35:05Z Siarhei V 122587 5192224 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. На дадатак Flipper прапануе фірменную праграму пашырэння магчымасцяў, напрыклад вонкава падлучаная "Wi-Fi Devboard" (спраектаваная на чыпе ESP32) здольная забяспечыць эфектыўную працу для пэнтэстынгу Wi-Fi-трафіку. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру). == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] mtr7qjdwqfa8tsinzv1rt76rd84k5e0 5192225 5192224 2026-09-02T22:36:12Z Siarhei V 122587 5192225 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. На дадатак Flipper прапануе фірменную праграму пашырэння магчымасцяў, напрыклад вонкава падлучаная "Wi-Fi Devboard" (спраектаваная на чыпе ESP32) здольная забяспечыць эфектыўную працу для пэнтэстынгу Wi-Fi-трафіку. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] g0fzf47l94v175w6rf0395rkngxtgbv 5192227 5192225 2026-09-02T22:43:37Z Siarhei V 122587 5192227 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/flipper-zero-tamagotchi-hacking-game-175949581.html|title=Flipper Zero turns hacking into a Tamagotchi-style game|first=Kris|last=Holt|website=Engadget|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2020/09/02/flipper-zero-blasts-past-funding-goal-and-into-our-hearts/|title=Flipper Zero Blasts Past Funding Goal And Into Our Hearts|last=By|website=Hackaday|date=2020-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. На дадатак Flipper прапануе фірменную праграму пашырэння магчымасцяў, напрыклад вонкава падлучаная "Wi-Fi Devboard" (спраектаваная на чыпе ESP32) здольная забяспечыць эфектыўную працу для пэнтэстынгу Wi-Fi-трафіку. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] [[Катэгорыя:Мабільныя камп’ютары]] ife03kp5sm94gvp9116euu3odn90ghb 5192228 5192227 2026-09-02T22:45:10Z Siarhei V 122587 5192228 wikitext text/x-wiki '''Flipper Zero''' (бел.: Фліпер Зіро) — партатыўная шматфункцыянальная прылада (мультытул) для [[Хактывізм|хакераў]], гікаў, даследчыкаў у галіне [[Інфармацыйная бяспека|інфармацыйнай бяспекі]] і [[Радыёаматарства|радыёаматараў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/what-is-flipper-zero-tiktok/|аўтар=Dhruv Mehrotra|загаловак=Hands On With Flipper Zero, the Hacker Tool Blowing Up on TikTok|год=2022-12-22|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}</ref>. Прылада распрацавана кампаніяй Flipper Devices і спалучае ў сабе функцыянал для даследавання сістэм кантролю доступу, радыёпратаколаў, RFID, NFC, інфрачырвоных сігналаў і іншых [[Апаратнае забеспячэнне|апаратных]] інтэрфейсаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/Flipper-Zero-explained-What-to-know-about-the-viral-hacker-tool|title=Flipper Zero explained: What to know about the viral hacker tool|website=WhatIs|access-date=2026-09-02}}</ref> Адметнай рысай праекта з'яўляецца інтэграцыя элементаў гейміфікацыі ў стылі «[[Тамагачы|Тамагочы]]» — убудаваны віртуальны гадаванец развіваецца па меры таго, як карыстальнік вывучае навакольныя лічбавыя сістэмы<ref name="habr477440">{{cite web |url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/477440/ |title=Flipper Zero — Тамагочи для хакера |author=Павел Жоўнер |date=2019-12-04 |website=Habr |lang=ru |accessdate=2023-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/flipper-zero-tamagotchi-hacking-game-175949581.html|title=Flipper Zero turns hacking into a Tamagotchi-style game|first=Kris|last=Holt|website=Engadget|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння прылады належыць расійскаму распрацоўшчыку і энтузіясту Паўлу Жоўнеру<ref name="vice_flipper">{{cite web|lang=en|url=https://www.vice.com/en/article/epd7pk/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|website=Vice|date=2021-01-05|accessdate=2023-10-25}}</ref>. Ён паставіў перад сабой мэту стварыць зручны інструмент на кожны дзень («EDC» — Everyday carry), які б аб'ядноўваў розныя хакерскія прыстасаванні (такія як Proxmark3, HackRF і падобныя) у адным кампактным корпусе, які б нагадваў дзіцячую цацку<ref name="habr477440"/>. Упершыню канцэпцыя была прадстаўлена ў снежні 2019 года ў артыкуле на платформе [[Хабр|Habr]]. У хуткім часе да праекта далучыліся Аляксандр Кулагін і Юрый Дзячэнка, разам з якімі была заснавана кампанія Flipper Devices Inc. і разгорнута поўнамаштабная распрацоўка апаратнай і праграмнай частак. Праект адразу прыцягнуў вялікую ўвагу ІТ-супольнасці. На працягу наступных месяцаў ішла актыўная распрацоўка дызайну, апаратнай і праграмнай частак, у якой прымалі ўдзел інжынеры, дызайнеры і праграмісты (у прыватнасці, Максім Кулагін і іншыя). У жніўні 2020 года стартавала краўдфандынгавая кампанія на платформе [[Kickstarter]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kickstarter.com/projects/flipper-devices/flipper-zero-tamagochi-for-hackers|title=Flipper Zero — Multitool for Hackers|website=Kickstarter|date=2022-08-16|access-date=2026-09-02}}</ref> Першапачатковая мэта кампаніі складала 60 тысяч даляраў ЗША, але у выніку праект сабраў амаль 5 мільёнаў даляраў ад амаль 40 тысяч спонсараў, стаўшы адным з самых паспяховых тэхналагічных праектаў на платформе за ўсю яе гісторыю.<ref name="vice_flipper" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2020/09/02/flipper-zero-blasts-past-funding-goal-and-into-our-hearts/|title=Flipper Zero Blasts Past Funding Goal And Into Our Hearts|last=By|website=Hackaday|date=2020-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Апаратныя магчымасці і функцыянальнасць == [[Файл:Flipper Zero main board 2 side.png|міні|Асноўная плата Flipper Zero]] Flipper Zero пабудаваны на базе двух'ядравага мікракантролера STM32WB55, які спалучае ARM Cortex-M4 (для асноўнай логікі) і ARM Cortex-M0+ (для працы з радыёінтэрфейсамі і Bluetooth).<ref>{{Cite web|url=https://magazine.raspberrypi.com/articles/video-game-module-for-flipper-zero-review|title=Video Game Module for Flipper Zero review|website=Raspberry Pi Official Magazine|date=2024-04-15|access-date=2026-09-02}}</ref> Прылада ўключае ў сябе наступныя модулі і інтэрфейсы<ref>{{Cite web|url=https://nuttx.apache.org/docs/latest/platforms/arm/stm32wb/boards/flipperzero/index.html|title=Flipper Zero — NuttX latest documentation|website=nuttx.apache.org|access-date=2026-09-02}}</ref>: * Sub-1 GHz радыёмодуль: Пабудаваны на чыпе TI CC1101. Дазваляе прымаць і адпраўляць радыёсігналы на частотах 433 МГц, 868 МГц і іншых у дыяпазоне да 1 ГГц. Выкарыстоўваецца для даследавання сістэм [[Інтэлектуальны дом|разумнага дома]], радыёкіраваных разетак, пультаў ад шлагбаумаў і варот. * 125 kHz RFID: Модуль для чытання, захавання і эмуляцыі нізкачастотных карт доступу (напрыклад, стандарту EM-Marin або HID Prox). * 13.56 MHz NFC: Модуль высокачастотных метак для працы з картамі MIFARE, NTAG і іншымі NFC-сумяшчальнымі стандартамі. * Інфрачырвоны порт (IR): Дазваляе кіраваць бытавой тэхнікай (тэлевізарамі, кандыцыянерамі, мультымедыйнымі сістэмамі), выступаючы ў якасці ўніверсальнага пульта. * 1-Wire (iButton): Кантактная пляцоўка для чытання і эмуляцыі электронных ключоў стандарту Dallas Touch (часта выкарыстоўваюцца ў дамафонах). * GPIO: Грабянец кантактаў агульнага прызначэння (сумяшчальны з узроўнямі 3,3 В і 5 В). Дазваляе падключаць прыладу да іншых мікракантролераў (напрыклад, [[Arduino]] або [[Raspberry Pi]]), а таксама выкарыстоўваць Flipper як USB-UART адаптар, I2C/SPI праграматар. * [[Bluetooth|Bluetooth Low Energy]] (BLE): Выкарыстоўваецца для сувязі са смартфонамі на базе [[iOS]] і [[Android]] праз фірмовы дадатак для абнаўлення прашыўкі і кіравання прыладай. * BadUSB: Пры падключэнні да камп'ютара або смартфона праз порт USB прылада можа эмуляваць клавіятуру. Гэта дазваляе выконваць загадзя напісаныя скрыпты (на мове DuckyScript) для аўтаматызацыі руцінных задач або тэставання бяспекі сістэм шляхам хуткага ўводу каманд. * U2F (Universal 2nd Factor): Flipper Zero здольны працаваць як апаратны ключ бяспекі (нашталт YubiKey) для двухфактарнай аўтэнтыфікацыі на сайтах, якія падтрымліваюць пратакол FIDO. На дадатак Flipper прапануе фірменную праграму пашырэння магчымасцяў, напрыклад вонкава падлучаная "Wi-Fi Devboard" (спраектаваная на чыпе ESP32) здольная забяспечыць эфектыўную працу для пэнтэстынгу Wi-Fi-трафіку. Праграмнае забеспячэнне абнаўляецца як пры падлучэнні праз кабель (пры дапамозе крос-платформенага ўтыліты <nowiki>''</nowiki>qFlipper<nowiki>''</nowiki>), так і па пратаколу Bluetooth LE праз мабільную праграму пад Android / iOS, дзе з лета 2023 года рэалізаваны асабісты App Store каталаг карыстальніцкіх праграм (генератары пароляў, метраномы, сніферы эфіру).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2023/7/24/23803600/flipper-zero-app-store-launch|title=Flip the world! Flipper Zero has an app store now|first=Nathan|last=Edwards|website=The Verge|date=2023-07-24|access-date=2026-09-02}}</ref> == Праграмнае забеспячэнне і экасістэма == Аперацыйная сістэма прылады пабудавана на базе [[FreeRTOS]]. Зыходны код прашыўкі і чарцяжы апаратнай часткі з'яўляюцца часткова [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|адкрытымі (Open Source)]], што дазваляе супольнасці незалежных распрацоўшчыкаў ствараць уласныя прыкладанні (плагіны), мадыфікаваныя версіі прашывак (так званыя «кастамныя прашыўкі») і дадаваць падтрымку новых пратаколаў. Усе дадзеныя (захаваныя ключы, пульты, слоўнікі) захоўваюцца на карце памяці фармату MicroSD. Адной з самых вядомых мадыфікацый ад супольнасці стала з'яўленне ў кастомных прашыўках (напрыклад, Xtreme) магчымасці «спам-атакі» па Bluetooth (BLE-spam). Гэтая функцыя бесперапынна рассылала запыты на спалучэнне (pairing requests) на прылады паблізу. Увосень 2023 года гэта прыводзіла да завісання або перазагрузкі смартфонаў на базе [[Android]] і [[iOS]] (у прыватнасці, [[iPhone]]), пакуль кампанія [[Apple]] не выпусціла абнаўленне iOS 17.2, якое часткова выправіла гэтую ўразлівасць.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://9to5mac.com/2023/12/15/the-jig-is-up-flipper-zero-devices-can-no-longer-crash-iphones-running-ios-17-2/|title=The jig is up: Flipper Zero can no longer crash iPhones running iOS 17.2|first=Arin|last=Waichulis|website=9to5Mac|date=2023-12-15|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.mobile-hacker.com/2023/10/17/spam-ios-android-and-windows-with-bluetooth-pairing-messages-using-flipper-zero-or-android-smartphone/|title=Spam iOS, Android and Windows with Bluetooth pairing messages using Flipper Zero or Android smartphone - Mobile Hacker|date=2023-10-17|access-date=2026-09-02}}</ref> == Канцэпцыя «Тамагочы» == Для зніжэння парога ўваходу і надання прыладзе ўнікальнага характару, распрацоўшчыкі ўкаранілі ў інтэрфейс вобраз віртуальнага гадаванца — кібер-дэльфіна на імя ''Фліпер''. Імя з'яўляецца адсылкай да кібернетычнага дэльфіна Джонза (Jones) з культавага [[кіберпанк]]-апавядання і фільма «Джоні Мнемонік» аўтарства Уільяма Гібсана. У творы дэльфін выкарыстоўваўся ваеннымі для ўзлому складаных кодаў і мін<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vice.com/en/article/meet-flipper-the-tamagotchi-you-feed-by-hacking-stuff/|title=Meet Flipper, the Tamagotchi You Feed by Hacking Stuff|first=Daniel|last=Boguslaw|website=VICE|date=2021-01-05|access-date=2026-09-02}}</ref>. Фліпер інтэрактыўна рэагуе на дзеянні карыстальніка. Калі ўладальнік паспяхова выконвае новыя задачы (напрыклад, скануе невядомыя радыёсігналы або дадае новыя RFID-карты), узровень «шчасця» і вопыт Фліпера растуць, дазваляючы яму эвалюцыянаваць. Гэтая механіка стымулюе даследчыцкую дзейнасць карыстальніка ў гульнявой форме. == Легальнасць, бяспека і забароны == Распрацоўшчыкі пазіцыянуюць Flipper Zero як адукацыйны інструмент для пентэстэраў і ІТ-энтузіястаў. У завадской прашыўцы ўбудаваны праграмныя абмежаванні (напрыклад, забарона на перадачу сігналаў на пэўных радыёчастотах у залежнасці ад рэгіёна), якія адпавядаюць заканадаўству краін імпарту. Тым не менш, з-за шырокіх магчымасцей прылады і яе папулярнасці ў сацыяльных сетках (у прыватнасці, у [[TikTok]]), праект сутыкнуўся з шэрагам абмежаванняў у розных краінах: * Amazon: У красавіку 2023 года маркетплэйс [[Amazon]] забараніў продаж Flipper Zero, прыраўняўшы яго да прылад для крадзяжу дадзеных з банкаўскіх карт (скрымераў).<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/technology/flipper-zero-banned-by-amazon-for-being-a-card-skimming-device-/|title=Flipper Zero banned by Amazon for being a ‘card skimming device’|first=Sergiu|last=Gatlan|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fr.cnet.com/|title=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|website=CNET France : actu IA, les technos du futur et les meilleurs tests produits|access-date=2026-09-02}}</ref> * Бразілія: Нацыянальнае агенцтва тэлекамунікацый Бразіліі (Anatel) пачало канфіскоўваць пасылкі з Flipper Zero, спасылаючыся на тое, што прылада можа выкарыстоўвацца ў крымінальных мэтах.<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/brazil-seizing-flipper-zero-shipments-to-prevent-use-in-crime/|title=Brazil seizing Flipper Zero shipments to prevent use in crime|first=Bill|last=Toulas|website=BleepingComputer|access-date=2026-09-02}}</ref> * Канада: У лютым 2024 года ўрад Канады заявіў пра намер забараніць імпарт і продаж Flipper Zero, звязваючы прыладу з усплёскам крадзяжоў аўтамабіляў. У адказ прадстаўнікі кампаніі-распрацоўшчыка і незалежныя эксперты па кібербяспецы адзначылі, што Flipper Zero практычна бескарысны супраць сучасных аўтамабіляў, бо яны выкарыстоўваюць сістэмы з дынамічным кодам (rolling code), якія немагчыма ўзламаць простым перахопам сігналу. * ЗША: Мытна-памежная служба (CBP) неаднаразова затрымлівала партыі прылад падчас імпарту, патрабуючы дадатковых праверак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|title=EXCLUSIVE: Hacking tool Flipper Zero tracked by intelligence agencies, which fear white nationalists may deploy it against power grid|author=Mikael Thalen|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803003534/https://www.dailydot.com/debug/flipper-zero-racially-motivated-extremists-fusion-center-alert-nypd/|archive-date=2023-08-03}}</ref> * Польшча: У канцы 2025 года ў цэнтры Варшавы паліцыя затрымала траіх замежнікаў, у аўтамабілі якіх быў знойдзены "шпіёнскі" і хакерскі інвентар, у тым ліку прылада Flipper Zero. Затрыманым высунулі абвінавачванні ў камп'ютарным махлярстве і захоўванні абсталявання, прыстасаванага для здзяйснення злачынстваў, пасля чаго яны былі арыштаваныя<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://tvn24.pl/tvnwarszawa/srodmiescie/warszawa-szpiegowski-sprzet-w-samochodzie-trzech-aresztowanych-st8790022|title=Szpiegowski sprzęt w samochodzie. Trzech mężczyzn w areszcie|website=tvn24.pl|date=2025-12-08|access-date=2026-09-02}}</ref> == Гл. таксама == * [[Flipper One]] * [[Raspberry Pi]] * [[Arduino]] * [[Кібербяспека]] * [[Краўдфандынг]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://flipperzero.one Афіцыйны сайт Flipper Zero] {{ref-en}} * [[github:flipperdevices|Афіцыйны рэпазіторый на GitHub]] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Мікракантролеры]] [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Радыёэлектроніка]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства]] [[Катэгорыя:Радыёсувязь]] [[Катэгорыя:Мабільныя камп’ютары]] lb2u1k281n170sk63udo6anu7am67t9 Зялёны Горад (Ніжагародская вобласць) 0 813857 5192262 5191972 2026-09-03T05:47:40Z Autumndancer 168015 5192262 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Зялёны Горад''' ({{lang-ru|Зелёный го́род}}) — курортны пасёлак у гарадской акрузе [[Ніжні Ноўгарад]]. Адміністрацыйна падпарадкаваны Ніжагародскаму раёну горада. Пасёлак складаецца з некалькіх разрозненых частак, размешчаных у лясным масіве ў левабярэжжы [[Кудзьма (прыток Волгі)|Кудзьмы]], за 14-16 км на поўдзень ад цэнтральнай часткі Савецкага раёна Ніжняга Ноўгарада і за 7-11 км на захад ад [[Кстова]], на тэрыторыі Кстоўскага раёна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] n5cco27xh5iuwfmwmi8ut042xzwbblu Атырау (сяло) 0 813858 5191982 2026-09-02T12:06:22Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Атырау (сяло)]] у [[Кызыл-Балык]]: новая назва 5191982 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кызыл-Балык]] 8ie0plw75wn517ylzqcysp2q6pujmse Геолаг (сяло) 0 813859 5191992 2026-09-02T12:11:15Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Геолаг (сяло)]] у [[Геолаг (аул)]] 5191992 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Геолаг (аул)]] 1wxxnfosny5332s5ittp3u6a640g53v Дамба (сяло) 0 813860 5191995 2026-09-02T12:12:05Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дамба (сяло)]] у [[Дамба (аул)]] 5191995 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамба (аул)]] tcsgsb3vi88593u1antjrbyqmmzxy9l Барталамеа Карла Растрэлі 0 813861 5192003 2026-09-02T12:17:00Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{Асоба | арыгінал імя = {{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}} | выява = Unknown man by B.Rastrelly (GTG, 1732) by shakko 01.jpg | апісанне выявы = «Партрэт невядомага» (магчыма, аўтапартрэт), 1732 | род дзейнасці = [[скульптар]] | дата нараджэння = 1675 | месца нараджэння = [[Фларэнцыя]] | дата с...» 5192003 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = {{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}} | выява = Unknown man by B.Rastrelly (GTG, 1732) by shakko 01.jpg | апісанне выявы = «Партрэт невядомага» (магчыма, аўтапартрэт), 1732 | род дзейнасці = [[скульптар]] | дата нараджэння = 1675 | месца нараджэння = [[Фларэнцыя]] | дата смерці = 29 лістапада 1744 }} '''Барталаме́а Ка́рла Растрэ́лі''' ({{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}}; {{IPA|[ˈkar.lo bar.to.loˈmɛ.o rasˈtrɛl.li]}}; [[1675]], [[Фларэнцыя]] — [[29 лістапада]] [[1744]]) — італьянскі [[скульптар]], прадстаўнік [[барока]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}}</ref> == Біяграфія == Каля 1700 года пасяліўся ў [[Парыж]]ы. Працаваў у галіне манументальнай скульптуры, для якой была характэрна павышаная дэкаратыўнасць. У 1703—1706 гадах стварыў надмагілле маркіза дэ Пампона ў парыжскай царкве Сен-Мэры; твор не захаваўся.<ref name="БелЭн"/> У 1716 годзе па запрашэнні [[Пётр I|Пятра I]] пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Паводле ўмоў запрашэння павінен быў займацца скульптурнымі і архітэктурнымі работамі, стварэннем садоў і фантанаў, тэатральных механізмаў і дэкарацый, а таксама навучаць гэтым заняткам мясцовых майстроў. На практыцы Растрэлі працаваў пераважна як скульптар.<ref name="БелЭн"/> == Творчасць == [[Файл:Anna Ioannovna with negro boy by C. Rastrelli (1741, GRM) by shakko 01.JPG|міні|злева|«Ганна Іванаўна з арапчонкам», 1733—1741]] У творчасці Растрэлі барочная параднасць і пышнасць спалучаліся з імкненнем дакладна перадаць фактуру матэрыялу і пераканаўча ахарактарызаваць мадэль. Да яго асноўных партрэтных твораў належаць выявы [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|Аляксандра Меншыкава]] (1716—1717), Пятра I (1723), невядомага мужчыны, які часам лічыцца аўтапартрэтам скульптара (1732), і скульптурная група «[[Ганна Іаанаўна|Ганна Іванаўна]] з арапчонкам» (1733—1741).<ref name="БелЭн"/> [[Файл:A bronze equestrian monument of Peter the Great Carlo Bartolomeo Rastrelli in front of the St. Michael's Castle in Saint Petersburg.jpg|міні|Конная статуя Пятра I перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]]]] У 1743—1744 гадах стварыў конную статую Пятра I, якая ў 1800 годзе была ўстаноўлена перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]] у Санкт-Пецярбургу. Удзельнічаў таксама ў афармленні Вялікага каскада ў [[Петэргоф|Пецяргоф]]е, для якога ў 1721—1723 гадах выканаў маскароны і іншыя скульптурныя элементы, і ў стварэнні распачатай у 1721 годзе мадэлі Трыумфальнага стаўпа ў гонар Пятра I і [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]].<ref name="БелЭн"/>{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}} == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86 Растрэлі] // [[Беларуская энцыклапедыя]] на Verbum.by {{DEFAULTSORT:Растрэлі, Карла Барталамеа}} [[Катэгорыя:Скульптары Італіі]] [[Катэгорыя:Скульптары барока]] [[Катэгорыя:Скульптары XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1675 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1744 годзе]] 5gbjchiugfwr7oz6jpdwkpje3mp6lfa 5192008 5192003 2026-09-02T12:19:42Z Autumndancer 168015 5192008 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = {{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}} | выява = Unknown man by B.Rastrelly (GTG, 1732) by shakko 01.jpg | апісанне выявы = «Партрэт невядомага» (магчыма, аўтапартрэт), 1732 | род дзейнасці = [[скульптар]] | дата нараджэння = 1675 | месца нараджэння = [[Фларэнцыя]] | дата смерці = 29 лістапада 1744 }} '''Барталаме́а Ка́рла Растрэ́лі''' ({{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}}; {{IPA|[ˈkar.lo bar.to.loˈmɛ.o rasˈtrɛl.li]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі [[скульптар]], прадстаўнік [[барока]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}}</ref> == Біяграфія == Каля 1700 года пасяліўся ў [[Парыж]]ы. Працаваў у галіне манументальнай скульптуры, для якой была характэрна павышаная дэкаратыўнасць. У 1703—1706 гадах стварыў надмагілле маркіза дэ Пампона ў парыжскай царкве Сен-Мэры; твор не захаваўся.<ref name="БелЭн"/> У 1716 годзе па запрашэнні [[Пётр I|Пятра I]] пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Паводле ўмоў запрашэння павінен быў займацца скульптурнымі і архітэктурнымі работамі, стварэннем садоў і фантанаў, тэатральных механізмаў і дэкарацый, а таксама навучаць гэтым заняткам мясцовых майстроў. На практыцы Растрэлі працаваў пераважна як скульптар.<ref name="БелЭн"/> == Творчасць == [[Файл:Anna Ioannovna with negro boy by C. Rastrelli (1741, GRM) by shakko 01.JPG|міні|злева|«Ганна Іванаўна з арапчонкам», 1733—1741]] У творчасці Растрэлі барочная параднасць і пышнасць спалучаліся з імкненнем дакладна перадаць фактуру матэрыялу і пераканаўча ахарактарызаваць мадэль. Да яго асноўных партрэтных твораў належаць выявы [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|Аляксандра Меншыкава]] (1716—1717), Пятра I (1723), невядомага мужчыны, які часам лічыцца аўтапартрэтам скульптара (1732), і скульптурная група «[[Ганна Іаанаўна|Ганна Іванаўна]] з арапчонкам» (1733—1741).<ref name="БелЭн"/> [[Файл:A bronze equestrian monument of Peter the Great Carlo Bartolomeo Rastrelli in front of the St. Michael's Castle in Saint Petersburg.jpg|міні|Конная статуя Пятра I перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]]]] У 1743—1744 гадах стварыў конную статую Пятра I, якая ў 1800 годзе была ўстаноўлена перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]] у Санкт-Пецярбургу. Удзельнічаў таксама ў афармленні Вялікага каскада ў [[Петэргоф|Пецяргоф]]е, для якога ў 1721—1723 гадах выканаў маскароны і іншыя скульптурныя элементы, і ў стварэнні распачатай у 1721 годзе мадэлі Трыумфальнага стаўпа ў гонар Пятра I і [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]].<ref name="БелЭн"/>{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}} == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86 Растрэлі] // [[Беларуская энцыклапедыя]] на Verbum.by {{DEFAULTSORT:Растрэлі, Карла Барталамеа}} [[Катэгорыя:Скульптары Італіі]] [[Катэгорыя:Скульптары барока]] [[Катэгорыя:Скульптары XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1675 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1744 годзе]] ro0odu5ikr5m80mdsx6txd618pznet7 5192017 5192008 2026-09-02T12:24:11Z Autumndancer 168015 5192017 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Растрэлі}} {{Асоба | арыгінал імя = {{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}} | выява = Unknown man by B.Rastrelly (GTG, 1732) by shakko 01.jpg | апісанне выявы = «Партрэт невядомага» (магчыма, аўтапартрэт), 1732 | род дзейнасці = [[скульптар]] | дата нараджэння = 1675 | месца нараджэння = [[Фларэнцыя]] | дата смерці = 29 лістапада 1744 }} '''Барталаме́а Ка́рла Растрэ́лі''' ({{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}}; {{IPA|[ˈkar.lo bar.to.loˈmɛ.o rasˈtrɛl.li]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі [[скульптар]], прадстаўнік [[барока]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}}</ref> == Біяграфія == Каля 1700 года пасяліўся ў [[Парыж]]ы. Працаваў у галіне манументальнай скульптуры, для якой была характэрна павышаная дэкаратыўнасць. У 1703—1706 гадах стварыў надмагілле маркіза дэ Пампона ў парыжскай царкве Сен-Мэры; твор не захаваўся.<ref name="БелЭн"/> У 1716 годзе па запрашэнні [[Пётр I|Пятра I]] пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Паводле ўмоў запрашэння павінен быў займацца скульптурнымі і архітэктурнымі работамі, стварэннем садоў і фантанаў, тэатральных механізмаў і дэкарацый, а таксама навучаць гэтым заняткам мясцовых майстроў. На практыцы Растрэлі працаваў пераважна як скульптар.<ref name="БелЭн"/> == Творчасць == [[Файл:Anna Ioannovna with negro boy by C. Rastrelli (1741, GRM) by shakko 01.JPG|міні|злева|«Ганна Іванаўна з арапчонкам», 1733—1741]] У творчасці Растрэлі барочная параднасць і пышнасць спалучаліся з імкненнем дакладна перадаць фактуру матэрыялу і пераканаўча ахарактарызаваць мадэль. Да яго асноўных партрэтных твораў належаць выявы [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|Аляксандра Меншыкава]] (1716—1717), Пятра I (1723), невядомага мужчыны, які часам лічыцца аўтапартрэтам скульптара (1732), і скульптурная група «[[Ганна Іаанаўна|Ганна Іванаўна]] з арапчонкам» (1733—1741).<ref name="БелЭн"/> [[Файл:A bronze equestrian monument of Peter the Great Carlo Bartolomeo Rastrelli in front of the St. Michael's Castle in Saint Petersburg.jpg|міні|Конная статуя Пятра I перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]]]] У 1743—1744 гадах стварыў конную статую Пятра I, якая ў 1800 годзе была ўстаноўлена перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]] у Санкт-Пецярбургу. Удзельнічаў таксама ў афармленні Вялікага каскада ў [[Петэргоф|Пецяргоф]]е, для якога ў 1721—1723 гадах выканаў маскароны і іншыя скульптурныя элементы, і ў стварэнні распачатай у 1721 годзе мадэлі Трыумфальнага стаўпа ў гонар Пятра I і [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]].<ref name="БелЭн"/>{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}} == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86 Растрэлі] // [[Беларуская энцыклапедыя]] на Verbum.by {{DEFAULTSORT:Растрэлі, Карла Барталамеа}} [[Катэгорыя:Скульптары Італіі]] [[Катэгорыя:Скульптары барока]] [[Катэгорыя:Скульптары XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1675 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1744 годзе]] mtrnt0rj0wei3wyrm7hidmqgvjmj9rg 5192018 5192017 2026-09-02T12:24:57Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Карла Барталамеа Растрэлі]] у [[Барталамеа Карла Растрэлі]]: Уніфікацыя назваў 5192017 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Растрэлі}} {{Асоба | арыгінал імя = {{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}} | выява = Unknown man by B.Rastrelly (GTG, 1732) by shakko 01.jpg | апісанне выявы = «Партрэт невядомага» (магчыма, аўтапартрэт), 1732 | род дзейнасці = [[скульптар]] | дата нараджэння = 1675 | месца нараджэння = [[Фларэнцыя]] | дата смерці = 29 лістапада 1744 }} '''Барталаме́а Ка́рла Растрэ́лі''' ({{lang-it|Carlo Bartolomeo Rastrelli}}; {{IPA|[ˈkar.lo bar.to.loˈmɛ.o rasˈtrɛl.li]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі [[скульптар]], прадстаўнік [[барока]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}}</ref> == Біяграфія == Каля 1700 года пасяліўся ў [[Парыж]]ы. Працаваў у галіне манументальнай скульптуры, для якой была характэрна павышаная дэкаратыўнасць. У 1703—1706 гадах стварыў надмагілле маркіза дэ Пампона ў парыжскай царкве Сен-Мэры; твор не захаваўся.<ref name="БелЭн"/> У 1716 годзе па запрашэнні [[Пётр I|Пятра I]] пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]]. Паводле ўмоў запрашэння павінен быў займацца скульптурнымі і архітэктурнымі работамі, стварэннем садоў і фантанаў, тэатральных механізмаў і дэкарацый, а таксама навучаць гэтым заняткам мясцовых майстроў. На практыцы Растрэлі працаваў пераважна як скульптар.<ref name="БелЭн"/> == Творчасць == [[Файл:Anna Ioannovna with negro boy by C. Rastrelli (1741, GRM) by shakko 01.JPG|міні|злева|«Ганна Іванаўна з арапчонкам», 1733—1741]] У творчасці Растрэлі барочная параднасць і пышнасць спалучаліся з імкненнем дакладна перадаць фактуру матэрыялу і пераканаўча ахарактарызаваць мадэль. Да яго асноўных партрэтных твораў належаць выявы [[Аляксандр Данілавіч Меншыкаў|Аляксандра Меншыкава]] (1716—1717), Пятра I (1723), невядомага мужчыны, які часам лічыцца аўтапартрэтам скульптара (1732), і скульптурная група «[[Ганна Іаанаўна|Ганна Іванаўна]] з арапчонкам» (1733—1741).<ref name="БелЭн"/> [[Файл:A bronze equestrian monument of Peter the Great Carlo Bartolomeo Rastrelli in front of the St. Michael's Castle in Saint Petersburg.jpg|міні|Конная статуя Пятра I перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]]]] У 1743—1744 гадах стварыў конную статую Пятра I, якая ў 1800 годзе была ўстаноўлена перад [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскім замкам]] у Санкт-Пецярбургу. Удзельнічаў таксама ў афармленні Вялікага каскада ў [[Петэргоф|Пецяргоф]]е, для якога ў 1721—1723 гадах выканаў маскароны і іншыя скульптурныя элементы, і ў стварэнні распачатай у 1721 годзе мадэлі Трыумфальнага стаўпа ў гонар Пятра I і [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]].<ref name="БелЭн"/>{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Растрэлі||367}} == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86 Растрэлі] // [[Беларуская энцыклапедыя]] на Verbum.by {{DEFAULTSORT:Растрэлі, Карла Барталамеа}} [[Катэгорыя:Скульптары Італіі]] [[Катэгорыя:Скульптары барока]] [[Катэгорыя:Скульптары XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1675 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1744 годзе]] mtrnt0rj0wei3wyrm7hidmqgvjmj9rg Зыгмунт Ян Карыбуцяк 0 813862 5192010 2026-09-02T12:19:57Z Ciepiersia 162280 новы 5192010 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Карыбуцяк}} '''Зыгмунт Ян Карыбуцяк''' ({{lang-pl|Zygmunt Jan Korybutiak}}; 1907, [[Даўгаўпілс|Дынабург]] — 1989) — польскі этнограф, этнолаг, краязнавец. Магістр філасофіі па этналогіі і этнаграфіі<ref name="ЗЭКББ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-351418&strq=l_siz=20%26qstr=lz2=rus Korybutiak, Zygmunt Jan (1907—1989)</ref>. == Біяграфія == Скончыў гімназію імя Адама Міцкевіча, універсітэт імя Стэфана Баторыя ў Вільна. Выкладаў у розных навучальных установах. Удзельнік этнаграфічных экспедыцый па Віленскаму краю<ref name="ЗЭКББ"/>. Падчас вучобы ўдзельнічаў у працы Студэнцкага этналагічнага клуба Універсітэта ў 1934—1935 гадах. Ён праводзіў палявыя даследаванні на Віленшчыне і Палессі, збіраючы матэрыялы па [[Кавальства|кавальскай справе]] і жывёлагадоўлі. Ён таксама ўдзельнічаў у этнасацыялагічных палявых даследаваннях пад кіраўніцтвам [[Ян Атрэмбскі|Яна Атрэмбскага]] ў складзе {{нп3|Інстытут даследаванняў нацыянальнасцей|Інстытута даследаванняў нацыянальнасцей|uk|Інститут досліджень національних справ}} і Камісіі па навуковых даследаваннях усходніх тэрыторый. У 1950 годзе эмігрыраваў у [[Аўстралія|Аўстралію]]. Пасля смерці быў пахаваны ў г. Ардыр ([[Аўстралія]])<ref name="ЗЭКББ"/>. == Навуковая дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Карыбутяк выкладаў геаграфію ў сярэдніх і старэйшых школах Віленскай школьнай акругі. Ён супрацоўнічаў з Дзяржаўным інстытутам сельскай культуры ў Варшаве, дзе займаўся адукацыяй сельскай моладзі, і з Віленскай гандлёва-прамысловай палатай, для якой падрыхтаваў даследаванні пра віленска-навагрудскія кірмашы, рынкі і базары, а таксама пра размеркаванне і продаж вугалю ў рэгіёне. У 1938 годзе ён апублікаваў артыкул у штомесячніку «Гутнік» пад назвай «З гісторыі металургіі на Віленшчыне»<ref>[https://snpl.lt/Rocznik/22B/R.22B.021-041.pdf#5#2 Wkład absolwentów Uniwersytetu Stefana Batorego w badania kultury ludowej Wileńszczyzny i Polesia] {{ref-pl}}</ref>. З. Карыбуцяк у першую чаргу даследаваў этнічную разнастайнасць Палесся, што патрабавала навыкаў не толькі этнографа, але і дыялектолага<ref name="ЗЭКББ"/>. Ён адзначаў дыялектныя адрозненні паміж асобнымі вясковымі групамі і картаграфаваў іх на рукапісных картах. Ён таксама дакументаваў этнаграфічны матэрыял: рабіў замалёўкі касцюмаў, запісваў вераванняў і песень. Улетку 1935 года ён сам праехаў з захаду на ўсход амаль праз усё паўночнае Палессе ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскі]], [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкі]], [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (1921—1940)|Ваўкавыскі]], {{нп3|Косаўскі павет|Косаўскі|be-tarask|Косаўскі павет}}, [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскі]] і [[Лунінецкі павет]]ы)<ref>LCVA, F. 175, ap. 5 (IVCa), b. 1205</ref><ref>Zygmunt Jan Korybutiak, Mój życiorys, Wilno, dn. 23.IX.1930, k. 52</ref><ref>[[Ганна Энгелькінг|Engelking Anna]], Zygmunt Jan Korybutiak (1907—1989), pseud. S. Korybut, etnograf, badacz Wileńszczyzny i Polesia, s. 168—169</ref><ref>[https://www.academia.edu/35105465/Zygmunt_Korybutiak_1907_1989_2007 Zygmunt Korybutiak (1907—1989), 2007]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Zygmunt Jan Korybutiak. — Wilno, 1936. * Hodowla zwierząt domowych i pasterstwo w Wileńskiem i Nowogródzkiem / Zygmunt-Jan Korybutiak. — Wilno, 1936. * Nieznany badacz Polesia i Wilenszczyzny w latach trydziestych XX wieku: Zygmunt Jan Korybutiak (1907—1989) / A. Engelking (Warszawa) // Гісторыка-культурная спадчына Брэсцка-Пінскага Палесся: паміж мінулым і будучыняй : (да 450-годдзя г. Століна) : зборнік матэрыялаў навуковай канферэнцыі 28―29 верасня 2005 года : у 2 ч. Ч. 1. — Брэст, 2006. — С. 136—148. * Лёс дзвюх палескіх калекцый 1920-1930-х гадоў / [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|В. А. Лабачэўская]] // Гісторыка-культурная спадчына Брэсцка-Пінскага Палесся: паміж мінулым і будучыняй : (да 450-годдзя г. Століна) : зборнік матэрыялаў навуковай канферэнцыі 28―29 верасня 2005 года : у 2 ч. Ч. 1. — Брэст, 2006.— С. 164—170. == Спасылкі == * [https://snpl.lt/Rocznik/22B/R.22B.021-041.pdf#5#2 Wkład absolwentów Uniwersytetu Stefana Batorego w badania kultury ludowej Wileńszczyzny i Polesia] {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} 19uy9cw4t26lcrlwbvx6fne4ge84mey Кавадла 0 813863 5192011 2026-09-02T12:20:56Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/151873578|Наковальня]]» 5192011 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blacksmith_at_work02.jpg|справа|міні|300x300пкс| Кавадла]] [[Файл:Anvil-isometric-filled-labeled-ru.svg|міні| Кавальскае кавадла]] '''Кавадла''' — апорная [[Кузня|кавальская]] [[Інструмент|прылада]] для халоднай і гарачай апрацоўкі [[Металы|металаў]] [[Апрацоўка металаў ціскам|метадамі пластычнай дэфармацыі]]. З'яўляецца адной з галоўных прылад-прынад для [[Коўка|кавальскай]] апрацоўкі металаў; уяўляе сабой масіўную металічную апору, на якой куюць металічныя нарыхтоўкі; апора, як правіла, замацоўваецца нерухома на драўлянай калодзе. Кавадла можа таксама прымяняцца як своеасаблівы [[Ударныя музычныя інструменты|перкусійны]] [[музычны інструмент]] ( [[Германія|нямецкі]] [[Музычны калектыў|гурт]] ''«<nowiki>{{нп3|Amon Düül||ru|Amon Düül}}</nowiki>»''). == Будова і ўжыванне кавадлаў == Кавадла - масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі і плоскай паверхняй, на якой і адбывалася галоўная фармоўка кавальскіх вырабаў. Старажытныя самаробныя кавадлы мелі выгляд масіўнага блока з крычнага жалеза з большага апрацаванага ў выглядзе шасцігранніка з плоскай паверхняй<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/edition/13216?id=13216&from=FBC|аўтар=[[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]|загаловак=Kowalstwo ludowe w województwie wileńskim|год=1936|выданне=|выдавецтва=Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego}}</ref>. У будове кавадлаў розных тыпаў галоўнымі элементамі з'яўляюцца: * рог; * налічнік з адтулінамі (квадратная і круглая); * прыступка * аснова з "лапамі". Рог выкарыстоўваецца для выпроствання ці скручвання [[Коўка|каванага]] металу. Выгіб рога дазваляе надаваць нарыхтоўцы выгібы рознага памеру<ref>{{Cite web|url=https://ar.culture.ru/myv/subject/nakovalnya-kuznechnaya|title=Наковальня кузнечная. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livinghistoryapprentice.wordpress.com/2017/04/24/anatomy-of-an-anvil/|title=Anatomy of an Anvil|website=Living History|date=2017-04-24|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://machininganswers.com/why-anvils-have-a-point/|title=Why Anvils Have a Point (And How Blacksmiths Use the Horn) - Machining Answers|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Прыступка - гэта частка, якая знаходзіцца паміж рогам і налічнікам. У адрозненне ад тарца, прыступка павінна мець вострыя, а не закругленыя краі. Прыступка выкарыстоўваецца для рассякання металу ўдарам [[Молат|молата]]. Квадратная адтуліна выкарыстоўваецца для замацавання падручных прылад. Можна ўсталяваць і разнастайныя іншыя формы, з дапамогай якіх можна выбіваць розныя фігуры са сталі. Круглая адтуліна - гэта тып <nowiki>{{нп3|Барадок|барадка|ru|Бородок}}</nowiki>, які падтрымлівае невялікія нарыхтоўкі пры іх прабіванні (напрыклад, пры вырабе падкоў). Гэтая адтуліна дазваляе <nowiki>{{нп3|Пуансон|пуансону|ru|Пуансон}}</nowiki> прайсці праз метал, не рызыкуючы пашкодзіць паверхню кавадла. Таксама яго можна выкарыстоўваць для ўсталёўкі прылад<ref name=":0" />. Ніжнія вуглы мелі спецыяльныя выступы-лапы, за якія кавадла з дапамогай жалезных гакаў мацавалі на масіўнай, укапанай у зямлю калодзе<ref name=":1">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55</ref>. Больш старыя, прымітыўныя аднарогія кавадлы без лап устанаўлівалі ў глыбокую прамавугольную ямку, выдзеўбаную ў калодзе, і фіксавалі клінамі<ref name=":1" />. Калі ямку рабілі не ў цэнтры калоды, а збоку, для мацавання кавадла калоду па верхнім краі сцягвалі жалезным абручом<ref name=":1" />. == Тыпы кавадлаў == [[Файл:Amboß_klein.jpg|міні| Шпарак]] Па канструкцыі кавадлы бываюць наступных тыпаў: * бязрогія: ДАСТ 11396-75, маса - 96-200 кг; * аднарогія: ДАСТ 11397-75, маса - 70-210 кг; * двухрогія: ДАСТ 11398-75, маса - 100-270 кг; * аднарогія кансольныя: ДАСТ 11399-75, маса - да 95 кг; * шпераки: ДАСТ 11400-75, маса - да 30 кг. Кавадлы ўсіх тыпаў рэкамендуецца вырабляць са [[Сталь|сталі]] 45Л з наступнай <nowiki>{{нп3|Тэрмічная апрацоўка металаў|тэрмічнай апрацоўкай|ru|Термическая обработка металлов}}</nowiki> налічніка і рагоў да цвёрдасці 340-477 НВ, а шпаракі - да 41,5-46,5 НRС. == Літаратура == * {{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55 - 56 [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] l4a16288zarpw9m2cebcz7g1vja64wl 5192016 5192011 2026-09-02T12:24:08Z Ciepiersia 162280 афармленне, вікіфікацыя 5192016 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blacksmith_at_work02.jpg|справа|міні|250пкс|Кавадла]] [[Файл:Anvil-isometric-filled-labeled-ru.svg|міні|250пкс|Кавальскае кавадла]] '''Кавадла''' — апорная [[Кавальства|кавальская]] [[Інструмент|прылада]] для халоднай і гарачай апрацоўкі [[Металы|металаў]] [[Апрацоўка металаў ціскам|метадамі пластычнай дэфармацыі]]. З’яўляецца адной з галоўных прылад-прынад для [[Коўка|кавальскай]] апрацоўкі металаў; уяўляе сабой масіўную металічную апору, на якой куюць металічныя нарыхтоўкі; апора, як правіла, замацоўваецца нерухома на драўлянай калодзе. Кавадла можа таксама прымяняцца як своеасаблівы [[Ударныя музычныя інструменты|перкусійны]] [[музычны інструмент]] ([[Германія|нямецкі]] [[Музычны калектыў|гурт]] «{{нп3|Amon Düül||ru|Amon Düül}}»). == Будова і ўжыванне кавадлаў == Кавадла — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі і плоскай паверхняй, на якой і адбывалася галоўная фармоўка кавальскіх вырабаў. Старажытныя самаробныя кавадлы мелі выгляд масіўнага блока з крычнага жалеза з большага апрацаванага ў выглядзе шасцігранніка з плоскай паверхняй<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/edition/13216?id=13216&from=FBC|аўтар=[[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]|загаловак=Kowalstwo ludowe w województwie wileńskim|год=1936|выданне=|выдавецтва=Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego}}</ref>. У будове кавадлаў розных тыпаў галоўнымі элементамі з’яўляюцца: * рог; * налічнік з адтулінамі (квадратная і круглая); * прыступка * аснова з «лапамі». Рог выкарыстоўваецца для выпроствання ці скручвання [[Коўка|каванага]] металу. Выгіб рога дазваляе надаваць нарыхтоўцы выгібы рознага памеру<ref>{{Cite web|url=https://ar.culture.ru/myv/subject/nakovalnya-kuznechnaya|title=Наковальня кузнечная. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livinghistoryapprentice.wordpress.com/2017/04/24/anatomy-of-an-anvil/|title=Anatomy of an Anvil|website=Living History|date=2017-04-24|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://machininganswers.com/why-anvils-have-a-point/|title=Why Anvils Have a Point (And How Blacksmiths Use the Horn) - Machining Answers|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Прыступка — гэта частка, якая знаходзіцца паміж рогам і налічнікам. У адрозненне ад тарца, прыступка павінна мець вострыя, а не закругленыя краі. Прыступка выкарыстоўваецца для рассякання металу ўдарам [[молат]]а. Квадратная адтуліна выкарыстоўваецца для замацавання падручных прылад. Можна ўсталяваць і разнастайныя іншыя формы, з дапамогай якіх можна выбіваць розныя фігуры са сталі. Круглая адтуліна — гэта тып {{нп3|Барадок|барадка|ru|Бородок}}, які падтрымлівае невялікія нарыхтоўкі пры іх прабіванні (напрыклад, пры вырабе падкоў). Гэтая адтуліна дазваляе {{нп3|Пуансон (прылада)|пуансону|ru|Пуансон}} прайсці праз метал, не рызыкуючы пашкодзіць паверхню кавадла. Таксама яго можна выкарыстоўваць для ўсталёўкі прылад<ref name=":0" />. Ніжнія вуглы мелі спецыяльныя выступы-лапы, за якія кавадла з дапамогай жалезных гакаў мацавалі на масіўнай, укапанай у зямлю калодзе<ref name=":1">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55</ref>. Больш старыя, прымітыўныя аднарогія кавадлы без лап устанаўлівалі ў глыбокую прамавугольную ямку, выдзеўбаную ў калодзе, і фіксавалі клінамі<ref name=":1" />. Калі ямку рабілі не ў цэнтры калоды, а збоку, для мацавання кавадла калоду па верхнім краі сцягвалі жалезным абручом<ref name=":1" />. == Тыпы кавадлаў == [[Файл:Amboß_klein.jpg|міні|250px|Шпарак]] Па канструкцыі кавадлы бываюць наступных тыпаў: * бязрогія: ДАСТ 11396-75, маса — 96-200 кг; * аднарогія: ДАСТ 11397-75, маса — 70-210 кг; * двухрогія: ДАСТ 11398-75, маса — 100—270 кг; * аднарогія кансольныя: ДАСТ 11399-75, маса — да 95 кг; * шпераки: ДАСТ 11400-75, маса — да 30 кг. Кавадлы ўсіх тыпаў рэкамендуецца вырабляць са [[Сталь|сталі]] 45Л з наступнай {{нп3|Тэрмічная апрацоўка металаў|тэрмічнай апрацоўкай|ru|Термическая обработка металлов}} налічніка і рагоў да цвёрдасці 340—477 НВ, а шпаракі — да 41,5-46,5 НRС. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55 — 56 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] mjx8kplo198zmw6h3nuw3wcucwx2cwj 5192091 5192016 2026-09-02T13:42:43Z Autumndancer 168015 /* Тыпы кавадлаў */ 5192091 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blacksmith_at_work02.jpg|справа|міні|250пкс|Кавадла]] [[Файл:Anvil-isometric-filled-labeled-ru.svg|міні|250пкс|Кавальскае кавадла]] '''Кавадла''' — апорная [[Кавальства|кавальская]] [[Інструмент|прылада]] для халоднай і гарачай апрацоўкі [[Металы|металаў]] [[Апрацоўка металаў ціскам|метадамі пластычнай дэфармацыі]]. З’яўляецца адной з галоўных прылад-прынад для [[Коўка|кавальскай]] апрацоўкі металаў; уяўляе сабой масіўную металічную апору, на якой куюць металічныя нарыхтоўкі; апора, як правіла, замацоўваецца нерухома на драўлянай калодзе. Кавадла можа таксама прымяняцца як своеасаблівы [[Ударныя музычныя інструменты|перкусійны]] [[музычны інструмент]] ([[Германія|нямецкі]] [[Музычны калектыў|гурт]] «{{нп3|Amon Düül||ru|Amon Düül}}»). == Будова і ўжыванне кавадлаў == Кавадла — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі і плоскай паверхняй, на якой і адбывалася галоўная фармоўка кавальскіх вырабаў. Старажытныя самаробныя кавадлы мелі выгляд масіўнага блока з крычнага жалеза з большага апрацаванага ў выглядзе шасцігранніка з плоскай паверхняй<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/edition/13216?id=13216&from=FBC|аўтар=[[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]|загаловак=Kowalstwo ludowe w województwie wileńskim|год=1936|выданне=|выдавецтва=Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego}}</ref>. У будове кавадлаў розных тыпаў галоўнымі элементамі з’яўляюцца: * рог; * налічнік з адтулінамі (квадратная і круглая); * прыступка * аснова з «лапамі». Рог выкарыстоўваецца для выпроствання ці скручвання [[Коўка|каванага]] металу. Выгіб рога дазваляе надаваць нарыхтоўцы выгібы рознага памеру<ref>{{Cite web|url=https://ar.culture.ru/myv/subject/nakovalnya-kuznechnaya|title=Наковальня кузнечная. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livinghistoryapprentice.wordpress.com/2017/04/24/anatomy-of-an-anvil/|title=Anatomy of an Anvil|website=Living History|date=2017-04-24|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://machininganswers.com/why-anvils-have-a-point/|title=Why Anvils Have a Point (And How Blacksmiths Use the Horn) - Machining Answers|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Прыступка — гэта частка, якая знаходзіцца паміж рогам і налічнікам. У адрозненне ад тарца, прыступка павінна мець вострыя, а не закругленыя краі. Прыступка выкарыстоўваецца для рассякання металу ўдарам [[молат]]а. Квадратная адтуліна выкарыстоўваецца для замацавання падручных прылад. Можна ўсталяваць і разнастайныя іншыя формы, з дапамогай якіх можна выбіваць розныя фігуры са сталі. Круглая адтуліна — гэта тып {{нп3|Барадок|барадка|ru|Бородок}}, які падтрымлівае невялікія нарыхтоўкі пры іх прабіванні (напрыклад, пры вырабе падкоў). Гэтая адтуліна дазваляе {{нп3|Пуансон (прылада)|пуансону|ru|Пуансон}} прайсці праз метал, не рызыкуючы пашкодзіць паверхню кавадла. Таксама яго можна выкарыстоўваць для ўсталёўкі прылад<ref name=":0" />. Ніжнія вуглы мелі спецыяльныя выступы-лапы, за якія кавадла з дапамогай жалезных гакаў мацавалі на масіўнай, укапанай у зямлю калодзе<ref name=":1">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55</ref>. Больш старыя, прымітыўныя аднарогія кавадлы без лап устанаўлівалі ў глыбокую прамавугольную ямку, выдзеўбаную ў калодзе, і фіксавалі клінамі<ref name=":1" />. Калі ямку рабілі не ў цэнтры калоды, а збоку, для мацавання кавадла калоду па верхнім краі сцягвалі жалезным абручом<ref name=":1" />. == Тыпы кавадлаў == [[Файл:Amboß_klein.jpg|міні|250px|Шпарак]] Па канструкцыі кавадлы бываюць наступных тыпаў: * бязрогія: ДАСТ 11396-75, маса — 96-200 кг; * аднарогія: ДАСТ 11397-75, маса — 70-210 кг; * двухрогія: ДАСТ 11398-75, маса — 100—270 кг; * аднарогія кансольныя: ДАСТ 11399-75, маса — да 95 кг; * шперакі: ДАСТ 11400-75, маса — да 30 кг. Кавадлы ўсіх тыпаў рэкамендуецца вырабляць са [[Сталь|сталі]] 45Л з наступнай {{нп3|Тэрмічная апрацоўка металаў|тэрмічнай апрацоўкай|ru|Термическая обработка металлов}} налічніка і рагоў да цвёрдасці 340—477 НВ, а шпаракі — да 41,5-46,5 НRС. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55 — 56 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] ixpuqmdq60snuz9ov0wp8hwtm3m1gvj 5192110 5192091 2026-09-02T14:25:38Z Ciepiersia 162280 /* Будова і ўжыванне кавадлаў */ + 5192110 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blacksmith_at_work02.jpg|справа|міні|250пкс|Кавадла]] [[Файл:Anvil-isometric-filled-labeled-ru.svg|міні|250пкс|Кавальскае кавадла]] '''Кавадла''' — апорная [[Кавальства|кавальская]] [[Інструмент|прылада]] для халоднай і гарачай апрацоўкі [[Металы|металаў]] [[Апрацоўка металаў ціскам|метадамі пластычнай дэфармацыі]]. З’яўляецца адной з галоўных прылад-прынад для [[Коўка|кавальскай]] апрацоўкі металаў; уяўляе сабой масіўную металічную апору, на якой куюць металічныя нарыхтоўкі; апора, як правіла, замацоўваецца нерухома на драўлянай калодзе. Кавадла можа таксама прымяняцца як своеасаблівы [[Ударныя музычныя інструменты|перкусійны]] [[музычны інструмент]] ([[Германія|нямецкі]] [[Музычны калектыў|гурт]] «{{нп3|Amon Düül||ru|Amon Düül}}»). == Будова і ўжыванне кавадлаў == Кавадла — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі і плоскай паверхняй, на якой і адбывалася галоўная фармоўка кавальскіх вырабаў. Старажытныя самаробныя кавадлы мелі выгляд масіўнага блока з крычнага жалеза з большага апрацаванага ў выглядзе шасцігранніка з плоскай паверхняй<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/edition/13216?id=13216&from=FBC|аўтар=[[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]|загаловак=Kowalstwo ludowe w województwie wileńskim|год=1936|выданне=|выдавецтва=Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego}} S. 11</ref>. У будове кавадлаў розных тыпаў галоўнымі элементамі з’яўляюцца: * рог; * налічнік з адтулінамі (квадратная і круглая); * прыступка * аснова з «лапамі». Рог выкарыстоўваецца для выпроствання ці скручвання [[Коўка|каванага]] металу. Выгіб рога дазваляе надаваць нарыхтоўцы выгібы рознага памеру<ref>{{Cite web|url=https://ar.culture.ru/myv/subject/nakovalnya-kuznechnaya|title=Наковальня кузнечная. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты. Официальный сайт Artefact|website=ar.culture.ru|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livinghistoryapprentice.wordpress.com/2017/04/24/anatomy-of-an-anvil/|title=Anatomy of an Anvil|website=Living History|date=2017-04-24|access-date=2026-09-02}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://machininganswers.com/why-anvils-have-a-point/|title=Why Anvils Have a Point (And How Blacksmiths Use the Horn) - Machining Answers|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref>. Прыступка — гэта частка, якая знаходзіцца паміж рогам і налічнікам. У адрозненне ад тарца, прыступка павінна мець вострыя, а не закругленыя краі. Прыступка выкарыстоўваецца для рассякання металу ўдарам [[молат]]а. Квадратная адтуліна выкарыстоўваецца для замацавання падручных прылад. Можна ўсталяваць і разнастайныя іншыя формы, з дапамогай якіх можна выбіваць розныя фігуры са сталі. Круглая адтуліна — гэта тып {{нп3|Барадок|барадка|ru|Бородок}}, які падтрымлівае невялікія нарыхтоўкі пры іх прабіванні (напрыклад, пры вырабе падкоў). Гэтая адтуліна дазваляе {{нп3|Пуансон (прылада)|пуансону|ru|Пуансон}} прайсці праз метал, не рызыкуючы пашкодзіць паверхню кавадла. Таксама яго можна выкарыстоўваць для ўсталёўкі прылад<ref name=":0" />. Ніжнія вуглы мелі спецыяльныя выступы-лапы, за якія кавадла з дапамогай жалезных гакаў мацавалі на масіўнай, укапанай у зямлю калодзе<ref name=":1">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55</ref>. Больш старыя, прымітыўныя аднарогія кавадлы без лап устанаўлівалі ў глыбокую прамавугольную ямку, выдзеўбаную ў калодзе, і фіксавалі клінамі<ref name=":1" />. Калі ямку рабілі не ў цэнтры калоды, а збоку, для мацавання кавадла калоду па верхнім краі сцягвалі жалезным абручом<ref name=":1" />. == Тыпы кавадлаў == [[Файл:Amboß_klein.jpg|міні|250px|Шпарак]] Па канструкцыі кавадлы бываюць наступных тыпаў: * бязрогія: ДАСТ 11396-75, маса — 96-200 кг; * аднарогія: ДАСТ 11397-75, маса — 70-210 кг; * двухрогія: ДАСТ 11398-75, маса — 100—270 кг; * аднарогія кансольныя: ДАСТ 11399-75, маса — да 95 кг; * шперакі: ДАСТ 11400-75, маса — да 30 кг. Кавадлы ўсіх тыпаў рэкамендуецца вырабляць са [[Сталь|сталі]] 45Л з наступнай {{нп3|Тэрмічная апрацоўка металаў|тэрмічнай апрацоўкай|ru|Термическая обработка металлов}} налічніка і рагоў да цвёрдасці 340—477 НВ, а шпаракі — да 41,5-46,5 НRС. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 55 — 56 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] rfio1ye9082rkf7m6ous53abqb4u2jw Растрэлі 0 813864 5192012 2026-09-02T12:21:42Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Растрэлі''' - прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Барталамеа Франчэска Растрэлі]] * [[Карла Барталамеа Растрэлі]] {{неадназначнасць}}» 5192012 wikitext text/x-wiki '''Растрэлі''' - прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Барталамеа Франчэска Растрэлі]] * [[Карла Барталамеа Растрэлі]] {{неадназначнасць}} 0d80p9n3rb2ulfarzyr916hkimabf9c 5192013 5192012 2026-09-02T12:22:34Z Autumndancer 168015 5192013 wikitext text/x-wiki '''Растрэлі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Барталамеа Франчэска Растрэлі]] * [[Карла Барталамеа Растрэлі]] == Гл.таксама == * [[Плошча Растрэлі]] {{неадназначнасць}} ceow9rbbu5uu0gl7en5qft7hblqnw97 5192015 5192013 2026-09-02T12:23:34Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5192015 wikitext text/x-wiki '''Растрэлі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Барталамеа Франчэска Растрэлі]] — расійскі архітэктар італьянскага паходжання * [[Карла Барталамеа Растрэлі]] — італьянскі скульптар == Гл.таксама == * [[Плошча Растрэлі]] {{неадназначнасць}} scgd3fxl3qjmuax0d37wtf4sg4qif15 Карла Барталамеа Растрэлі 0 813865 5192019 2026-09-02T12:24:57Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Карла Барталамеа Растрэлі]] у [[Барталамеа Карла Растрэлі]]: Уніфікацыя назваў 5192019 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барталамеа Карла Растрэлі]] dyelfdr1rrr4m9pkrcmskjxxhsjzlus Аксана Веніамінава 0 813866 5192045 2026-09-02T12:37:31Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аксана Веніамінава]] у [[Аксана Веніямінава]] 5192045 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аксана Веніямінава]] g9mumpvbc1929fk9u1awau59d84bx9w 5192046 5192045 2026-09-02T12:37:46Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Аксана Веніямінава]] 5192046 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|}} #REDIRECT [[Аксана Веніямінава]] nht7ds648udvmx9g4m0z6867qkmspte Індэрборскі 0 813867 5192057 2026-09-02T12:42:54Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Індэрборскі]] у [[Індэрбор]]: памылка 5192057 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Індэрбор]] aoeg2lxknwvnkkred8gpdqpl6yqvran 5192058 5192057 2026-09-02T12:43:10Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Індэрбор]] 5192058 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Індэрбор]] sf84vk9qbonlcpoedalko9mi8fowmrg Куланутпес (Куланутпеская сельская акруга) 0 813868 5192064 2026-09-02T12:51:37Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Куланутпес (Куланутпеская сельская акруга)]] у [[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)]]: памылка, ёсць НП з правільнай назвай 5192064 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)]] 49040ljvjbt0fzdskb30gdpi5q8xyuy 5192065 5192064 2026-09-02T12:51:54Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)]] 5192065 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)]] m94cuxzrx751wp5cqstyooq8camp5f5 Ткенекты 0 813869 5192070 2026-09-02T12:54:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ткенекты]] у [[Тыкенекты]]: памылка 5192070 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тыкенекты]] q0u8ciy1ezx4arfcgeb93lp94unewlk 5192071 5192070 2026-09-02T12:54:15Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Тыкенекты]] 5192071 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Тыкенекты]] ha2tyiygfkdj84gev99qhklqzfj9g48 Куланатпес 0 813870 5192074 2026-09-02T12:56:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Куланатпес (Данская сельская акруга)]] * [[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}}» 5192074 wikitext text/x-wiki * [[Куланатпес (Данская сельская акруга)]] * [[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)]] {{неадназначнасць}} dq1icyozyzwje6kjo90yw3f917615m7 Грэнтэм 0 813871 5192079 2026-09-02T13:10:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Грэнтэм''' ({{lang-en|Grantham}}) — горад у графстве [[Лінкальншыр]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адміністрацыйны цэнтр раёна Паўднёвы Кесцівен. Размешчаны ў рэгіёне Усходні Мідленд, у паўднёва-заходняй частцы Лінкальншыра, на рацэ Уітэм. == Крыніцы =...» 5192079 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Грэнтэм''' ({{lang-en|Grantham}}) — горад у графстве [[Лінкальншыр]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адміністрацыйны цэнтр раёна Паўднёвы Кесцівен. Размешчаны ў рэгіёне Усходні Мідленд, у паўднёва-заходняй частцы Лінкальншыра, на рацэ Уітэм. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] 2ne5dqirxuqycu79crvftbvqflbe1iw 5192080 5192079 2026-09-02T13:11:39Z Autumndancer 168015 5192080 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Грэнтэм''' ({{lang-en|Grantham}}) — горад у графстве [[Лінкальншыр]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адміністрацыйны цэнтр раёна Паўднёвы Кесцівен. Размешчаны ў рэгіёне Усходні Мідленд, у паўднёва-заходняй частцы Лінкальншыра, на рацэ Уітэм. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] d931f331lffcuqjapw0sdyrbxyt3l71 5192081 5192080 2026-09-02T13:12:59Z Autumndancer 168015 5192081 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Грэнтэм''' ({{lang-en|Grantham}}) — горад у графстве [[Лінкальншыр]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адміністрацыйны цэнтр раёна Паўднёвы Кесцівен. Размешчаны ў рэгіёне Усходні Мідленд, у паўднёва-заходняй частцы Лінкальншыра, на рацэ Уітэм. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Маргарэт Тэтчэр]], прэм’ер-міністр ВЯлікабрытаніі [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] pf9cpl8gy7jfzwi4xdy3xf80sronpb5 5192082 5192081 2026-09-02T13:13:11Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5192082 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Грэнтэм''' ({{lang-en|Grantham}}) — горад у графстве [[Лінкальншыр]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Адміністрацыйны цэнтр раёна Паўднёвы Кесцівен. Размешчаны ў рэгіёне Усходні Мідленд, у паўднёва-заходняй частцы Лінкальншыра, на рацэ Уітэм. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Маргарэт Тэтчэр]], прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] e3spwc0e120oe2xndhcjm57i2etmmr3 Размовы:Звінячы (пасёлак) 1 813872 5192085 2026-09-02T13:22:17Z JanKowalski69 173506 /* Dźwiniacze/Zwiniaczy: nie ma polskiego tłumaczenia albo przekierowania, edycja w tym zakresie zablokowana */ новы падраздзел 5192085 wikitext text/x-wiki == Dźwiniacze/Zwiniaczy: nie ma polskiego tłumaczenia albo przekierowania, edycja w tym zakresie zablokowana == Możecie dodać przekierowanie do pl:Zwiniaczy (wieś)? [[Удзельнік:JanKowalski69|JanKowalski69]] ([[Размовы з удзельнікам:JanKowalski69|размовы]]) 16:22, 2 верасня 2026 (+03) r3rxusua5ezk88m22z1buzlfzcbh78z 5192087 5192085 2026-09-02T13:25:24Z Autumndancer 168015 /* Dźwiniacze/Zwiniaczy: nie ma polskiego tłumaczenia albo przekierowania, edycja w tym zakresie zablokowana */ Адказ 5192087 wikitext text/x-wiki == Dźwiniacze/Zwiniaczy: nie ma polskiego tłumaczenia albo przekierowania, edycja w tym zakresie zablokowana == Możecie dodać przekierowanie do pl:Zwiniaczy (wieś)? [[Удзельнік:JanKowalski69|JanKowalski69]] ([[Размовы з удзельнікам:JanKowalski69|размовы]]) 16:22, 2 верасня 2026 (+03) :Звінячы (вёска) = pl:Zwiniaczy (wieś) [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:25, 2 верасня 2026 (+03) oj5y5jqdz70z88jey09z5qett6xnzt8 5192178 5192087 2026-09-02T18:55:41Z JanKowalski69 173506 /* Dźwiniacze/Zwiniaczy: nie ma polskiego tłumaczenia albo przekierowania, edycja w tym zakresie zablokowana */ Адказ 5192178 wikitext text/x-wiki == Dźwiniacze/Zwiniaczy: nie ma polskiego tłumaczenia albo przekierowania, edycja w tym zakresie zablokowana == Możecie dodać przekierowanie do pl:Zwiniaczy (wieś)? [[Удзельнік:JanKowalski69|JanKowalski69]] ([[Размовы з удзельнікам:JanKowalski69|размовы]]) 16:22, 2 верасня 2026 (+03) :Звінячы (вёска) = pl:Zwiniaczy (wieś) [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:25, 2 верасня 2026 (+03) ::Nie ma bezpośrednio z '''tej strony''' przekierowania. O to mi chodzi. [[Удзельнік:JanKowalski69|JanKowalski69]] ([[Размовы з удзельнікам:JanKowalski69|размовы]]) 21:55, 2 верасня 2026 (+03) fmcqj5k8rlqo4j2vql0t48drwsqrxna Крохкасць 0 813873 5192096 2026-09-02T13:51:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Крохкасць матэрыялаў''' — здольнасць цвёрдых матэрыялаў разбурацца ад механічных уздзеянняў без прыкметнай пластычнай дэфармацыі. Уласцівасць, процілеглая пластычнасці. Залежыць ад структурнага стану матэрыялу, узрастае з павелічэннем скорасці ў...» 5192096 wikitext text/x-wiki '''Крохкасць матэрыялаў''' — здольнасць цвёрдых матэрыялаў разбурацца ад механічных уздзеянняў без прыкметнай пластычнай дэфармацыі. Уласцівасць, процілеглая пластычнасці. Залежыць ад структурнага стану матэрыялу, узрастае з павелічэннем скорасці ўздзеяння, паніжэннем [[тэмпература|тэмпературы]], павышэннем канцэнтрацыі напружанняў. Крохкасць, якая назіраецца толькі пры ўдарных нагрузках, называецца ўдарнай, пры нізкіх тэмпературах — халадналомкасцю. [[Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў]] p9qavitukr83jzdxawyohocapro49k1 5192099 5192096 2026-09-02T13:52:35Z Autumndancer 168015 5192099 wikitext text/x-wiki '''Крохкасць матэрыялаў''' — здольнасць цвёрдых матэрыялаў разбурацца ад механічных уздзеянняў без прыкметнай пластычнай дэфармацыі. Уласцівасць, процілеглая пластычнасці. Залежыць ад структурнага стану матэрыялу, узрастае з павелічэннем скорасці ўздзеяння, паніжэннем [[тэмпература|тэмпературы]], павышэннем канцэнтрацыі напружанняў. Крохкасць, якая назіраецца толькі пры ўдарных нагрузках, называецца ўдарнай, пры нізкіх тэмпературах — халадналомкасцю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Крохкасць|||}} [[Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў]] by9y0xh8h8otmae22wkor0qi5hot18o 5192104 5192099 2026-09-02T13:57:17Z Autumndancer 168015 5192104 wikitext text/x-wiki '''Крохкасць матэрыялаў''' — здольнасць цвёрдых матэрыялаў разбурацца ад механічных уздзеянняў без прыкметнай [[пластычная дэфармацыя|пластычнай дэфармацыі]]. Уласцівасць, процілеглая пластычнасці. Залежыць ад структурнага стану матэрыялу, узрастае з павелічэннем скорасці ўздзеяння, паніжэннем [[тэмпература|тэмпературы]], павышэннем канцэнтрацыі напружанняў. Крохкасць, якая назіраецца толькі пры ўдарных нагрузках, называецца ўдарнай, пры нізкіх тэмпературах — халадналомкасцю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Крохкасць|||}} [[Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў]] akwr51g34kyqlkhp00ejcknmp2q7zf6 5192105 5192104 2026-09-02T13:58:34Z Autumndancer 168015 5192105 wikitext text/x-wiki '''Крохкасць матэрыялаў''' — здольнасць цвёрдых матэрыялаў разбурацца ад механічных уздзеянняў без прыкметнай [[пластычная дэфармацыя|пластычнай дэфармацыі]]. Уласцівасць, процілеглая пластычнасці. Залежыць ад структурнага стану матэрыялу, узрастае з павелічэннем скорасці ўздзеяння, паніжэннем [[тэмпература|тэмпературы]], павышэннем канцэнтрацыі [[Механічнае напружанне|напружанняў]]. Крохкасць, якая назіраецца толькі пры ўдарных нагрузках, называецца ўдарнай, пры нізкіх тэмпературах — халадналомкасцю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Крохкасць|||}} [[Катэгорыя:Супраціўленне матэрыялаў]] fuco1zu41eoiafb6lawiytdspagkvy5 Варштат 0 813874 5192167 2026-09-02T17:57:41Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/153924815|Верстак]]» 5192167 wikitext text/x-wiki [[Файл:Carpenter's_workbench.jpg|справа|міні| Сталярны варштат]] [[Файл:Hybridvise.jpg|міні| Ціскі сталярнага варштата (пярэднія)]] '''Варшта́т''' (ад {{Lang-de|Werkstatt}} - майстэрня) - працоўны [[стол]] для апрацоўкі ўручную вырабаў з металу, дрэва і іншых матэрыялаў. Варштаты часта абсталяваны рознымі прынадамі (напрыклад, <nowiki>{{нп3|Ціскі|ціскамі|ru|Тиски}}</nowiki>) і скрынямі для захоўвання [[Інструмент|прыладаў]] і матэрыялаў. Па відах работ адрозніваюць ''сталярныя варштаты'' для апрацоўкі драўляных вырабаў і ''слясарныя'' - для апрацоўкі вырабаў з металу. На варштаце размяшчаюць неабходныя прылады, прыстасаванні, матэрыялы, дэталі, тэхнічную дакументацыю. Аднамесныя варштаты маюць вышыню 0,8-0,9 ''м'', шырыню 0,7-0,8 ''м'', даўжыню 1,2-1,5 ''м'' . Двухмесныя і шматмесныя слясарныя варштаты адпаведна павялічаны па даўжыні. Для захоўвання прылад і дакументацыі абсталююцца скрынямі, падзеленымі на некалькі ячэек. Зручныя ў працы варштаты з рэгуляванай у межах 50-250 ''мм'' вышынёй. == Слясарны варштат == ''Слясарны'' варштат прызначаны для ручной апрацоўкі металічных і іншых дэталяў, а таксама для зборачных, рамонтных і разметачных прац. Звычайна ён складаецца з цвёрдага металічнага каркаса, працоўнай стальніцы, тумбаў або скрынь для захоўвання інструмента; на стальніцы могуць мацавацца слясарныя <nowiki>{{нп3|ціскі||ru|Тиски}}</nowiki>. Рабочая паверхня слясарнага варштата павінна вытрымліваць ударныя і статычныя нагрузкі, уздзеянне алеяў, забруджванняў і абразіўнага пылу. У сучасных канструкцыях ужываюць стальніцы са сталі, фанеры, драўняных пліт ці камбінаваныя варыянты з металічным пакрыццём. Для ўніверсальных майстэрняў распаўсюджаныя шматслаёвыя стальніцы на аснове фанеры або драўнянай пліты з ахоўным пакрыццём, бо яны меней шумныя пры працы і зручныя для большасці слясарна-зборачных аперацый. == Цяслярскі варштат == Як правіла, гэтыя варштаты маюць даўжыню больш за шэсць метраў. Пераважна стальніца вырабляецца з дуба і пакрываецца [[Пакост|пакостам]]. У дадзеных варштатаў маюцца розныя дапаможныя канструкцыі і фіксатары, напрыклад - ціскі і {{нп3|Шрубцынга|шрубцынгі|ru|Струбцина}}. Менавіта ціскі дапамогуць у фіксацыі нават цэлага ствала дрэва. Вядома, па гэтым чынніку яны павінны валодаць узмоцненай канструкцыяй, бо ім трэба будзе вытрымоўваць вельмі сур'ёзныя вагі. Па ідэі, цяслярскія варштаты з'яўляюцца ўзмоцненай версіяй сталярных варштатаў; як і сталярныя, цяслярскія абсталёўваюцца рознымі скрынямі і шафкамі для захоўвання прылад. == Сталярны варштат == [[Файл:Stolrn-tool.jpg|міні|150x150пкс| Элементы сталярнага варштата]] [[Файл:Old time joiner instruments in the collection of Historical and Cultural Museum-Reserve "Zaslavl".jpg|міні|<nowiki>Сталярны варштат у музеі-запаведніку "[[Заслаўе (музей-запаведнік)|]]"</nowiki>]] [[Файл:BELARUSIAN PALESSE MUSEUM PINSK peasant life 13.jpg|міні|<nowiki>Сталярны варштат у [[Музей Беларускага Палесся|Музеі Беларускага Палесся]]</nowiki>]] Класічны ''сталярны'' варштат - стол, які складаецца з падварштатніка і крышкі (варштатнай дошкі). Падварштатнік звычайна вырабляюць з мяккай драўніны (<nowiki>{{нп3|Хвоя (драўніна)|хвоі|ru|Сосна (древесина)}}</nowiki>). Ён мае дзве стойкі, злучаныя паміж сабой падоўжнымі брускамі з дапамогай <nowiki>{{нп3|Клін (механіка)|кліноў|ru|Клин (механика)}}</nowiki> ці шрубаў.Крышку робяць з сухой [[Драўніна|драўніны]] цвёрдай пароды ( <nowiki>{{нп3|Дуб (драўніна)|дуба|ru|Дуб (древесина)}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|Бук (драўніна)|бука|ru|Бук (древесина)}}</nowiki> і інш.) таўшчынёй 60-80 мм і пакрываюць пакостам. У задняй бакавой частцы варштатнай дошкі маецца падоўжная западзіна, якая выкарыстоўваецца для захоўвання дробнай прылады.У пярэдняй частцы варштатнай дошкі ўсталяваныя пярэднія ціскі для замацавання апрацоўванай дэталі. У задняй частцы - прастакутны выраз, у якім перамяшчаюцца заднія ціскі (скрынка). Уздоўж краю варштатнай дошкі маецца шэраг адтулін, у якія ўстаўляюцца драўляныя ''цуркі'' або спецыяльныя металічныя грабянцы. Класічная канструкцыя, прызначаная для фіксацыі дэталяў пры ручной апрацоўцы, малапрыдатная пры выкарыстанні электраінструментаў, бо не забяспечвае дастатковай колькасці варыянтаў мацавання нарыхтовак. Таму ў наш час часцей ужываюцца варштаты з вялікай колькасцю адтулін у стальніцы, у якія ставяцца розныя <nowiki>{{нп3|Упор|ўпоры|ru|Упор}}</nowiki> і <nowiki><a typeof="mw:Transclusion" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;нп3&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Шаблон:Нп3&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Шрубцынга&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;шрубцынгі&amp;quot;},&amp;quot;3&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;4&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Струбцина&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}"></a></nowiki> . == Літаратура == * Верстаки, зажимные устройства и приспособления // ''Сахаров М. Д.'' Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 239—254. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6. == Спасылкі == * Верстак // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * [http://www.toolsall.ru/verstak.php Верстак (столярный)] * [http://www.drevmast.ru/verstak.php Устройство столярного верстака] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Сталы]] [[Катэгорыя:Вытворчая мэбля]] p5l5g3xawnam570p72ffikgorsbzmum 5192168 5192167 2026-09-02T18:01:00Z Ciepiersia 162280 афармленне, вікіфікацыя 5192168 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Carpenter's_workbench.jpg|справа|міні|250px|Сталярны варштат]] [[Файл:Hybridvise.jpg|міні|250px|Ціскі сталярнага варштата (пярэднія)]] '''Варшта́т''' (ад {{Lang-de|Werkstatt}} — майстэрня) — працоўны [[стол]] для апрацоўкі ўручную вырабаў з металу, дрэва і іншых матэрыялаў. Варштаты часта абсталяваны рознымі прынадамі (напрыклад, {{нп3|Ціскі|ціскамі|ru|Тиски}}) і скрынямі для захоўвання [[Інструмент|прыладаў]] і матэрыялаў. Па відах работ адрозніваюць ''сталярныя варштаты'' для апрацоўкі драўляных вырабаў і ''слясарныя'' — для апрацоўкі вырабаў з металу. На варштаце размяшчаюць неабходныя прылады, прыстасаванні, матэрыялы, дэталі, тэхнічную дакументацыю. Аднамесныя варштаты маюць вышыню 0,8-0,9 ''м'', шырыню 0,7-0,8 ''м'', даўжыню 1,2-1,5 ''м'' . Двухмесныя і шматмесныя слясарныя варштаты адпаведна павялічаны па даўжыні. Для захоўвання прылад і дакументацыі абсталююцца скрынямі, падзеленымі на некалькі ячэек. Зручныя ў працы варштаты з рэгуляванай у межах 50-250 ''мм'' вышынёй. == Слясарны варштат == ''Слясарны'' варштат прызначаны для ручной апрацоўкі металічных і іншых дэталяў, а таксама для зборачных, рамонтных і разметачных прац. Звычайна ён складаецца з цвёрдага металічнага каркаса, працоўнай стальніцы, тумбаў або скрынь для захоўвання інструмента; на стальніцы могуць мацавацца слясарныя {{нп3|ціскі||ru|Тиски}}. Рабочая паверхня слясарнага варштата павінна вытрымліваць ударныя і статычныя нагрузкі, уздзеянне алеяў, забруджванняў і абразіўнага пылу. У сучасных канструкцыях ужываюць стальніцы са сталі, фанеры, драўняных пліт ці камбінаваныя варыянты з металічным пакрыццём. Для ўніверсальных майстэрняў распаўсюджаныя шматслаёвыя стальніцы на аснове фанеры або драўнянай пліты з ахоўным пакрыццём, бо яны меней шумныя пры працы і зручныя для большасці слясарна-зборачных аперацый. == Цяслярскі варштат == Як правіла, гэтыя варштаты маюць даўжыню больш за шэсць метраў. Пераважна стальніца вырабляецца з дуба і пакрываецца [[пакост]]ам. У дадзеных варштатаў маюцца розныя дапаможныя канструкцыі і фіксатары, напрыклад — ціскі і {{нп3|Шрубцынга|шрубцынгі|ru|Струбцина}}. Менавіта ціскі дапамогуць у фіксацыі нават цэлага ствала дрэва. Вядома, па гэтым чынніку яны павінны валодаць узмоцненай канструкцыяй, бо ім трэба будзе вытрымоўваць вельмі сур’ёзныя вагі. Па ідэі, цяслярскія варштаты з’яўляюцца ўзмоцненай версіяй сталярных варштатаў; як і сталярныя, цяслярскія абсталёўваюцца рознымі скрынямі і шафкамі для захоўвання прылад. == Сталярны варштат == [[Файл:Stolrn-tool.jpg|міні|250px|Элементы сталярнага варштата]] [[Файл:Old time joiner instruments in the collection of Historical and Cultural Museum-Reserve "Zaslavl".jpg|міні|250px|Сталярны варштат у музеі-запаведніку «[[Заслаўе (музей-запаведнік)|Заслаўе]]»]] [[Файл:BELARUSIAN PALESSE MUSEUM PINSK peasant life 13.jpg|міні|250px|Сталярны варштат у [[Музей Беларускага Палесся|Музеі Беларускага Палесся]]]] Класічны ''сталярны'' варштат — стол, які складаецца з падварштатніка і крышкі (варштатнай дошкі). Падварштатнік звычайна вырабляюць з мяккай драўніны ({{нп3|Хвоя (драўніна)|хвоі|ru|Сосна (древесина)}}). Ён мае дзве стойкі, злучаныя паміж сабой падоўжнымі брускамі з дапамогай {{нп3|Клін (механіка)|кліноў|ru|Клин (механика)}} ці шрубаў. Крышку робяць з сухой [[Драўніна|драўніны]] цвёрдай пароды ({{нп3|Дуб (драўніна)|дуба|ru|Дуб (древесина)}}, {{нп3|Бук (драўніна)|бука|ru|Бук (древесина)}} і інш.) таўшчынёй 60-80 мм і пакрываюць пакостам. У задняй бакавой частцы варштатнай дошкі маецца падоўжная западзіна, якая выкарыстоўваецца для захоўвання дробнай прылады. У пярэдняй частцы варштатнай дошкі ўсталяваныя пярэднія ціскі для замацавання апрацоўванай дэталі. У задняй частцы — прастакутны выраз, у якім перамяшчаюцца заднія ціскі (скрынка). Уздоўж краю варштатнай дошкі маецца шэраг адтулін, у якія ўстаўляюцца драўляныя ''цуркі'' або спецыяльныя металічныя грабянцы. Класічная канструкцыя, прызначаная для фіксацыі дэталяў пры ручной апрацоўцы, малапрыдатная пры выкарыстанні электраінструментаў, бо не забяспечвае дастатковай колькасці варыянтаў мацавання нарыхтовак. Таму ў наш час часцей ужываюцца варштаты з вялікай колькасцю адтулін у стальніцы, у якія ставяцца розныя {{нп3|Упор|ўпоры|ru|Упор}} і {{нп3|Шрубцынга|шрубцынгі|ru|Струбцина}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Верстаки, зажимные устройства и приспособления // ''Сахаров М. Д.'' Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 239—254. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6. * Верстак // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://www.toolsall.ru/verstak.php Верстак (столярный)] * [http://www.drevmast.ru/verstak.php Устройство столярного верстака] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Сталы]] [[Катэгорыя:Вытворчая мэбля]] 3fhrkx8s1icwzcm74fvhzmmavzzaxrv Крупарушка 0 813875 5192208 2026-09-02T21:43:11Z IshaBarnes 124956 Перасылае да [[Млын]] 5192208 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Млын]] dl54zsy0odwoc8c92vbcxccihd74p75 Крупадзёрка 0 813876 5192209 2026-09-02T21:43:47Z IshaBarnes 124956 Перасылае да [[Млын]] 5192209 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Млын]] dl54zsy0odwoc8c92vbcxccihd74p75 Flipper One 0 813877 5192229 2026-09-02T23:11:22Z Siarhei V 122587 Новая старонка 5192229 wikitext text/x-wiki '''Flipper One''' (чытаецца: ''«Фліпер Ван»'') — гэта партатыўны шматфункцыянальны ARM-камп’ютар з адкрытым зыходным кодам (Open Source), кібердэка (Linux Cyberdeck) і інжынерны інструмент для даследавання кампутарных сетак. Прадукт распрацоўваецца кампаніяй Flipper Devices Inc.<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One — нам нужна ваша помощь|date=2026-05-21|publisher=Блог Flipper Devices на Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref> Аб афіцыйным перазапуску праекта ў яго сучасным выглядзе было абвешчана 21 мая 2026 года на платформе [[Хабр]] заснавальнікам кампаніі Паўлам Жоўнерам<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/news/1037480/|title=Анонсирован Flipper One|date=2026-05-21|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада істотна адрозніваецца ад свайго папярэдніка ([[Flipper Zero]]) і працуе на базавай галіне ядра [[Linux]] (mainline). Апаратна і праграмна камп'ютар сфакусаваны на аналізе высокаскарасных IP-сетак (Wi-Fi 6E, Gigabit Ethernet) і мабільнага сотавага трафіку стандарту 5G/LTE. == Канцэпцыя і адрозненні ад Flipper Zero == Нягледзячы на сугучную назву, распрацоўшчыкі неаднаразова падкрэслівалі, што ''Flipper One'' не з'яўляецца пакаленнем-пераемнікам або заменай прылады ''Zero''. Гаджэты існуюць паралельна для працы на розных узроўнях абстракцыі паводле класічнай мадэлі сеткавых узроўняў. Прылада Flipper Zero так званага нулявога ўзроўню арыентавана на фізічны ўзровень абстракцыі: звычайныя радыёхвалі субгігагерцавага дыяпазону (433-868 МГц), інфрачырвоныя парты, чыпы RFID і фізічныя смарт-ключы кшталту iButton або NFC. У сваю чаргу, Flipper One спраектаваны як інструмент першага і вышэйшых узроўняў, прызначаны для больш аб'ёмных транспартных і сеансавых мадэляў, працы са стрымамі і інтэрнэт-камунікацыямі, ўключаючы дэшыфраванне вардрайвінгу ў сетках стандарту 802.11ax, функцыянаванне ў якасці праграмна-вызначанай радыёсістэмы (SDR) і глыбокага аналіза сотавай сеткі<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper Devices о разнице концепций Zero и One|date=2026-05-21|publisher=Хабр}}</ref>. Галоўная мэта праекта Flipper One — пазбаўленне ад абмежаванняў прапрыетарных мікраэлектронных платаў, ўключаючы адмову ад залежнасці ад закрытых драйвераў Linux. Каб рэалізаваць адкрытую канцэпцыю ПК, інжынеры кампаніі склалі партнёрства са студыяй ''Collabora''. Гэта дазволіла наўпрост інтэграваць працэсарныя рэлізы Flipper One у асноўны сховішча зыходных кодаў (mainline) «чыстага» ядра Linux. == Архітэктура == Дызайн платформы выкарыстоўвае сучасны інжынерны падыход гібрыдных вылічэнняў праз размеркаванне вылічальнай нагрузкі. На агульнай мацярынскай плаце ўсталяваны як прадукцыйны SoC-блок, так і мікракантролер. Цэнтральным вылічальным модулем (CPU) выступае SoC ''Rockchip RK3576'' з 8 вылічальнымі ядрамі, які абсталяваны 8 ГБ хуткаснай аператыўнай памяці LPDDR5 і апаратным дэкодэрам відэа з графічным працэсарам Mali-G52. Таксама SoC ўключае асобны NPU (нейрапрацэсар). Гэты [[Штучны інтэлект|ШІ]]-паскаральнік дазваляе аўтаномна запускаць нейрасеткавыя мадэлі прама на прыладзе, без наяўнасці інтэрнэт-злучэння са знешнімі серверамі<ref name="one-announce">{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One: История выживания проекта. Инвестиции|publisher=Хабр}}</ref>. Ролю супрацэсара для падтрымання работы прылады з нізкім энергаспажываннем (MCU) выконвае 2-ядзерны мікракантролер ''Raspberry Pi RP2350''. Ён падлучаны наўпрост па шыне I2C і выконвае абавязкі апаратнага таймера, кантролю зарадкі, падсветкі LCD-дысплэя і кіравання фізічнымі кнопкамі нават тады, калі асноўны працэсар адключаны або знаходзіцца ў стане збою. Для кіравання апаратным забеспячэннем выкарыстоўваецца асобная аперацыйная сістэма, яе першая прэзентацыя адбылася ў верасні 2025 года пад назвай Flipper OS<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/944118/|title=Представлен концепт Flipper OS|date=2025-09-05|publisher=Хабр}}</ref>. == Магчымасці == Праектуючы камп'ютар, распрацоўшчыкі паспрабавалі скасаваць патрэбу ў знешніх сеткавых перыферыйных адаптарах, сканцэнтраваўшы ўсе асноўныя інтэрфейсы пад адным корпусам. Базавы модуль Wi-Fi абапіраецца на ўбудаваны чып MT7921AUN. Сеткі пакалення Wi-Fi 6E могуць аналізавацца ў дыяпазонах частот 2,4 ГГц, 5 ГГц і 6 ГГц. Дадаткова на апараце размешчаны два фізічныя порты [[Ethernet]] стандарту 1 Гбіт/с для інтэгравання Flipper у сеціва ў якасці маршрутызатара ці апаратнага брандмаўэра (Hardware Firewall). Праз універсальны інтэрфейс USB-C на хуткасці да 5 Гбіт/с падтрымліваецца злучэнне фармату USB Ethernet. На плаце дадаткова рэалізаваны інтэрфейс пашырэння фармату PCIe M.2, у які інтэгруюцца мадулі высокаскараснай памяці (SSD), платы для апрацоўкі SDR або прафесійныя спадарожнікавыя мадэмы стандарту NTN разам з мікрасхемамі 5G. Паралельна вывучаецца дадатковае ўкараненне пратаколу электронных картак eSIM на мацярынскай плаце<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/1063764/|title=В команде Flipper One объявили об опциональной возможности добавить сим-карту с продвинутыми возможностями|date=2026-07-28|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада падтрымлівае вывад відэа высокага разрознення (да фармату 4K пры 120 Гц) непасрэдна на знешнія маніторы праз інтэрфейс HDMI 2.1 або відэаканалы порта USB-C. == Краўдфандынг == Працэсы закупкі прататыпаў прывялі да вымушанага крызісу падчас тэставай стадыі ў пачатку вясны 2026 года. Нестабільны курс кампанентаў мікраэлектронікі фактычна паставіў эканоміку канчатковай вытворчай друкаванай мацярынскай платы пад пытанне эканамічнай эфектыўнасці<ref name="one-announce" />. Фармат працягвання работ атрымаў іншую вектарнасць у выглядзе стварэння платформы сувязі *Flipper One Developer Portal*, якая арыентавана на шматграннае паскарэнне распрацоўкі інфарматычнай маштабаванасці да аптымізацыі ядра распрацоўнікамі экасістэмы Linux Open-source, з дапамогай якіх крызіс эфектыўна адышоў ад існавання Flipper Devices. Маштабаваны гандаль і першая суцэльная перадача камп'ютараў плануецца шляхам распаўсюду і запуску кароткаметражных адзінак да канца 2026 года ў рэжыме сістэм Kickstarter (арыенціровачная цана пачаткаў даходаў складзе не болей за 350 $). == Гл. таксама == * [[Flipper Zero]] == Зноскі == <references /> 1p2o000x3wjvu75zfcfg6yy0zpvj0cc 5192231 5192229 2026-09-02T23:13:47Z Siarhei V 122587 5192231 wikitext text/x-wiki '''Flipper One''' (чытаецца: ''«Фліпер Ван»'') — гэта партатыўны шматфункцыянальны ARM-камп’ютар з адкрытым зыходным кодам (Open Source), кібердэка (Linux Cyberdeck) і інжынерны інструмент для даследавання кампутарных сетак. Прадукт распрацоўваецца кампаніяй Flipper Devices Inc.<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One — нам нужна ваша помощь|date=2026-05-21|publisher=Блог Flipper Devices на Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref> Аб афіцыйным перазапуску праекта ў яго сучасным выглядзе было абвешчана 21 мая 2026 года на платформе [[Хабр]] заснавальнікам кампаніі Паўлам Жоўнерам<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/news/1037480/|title=Анонсирован Flipper One|date=2026-05-21|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада істотна адрозніваецца ад свайго папярэдніка ([[Flipper Zero]]) і працуе на базавай галіне ядра [[Linux]] (mainline). Апаратна і праграмна камп'ютар сфакусаваны на аналізе высокаскарасных IP-сетак (Wi-Fi 6E, Gigabit Ethernet) і мабільнага сотавага трафіку стандарту 5G/LTE. == Канцэпцыя і адрозненні ад Flipper Zero == Нягледзячы на сугучную назву, распрацоўшчыкі неаднаразова падкрэслівалі, што ''Flipper One'' не з'яўляецца пакаленнем-пераемнікам або заменай прылады ''Zero''. Гаджэты існуюць паралельна для працы на розных узроўнях абстракцыі паводле класічнай мадэлі сеткавых узроўняў. Прылада Flipper Zero так званага нулявога ўзроўню арыентавана на фізічны ўзровень абстракцыі: звычайныя радыёхвалі субгігагерцавага дыяпазону (433-868 МГц), інфрачырвоныя парты, чыпы RFID і фізічныя смарт-ключы кшталту iButton або NFC. У сваю чаргу, Flipper One спраектаваны як інструмент першага і вышэйшых узроўняў, прызначаны для больш аб'ёмных транспартных і сеансавых мадэляў, працы са стрымамі і інтэрнэт-камунікацыямі, ўключаючы дэшыфраванне вардрайвінгу ў сетках стандарту 802.11ax, функцыянаванне ў якасці праграмна-вызначанай радыёсістэмы (SDR) і глыбокага аналіза сотавай сеткі<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper Devices о разнице концепций Zero и One|date=2026-05-21|publisher=Хабр}}</ref>. Галоўная мэта праекта Flipper One — пазбаўленне ад абмежаванняў прапрыетарных мікраэлектронных платаў, ўключаючы адмову ад залежнасці ад закрытых драйвераў Linux. Каб рэалізаваць адкрытую канцэпцыю ПК, інжынеры кампаніі склалі партнёрства са студыяй ''Collabora''. Гэта дазволіла наўпрост інтэграваць працэсарныя рэлізы Flipper One у асноўны сховішча зыходных кодаў (mainline) «чыстага» ядра Linux. == Архітэктура == Дызайн платформы выкарыстоўвае сучасны інжынерны падыход гібрыдных вылічэнняў праз размеркаванне вылічальнай нагрузкі. На агульнай мацярынскай плаце ўсталяваны як прадукцыйны SoC-блок, так і мікракантролер. Цэнтральным вылічальным модулем (CPU) выступае SoC ''Rockchip RK3576'' з 8 вылічальнымі ядрамі, які абсталяваны 8 ГБ хуткаснай аператыўнай памяці LPDDR5 і апаратным дэкодэрам відэа з графічным працэсарам Mali-G52. Таксама SoC ўключае асобны NPU (нейрапрацэсар). Гэты [[Штучны інтэлект|ШІ]]-паскаральнік дазваляе аўтаномна запускаць нейрасеткавыя мадэлі прама на прыладзе, без наяўнасці інтэрнэт-злучэння са знешнімі серверамі<ref name="one-announce">{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One: История выживания проекта. Инвестиции|publisher=Хабр}}</ref>. Ролю супрацэсара для падтрымання работы прылады з нізкім энергаспажываннем (MCU) выконвае 2-ядзерны мікракантролер ''Raspberry Pi RP2350''. Ён падлучаны наўпрост па шыне I2C і выконвае абавязкі апаратнага таймера, кантролю зарадкі, падсветкі LCD-дысплэя і кіравання фізічнымі кнопкамі нават тады, калі асноўны працэсар адключаны або знаходзіцца ў стане збою. Для кіравання апаратным забеспячэннем выкарыстоўваецца асобная аперацыйная сістэма, яе першая прэзентацыя адбылася ў верасні 2025 года пад назвай Flipper OS<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/944118/|title=Представлен концепт Flipper OS|date=2025-09-05|publisher=Хабр}}</ref>. == Магчымасці == Праектуючы камп'ютар, распрацоўшчыкі паспрабавалі скасаваць патрэбу ў знешніх сеткавых перыферыйных адаптарах, сканцэнтраваўшы ўсе асноўныя інтэрфейсы пад адным корпусам. Базавы модуль Wi-Fi абапіраецца на ўбудаваны чып MT7921AUN. Сеткі пакалення Wi-Fi 6E могуць аналізавацца ў дыяпазонах частот 2,4 ГГц, 5 ГГц і 6 ГГц. Дадаткова на апараце размешчаны два фізічныя порты [[Ethernet]] стандарту 1 Гбіт/с для інтэгравання Flipper у сеціва ў якасці маршрутызатара ці апаратнага брандмаўэра (Hardware Firewall). Праз універсальны інтэрфейс USB-C на хуткасці да 5 Гбіт/с падтрымліваецца злучэнне фармату USB Ethernet. На плаце дадаткова рэалізаваны інтэрфейс пашырэння фармату PCIe M.2, у які інтэгруюцца мадулі высокаскараснай памяці (SSD), платы для апрацоўкі SDR або прафесійныя спадарожнікавыя мадэмы стандарту NTN разам з мікрасхемамі 5G. Паралельна вывучаецца дадатковае ўкараненне пратаколу электронных картак eSIM на мацярынскай плаце<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/1063764/|title=В команде Flipper One объявили об опциональной возможности добавить сим-карту с продвинутыми возможностями|date=2026-07-28|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада падтрымлівае вывад відэа высокага разрознення (да фармату 4K пры 120 Гц) непасрэдна на знешнія маніторы праз інтэрфейс HDMI 2.1 або відэаканалы порта USB-C. == Эканоміка і краўдфандынг == У пачатку 2026 года на этапе стварэння прататыпаў праект сутыкнуўся з фінансавымі цяжкасцямі. Рэзкі рост сусветных цэн на кампаненты мікраэлектронікі зрабіў першапачатковы план вытворчасці мацярынскіх плат эканамічна стратным<ref name="one-announce2" />. Каб пераадолець крызіс і працягнуць працу над прыладай, распрацоўшчыкі цалкам змянілі карпаратыўны падыход і запусцілі адкрытую пляцоўку Flipper One Developer Portal. Такі крок дазволіў наўпрост прыцягнуць незалежных спецыялістаў з супольнасці Open Source да сумеснай інтэграцыі і аптымізацыі ядра Linux. За кошт перадачы часткі праграмнай распрацоўкі ў рукі адкрытага кам'юніці, выдаткі былі аптымізаваныя. Фінансаванне серыйнай вытворчасці плануецца арганізаваць шляхам збору сродкаў на краўдфандынгавай платформе Kickstarter бліжэй да канца 2026 года, пры гэтым чаканы стартавы кошт прылады павінен скласці каля 350 долараў ЗША. == Гл. таксама == * [[Flipper Zero]] == Зноскі == <references /> hqb1iedn6xf36y50pfika57pthzdrrn 5192232 5192231 2026-09-02T23:14:03Z Siarhei V 122587 5192232 wikitext text/x-wiki '''Flipper One''' (чытаецца: ''«Фліпер Ван»'') — гэта партатыўны шматфункцыянальны ARM-камп’ютар з адкрытым зыходным кодам (Open Source), кібердэка (Linux Cyberdeck) і інжынерны інструмент для даследавання кампутарных сетак. Прадукт распрацоўваецца кампаніяй Flipper Devices Inc.<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One — нам нужна ваша помощь|date=2026-05-21|publisher=Блог Flipper Devices на Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref> Аб афіцыйным перазапуску праекта ў яго сучасным выглядзе было абвешчана 21 мая 2026 года на платформе [[Хабр]] заснавальнікам кампаніі Паўлам Жоўнерам<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/news/1037480/|title=Анонсирован Flipper One|date=2026-05-21|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада істотна адрозніваецца ад свайго папярэдніка ([[Flipper Zero]]) і працуе на базавай галіне ядра [[Linux]] (mainline). Апаратна і праграмна камп'ютар сфакусаваны на аналізе высокаскарасных IP-сетак (Wi-Fi 6E, Gigabit Ethernet) і мабільнага сотавага трафіку стандарту 5G/LTE. == Канцэпцыя і адрозненні ад Flipper Zero == Нягледзячы на сугучную назву, распрацоўшчыкі неаднаразова падкрэслівалі, што ''Flipper One'' не з'яўляецца пакаленнем-пераемнікам або заменай прылады ''Zero''. Гаджэты існуюць паралельна для працы на розных узроўнях абстракцыі паводле класічнай мадэлі сеткавых узроўняў. Прылада Flipper Zero так званага нулявога ўзроўню арыентавана на фізічны ўзровень абстракцыі: звычайныя радыёхвалі субгігагерцавага дыяпазону (433-868 МГц), інфрачырвоныя парты, чыпы RFID і фізічныя смарт-ключы кшталту iButton або NFC. У сваю чаргу, Flipper One спраектаваны як інструмент першага і вышэйшых узроўняў, прызначаны для больш аб'ёмных транспартных і сеансавых мадэляў, працы са стрымамі і інтэрнэт-камунікацыямі, ўключаючы дэшыфраванне вардрайвінгу ў сетках стандарту 802.11ax, функцыянаванне ў якасці праграмна-вызначанай радыёсістэмы (SDR) і глыбокага аналіза сотавай сеткі<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper Devices о разнице концепций Zero и One|date=2026-05-21|publisher=Хабр}}</ref>. Галоўная мэта праекта Flipper One — пазбаўленне ад абмежаванняў прапрыетарных мікраэлектронных платаў, ўключаючы адмову ад залежнасці ад закрытых драйвераў Linux. Каб рэалізаваць адкрытую канцэпцыю ПК, інжынеры кампаніі склалі партнёрства са студыяй ''Collabora''. Гэта дазволіла наўпрост інтэграваць працэсарныя рэлізы Flipper One у асноўны сховішча зыходных кодаў (mainline) «чыстага» ядра Linux. == Архітэктура == Дызайн платформы выкарыстоўвае сучасны інжынерны падыход гібрыдных вылічэнняў праз размеркаванне вылічальнай нагрузкі. На агульнай мацярынскай плаце ўсталяваны як прадукцыйны SoC-блок, так і мікракантролер. Цэнтральным вылічальным модулем (CPU) выступае SoC ''Rockchip RK3576'' з 8 вылічальнымі ядрамі, які абсталяваны 8 ГБ хуткаснай аператыўнай памяці LPDDR5 і апаратным дэкодэрам відэа з графічным працэсарам Mali-G52. Таксама SoC ўключае асобны NPU (нейрапрацэсар). Гэты [[Штучны інтэлект|ШІ]]-паскаральнік дазваляе аўтаномна запускаць нейрасеткавыя мадэлі прама на прыладзе, без наяўнасці інтэрнэт-злучэння са знешнімі серверамі<ref name="one-announce">{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One: История выживания проекта. Инвестиции|publisher=Хабр}}</ref>. Ролю супрацэсара для падтрымання работы прылады з нізкім энергаспажываннем (MCU) выконвае 2-ядзерны мікракантролер ''Raspberry Pi RP2350''. Ён падлучаны наўпрост па шыне I2C і выконвае абавязкі апаратнага таймера, кантролю зарадкі, падсветкі LCD-дысплэя і кіравання фізічнымі кнопкамі нават тады, калі асноўны працэсар адключаны або знаходзіцца ў стане збою. Для кіравання апаратным забеспячэннем выкарыстоўваецца асобная аперацыйная сістэма, яе першая прэзентацыя адбылася ў верасні 2025 года пад назвай Flipper OS<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/944118/|title=Представлен концепт Flipper OS|date=2025-09-05|publisher=Хабр}}</ref>. == Магчымасці == Праектуючы камп'ютар, распрацоўшчыкі паспрабавалі скасаваць патрэбу ў знешніх сеткавых перыферыйных адаптарах, сканцэнтраваўшы ўсе асноўныя інтэрфейсы пад адным корпусам. Базавы модуль Wi-Fi абапіраецца на ўбудаваны чып MT7921AUN. Сеткі пакалення Wi-Fi 6E могуць аналізавацца ў дыяпазонах частот 2,4 ГГц, 5 ГГц і 6 ГГц. Дадаткова на апараце размешчаны два фізічныя порты [[Ethernet]] стандарту 1 Гбіт/с для інтэгравання Flipper у сеціва ў якасці маршрутызатара ці апаратнага брандмаўэра (Hardware Firewall). Праз універсальны інтэрфейс USB-C на хуткасці да 5 Гбіт/с падтрымліваецца злучэнне фармату USB Ethernet. На плаце дадаткова рэалізаваны інтэрфейс пашырэння фармату PCIe M.2, у які інтэгруюцца мадулі высокаскараснай памяці (SSD), платы для апрацоўкі SDR або прафесійныя спадарожнікавыя мадэмы стандарту NTN разам з мікрасхемамі 5G. Паралельна вывучаецца дадатковае ўкараненне пратаколу электронных картак eSIM на мацярынскай плаце<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/1063764/|title=В команде Flipper One объявили об опциональной возможности добавить сим-карту с продвинутыми возможностями|date=2026-07-28|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада падтрымлівае вывад відэа высокага разрознення (да фармату 4K пры 120 Гц) непасрэдна на знешнія маніторы праз інтэрфейс HDMI 2.1 або відэаканалы порта USB-C. == Эканоміка і краўдфандынг == У пачатку 2026 года на этапе стварэння прататыпаў праект сутыкнуўся з фінансавымі цяжкасцямі. Рэзкі рост сусветных цэн на кампаненты мікраэлектронікі зрабіў першапачатковы план вытворчасці мацярынскіх плат эканамічна стратным. Каб пераадолець крызіс і працягнуць працу над прыладай, распрацоўшчыкі цалкам змянілі карпаратыўны падыход і запусцілі адкрытую пляцоўку Flipper One Developer Portal. Такі крок дазволіў наўпрост прыцягнуць незалежных спецыялістаў з супольнасці Open Source да сумеснай інтэграцыі і аптымізацыі ядра Linux. За кошт перадачы часткі праграмнай распрацоўкі ў рукі адкрытага кам'юніці, выдаткі былі аптымізаваныя. Фінансаванне серыйнай вытворчасці плануецца арганізаваць шляхам збору сродкаў на краўдфандынгавай платформе Kickstarter бліжэй да канца 2026 года, пры гэтым чаканы стартавы кошт прылады павінен скласці каля 350 долараў ЗША. == Гл. таксама == * [[Flipper Zero]] == Зноскі == <references /> 4ym8brolkfvisluvrrwapee4wmkrzzf 5192233 5192232 2026-09-02T23:19:35Z Siarhei V 122587 5192233 wikitext text/x-wiki '''Flipper One''' (чытаецца: ''«Фліпер Ван»'') — гэта партатыўны шматфункцыянальны ARM-камп’ютар з адкрытым зыходным кодам (Open Source), кібердэка (Linux Cyberdeck) і інжынерны інструмент для даследавання кампутарных сетак.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2026/05/21/flipper-unveils-a-linux-powered-networking-gadget-built-for-hackers-and-tinkerers/|title=Flipper unveils a Linux-powered networking gadget built for hackers and tinkerers|first=Ivan|last=Mehta|website=TechCrunch|date=2026-05-21|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tomshardware.com/networking/flipper-one-computing-multitool-bristles-with-network-gpio-and-m-2-connectivity-new-keychain-device-is-also-a-fully-open-arm-linux-computer|title=New Flipper One computing multitool bristles with network, GPIO, and M.2 connectivity — new keychain device is also a fully open Arm Linux computer|first=Mark Tyson|last=|website=Tom's Hardware|date=2026-05-21|access-date=2026-09-02|last2=Contributors|first2=They Are Looking for}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/flipper-zero-one-hacking-device-linux-pc-3670099/|title=Flipper Zero's makers are cooking up a wildly customizable Linux computer|website=Android Authority|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref> Прадукт распрацоўваецца кампаніяй Flipper Devices Inc.<ref name=":0">{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One — нам нужна ваша помощь|date=2026-05-21|publisher=Блог Flipper Devices на Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref> Аб афіцыйным перазапуску праекта ў яго сучасным выглядзе было абвешчана 21 мая 2026 года на платформе [[Хабр]] заснавальнікам кампаніі Паўлам Жоўнерам<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/news/1037480/|title=Анонсирован Flipper One|date=2026-05-21|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада істотна адрозніваецца ад свайго папярэдніка ([[Flipper Zero]]) і працуе на базавай галіне ядра [[Linux]] (mainline). Апаратна і праграмна камп'ютар сфакусаваны на аналізе высокаскарасных IP-сетак (Wi-Fi 6E, Gigabit Ethernet) і мабільнага сотавага трафіку стандарту 5G/LTE. == Канцэпцыя і адрозненні ад Flipper Zero == Нягледзячы на сугучную назву, распрацоўшчыкі неаднаразова падкрэслівалі, што ''Flipper One'' не з'яўляецца пакаленнем-пераемнікам або заменай прылады ''Zero''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.yankodesign.com/2026/03/17/flipper-one-vs-flipper-zero-the-size-difference-tells-you-everything-you-need-to-know/|title=Flipper One vs Flipper Zero: The Size Difference Tells You Everything You Need to Know - Yanko Design|first=Sarang|last=Sheth|website=www.yankodesign.com|date=2026-03-17|access-date=2026-09-02}}</ref>. Гаджэты існуюць паралельна для працы на розных узроўнях абстракцыі паводле класічнай мадэлі сеткавых узроўняў. Прылада Flipper Zero так званага нулявога ўзроўню арыентавана на фізічны ўзровень абстракцыі: звычайныя радыёхвалі субгігагерцавага дыяпазону (433-868 МГц), інфрачырвоныя парты, чыпы RFID і фізічныя смарт-ключы кшталту iButton або NFC. У сваю чаргу, Flipper One спраектаваны як інструмент першага і вышэйшых узроўняў, прызначаны для больш аб'ёмных транспартных і сеансавых мадэляў, працы са стрымамі і інтэрнэт-камунікацыямі, ўключаючы дэшыфраванне вардрайвінгу ў сетках стандарту 802.11ax, функцыянаванне ў якасці праграмна-вызначанай радыёсістэмы (SDR) і глыбокага аналіза сотавай сеткі<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper Devices о разнице концепций Zero и One|date=2026-05-21|publisher=Хабр}}</ref>. Галоўная мэта праекта Flipper One — пазбаўленне ад абмежаванняў прапрыетарных мікраэлектронных платаў, ўключаючы адмову ад залежнасці ад закрытых драйвераў Linux. Каб рэалізаваць адкрытую канцэпцыю ПК, інжынеры кампаніі склалі партнёрства са студыяй ''Collabora''. Гэта дазволіла наўпрост інтэграваць працэсарныя рэлізы Flipper One у асноўны сховішча зыходных кодаў (mainline) «чыстага» ядра Linux. == Архітэктура == Дызайн платформы выкарыстоўвае сучасны інжынерны падыход гібрыдных вылічэнняў праз размеркаванне вылічальнай нагрузкі. На агульнай мацярынскай плаце ўсталяваны як прадукцыйны SoC-блок, так і мікракантролер. Цэнтральным вылічальным модулем (CPU) выступае SoC ''Rockchip RK3576'' з 8 вылічальнымі ядрамі, які абсталяваны 8 ГБ хуткаснай аператыўнай памяці LPDDR5 і апаратным дэкодэрам відэа з графічным працэсарам Mali-G52. Таксама SoC ўключае асобны NPU (нейрапрацэсар). Гэты [[Штучны інтэлект|ШІ]]-паскаральнік дазваляе аўтаномна запускаць нейрасеткавыя мадэлі прама на прыладзе, без наяўнасці інтэрнэт-злучэння са знешнімі серверамі<ref name="one-announce">{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One: История выживания проекта. Инвестиции|publisher=Хабр}}</ref>. Ролю супрацэсара для падтрымання работы прылады з нізкім энергаспажываннем (MCU) выконвае 2-ядзерны мікракантролер ''Raspberry Pi RP2350''. Ён падлучаны наўпрост па шыне I2C і выконвае абавязкі апаратнага таймера, кантролю зарадкі, падсветкі LCD-дысплэя і кіравання фізічнымі кнопкамі нават тады, калі асноўны працэсар адключаны або знаходзіцца ў стане збою. Для кіравання апаратным забеспячэннем выкарыстоўваецца асобная аперацыйная сістэма, яе першая прэзентацыя адбылася ў верасні 2025 года пад назвай Flipper OS<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/944118/|title=Представлен концепт Flipper OS|date=2025-09-05|publisher=Хабр}}</ref>. == Магчымасці == Праектуючы камп'ютар, распрацоўшчыкі паспрабавалі скасаваць патрэбу ў знешніх сеткавых перыферыйных адаптарах, сканцэнтраваўшы ўсе асноўныя інтэрфейсы пад адным корпусам. Базавы модуль Wi-Fi абапіраецца на ўбудаваны чып MT7921AUN. Сеткі пакалення Wi-Fi 6E могуць аналізавацца ў дыяпазонах частот 2,4 ГГц, 5 ГГц і 6 ГГц. Дадаткова на апараце размешчаны два фізічныя порты [[Ethernet]] стандарту 1 Гбіт/с для інтэгравання Flipper у сеціва ў якасці маршрутызатара ці апаратнага брандмаўэра (Hardware Firewall). Праз універсальны інтэрфейс USB-C на хуткасці да 5 Гбіт/с падтрымліваецца злучэнне фармату USB Ethernet. На плаце дадаткова рэалізаваны інтэрфейс пашырэння фармату PCIe M.2, у які інтэгруюцца мадулі высокаскараснай памяці (SSD), платы для апрацоўкі SDR або прафесійныя спадарожнікавыя мадэмы стандарту NTN разам з мікрасхемамі 5G. Паралельна вывучаецца дадатковае ўкараненне пратаколу электронных картак eSIM на мацярынскай плаце<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/1063764/|title=В команде Flipper One объявили об опциональной возможности добавить сим-карту с продвинутыми возможностями|date=2026-07-28|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада падтрымлівае вывад відэа высокага разрознення (да фармату 4K пры 120 Гц) непасрэдна на знешнія маніторы праз інтэрфейс HDMI 2.1 або відэаканалы порта USB-C. == Эканоміка і краўдфандынг == У пачатку 2026 года на этапе стварэння прататыпаў праект сутыкнуўся з фінансавымі цяжкасцямі.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2026/05/22/the-team-behind-the-flipper-one-needs-your-help/|title=The Team Behind The Flipper One Needs Your Help|last=By|website=Hackaday|date=2026-05-23|access-date=2026-09-02}}</ref> Рэзкі рост сусветных цэн на кампаненты мікраэлектронікі зрабіў першапачатковы план вытворчасці мацярынскіх плат эканамічна стратным. Каб пераадолець крызіс і працягнуць працу над прыладай, распрацоўшчыкі цалкам змянілі карпаратыўны падыход і запусцілі адкрытую пляцоўку Flipper One Developer Portal. Такі крок дазволіў наўпрост прыцягнуць незалежных спецыялістаў з супольнасці Open Source да сумеснай інтэграцыі і аптымізацыі ядра Linux. За кошт перадачы часткі праграмнай распрацоўкі ў рукі адкрытага кам'юніці, выдаткі былі аптымізаваныя. Фінансаванне серыйнай вытворчасці плануецца арганізаваць шляхам збору сродкаў на краўдфандынгавай платформе Kickstarter бліжэй да канца 2026 года, пры гэтым чаканы стартавы кошт прылады павінен скласці каля 350 долараў ЗША. == Гл. таксама == * [[Flipper Zero]] == Зноскі == <references /> 3yeo630n3wt2vcbo48yi6gncii1zxqq 5192234 5192233 2026-09-02T23:24:05Z Siarhei V 122587 5192234 wikitext text/x-wiki '''Flipper One''' (чытаецца: ''«Фліпер Ван»'') — гэта партатыўны шматфункцыянальны ARM-камп’ютар з адкрытым зыходным кодам (Open Source), кібердэка (Linux Cyberdeck) і інжынерны інструмент для даследавання кампутарных сетак.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2026/05/21/flipper-unveils-a-linux-powered-networking-gadget-built-for-hackers-and-tinkerers/|title=Flipper unveils a Linux-powered networking gadget built for hackers and tinkerers|first=Ivan|last=Mehta|website=TechCrunch|date=2026-05-21|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tomshardware.com/networking/flipper-one-computing-multitool-bristles-with-network-gpio-and-m-2-connectivity-new-keychain-device-is-also-a-fully-open-arm-linux-computer|title=New Flipper One computing multitool bristles with network, GPIO, and M.2 connectivity — new keychain device is also a fully open Arm Linux computer|first=Mark Tyson|last=|website=Tom's Hardware|date=2026-05-21|access-date=2026-09-02|last2=Contributors|first2=They Are Looking for}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/flipper-zero-one-hacking-device-linux-pc-3670099/|title=Flipper Zero's makers are cooking up a wildly customizable Linux computer|website=Android Authority|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref> Прадукт распрацоўваецца кампаніяй Flipper Devices Inc.<ref name=":0">{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One — нам нужна ваша помощь|date=2026-05-21|publisher=Блог Flipper Devices на Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref> Аб афіцыйным перазапуску праекта ў яго сучасным выглядзе было абвешчана 21 мая 2026 года на платформе [[Хабр]] заснавальнікам кампаніі Паўлам Жоўнерам<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/news/1037480/|title=Анонсирован Flipper One|date=2026-05-21|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада істотна адрозніваецца ад свайго папярэдніка ([[Flipper Zero]]) і працуе на базавай галіне ядра [[Linux]] (mainline). Апаратна і праграмна камп'ютар сфакусаваны на аналізе высокаскарасных IP-сетак (Wi-Fi 6E, Gigabit Ethernet) і мабільнага сотавага трафіку стандарту 5G/LTE. == Канцэпцыя і адрозненні ад Flipper Zero == Нягледзячы на сугучную назву, распрацоўшчыкі неаднаразова падкрэслівалі, што ''Flipper One'' не з'яўляецца пакаленнем-пераемнікам або заменай прылады ''Zero''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.yankodesign.com/2026/03/17/flipper-one-vs-flipper-zero-the-size-difference-tells-you-everything-you-need-to-know/|title=Flipper One vs Flipper Zero: The Size Difference Tells You Everything You Need to Know - Yanko Design|first=Sarang|last=Sheth|website=www.yankodesign.com|date=2026-03-17|access-date=2026-09-02}}</ref>. Гаджэты існуюць паралельна для працы на розных узроўнях абстракцыі паводле класічнай мадэлі сеткавых узроўняў. Прылада Flipper Zero так званага нулявога ўзроўню арыентавана на фізічны ўзровень абстракцыі: звычайныя радыёхвалі субгігагерцавага дыяпазону (433-868 МГц), інфрачырвоныя парты, чыпы RFID і фізічныя смарт-ключы кшталту iButton або NFC. У сваю чаргу, Flipper One спраектаваны як інструмент першага і вышэйшых узроўняў, прызначаны для больш аб'ёмных транспартных і сеансавых мадэляў, працы са стрымамі і інтэрнэт-камунікацыямі, ўключаючы дэшыфраванне вардрайвінгу ў сетках стандарту 802.11ax, функцыянаванне ў якасці праграмна-вызначанай радыёсістэмы (SDR) і глыбокага аналіза сотавай сеткі<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper Devices о разнице концепций Zero и One|date=2026-05-21|publisher=Хабр}}</ref>. Галоўная мэта праекта Flipper One — пазбаўленне ад абмежаванняў прапрыетарных мікраэлектронных платаў, ўключаючы адмову ад залежнасці ад закрытых драйвераў Linux. Каб рэалізаваць адкрытую канцэпцыю ПК, інжынеры кампаніі склалі партнёрства са студыяй ''Collabora''. Гэта дазволіла наўпрост інтэграваць працэсарныя рэлізы Flipper One у асноўны сховішча зыходных кодаў (mainline) «чыстага» ядра Linux. == Архітэктура == Дызайн платформы выкарыстоўвае сучасны інжынерны падыход гібрыдных вылічэнняў праз размеркаванне вылічальнай нагрузкі. На агульнай мацярынскай плаце ўсталяваны як прадукцыйны SoC-блок, так і мікракантролер. Цэнтральным вылічальным модулем (CPU) выступае SoC ''Rockchip RK3576'' з 8 вылічальнымі ядрамі, які абсталяваны 8 ГБ хуткаснай аператыўнай памяці LPDDR5 і апаратным дэкодэрам відэа з графічным працэсарам Mali-G52. Таксама SoC ўключае асобны NPU (нейрапрацэсар). Гэты [[Штучны інтэлект|ШІ]]-паскаральнік дазваляе аўтаномна запускаць нейрасеткавыя мадэлі прама на прыладзе, без наяўнасці інтэрнэт-злучэння са знешнімі серверамі<ref name="one-announce">{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One: История выживания проекта. Инвестиции|publisher=Хабр}}</ref>. Ролю супрацэсара для падтрымання работы прылады з нізкім энергаспажываннем (MCU) выконвае 2-ядзерны мікракантролер ''Raspberry Pi RP2350''. Ён падлучаны наўпрост па шыне I2C і выконвае абавязкі апаратнага таймера, кантролю зарадкі, падсветкі LCD-дысплэя і кіравання фізічнымі кнопкамі нават тады, калі асноўны працэсар адключаны або знаходзіцца ў стане збою. Для кіравання апаратным забеспячэннем выкарыстоўваецца асобная аперацыйная сістэма, яе першая прэзентацыя адбылася ў верасні 2025 года пад назвай Flipper OS<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/944118/|title=Представлен концепт Flipper OS|date=2025-09-05|publisher=Хабр}}</ref>. == Магчымасці == Праектуючы камп'ютар, распрацоўшчыкі паспрабавалі скасаваць патрэбу ў знешніх сеткавых перыферыйных адаптарах, сканцэнтраваўшы ўсе асноўныя інтэрфейсы пад адным корпусам. Базавы модуль Wi-Fi абапіраецца на ўбудаваны чып MT7921AUN. Сеткі пакалення Wi-Fi 6E могуць аналізавацца ў дыяпазонах частот 2,4 ГГц, 5 ГГц і 6 ГГц. Дадаткова на апараце размешчаны два фізічныя порты [[Ethernet]] стандарту 1 Гбіт/с для інтэгравання Flipper у сеціва ў якасці маршрутызатара ці апаратнага брандмаўэра (Hardware Firewall). Праз універсальны інтэрфейс USB-C на хуткасці да 5 Гбіт/с падтрымліваецца злучэнне фармату USB Ethernet. На плаце дадаткова рэалізаваны інтэрфейс пашырэння фармату PCIe M.2, у які інтэгруюцца мадулі высокаскараснай памяці (SSD), платы для апрацоўкі SDR або прафесійныя спадарожнікавыя мадэмы стандарту NTN разам з мікрасхемамі 5G. Паралельна вывучаецца дадатковае ўкараненне пратаколу электронных картак eSIM на мацярынскай плаце<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/1063764/|title=В команде Flipper One объявили об опциональной возможности добавить сим-карту с продвинутыми возможностями|date=2026-07-28|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада падтрымлівае вывад відэа высокага разрознення (да фармату 4K пры 120 Гц) непасрэдна на знешнія маніторы праз інтэрфейс HDMI 2.1 або відэаканалы порта USB-C. == Эканоміка і краўдфандынг == У пачатку 2026 года на этапе стварэння прататыпаў праект сутыкнуўся з фінансавымі цяжкасцямі.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2026/05/22/the-team-behind-the-flipper-one-needs-your-help/|title=The Team Behind The Flipper One Needs Your Help|last=By|website=Hackaday|date=2026-05-23|access-date=2026-09-02}}</ref> Рэзкі рост сусветных цэн на кампаненты мікраэлектронікі зрабіў першапачатковы план вытворчасці мацярынскіх плат эканамічна стратным. Каб пераадолець крызіс і працягнуць працу над прыладай, распрацоўшчыкі цалкам змянілі карпаратыўны падыход і запусцілі адкрытую пляцоўку Flipper One Developer Portal. Такі крок дазволіў наўпрост прыцягнуць незалежных спецыялістаў з супольнасці Open Source да сумеснай інтэграцыі і аптымізацыі ядра Linux. За кошт перадачы часткі праграмнай распрацоўкі ў рукі адкрытага кам'юніці, выдаткі былі аптымізаваныя. Фінансаванне серыйнай вытворчасці плануецца арганізаваць шляхам збору сродкаў на краўдфандынгавай платформе Kickstarter бліжэй да канца 2026 года, пры гэтым чаканы стартавы кошт прылады павінен скласці каля 350 долараў ЗША. == Гл. таксама == * [[Flipper Zero]] * [[Інфармацыйная бяспека]] * [[Сеткавае абсталяванне]] * [[Маршрутызатар]] * [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне]] == Зноскі == <references /> o3y32liaf06n0u4mpbpjgl96wfd29fc 5192235 5192234 2026-09-02T23:28:38Z Siarhei V 122587 5192235 wikitext text/x-wiki '''Flipper One''' (чытаецца: ''«Фліпер Ван»'') — гэта партатыўны шматфункцыянальны ARM-камп’ютар з адкрытым зыходным кодам (Open Source), кібердэка (Linux Cyberdeck) і інжынерны інструмент для даследавання кампутарных сетак.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2026/05/21/flipper-unveils-a-linux-powered-networking-gadget-built-for-hackers-and-tinkerers/|title=Flipper unveils a Linux-powered networking gadget built for hackers and tinkerers|first=Ivan|last=Mehta|website=TechCrunch|date=2026-05-21|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tomshardware.com/networking/flipper-one-computing-multitool-bristles-with-network-gpio-and-m-2-connectivity-new-keychain-device-is-also-a-fully-open-arm-linux-computer|title=New Flipper One computing multitool bristles with network, GPIO, and M.2 connectivity — new keychain device is also a fully open Arm Linux computer|first=Mark Tyson|last=|website=Tom's Hardware|date=2026-05-21|access-date=2026-09-02|last2=Contributors|first2=They Are Looking for}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/flipper-zero-one-hacking-device-linux-pc-3670099/|title=Flipper Zero's makers are cooking up a wildly customizable Linux computer|website=Android Authority|date=2026-05-22|access-date=2026-09-02}}</ref> Прадукт распрацоўваецца кампаніяй Flipper Devices Inc.<ref name=":0">{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One — нам нужна ваша помощь|date=2026-05-21|publisher=Блог Flipper Devices на Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref> Аб афіцыйным перазапуску праекта ў яго сучасным выглядзе было абвешчана 21 мая 2026 года на платформе [[Хабр]] заснавальнікам кампаніі Паўлам Жоўнерам<ref>{{cite web|language=ru|url=https://habr.com/ru/news/1037480/|title=Анонсирован Flipper One|date=2026-05-21|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада істотна адрозніваецца ад свайго папярэдніка ([[Flipper Zero]]) і працуе на базавай галіне ядра [[Linux]] (mainline). Апаратна і праграмна камп'ютар сфакусаваны на аналізе высокаскарасных IP-сетак (Wi-Fi 6E, Gigabit Ethernet) і мабільнага сотавага трафіку стандарту 5G/LTE. == Канцэпцыя і адрозненні ад Flipper Zero == Нягледзячы на сугучную назву, распрацоўшчыкі неаднаразова падкрэслівалі, што ''Flipper One'' не з'яўляецца пакаленнем-пераемнікам або заменай прылады ''Zero''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.yankodesign.com/2026/03/17/flipper-one-vs-flipper-zero-the-size-difference-tells-you-everything-you-need-to-know/|title=Flipper One vs Flipper Zero: The Size Difference Tells You Everything You Need to Know - Yanko Design|first=Sarang|last=Sheth|website=www.yankodesign.com|date=2026-03-17|access-date=2026-09-02}}</ref>. Гаджэты існуюць паралельна для працы на розных узроўнях абстракцыі паводле класічнай мадэлі сеткавых узроўняў. Прылада Flipper Zero так званага нулявога ўзроўню арыентавана на фізічны ўзровень абстракцыі: звычайныя радыёхвалі субгігагерцавага дыяпазону (433-868 МГц), інфрачырвоныя парты, чыпы RFID і фізічныя смарт-ключы кшталту iButton або NFC. У сваю чаргу, Flipper One спраектаваны як інструмент першага і вышэйшых узроўняў, прызначаны для больш аб'ёмных транспартных і сеансавых мадэляў, працы са стрымамі і інтэрнэт-камунікацыямі, ўключаючы дэшыфраванне вардрайвінгу ў сетках стандарту 802.11ax, функцыянаванне ў якасці праграмна-вызначанай радыёсістэмы (SDR) і глыбокага аналіза сотавай сеткі<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper Devices о разнице концепций Zero и One|date=2026-05-21|publisher=Хабр}}</ref>. Галоўная мэта праекта Flipper One — пазбаўленне ад абмежаванняў прапрыетарных мікраэлектронных платаў, ўключаючы адмову ад залежнасці ад закрытых драйвераў Linux. Каб рэалізаваць адкрытую канцэпцыю ПК, інжынеры кампаніі склалі партнёрства са студыяй ''Collabora''. Гэта дазволіла наўпрост інтэграваць працэсарныя рэлізы Flipper One у асноўны сховішча зыходных кодаў (mainline) «чыстага» ядра Linux. == Архітэктура == Дызайн платформы выкарыстоўвае сучасны інжынерны падыход гібрыдных вылічэнняў праз размеркаванне вылічальнай нагрузкі. На агульнай мацярынскай плаце ўсталяваны як прадукцыйны SoC-блок, так і мікракантролер. Цэнтральным вылічальным модулем (CPU) выступае SoC ''Rockchip RK3576'' з 8 вылічальнымі ядрамі, які абсталяваны 8 ГБ хуткаснай аператыўнай памяці LPDDR5 і апаратным дэкодэрам відэа з графічным працэсарам Mali-G52. Таксама SoC ўключае асобны NPU (нейрапрацэсар). Гэты [[Штучны інтэлект|ШІ]]-паскаральнік дазваляе аўтаномна запускаць нейрасеткавыя мадэлі прама на прыладзе, без наяўнасці інтэрнэт-злучэння са знешнімі серверамі<ref name="one-announce">{{cite web|url=https://habr.com/ru/companies/flipperdevices/articles/1033162/|title=Flipper One: История выживания проекта. Инвестиции|publisher=Хабр}}</ref>. Ролю супрацэсара для падтрымання работы прылады з нізкім энергаспажываннем (MCU) выконвае 2-ядзерны мікракантролер ''Raspberry Pi RP2350''. Ён падлучаны наўпрост па шыне I2C і выконвае абавязкі апаратнага таймера, кантролю зарадкі, падсветкі LCD-дысплэя і кіравання фізічнымі кнопкамі нават тады, калі асноўны працэсар адключаны або знаходзіцца ў стане збою. Для кіравання апаратным забеспячэннем выкарыстоўваецца асобная аперацыйная сістэма, яе першая прэзентацыя адбылася ў верасні 2025 года пад назвай Flipper OS<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/944118/|title=Представлен концепт Flipper OS|date=2025-09-05|publisher=Хабр}}</ref>. == Магчымасці == Праектуючы камп'ютар, распрацоўшчыкі паспрабавалі скасаваць патрэбу ў знешніх сеткавых перыферыйных адаптарах, сканцэнтраваўшы ўсе асноўныя інтэрфейсы пад адным корпусам. Базавы модуль Wi-Fi абапіраецца на ўбудаваны чып MT7921AUN. Сеткі пакалення Wi-Fi 6E могуць аналізавацца ў дыяпазонах частот 2,4 ГГц, 5 ГГц і 6 ГГц. Дадаткова на апараце размешчаны два фізічныя порты [[Ethernet]] стандарту 1 Гбіт/с для інтэгравання Flipper у сеціва ў якасці маршрутызатара ці апаратнага брандмаўэра (Hardware Firewall). Праз універсальны інтэрфейс USB-C на хуткасці да 5 Гбіт/с падтрымліваецца злучэнне фармату USB Ethernet. На плаце дадаткова рэалізаваны інтэрфейс пашырэння фармату PCIe M.2, у які інтэгруюцца мадулі высокаскараснай памяці (SSD), платы для апрацоўкі SDR або прафесійныя спадарожнікавыя мадэмы стандарту NTN разам з мікрасхемамі 5G. Паралельна вывучаецца дадатковае ўкараненне пратаколу электронных картак eSIM на мацярынскай плаце<ref>{{cite web|url=https://habr.com/ru/news/1063764/|title=В команде Flipper One объявили об опциональной возможности добавить сим-карту с продвинутыми возможностями|date=2026-07-28|publisher=Хабр|access-date=2026-09-03}}</ref>. Прылада падтрымлівае вывад відэа высокага разрознення (да фармату 4K пры 120 Гц) непасрэдна на знешнія маніторы праз інтэрфейс HDMI 2.1 або відэаканалы порта USB-C. == Эканоміка і краўдфандынг == У пачатку 2026 года на этапе стварэння прататыпаў праект сутыкнуўся з фінансавымі цяжкасцямі.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://hackaday.com/2026/05/22/the-team-behind-the-flipper-one-needs-your-help/|title=The Team Behind The Flipper One Needs Your Help|last=By|website=Hackaday|date=2026-05-23|access-date=2026-09-02}}</ref> Рэзкі рост сусветных цэн на кампаненты мікраэлектронікі зрабіў першапачатковы план вытворчасці мацярынскіх плат эканамічна стратным. Каб пераадолець крызіс і працягнуць працу над прыладай, распрацоўшчыкі цалкам змянілі карпаратыўны падыход і запусцілі адкрытую пляцоўку Flipper One Developer Portal. Такі крок дазволіў наўпрост прыцягнуць незалежных спецыялістаў з супольнасці Open Source да сумеснай інтэграцыі і аптымізацыі ядра Linux. За кошт перадачы часткі праграмнай распрацоўкі ў рукі адкрытага кам'юніці, выдаткі былі аптымізаваныя. Фінансаванне серыйнай вытворчасці плануецца арганізаваць шляхам збору сродкаў на краўдфандынгавай платформе Kickstarter бліжэй да канца 2026 года, пры гэтым чаканы стартавы кошт прылады павінен скласці каля 350 долараў ЗША. == Гл. таксама == * [[Flipper Zero]] * [[Інфармацыйная бяспека]] * [[Сеткавае абсталяванне]] * [[Маршрутызатар]] * [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Інфармацыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Сеткавае абсталяванне]] [[Катэгорыя:Інфарматыка]] [[Катэгорыя:Linux]] 5cxeqidvzv5ybh6vq71vtih0un944g0 Мухамед Шыа ас-Судані 0 813878 5192239 2026-09-03T04:12:58Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Мухамед Шыа ас-Судані''' (араб. محمد شياع السوداني‎; нар. 4 сакавіка 1970 года[1], Багдад) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Ірака з 28 кастрычніка 2022 па 14 мая 2026. Міністр па правах чалавека Ірака[англ.] з 2010 па 2014 год. Губернатар прав...» 5192239 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мухамед Шыа ас-Судані''' (араб. محمد شياع السوداني‎; нар. 4 сакавіка 1970 года[1], Багдад) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Ірака з 28 кастрычніка 2022 па 14 мая 2026. Міністр па правах чалавека Ірака[англ.] з 2010 па 2014 год. Губернатар правінцыі Майсан з 2009 па 2010 год. {{Бібліяінфармацыя}} 5b2f2i7rwsouszha1vmam2d4oudv3vm 5192240 5192239 2026-09-03T04:14:55Z StarDeg 16311 5192240 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мухамед Шыа ас-Судані''' (араб. محمد شياع السوداني‎; нар. 4 сакавіка 1970 года, Багдад) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Ірака з 28 кастрычніка 2022 па 14 мая 2026. Міністр па правах чалавека Ірака з 2010 па 2014 год. Губернатар правінцыі Майсан з 2009 па 2010 год. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} b5r6bj52dpqcz65efqlid2e57tt3tqf 5192241 5192240 2026-09-03T04:15:39Z StarDeg 16311 5192241 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мухамед Шыа ас-Судані''' (араб. محمد شياع السوداني‎; нар. 4 сакавіка 1970 года, Багдад) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Ірака з 28 кастрычніка 2022 па 14 мая 2026. Міністр па правах чалавека Ірака з 2010 па 2014 год. Губернатар правінцыі Майсан з 2009 па 2010 год. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірака]] qhq6n9pxea5le9p06wq7ehza6v412ar 5192251 5192241 2026-09-03T05:23:59Z Autumndancer 168015 5192251 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мухамед Шыа ас-Судані''' (араб. محمد شياع السوداني‎; нар. {{ВД-Прэамбула}}) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Ірака з 28 кастрычніка 2022 па 14 мая 2026. Міністр па правах чалавека Ірака з 2010 па 2014 год. Губернатар правінцыі Майсан з 2009 па 2010 год. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірака]] lrjt2p8jlfspszpg01q7a757c7izhjm 5192252 5192251 2026-09-03T05:24:11Z Autumndancer 168015 5192252 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мухамед Шыа ас-Судані''' (араб. محمد شياع السوداني‎; {{ВД-Прэамбула}}) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Ірака з 28 кастрычніка 2022 па 14 мая 2026. Міністр па правах чалавека Ірака з 2010 па 2014 год. Губернатар правінцыі Майсан з 2009 па 2010 год. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірака]] r8x0kv5ucee4et040may0f4typi3vge Афонсу Пена 0 813879 5192243 2026-09-03T04:23:48Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' (парт.: Afonso Augusto Moreira Pena; 30 лістапада 1847, Санта-Барбара, Мінас-Жерайс, Бразільская імперыя — 14 чэрвеня 1909, Рыа-дэ-Жанейра, Бразілія) — бразільскі дзяржаўны (1906—1909). Афонсу Пэна — адзіны член Імператарскага кабінета Пе...» 5192243 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' (парт.: Afonso Augusto Moreira Pena; 30 лістапада 1847, Санта-Барбара, Мінас-Жерайс, Бразільская імперыя — 14 чэрвеня 1909, Рыа-дэ-Жанейра, Бразілія) — бразільскі дзяржаўны (1906—1909). Афонсу Пэна — адзіны член Імператарскага кабінета Педру II, які стаў пасля прэзідэнтам Бразіліі. {{Бібліяінфармацыя}} gc6itgu4nbxon4z19dmruewbuzqn18u 5192244 5192243 2026-09-03T04:26:17Z StarDeg 16311 5192244 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' ({{lang-pt|Afonso Augusto Moreira Pena}}; 30 лістапада 1847, Санта-Барбара, Мінас-Жерайс, Бразільская імперыя — 14 чэрвеня 1909, Рыа-дэ-Жанейра, Бразілія) — бразільскі дзяржаўны (1906—1909). Афонсу Пэна — адзіны член Імператарскага кабінета Педру II, які стаў пасля прэзідэнтам Бразіліі. {{Бібліяінфармацыя}} {{зноскі}} {{Прэзідэнты Бразіліі}} pdulqp37pqtgwadfe2ag3c8a7h5buqf 5192245 5192244 2026-09-03T04:26:47Z StarDeg 16311 5192245 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' ({{lang-pt|Afonso Augusto Moreira Pena}}; 30 лістапада 1847, Санта-Барбара, Мінас-Жерайс, Бразільская імперыя — 14 чэрвеня 1909, Рыа-дэ-Жанейра, Бразілія) — бразільскі дзяржаўны (1906—1909). Афонсу Пэна — адзіны член Імператарскага кабінета Педру II, які стаў пасля прэзідэнтам Бразіліі. {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Бразіліі}} 79x8fllyeqp3tskarwo0sv07kwu5z2b 5192246 5192245 2026-09-03T04:28:51Z StarDeg 16311 5192246 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' ({{lang-pt|Afonso Augusto Moreira Pena}}; [[30 лістапада]] [[1847]], Санта-Барбара, Мінас-Жерайс, Бразільская імперыя — [[14 чэрвеня]] [[1909]], Рыа-дэ-Жанейра, Бразілія) — бразільскі дзяржаўны (1906—1909). Афонсу Пэна — адзіны член Імператарскага кабінета Педру II, які стаў пасля прэзідэнтам Бразіліі. {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Бразіліі}} djraswt04gcmv3laaqjpvbo1ppn4dnn 5192248 5192246 2026-09-03T04:34:24Z StarDeg 16311 5192248 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' ({{lang-pt|Afonso Augusto Moreira Pena}}; [[30 лістапада]] [[1847]], Санта-Барбара, Мінас-Жерайс, Бразільская імперыя — [[14 чэрвеня]] [[1909]], Рыа-дэ-Жанейра, Бразілія) — бразільскі дзяржаўны (1906—1909). Афонсу Пэна — адзіны член Імператарскага кабінета Педру II, які стаў пасля прэзідэнтам Бразіліі. {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Бразіліі}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] {{DEFAULTSORT:Пена Афонсу}} i6gpos4tlqni1inf3ldiew47ebcnat5 5192250 5192248 2026-09-03T05:23:27Z Autumndancer 168015 5192250 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' ({{lang-pt|Afonso Augusto Moreira Pena}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бразільскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт (1906—1909). Афонсу Пена — адзіны член Імператарскага кабінета Педру II, які стаў пасля прэзідэнтам Бразіліі. {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Бразіліі}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] {{DEFAULTSORT:Пена Афонсу}} ne9pyw08n4onsdfrnd716uegabsasxf Дэйтрон 0 813880 5192253 2026-09-03T05:33:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Дэйтрон''' — стабільнае [[ядро атама]] цяжкага ізатопа вадароду ([[дэйтэрый|дэйтэрыю]]) з масавым лікам 2. Абазначаецца ​<sup><nowiki>2</nowiki></sup>H, D або ''d''. Складаецца з [[пратон]]а і [[нейтрон]]а і з’яўляецца найпрасцейшай сістэмай, звязанай ядзернымі сіламі. Выка...» 5192253 wikitext text/x-wiki '''Дэйтрон''' — стабільнае [[ядро атама]] цяжкага ізатопа вадароду ([[дэйтэрый|дэйтэрыю]]) з масавым лікам 2. Абазначаецца ​<sup><nowiki>2</nowiki></sup>H, D або ''d''. Складаецца з [[пратон]]а і [[нейтрон]]а і з’яўляецца найпрасцейшай сістэмай, звязанай ядзернымі сіламі. Выкарыстоўваецца як мішэнь у многіх [[ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцыях]]. [[Катэгорыя:Базоны]] [[Катэгорыя:Вадарод]] 8ktqal6c949ehxuxgk83oiinnq8zejz 5192254 5192253 2026-09-03T05:34:57Z Autumndancer 168015 5192254 wikitext text/x-wiki '''Дэйтрон''' — стабільнае [[ядро атама]] цяжкага ізатопа вадароду ([[дэйтэрый|дэйтэрыю]]) з масавым лікам 2. Абазначаецца ​<sup><nowiki>2</nowiki></sup>H, D або ''d''. Складаецца з [[пратон]]а і [[нейтрон]]а і з’яўляецца найпрасцейшай сістэмай, звязанай ядзернымі сіламі. Выкарыстоўваецца як мішэнь у многіх [[ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцыях]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэйтрон|||}} [[Катэгорыя:Базоны]] [[Катэгорыя:Вадарод]] nyu6t5868ncldvd7w1qk9v5otjxbqh1 Колчэстэр 0 813881 5192255 2026-09-03T05:39:12Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Колчэстэр''' ({{lang-en|Colchester}}) — горад і аднайменны раён у англійскім графстве [[Эсекс]], на рацэ Колн, на вяршыні ўзвышша, на якім захаваліся сцены рымскага горада Камуладунума (лац.: Camulodunum, Colonia Claudia Victricensis) і рэшткі старадаўніх будынкаў. Найстаражытны...» 5192255 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Колчэстэр''' ({{lang-en|Colchester}}) — горад і аднайменны раён у англійскім графстве [[Эсекс]], на рацэ Колн, на вяршыні ўзвышша, на якім захаваліся сцены рымскага горада Камуладунума (лац.: Camulodunum, Colonia Claudia Victricensis) і рэшткі старадаўніх будынкаў. Найстаражытны горад на Брытанскіх астравах. Мае шмат навучальных і дабрачынных устаноў, прыстань, мытня і шырокі рынак, фабрыкі і заводы. [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] ksro9brfsh3s2lhrcrttgqsolpqjd3f 5192256 5192255 2026-09-03T05:40:22Z Autumndancer 168015 5192256 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Колчэстэр''' ({{lang-en|Colchester}}) — горад і аднайменны раён у англійскім графстве [[Эсекс]], на рацэ Колн, на вяршыні ўзвышша, на якім захаваліся сцены рымскага горада Камуладунума (лац.: Camulodunum, Colonia Claudia Victricensis) і рэшткі старадаўніх будынкаў. Найстаражытны горад на Брытанскіх астравах. Мае шмат навучальных і дабрачынных устаноў, прыстань, мытня і шырокі рынак, фабрыкі і заводы. == Памятныя мясціны == * [[Колчэстэрскі замак]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] 5slx48q5sxnrdqtww0qbhku0yftlf99 5192257 5192256 2026-09-03T05:41:35Z Autumndancer 168015 5192257 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Колчэстэр''' ({{lang-en|Colchester}}) — горад і аднайменны раён у англійскім графстве [[Эсекс]], на рацэ Колн, на вяршыні ўзвышша, на якім захаваліся сцены рымскага горада Камуладунума (лац.: Camulodunum, Colonia Claudia Victricensis) і рэшткі старадаўніх будынкаў. Найстаражытны горад на Брытанскіх астравах. Мае шмат навучальных і дабрачынных устаноў, прыстань, мытня і шырокі рынак, фабрыкі і заводы. == Памятныя мясціны == * [[Колчэстэрскі замак]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Алістэр Картэр]], прафесійны гулец у снукер [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] 9c87hppjjsoa5129uro90ab8j07focv 5192258 5192257 2026-09-03T05:42:30Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5192258 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Колчэстэр''' ({{lang-en|Colchester}}) — горад і аднайменны раён у англійскім графстве [[Эсекс]], на рацэ Колн, на вяршыні ўзвышша, на якім захаваліся сцены рымскага горада Камуладунума (лац.: Camulodunum, Colonia Claudia Victricensis) і рэшткі старадаўніх будынкаў. Найстаражытны горад на Брытанскіх астравах. Мае шмат навучальных і дабрачынных устаноў, прыстань, мытня і шырокі рынак, фабрыкі і заводы. == Памятныя мясціны == * [[Колчэстэрскі замак]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Уільям Гільберт]], англійскі фізік * [[Алістэр Картэр]], прафесійны гулец у снукер [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] j22e4kacituayhlodrt109adwm0n6cg 5192259 5192258 2026-09-03T05:43:41Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5192259 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Колчэстэр''' ({{lang-en|Colchester}}) — горад і аднайменны раён у англійскім графстве [[Эсекс]], на рацэ Колн, на вяршыні ўзвышша, на якім захаваліся сцены рымскага горада Камуладунума (лац.: Camulodunum, Colonia Claudia Victricensis) і рэшткі старадаўніх будынкаў. Найстаражытны горад на Брытанскіх астравах. Мае шмат навучальных і дабрачынных устаноў, прыстань, мытня і шырокі рынак, фабрыкі і заводы. == Памятныя мясціны == * [[Колчэстэрскі замак]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Уільям Гільберт]], англійскі фізік * [[Алістэр Картэр]], прафесійны гулец у снукер * [[Роджэр Пенроўз]], брытанскі фізік і матэматык [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] idifw31gvl5a7ce0g2fjrf43w18ekkr Гагіна (Ніжагародская вобласць) 0 813882 5192263 2026-09-03T05:52:34Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Гагіна''' ({{lang-ru|Га́гино}}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Гагінскага раёна і Гагінскага сельсавета. Размешчана на левым беразе ракі П’яны. == Гісторыя == Дакладная дата заснава...» 5192263 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Гагіна''' ({{lang-ru|Га́гино}}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Гагінскага раёна і Гагінскага сельсавета. Размешчана на левым беразе ракі П’яны. == Гісторыя == Дакладная дата заснавання невядомая. Па адных крыніцах — 29 чэрвеня 1586 года па іншых — 1588 год. Пасля паходу на Казань у 1552 годзе Іван Грозны завітаў гэтую мясцовасць ваяводзе Івану Васільевічу Гагіну. Створаны ім населены пункт быў названы Гагіна. Да 1779 г. Гагіна размяшчалася на тэрыторыі Арзамаскага павета, але з-за адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы Кацярыны II увайшло ў склад ізноў утворанага Сергацкага павета Ніжагародскага намесніцтва (з 1797 года — Ніжагародская губерня). Да 1861 года сяло засялялі памешчыцкія сяляне, падзеленыя на тры ўладанні: князя Даўгарукава, дваран Ахматавых і дваран Кейч. Пасля сялянскай рэформы ў вёсцы было ўтворана тры сельскія таварыствы (па былых уладальніках), і яно стала цэнтрам Гагінскай воласці. Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі ў сяле быў створаны Гагінскі сельсавет. 17 ліпеня 1929 года падчас адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1920-х гадоў Гагінская воласць была скасавана, а на яе базе створаны Гагінскі раён. У красавіку 1963 года ў сувязі з хрушчоўскай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай Гагінскі раён быў скасаваны, а сяло Гагіна (разам з астатнімі населенымі пунктамі Гагінскага сельсавета) увайшло ў склад узбуйненага Лукаянаўскага раёна. У студзені 1965 года Гагіна зноў стала цэнтрам адноўленага Гагінскага раёна. 8h39dhzyy3p1tq670y9ygupwmokggv8 5192264 5192263 2026-09-03T05:53:40Z Autumndancer 168015 5192264 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Гагіна''' ({{lang-ru|Га́гино}}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Гагінскага раёна і Гагінскага сельсавета. Размешчана на левым беразе ракі П’яны. == Гісторыя == Дакладная дата заснавання невядомая. Па адных крыніцах — 29 чэрвеня 1586 года па іншых — 1588 год. Пасля паходу на Казань у 1552 годзе Іван Грозны завітаў гэтую мясцовасць ваяводзе Івану Васільевічу Гагіну. Створаны ім населены пункт быў названы Гагіна. Да 1779 г. Гагіна размяшчалася на тэрыторыі Арзамаскага павета, але з-за адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы Кацярыны II увайшло ў склад ізноў утворанага Сергацкага павета Ніжагародскага намесніцтва (з 1797 года — Ніжагародская губерня). Да 1861 года сяло засялялі памешчыцкія сяляне, падзеленыя на тры ўладанні: князя Даўгарукава, дваран Ахматавых і дваран Кейч. Пасля сялянскай рэформы ў вёсцы было ўтворана тры сельскія таварыствы (па былых уладальніках), і яно стала цэнтрам Гагінскай воласці. Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі ў сяле быў створаны Гагінскі сельсавет. 17 ліпеня 1929 года падчас адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1920-х гадоў Гагінская воласць была скасавана, а на яе базе створаны Гагінскі раён. У красавіку 1963 года ў сувязі з хрушчоўскай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай Гагінскі раён быў скасаваны, а сяло Гагіна (разам з астатнімі населенымі пунктамі Гагінскага сельсавета) увайшло ў склад узбуйненага Лукаянаўскага раёна. У студзені 1965 года Гагіна зноў стала цэнтрам адноўленага Гагінскага раёна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] 78cfeyzl2x8v8pbeb7fsazjaelzqfme Дзівеева 0 813883 5192265 2026-09-03T05:57:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Дзівеева''' ({{lang-ru|Диве́ево}}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Дзівееўскага раёна і Дзівееўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Вічкінгза. Знаходзіцца на крайнім поўдні Ніжагар...» 5192265 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Дзівеева''' ({{lang-ru|Диве́ево}}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Дзівееўскага раёна і Дзівееўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Вічкінгза. Знаходзіцца на крайнім поўдні Ніжагародскай вобласці, за некалькі кіламетраў ад адміністрацыйнай мяжы з [[Мардовія]]й. Ад Ніжняга Ноўгарада за 170 км, ад Арзамаса за 60 км. l5om7e2kxco68fm438xk0cv75hae694 5192266 5192265 2026-09-03T05:58:38Z Autumndancer 168015 5192266 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Дзівеева''' ({{lang-ru|Диве́ево}}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Дзівееўскага раёна і Дзівееўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Вічкінгза. Знаходзіцца на крайнім поўдні Ніжагародскай вобласці, за некалькі кіламетраў ад адміністрацыйнай мяжы з [[Мардовія]]й. Ад Ніжняга Ноўгарада за 170 км, ад Арзамаса за 60 км. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] 80b0gfm3vg24hb7d2886v50jc7yhkvg 5192267 5192266 2026-09-03T05:59:32Z Autumndancer 168015 5192267 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Дзівеева''' ({{lang-ru|Диве́ево}}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Дзівееўскага раёна і Дзівееўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Вічкінгза. Знаходзіцца на крайнім поўдні Ніжагародскай вобласці, за некалькі кіламетраў ад адміністрацыйнай мяжы з [[Мардовія]]й. Ад Ніжняга Ноўгарада за 170 км, ад Арзамаса за 60 км. [[Дзівееўскі манастыр]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] k82jxc4uy8mhhnzn9ihs4c5wl9bghid Пачынкі (Пачынкаўскі раён) 0 813884 5192268 2026-09-03T06:03:19Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Пачынкі''' ({{lang-ru|Почи́нки}}) — сяло, былы горад (у 1781—1922 гг.) у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Пачынкаўскага раёна і Пачынкаўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Рудня, за 220 км на поўдз...» 5192268 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Пачынкі''' ({{lang-ru|Почи́нки}}) — сяло, былы горад (у 1781—1922 гг.) у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Пачынкаўскага раёна і Пачынкаўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Рудня, за 220 км на поўдзень ад [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] на федэральнай трасе Ніжні Ноўгарад — Саратаў, за 12 км ад станцыі Ужоўка чыгункі Ніжні Ноўгарад — Пенза. Самы паўднёвы раённы цэнтр і самае буйное сяло Ніжагародскай вобласці. 9h0nbojp9ij6mmhajtsr6wp5sgxxj48 5192269 5192268 2026-09-03T06:04:23Z Autumndancer 168015 5192269 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Пачынкі''' ({{lang-ru|Почи́нки}}) — сяло, былы горад (у 1781—1922 гг.) у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Пачынкаўскага раёна і Пачынкаўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Рудня, за 220 км на поўдзень ад [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] на федэральнай трасе Ніжні Ноўгарад — Саратаў, за 12 км ад станцыі Ужоўка чыгункі Ніжні Ноўгарад — Пенза. Самы паўднёвы раённы цэнтр і самае буйное сяло Ніжагародскай вобласці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] boksfpue5yaby4nlt1lnojvdb656723 5192273 5192269 2026-09-03T06:08:30Z Autumndancer 168015 5192273 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Пачынкі}} {{НП-Расія}} '''Пачынкі''' ({{lang-ru|Почи́нки}}) — сяло, былы горад (у 1781—1922 гг.) у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Пачынкаўскага раёна і Пачынкаўскага сельсавета. Размешчана на рацэ Рудня, за 220 км на поўдзень ад [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] на федэральнай трасе Ніжні Ноўгарад — Саратаў, за 12 км ад станцыі Ужоўка чыгункі Ніжні Ноўгарад — Пенза. Самы паўднёвы раённы цэнтр і самае буйное сяло Ніжагародскай вобласці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] ijv6347yg1t97zx4o6dcsjqshhkqqlx Пачынкі 0 813885 5192270 2026-09-03T06:06:17Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пачынкі''': == Ніжагародская вобласць == * Пачынкі (Пачынкаўскі раён) == Смаленская вобласць == * [[Пачынкі (Навадугінскі раён)]] {{неадназначнасць}}» 5192270 wikitext text/x-wiki '''Пачынкі''': == Ніжагародская вобласць == * Пачынкі (Пачынкаўскі раён) == Смаленская вобласць == * [[Пачынкі (Навадугінскі раён)]] {{неадназначнасць}} h71whzq4mbkye1sduxesjoqckcvovye 5192272 5192270 2026-09-03T06:07:51Z Autumndancer 168015 /* Ніжагародская вобласць */ 5192272 wikitext text/x-wiki '''Пачынкі''': == Ніжагародская вобласць == * [[Пачынкі (Пачынкаўскі раён)]] == Смаленская вобласць == * [[Пачынкі (Навадугінскі раён)]] {{неадназначнасць}} 1j0en81hhm665hb4hl8xtykrlz1sblo Уразаўка (Ніжагародская вобласць) 0 813886 5192275 2026-09-03T06:53:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Уразаўка''' ({{lang-ru|Ура́зовка }}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Краснаакцябрскага раёна і Уразаўскага сельсавета. размешчана каля ракі Пары, прытоку ракі П'яны. Насельніцтва...» 5192275 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Уразаўка''' ({{lang-ru|Ура́зовка }}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Краснаакцябрскага раёна і Уразаўскага сельсавета. размешчана каля ракі Пары, прытоку ракі П'яны. Насельніцтва — пераважна татары-мішары (99%), якія жывуць у вобласці з часоў разбурэння Казанскага ханства. 6iy67ovnj9hy1q2hzno02995bo5dvd2 5192276 5192275 2026-09-03T06:54:17Z Autumndancer 168015 5192276 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Уразаўка''' ({{lang-ru|Ура́зовка }}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Краснаакцябрскага раёна і Уразаўскага сельсавета. размешчана каля ракі Пары, прытоку ракі П'яны. Насельніцтва — пераважна татары-мішары (99%), якія жывуць у вобласці з часоў разбурэння Казанскага ханства. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] p8jdeaa4b1c3wzsk7svrerg4sndvo1z Спаскае (Спаскі раён) 0 813887 5192277 2026-09-03T06:57:20Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Спаскае}} {{НП-Расія}} '''Спа́скае''' ({{lang-ru|Спа́сское }}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Спаскага раёна і Спаскага сельсавета. Размешчана за 40 км ад чыгуначнай станцыі Сергач (на лі...» 5192277 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Спаскае}} {{НП-Расія}} '''Спа́скае''' ({{lang-ru|Спа́сское }}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Спаскага раёна і Спаскага сельсавета. Размешчана за 40 км ад чыгуначнай станцыі Сергач (на лініі Арзамас — Канаш). == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў 1399 годзе. Паўторна заснавана ў 1622 годзе. У 1779—1781 гадах — фактычны адміністрацыйны цэнтр Васільсурскага павета, у які ўваходзіла да 1923 года. У XIX — пачатку XX стагоддзяў было буйным гандлёвым цэнтрам. У Спаскім арганізоўваліся кірмашы, дзе галоўным таварам была гарбарна-футравая сыравіна, якая апрацоўвалася ў Спаскай воласці. У 1840 годзе ў Спаскім быў узведзены Спаса-Праабражэнскі каменны храм з прыдзелам у імя святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова. Практычна праз сто гадоў — у савецкі час — храм быў разбураны. З 1929 года — раённы цэнтр. owjvkcqfj1938pxl860ow9flrpi0rh1 5192278 5192277 2026-09-03T06:58:27Z Autumndancer 168015 5192278 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Спаскае}} {{НП-Расія}} '''Спа́скае''' ({{lang-ru|Спа́сское }}) — сяло ў [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр Спаскага раёна і Спаскага сельсавета. Размешчана за 40 км ад чыгуначнай станцыі Сергач (на лініі Арзамас — Канаш). == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў 1399 годзе. Паўторна заснавана ў 1622 годзе. У 1779—1781 гадах — фактычны адміністрацыйны цэнтр Васільсурскага павета, у які ўваходзіла да 1923 года. У XIX — пачатку XX стагоддзяў было буйным гандлёвым цэнтрам. У Спаскім арганізоўваліся кірмашы, дзе галоўным таварам была гарбарна-футравая сыравіна, якая апрацоўвалася ў Спаскай воласці. У 1840 годзе ў Спаскім быў узведзены Спаса-Праабражэнскі каменны храм з прыдзелам у імя святога апостала і евангеліста Іаана Багаслова. Практычна праз сто гадоў — у савецкі час — храм быў разбураны. З 1929 года — раённы цэнтр. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] fhfmyclyf55l221nqwjf5vyflu4jiqj