Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 200 5192517 5159847 2026-09-03T19:35:54Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192517 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''10 верасня''' — дзвесце пяцьдзясят трэці (дзвесце пяцьдзясят чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[587 да н.э.]]: Паводле загаду вавілонскага цара [[Навухаданосар II|Навухаданосара]] спалены [[храм]] і [[палац]] [[Іерусалім]]а. * [[422]]: [[Цэлесцін I (Папа Рымскі)|Цэлесцін I]] становіцца [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1607]]: [[Ілжэдзмітрый II]] пачаў паход на [[Масква|Маскву]]. * [[1894]]: Упершыню вадзіцель аштрафаваны за кіраванне [[аўтамабіль|аўтамабілем]] у нецвярозым стане (у [[Лондан]]е). * [[1919]]: Падпісаны [[Сен-Жэрменскі мірны дагавор (1919)|Сен-Жэрменскі мірны дагавор]] паміж краінамі [[Антанта|Антанты]] і [[Аўстрыя]]й. * [[1932]]: Адкрыты 29 станцый [[Нью-Ёркскі метрапалітэн|Нью-Ёркскага метрапалітэна]]. * [[1990]]: Папа Рымскі [[Ян Павел II]] асвяціў храм [[Нотр-Дам-дэ-ла-Пэ]] — самую вялікую царкву ў свеце. * [[1990]]: Пачалася ўстаноўчая канферэнцыя [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]. * [[2019]]: Удмурцкі навуковец [[Альберт Аляксеевіч Разін|Альберт Разін]] здзейсніў акт самаспалення ў абарону [[Удмурцкая мова|ўдмурцкай мовы]]. * [[2023]]: Сербскі [[тэніс]]іст [[Новак Джокавіч]] выйграў [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], здабыўшы дваццаць чацвёрты тытул [[Вялікі шлем|Вялікага шлема]]. == Нарадзіліся == [[Image:Julius III.jpg|thumb|left|100px|Юлій III]] * [[904]]: [[Го Вэй]], заснавальнік Позняй Чжоу * 920 або 921: [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовік IV, кароль Францыі]] * [[1487]]: [[Юлій III]], [[Папы Рымскія|Папа Рымскі]] (пам. 23.3.1555) * [[1758]]: [[Філіп Фрыдрых фон Хеч]], нямецкі мастак * [[1892]]: [[Артур Комптан]], амерыканскі [[фізік]] (пам. 15.3.1962) * [[1893]]: [[Аляксандр Ляўданскі]], беларускі гісторык і [[археолаг]] (пам. 27.8.1937) * [[1897]]: [[Жорж Батай]], французскі [[філосаф]] і [[пісьменнік]] * [[1923]]: [[Мікалай Бірыла]], беларускі мовазнавец (пам. 30.9.1992) * [[1928]]: [[Бернар Бюфэ]], французскі мастак * [[1929]]: [[Яўген Глебаў]], беларускі [[кампазітар]] * [[1931]]: [[Рэнальд Кныш]], беларускі трэнер па спартыўнай гімнастыцы * [[1935]]: [[Джакама Лозі]], італьянскі футбаліст * [[1948]]: [[Тоні Гатліф]], французскі кінарэжысёр цыганскага паходжання * [[1960]]: [[Колін Фёрт]], брытанскі [[акцёр]] * [[1968]]: [[Гай Рычы]], брытанскі кінарэжысёр, сцэнарыст, прадзюсар. * [[1974]]: [[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|Яўген Чычваркін]], расійскі прадпрымальнік. * [[1977]]: [[Віктар Ганчарэнка]], беларускі футбаліст і трэнер па [[футбол]]е * [[1979]]: [[Янка Лайкоў]], беларускі [[паэт]] * [[1996]]: [[Жулі Дэрон]], швейцарская трыятланістка, алімпійская медалістка == Памерлі == * [[954]]: [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовік IV, кароль Францыі]] * [[1627]]: [[Ян Грутэр]], нямецкі філолаг * [[1842]]: [[Вільям Гобсан]], першы губернатар [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[1866]]: [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў (з мянушкай «Вешальнік»)]], расійскі дзяржаўны дзеяч, губернатар [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] * [[1916]]: [[Аляксандр Ельскі]], беларускі пісьменнік, гісторык, этнограф, краязнавец (нар. 16.6.1834) * [[1937]]: [[Язэп Аляксеевіч Мамонька|Язэп Мамонька]], беларускі палітык, публіцыст, сябра Рады БНР (нар. 28.1.1889) * [[1966]]: [[Хелмі Ліндэлёф]], фінская актрыса * [[1975]]: [[Джордж Паджэт Томсан]], англійскі фізік * [[1983]]: [[Фелікс Блох]], швейцарскі фізік * [[2000]]: [[Уільям Нірэнберг]], амерыканскі фізік-тэарэтык, акіянограф * [[2001]]: [[Ахмад Шах Масуд]], афганскі палявы камандзір * [[2011]]: [[Кліф Робертсан]], амерыканскі акцёр * [[2019]]: [[Альберт Аляксеевіч Разін]], удмурцкі навуковец == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[Сусветны дзень прадухілення самагубстваў]]. * {{GUY}} {{нп5|Месяц спадчыны амерыканскіх індзейцаў, Гаяна|Дзень спадчыны амерыканскіх індзейцаў|en|Amerindian Heritage Month (Guyana)}}. * {{GIB}} [[Нацыянальны дзень Гібралтара|Першы рэферэндум пра суверэнітэт]] (1967). * {{HND}} {{нп5|Спіс нацыянальных дзён дзіцяці па краінах|Нацыянальны дзень дзіцяці|en|Children's Day#Honduras}}. * {{UKR}} {{нп5|Дзень фізічнай культуры і спорту Украіны||uk|День фізичної культури і спорту}}. * {{CHN}} Дзень настаўніка ** {{HKG}} {{нп5|Спіс нацыянальных дзён настаўніка|Нацыянальны дзень настаўніка|en|Teacher's Day}}. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|910]] </noinclude> [[Катэгорыя:10 верасня| ]] ch35q9s3kpobwsjbsjvvg8xdzqp70yv 5192520 5192517 2026-09-03T19:40:46Z JerzyKundrat 174 5192520 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''10 верасня''' — дзвесце пяцьдзясят трэці (дзвесце пяцьдзясят чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[587 да н.э.]]: Паводле загаду вавілонскага цара [[Навухаданосар II|Навухаданосара]] спалены [[храм]] і [[палац]] [[Іерусалім]]а. * [[422]]: [[Цэлесцін I (Папа Рымскі)|Цэлесцін I]] становіцца [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1607]]: [[Ілжэдзмітрый II]] пачаў паход на [[Масква|Маскву]]. * [[1894]]: Упершыню вадзіцель аштрафаваны за кіраванне [[аўтамабіль|аўтамабілем]] у нецвярозым стане (у [[Лондан]]е). * [[1919]]: Падпісаны [[Сен-Жэрменскі мірны дагавор (1919)|Сен-Жэрменскі мірны дагавор]] паміж краінамі [[Антанта|Антанты]] і [[Аўстрыя]]й. * [[1932]]: Адкрыты 29 станцый [[Нью-Ёркскі метрапалітэн|Нью-Ёркскага метрапалітэна]]. * [[1990]]: Папа Рымскі [[Ян Павел II]] асвяціў храм [[Нотр-Дам-дэ-ла-Пэ]] — самую вялікую царкву ў свеце. * [[1990]]: Пачалася ўстаноўчая канферэнцыя [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]. * [[2019]]: Удмурцкі навуковец [[Альберт Аляксеевіч Разін|Альберт Разін]] здзейсніў акт самаспалення ў абарону [[Удмурцкая мова|ўдмурцкай мовы]]. * [[2023]]: Сербскі [[тэніс]]іст [[Новак Джокавіч]] выйграў [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], здабыўшы дваццаць чацвёрты тытул [[Вялікі шлем|Вялікага шлема]]. == Нарадзіліся == [[Image:Julius III.jpg|thumb|120px|Юлій III]] * [[904]]: [[Го Вэй]], заснавальнік Позняй Чжоу * 920 або 921: [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовік IV, кароль Францыі]] * [[1487]]: [[Юлій III]], [[Папы Рымскія|Папа Рымскі]] (пам. 23.3.1555) * [[1758]]: [[Філіп Фрыдрых фон Хеч]], нямецкі мастак * [[1892]]: [[Артур Комптан]], амерыканскі [[фізік]] (пам. 15.3.1962) * [[1893]]: [[Аляксандр Ляўданскі]], беларускі гісторык і [[археолаг]] (пам. 27.8.1937) * [[1897]]: [[Жорж Батай]], французскі [[філосаф]] і [[пісьменнік]] * [[1923]]: [[Мікалай Бірыла]], беларускі мовазнавец (пам. 30.9.1992) * [[1928]]: [[Бернар Бюфэ]], французскі мастак * [[1929]]: [[Яўген Глебаў]], беларускі [[кампазітар]] * [[1931]]: [[Рэнальд Кныш]], беларускі трэнер па спартыўнай гімнастыцы * [[1935]]: [[Джакама Лозі]], італьянскі футбаліст * [[1948]]: [[Тоні Гатліф]], французскі кінарэжысёр цыганскага паходжання * [[1960]]: [[Колін Фёрт]], брытанскі [[акцёр]] * [[1968]]: [[Гай Рычы]], брытанскі кінарэжысёр, сцэнарыст, прадзюсар. * [[1974]]: [[Яўген Аляксандравіч Чычваркін|Яўген Чычваркін]], расійскі прадпрымальнік. * [[1977]]: [[Віктар Ганчарэнка]], беларускі футбаліст і трэнер па [[футбол]]е * [[1979]]: [[Янка Лайкоў]], беларускі [[паэт]] * [[1996]]: [[Жулі Дэрон]], швейцарская трыятланістка, алімпійская медалістка == Памерлі == * [[954]]: [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовік IV, кароль Францыі]] * [[1627]]: [[Ян Грутэр]], нямецкі філолаг * [[1842]]: [[Вільям Гобсан]], першы губернатар [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[1866]]: [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў (з мянушкай «Вешальнік»)]], расійскі дзяржаўны дзеяч, губернатар [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] * [[1916]]: [[Аляксандр Ельскі]], беларускі пісьменнік, гісторык, этнограф, краязнавец (нар. 16.6.1834) * [[1937]]: [[Язэп Аляксеевіч Мамонька|Язэп Мамонька]], беларускі палітык, публіцыст, сябра Рады БНР (нар. 28.1.1889) * [[1966]]: [[Хелмі Ліндэлёф]], фінская актрыса * [[1975]]: [[Джордж Паджэт Томсан]], англійскі фізік * [[1983]]: [[Фелікс Блох]], швейцарскі фізік * [[2000]]: [[Уільям Нірэнберг]], амерыканскі фізік-тэарэтык, акіянограф * [[2001]]: [[Ахмад Шах Масуд]], афганскі палявы камандзір * [[2011]]: [[Кліф Робертсан]], амерыканскі акцёр * [[2019]]: [[Альберт Аляксеевіч Разін]], удмурцкі навуковец == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[Сусветны дзень прадухілення самагубстваў]]. * {{HND}} {{нп5|Спіс нацыянальных дзён дзіцяці па краінах|Нацыянальны дзень дзіцяці|en|Children's Day#Honduras}}. * {{GUY}} {{нп5|Месяц спадчыны амерыканскіх індзейцаў, Гаяна|Дзень спадчыны амерыканскіх індзейцаў|en|Amerindian Heritage Month (Guyana)}}. * {{GIB}} [[Нацыянальны дзень Гібралтара|Першы рэферэндум пра суверэнітэт]] (1967). * {{CHN}} Дзень настаўніка * {{UKR}} {{нп5|Дзень фізічнай культуры і спорту Украіны||uk|День фізичної культури і спорту}}. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|910]] </noinclude> [[Катэгорыя:10 верасня| ]] 5vg8hm58utybh82fkjn2ttuh0ox03h0 0 223 5192523 5005211 2026-09-03T19:49:51Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192523 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''11 верасня''' — дзвесце пяцьдзясят чацвёрты (дзвесце пяцьдзясят пяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|right|160px|thumb|Гараць будынкі Сусветнага гандлёвага цэнтра ў [[Нью-Ёрк]]у]] * [[813]]: [[Людовік I Набожны|Людовік І Набожны]] каранаваны [[Імператар Захаду|імператарам Захаду]] для сумеснага кіравання [[Франкі|Франкскай дзяржавай]] з бацькам — [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]]. * [[1855]]: У ходзе [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] саюзныя войскі ўвайшлі ў [[Севастопаль]]. * [[1938]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Дом-музей Адама Міцкевіча]] ў [[Наваградак|Наваградку]]. * [[1969]]: Выходзіць першы сольны альбом [[Джэніс Джоплін]]. * [[1973]]: Путч [[Аўгуста Піначэт]]а ўстанавіў у [[Чылі]] 17-гадовую дыктатуру. * [[1992]]: Адкрыццё [[Навагрудскі гісторыка-краязнаўчы музей|Навагрудскага гісторыка-краязнаўчага музея]]. * [[1993]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-ы Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымалі фільмы «{{нп5|Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі|en|Short Cuts}}» рэжысёра [[Роберт Олтмен|Роберта Олтмена]] і «[[Тры колеры: Сіні]]» [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[1998]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эрытрэя]]й. * [[2001]]: [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|Тэрарыстычная атака]] на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]] і [[Пентагон]] у [[ЗША]]. == Нарадзіліся == * [[1182]]: [[Мінамота-но Ёрыіэ]], сёгун * [[1476]]: [[Луіза Савойская]], прынцэса Савойская * [[1524]]: [[П'ер дэ Рансар]], французскі паэт * [[1743]]: [[Мікалай Абрахам Абільгор]], дацкі мастак * [[1790]]: [[Венцаслаў Пелікан]], беларускі медык, грамадскі і палітычны дзеяч, прафесар (1817) і рэктар (1826—1831) [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (пам. 9.6.1873) * [[1816]]: [[Карл Фрыдрых Цэйс]], нямецкі інжынер * [[1841]]: [[Гіяцынт Альхімовіч]], мастак, брат [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]] * [[1855]]: [[Еўдакім Раманаў]], беларускі фалькларыст, этнограф, археолаг (пам. 20.1.1922) * [[1865]]: [[Яніс Райніс]], латышскі паэт і драматург * [[1877]]: [[Фелікс Дзяржынскі]], савецкі дзяржаўны дзеяч (пам. 20.7.1926) * [[1903]]: [[Тэадор Адорна]], нямецкі філосаф * [[1922]]: [[Хейна Мандры]], эстонскі акцёр * [[1937]]: [[Іосіф Давыдавіч Кабзон]], савецкі і расійскі спявак, Народны артыст СССР * [[1940]]: [[Браян Дэ Пальма]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1953]]: [[Вінцэсь Мудроў]], беларускі пісьменнік * [[1965]]: [[Башар Асад]], прэзідэнт Сірыі * [[1976]]: [[Асіх Алінеджад]], іранская журналістка, пісьменніца, грамадскі дзеяч * [[2001]]: [[Антоніа Уотсан]], ямайскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Image:S.Allende 7 dias ilustrados.JPG|thumb|right|100px|Сальвадор Альендэ]] * [[1677]]: [[Джэймс Гарынгтан]], англійскі [[філосаф]] * [[1823]]: [[Давід Рыкарда]], англійскі эканаміст * [[1868]]: [[Рамуальд Зянкевіч]], этнограф, археолаг, фалькларыст (нар. [[1.2]].[[1811]]) * [[1948]]: [[Мухамед Алі Джына]], пакістанскі дзяржаўны дзеяч * [[1958]]: [[Ханс Грундзіг]], нямецкі мастак * [[1963]]: [[Сюзанна Дзюшан]], французская мастачка * [[1971]]: [[Мікіта Хрушчоў]], кіраўнік [[СССР]]. * [[1973]]: [[Сальвадор Альендэ]], прэзідэнт [[Чылі]] * [[1994]]: [[Джэсіка Тэндзі]], брытанская і амерыканская актрыса * [[2009]]: [[Джым Кэрал]], амерыканскі пісьменнік == Святкуюць == * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень настаўніка * {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]]: Дзень патрыёта * {{Сцяг Каталоніі}} [[Каталонія]]: [[Нацыянальны дзень Каталоніі]] <noinclude>{{commonscat|11 September}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|911]] </noinclude> [[Катэгорыя:11 верасня| ]] 2ccdg4vvgm2x7mhvoks9a118urfw12i 5192528 5192523 2026-09-03T19:55:35Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192528 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''11 верасня''' — дзвесце пяцьдзясят чацвёрты (дзвесце пяцьдзясят пяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|right|160px|thumb|Гараць будынкі Сусветнага гандлёвага цэнтра ў [[Нью-Ёрк]]у]] * [[813]]: [[Людовік I Набожны|Людовік І Набожны]] каранаваны [[Імператар Захаду|імператарам Захаду]] для сумеснага кіравання [[Франкі|Франкскай дзяржавай]] з бацькам — [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]]. * [[1855]]: У ходзе [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] саюзныя войскі ўвайшлі ў [[Севастопаль]]. * [[1938]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Дом-музей Адама Міцкевіча]] ў [[Наваградак|Наваградку]]. * [[1941]]: Пачалося будаўніцтва [[Пентагон]]у ў [[Вашынгтон]]е. * [[1969]]: Выходзіць першы сольны альбом [[Джэніс Джоплін]]. * [[1973]]: Путч [[Аўгуста Піначэт]]а ўстанавіў у [[Чылі]] 17-гадовую дыктатуру. * [[1992]]: Адкрыццё [[Навагрудскі гісторыка-краязнаўчы музей|Навагрудскага гісторыка-краязнаўчага музея]]. * [[1993]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-ы Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымалі фільмы «{{нп5|Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі|en|Short Cuts}}» рэжысёра [[Роберт Олтмен|Роберта Олтмена]] і «[[Тры колеры: Сіні]]» [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[1998]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эрытрэя]]й. * [[2001]]: [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|Тэрарыстычная атака]] на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]] і [[Пентагон]] у [[ЗША]]. == Нарадзіліся == * [[1182]]: [[Мінамота-но Ёрыіэ]], сёгун * [[1476]]: [[Луіза Савойская]], прынцэса Савойская * [[1524]]: [[П'ер дэ Рансар]], французскі паэт * [[1743]]: [[Мікалай Абрахам Абільгор]], дацкі мастак * [[1790]]: [[Венцаслаў Пелікан]], беларускі медык, грамадскі і палітычны дзеяч, прафесар (1817) і рэктар (1826—1831) [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (пам. 9.6.1873) * [[1816]]: [[Карл Фрыдрых Цэйс]], нямецкі інжынер * [[1841]]: [[Гіяцынт Альхімовіч]], мастак, брат [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]] * [[1855]]: [[Еўдакім Раманаў]], беларускі фалькларыст, этнограф, археолаг (пам. 20.1.1922) * [[1865]]: [[Яніс Райніс]], латышскі паэт і драматург * [[1877]]: [[Фелікс Дзяржынскі]], савецкі дзяржаўны дзеяч (пам. 20.7.1926) * [[1903]]: [[Тэадор Адорна]], нямецкі філосаф * [[1922]]: [[Хейна Мандры]], эстонскі акцёр * [[1937]]: [[Іосіф Давыдавіч Кабзон]], савецкі і расійскі спявак, Народны артыст СССР * [[1940]]: [[Браян Дэ Пальма]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1953]]: [[Вінцэсь Мудроў]], беларускі пісьменнік * [[1965]]: [[Башар Асад]], прэзідэнт Сірыі * [[1976]]: [[Асіх Алінеджад]], іранская журналістка, пісьменніца, грамадскі дзеяч * [[2001]]: [[Антоніа Уотсан]], ямайскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Image:S.Allende 7 dias ilustrados.JPG|thumb|right|100px|Сальвадор Альендэ]] * [[1677]]: [[Джэймс Гарынгтан]], англійскі [[філосаф]] * [[1823]]: [[Давід Рыкарда]], англійскі эканаміст * [[1868]]: [[Рамуальд Зянкевіч]], этнограф, археолаг, фалькларыст (нар. [[1.2]].[[1811]]) * [[1948]]: [[Мухамед Алі Джына]], пакістанскі дзяржаўны дзеяч * [[1958]]: [[Ханс Грундзіг]], нямецкі мастак * [[1963]]: [[Сюзанна Дзюшан]], французская мастачка * [[1971]]: [[Мікіта Хрушчоў]], кіраўнік [[СССР]]. * [[1973]]: [[Сальвадор Альендэ]], прэзідэнт [[Чылі]] * [[1994]]: [[Джэсіка Тэндзі]], брытанская і амерыканская актрыса * [[2009]]: [[Джым Кэрал]], амерыканскі пісьменнік == Святкуюць == * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень настаўніка * {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]]: Дзень патрыёта * {{Сцяг Каталоніі}} [[Каталонія]]: [[Нацыянальны дзень Каталоніі]] <noinclude>{{commonscat|11 September}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|911]] </noinclude> [[Катэгорыя:11 верасня| ]] nyjtgj4w88k1scy9iruypw950b6nq89 0 316 5192531 5099140 2026-09-03T20:03:10Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192531 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''15 верасня''' — дзвесце пяцьдзясят восьмы (дзвесце пяцьдзясят дзявяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == *[[608]]: [[Баніфацый IV (Папа Рымскі)|Баніфацый IV]] стаў [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] *[[1794]]: Расійская армія пад камандаваннем [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] разбіла пры [[Кобрын]]е войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * [[1805]]: [[Расійская імперыя|Расія]] аб’явіла вайну [[Напалеон]]у. * [[1823]]: Створана [[Беларускае генерал-губернатарства|Віцебскае, Магілёўскае і Смаленскае генерал-губернатарства]]. Існавала да [[1836]] г. * [[1826]]: Падчас [[Руска-персідская вайна, 1826-1828|руска-персідскай вайны]] руска-азербайджанска-грузінскі атрад (6,3 тыс. чалавек) разграміў персідскае войска (20 тыс. чалавек), якое рушыла на [[Тыфліс]]. * [[1835]]: [[Чарлз Дарвін]] на борце судна «[[HMS Beagle (1820)|Бігль]]» прыбыў на [[Галапагоскія астравы]]. * [[1914]]: Рускія войскі пачалі Варшаўска-Івангародскую наступальную аперацыю. * [[1916]]: У «бітве на Соме» падчас [[1СВ|1-й сусветнай вайны]] англічане выпрабавалі ў баі першы ў свеце [[танк]] Mark I. * [[1928]]: Англійскі мікрабіёлаг [[Аляксандр Флемінг]] выдзеліў [[пеніцылін]]. * [[1935]]: У Германіі на з’ездзе [[НСДАП]] прыняты [[Нюрнбергскія расавыя законы]]. * [[1944]]: Савецкія войскі ўступілі ў [[Сафія|Сафію]]. * [[1971]]: У [[Ванкувер]]ы ([[Канада]]) створана экалагічная арганізацыі «[[Грынпіс]]». * [[1975]]: Адкрыты метрапалітэн [[Сант'яга]]. * [[2017]]: Міжпланетная станцыя «[[Касіні-Гюйгенс]]» завяршыла сваю місію, згарэўшы ў атмасферы [[Планета Сатурн|Сатурн]]а. * [[2025]]: [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 30 см. == Нарадзіліся == * [[53]]: [[Марк Траян]], імператар рымскі * [[973]]: [[Аль Біруні]], матэматык * [[1254]]: [[Марка Пола]], венецыянскі купец і падарожнік * [[1533]]: [[Кацярына з Габсбургаў]], жонка [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] * [[1613]]: [[Франсуа дэ Ларошфуко]], французскі [[пісьменнік]] і [[філосаф]] * [[1803]]: [[Гранвіль]], французскі мастак, карыкатурыст * [[1828]]: [[Аляксандр Міхайлавіч Бутлераў|Аляксандр Бутлераў]], рускі хімік, заснавальнік арганічнай хіміі * [[1855]]: [[Канстанцін Аляксееўскі]], вайсковы дзеяч, удзельнік беларускага нацыянальнага руху * [[1857]]: [[Уільям Говард Тафт]], 27-ы Прэзідэнт ЗША * [[1858]]: [[Шарль Эжэн дэ Фуко]], манах-трапіст, даследчык [[Афрыка|Афрыкі]] * [[1890]]: [[Агата Крысці]], брытанская пісьменніца * [[1894]]: [[Жан Рэнуар]], кінарэжысёр * [[1898]]: [[Мікалай Аляксандравіч Кавязін|Мікалай Кавязін]], [[рэжысёр]], [[педагог]], [[мастак]], тэатральны дзеяч, заслужаны артыст Беларусі * [[1898]]: [[Павел Крынчык]], беларускі палітычны дзеяч (пам. [[22.9]].[[1975]]) * [[1905]]: [[Пэт О’Калаган]], ірландскі лёгкаатлет, алімпійскі чэмпіён * [[1909]]: [[Джэймс Мэйсан]], англійскі [[акцёр]], сцэнарыст і прадзюсар (пам. 27.7.[[1984]]) * [[1909]]: [[Джын Батэн]], новазеландскі [[пілот]], якая атрымала вядомасць сваімі рэкорднымі пералётамі * [[1924]]: [[Люсеберт]], нідэрландскі мастак і паэт * [[1926]]: [[Сёхэй Імамура]], японскі кінарэжысёр * [[1926]]: [[Жан-П’ер Сер]], французскі матэматык * [[1929]]: [[Арлен Кашкурэвіч]], беларускі мастак у галіне станкавай і кніжнай графікі * [[1930]]: [[Эндэль Ліпмаа]], эстонскі хімік * [[1938]]: [[Дэмура Фуміо]], японcкі майстар і настаўнік баявых мастацтваў, * [[1941]]: [[Міраслаў Гермашэўскі]], першы польскі [[касманаўт]] * [[1945]]: [[Джэсі Норман]], амерыканская спявачка * [[1946]]: [[Олівер Стоўн]], кінарэжысёр * [[1971]]: [[Канстанцін Калеснікаў]], беларускі рок-музыкант, удзельнік гуртоў [[IQ48]] і [[žygimont VAZA]] * [[1973]]: [[Олаф Даніэль Вестлінг]], фізкультурны трэнер і ўладальнік спартзалаў, муж кронпрынцэсы Швеціі Вікторыі * [[1975]]: [[Анастэйша]], амерыканская поп-спявачка == Памерлі == * [[1648]]: [[Афанасій Філіповіч]], дзеяч праваслаўнай царквы Рэчы Паспалітай, прылічаны да святых праваслаўнай царквой (нар. ~[[1597]]) * [[1700]]: [[Андрэ Ленотр]], французскі садоўнік * [[1784]]: [[Нікала Бернар Лепісье]], французскі жывапісец * [[1862]]: [[Уладзіслаў Сыракомля]], беларускі і польскі паэт (нар. [[29.9]].[[1823]]) * [[1937]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Аляксандр Адамовіч]], беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч (нар. [[6.1]].[[1900]]) * [[1964]]: [[Альфрэд Блейлак]], амерыканскі кардыёлаг * [[1975]]: [[Павел Сухі]], савецкі авіяканструктар (нар. [[10.7]].[[1895]]) * [[1978]]: [[Вільгельм Эміль Месершміт]], нямецкі авіяканструктар і прадпрымальнік == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Міжнародны дзень дэмакратыі * {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]: Дзень [[бібліятэка|бібліятэк]] * {{Сцяг Гандураса}} [[Гандурас]], {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]], {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]], {{Сцяг Нікарагуа}} [[Нікарагуа]], {{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]: Дзень незалежнасці ([[1821]], ад [[Іспанія|Іспаніі]]) * {{Сцяг Японіі}} [[Японія]]: Дзень шанавання старых (keiro-no hi) {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|915]] </noinclude> [[Катэгорыя:15 верасня| ]] qboa5nwtcodlmpnp5kmjz6aolasdopl 5192534 5192531 2026-09-03T20:06:50Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192534 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''15 верасня''' — дзвесце пяцьдзясят восьмы (дзвесце пяцьдзясят дзявяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == *[[608]]: [[Баніфацый IV (Папа Рымскі)|Баніфацый IV]] стаў [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] *[[1794]]: Расійская армія пад камандаваннем [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] разбіла пры [[Кобрын]]е войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * [[1805]]: [[Расійская імперыя|Расія]] аб’явіла вайну [[Напалеон]]у. * [[1823]]: Створана [[Беларускае генерал-губернатарства|Віцебскае, Магілёўскае і Смаленскае генерал-губернатарства]]. Існавала да [[1836]] г. * [[1826]]: Падчас [[Руска-персідская вайна, 1826-1828|руска-персідскай вайны]] руска-азербайджанска-грузінскі атрад (6,3 тыс. чалавек) разграміў персідскае войска (20 тыс. чалавек), якое рушыла на [[Тыфліс]]. * [[1830]]: Адкрыта чыгунка [[Ліверпул]] — [[Манчэстэр]]. * [[1835]]: [[Чарлз Дарвін]] на борце судна «[[HMS Beagle (1820)|Бігль]]» прыбыў на [[Галапагоскія астравы]]. * [[1914]]: Рускія войскі пачалі Варшаўска-Івангародскую наступальную аперацыю. * [[1916]]: У «бітве на Соме» падчас [[1СВ|1-й сусветнай вайны]] англічане выпрабавалі ў баі першы ў свеце [[танк]] Mark I. * [[1928]]: Англійскі мікрабіёлаг [[Аляксандр Флемінг]] выдзеліў [[пеніцылін]]. * [[1935]]: У Германіі на з’ездзе [[НСДАП]] прыняты [[Нюрнбергскія расавыя законы]]. * [[1944]]: Савецкія войскі ўступілі ў [[Сафія|Сафію]]. * [[1971]]: У [[Ванкувер]]ы ([[Канада]]) створана экалагічная арганізацыі «[[Грынпіс]]». * [[1975]]: Адкрыты метрапалітэн [[Сант'яга]]. * [[2017]]: Міжпланетная станцыя «[[Касіні-Гюйгенс]]» завяршыла сваю місію, згарэўшы ў атмасферы [[Планета Сатурн|Сатурн]]а. * [[2025]]: [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 30 см. == Нарадзіліся == * [[53]]: [[Марк Траян]], імператар рымскі * [[973]]: [[Аль Біруні]], матэматык * [[1254]]: [[Марка Пола]], венецыянскі купец і падарожнік * [[1533]]: [[Кацярына з Габсбургаў]], жонка [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] * [[1613]]: [[Франсуа дэ Ларошфуко]], французскі [[пісьменнік]] і [[філосаф]] * [[1803]]: [[Гранвіль]], французскі мастак, карыкатурыст * [[1828]]: [[Аляксандр Міхайлавіч Бутлераў|Аляксандр Бутлераў]], рускі хімік, заснавальнік арганічнай хіміі * [[1855]]: [[Канстанцін Аляксееўскі]], вайсковы дзеяч, удзельнік беларускага нацыянальнага руху * [[1857]]: [[Уільям Говард Тафт]], 27-ы Прэзідэнт ЗША * [[1858]]: [[Шарль Эжэн дэ Фуко]], манах-трапіст, даследчык [[Афрыка|Афрыкі]] * [[1890]]: [[Агата Крысці]], брытанская пісьменніца * [[1894]]: [[Жан Рэнуар]], кінарэжысёр * [[1898]]: [[Мікалай Аляксандравіч Кавязін|Мікалай Кавязін]], [[рэжысёр]], [[педагог]], [[мастак]], тэатральны дзеяч, заслужаны артыст Беларусі * [[1898]]: [[Павел Крынчык]], беларускі палітычны дзеяч (пам. [[22.9]].[[1975]]) * [[1905]]: [[Пэт О’Калаган]], ірландскі лёгкаатлет, алімпійскі чэмпіён * [[1909]]: [[Джэймс Мэйсан]], англійскі [[акцёр]], сцэнарыст і прадзюсар (пам. 27.7.[[1984]]) * [[1909]]: [[Джын Батэн]], новазеландскі [[пілот]], якая атрымала вядомасць сваімі рэкорднымі пералётамі * [[1924]]: [[Люсеберт]], нідэрландскі мастак і паэт * [[1926]]: [[Сёхэй Імамура]], японскі кінарэжысёр * [[1926]]: [[Жан-П’ер Сер]], французскі матэматык * [[1929]]: [[Арлен Кашкурэвіч]], беларускі мастак у галіне станкавай і кніжнай графікі * [[1930]]: [[Эндэль Ліпмаа]], эстонскі хімік * [[1938]]: [[Дэмура Фуміо]], японcкі майстар і настаўнік баявых мастацтваў, * [[1941]]: [[Міраслаў Гермашэўскі]], першы польскі [[касманаўт]] * [[1945]]: [[Джэсі Норман]], амерыканская спявачка * [[1946]]: [[Олівер Стоўн]], кінарэжысёр * [[1971]]: [[Канстанцін Калеснікаў]], беларускі рок-музыкант, удзельнік гуртоў [[IQ48]] і [[žygimont VAZA]] * [[1973]]: [[Олаф Даніэль Вестлінг]], фізкультурны трэнер і ўладальнік спартзалаў, муж кронпрынцэсы Швеціі Вікторыі * [[1975]]: [[Анастэйша]], амерыканская поп-спявачка == Памерлі == * [[1648]]: [[Афанасій Філіповіч]], дзеяч праваслаўнай царквы Рэчы Паспалітай, прылічаны да святых праваслаўнай царквой (нар. ~[[1597]]) * [[1700]]: [[Андрэ Ленотр]], французскі садоўнік * [[1784]]: [[Нікала Бернар Лепісье]], французскі жывапісец * [[1862]]: [[Уладзіслаў Сыракомля]], беларускі і польскі паэт (нар. [[29.9]].[[1823]]) * [[1937]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Аляксандр Адамовіч]], беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч (нар. [[6.1]].[[1900]]) * [[1964]]: [[Альфрэд Блейлак]], амерыканскі кардыёлаг * [[1975]]: [[Павел Сухі]], савецкі авіяканструктар (нар. [[10.7]].[[1895]]) * [[1978]]: [[Вільгельм Эміль Месершміт]], нямецкі авіяканструктар і прадпрымальнік == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Міжнародны дзень дэмакратыі * {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]: Дзень [[бібліятэка|бібліятэк]] * {{Сцяг Гандураса}} [[Гандурас]], {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]], {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]], {{Сцяг Нікарагуа}} [[Нікарагуа]], {{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]: Дзень незалежнасці ([[1821]], ад [[Іспанія|Іспаніі]]) * {{Сцяг Японіі}} [[Японія]]: Дзень шанавання старых (keiro-no hi) {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|915]] </noinclude> [[Катэгорыя:15 верасня| ]] gjgfi5k0k5jhu5513lcx8ydplvv7f4h 0 399 5192391 5171439 2026-09-03T13:07:24Z Autumndancer 168015 /* Падзеі */ 5192391 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''18 жніўня''' — дзвесце трыццаты (дзвесце трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1201]]: Біскуп [[Альберт фон Буксгеўдэн]] надаў першыя прывілеі нямецкім купцам у [[Рыга|Рызе]]. * [[1572]]: У [[Парыж]]ы адбылося вянчанне [[Маргарыта дэ Валуа|Маргарыты Валуа]] і [[Генрых Наварскі|Генрыха Наварскага]]. * [[1649]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. Пагадненне было часовым капрамісам, антыфеадальная вайна не скончылася. * [[1682]]: Пачатак валадарства [[Іван Аляксеевіч|Івана V]] і [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], цароў рускіх пры рэгенцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|Соф’і Аляксееўны]]. * [[1743]]: [[Абаскі мірны трактат]] завяршыў руска-шведскую вайну. * [[1868]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] незвычайную лінію — у выніку адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. * [[1877]]: Амерыканскі астраном [[Асаф Хол]] адкрыў спадарожнік [[Планета Марс|Марса]] [[Фобас (спадарожнік Марса)|Фобас]]. * [[1924]]: У [[Мінск]]у арыштаваны адзін з кіраўнікоў антысавецкага ўзброенага змагання [[Барыс Савінкаў]]. * [[1966]]: На плошчы [[Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е для сустрэчы з [[Маа Цзэдун]]ам сабралася каля мільёна [[хунвейбіны|хунвейбінаў]]. * [[1991]]: Недалёка ад [[Хацежына]] аўтобус ЛАЗ-699 упаў з маста на чыгуначнае палатно, 17 чалавек загінула. Гэта адна з найбуйнейшых аварый за ўвесь час існавання Беларусі.[https://auto.onliner.by/2016/11/14/detektiv] * [[2020]]: Адбыўся [[Ваенны пераварот у Малі (2020)|ваенны пераварот]] у [[Малі]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Antonio Salieri painted by Joseph Willibrord Mähler.jpg|thumb|left|120px|Антоніа Сальеры]] * [[1685]]: [[Брук Тэйлар]], англійскі [[матэматык]] * [[1750]]: [[Антоніо Сальеры]], італьянскі [[кампазітар]] * [[1824]]: [[П'ер Мартэн]], французскі металург * [[1830]]: [[Франц Іосіф I]], імператар аўстрыйскі і кароль венгерскі * [[1848]]: [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], польскі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, доктар права (пам. 11.2.1932) * [[1891]]: [[Макар Краўцоў]], дзеяч беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, [[паэт]], публіцыст, перакладчык * [[1906]]: [[Марсель Карнэ]], французскі кінарэжысёр * [[1912]]: [[Давыд Пейсахавіч Генін|Давыд Генін]] (пам. [[1971 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1971]]), савецкі мастак-пейзажыст родам з Віцебску * [[1912]]: [[Эльза Марантэ]], італьянская пісьменніца (пам. 25.11.1985) * [[1920]]: [[Шэлі Уінтэрс]], амерыканская актрыса * [[1933]]: [[Раман Паланскі]], польска-французскі кінарэжысёр, сцэнарыст, кінапрадзюсар і акцёр * [[1933]]: [[Жуст Фантэн]], французскі футбаліст * [[1946]]: [[Алесь Марціновіч]], беларускі [[пісьменнік]], крытык, літаратуразнаўца * [[1954]]: [[Аляксандр Паўлавіч Ксёндзаў|Алесь Ксёндзаў]], беларускі-мастак * [[1959]]: [[Анатоль Рэзнік]], беларускі гісторык * [[1962]]: [[Феліпэ Кальдэрон]], прэзідэнт [[Мексіка|Мексікі]] * [[1963]]: [[Хайна Ферх]], нямецкі акцёр * [[1966]]: [[Алена Брава]], беларуская пісьменніца * [[1969]]: [[Эдвард Нортан]], амерыканскі [[акцёр]] * [[1980]]: [[Эстэбан Камб’яса]], аргенцінскі футбаліст == Памерлі == [[Выява:Genghis Khan.jpg|thumb|right|120px|Чынгісхан]] * [[849]]: [[Валафрыд Страбон]], паэт, багаслоў * [[1227]]: [[Чынгісхан]], вялікі каган мангольскі * [[1503]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1559]]: [[Павел IV|Павел IV, Папа Рымскі]] * [[1765]]: [[Франц I Латарынгскі]] * [[1777]]: [[Іаган Хрысціян Эркслебен]], нямецкі вучоны * [[1823]]: [[Андрэ Жак Гарнерэн]], першы ў свеце парашутыст * [[1850]]: [[Анарэ дэ Бальзак]], французскі пісьменнік * [[1874]]: [[Уільям Фейрберн]], шатландскі інжынер, прамысловец * [[1905]]: [[Альберт Эдэльфельт]], фінскі [[мастак]] * [[1940]]: [[Уолтэр Персі Крайслер]], амерыканскі прадпрымальнік * [[1988]]: [[Тадэвуш Кулісевіч]], польскі графік і ілюстратар * [[2009]]: [[Кім Дэ Джун]], прэзідэнт [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[2019]]: [[Васіль Іванавіч Гапоненка]], беларускі вучоны ў фізіялогіі * [[2024]]: [[Ален Дэлон]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень [[бітва за Лангтан|Лангтана]] * {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд]]: Нацыянальны дзень навукі == Крыніцы == {{Крыніцы}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|818]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 жніўня| ]] e0h86on40am37vx32o5izrljn8zwqe8 0 400 5192699 5169374 2026-09-04T10:35:24Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5192699 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на кастрычнік}}</noinclude> '''18 кастрычніка''' — дзвесце дзевяноста першы (дзвесце дзевяноста другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Édit de Fontainebleau. Page 1 - Archives Nationales - AE-II-887.jpg|thumb|120px|Эдыкт Фантэнбло]] * [[1239]]: Мангола-татарскія войскі ўзялі [[Чарнігаў]]. * [[1685]]: Французскі кароль [[Людовік XIV]] выдаў [[эдыкт Фантэнбло]], якім даваў [[Гугеноты|гугенотам]] права трымацца іх рэлігіі. * [[1817]]: Прыняты [[сцяг Чылі]]. * [[1867]]: [[Аляска]] ад [[Расійская імперыя|Расіі]] перайшла да [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. * [[1905]]: [[Курлоўскі расстрэл]] у [[Мінск]]у. * [[1920]]: Спыніліся [[ваенныя дзеянні]] ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] 1919—1921 гадоў. * [[1922]]: Заснавана брытанская карпарацыя [[BBC]]. * [[1926]]: [[Якуб Колас|Якубу Коласу]] нададзена званне Народнага паэта БССР. * [[1939]]: Войскі [[СССР]], паводле пакту пра ўзаемную дапамогу, увайшлі на тэрыторыю [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1942]]: Скончылася ліквідацыя [[Брэсцкае гета|Брэсцкага гета]]. * [[1958]]: З’явілася першая шматкарыстальніцкая камп’ютарная гульня — [[Tennis for Two]]. * [[2001]]: У бельгійскім [[Гент|Генце]] ўпершыню ўручана [[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]]. * [[2003]]: Распачаў вяшчанне тэлеканал [[Беларусь 2|«ЛАД»]]. == Нарадзіліся == [[Image:Zhu xi.jpg|thumb|120px|left|Чжу Сі]] * [[1130]]: [[Чжу Сі]], кітайскі [[філосаф]] * [[1405]]: [[Пій II|Пій II, Папа Рымскі]] * [[1523]]: [[Ганна Ягелонка]], каралева польская і вялікая княгіня літоўская ў 1575—1596 (пам. 9.9.1596) * [[1527]]: [[Лука Камбіяза]], італьянскі мастак * [[1610]]: [[Нікаля Кашэн]], французскі мастак * [[1634]]: [[Лука Джардана]], італьянскі мастак * [[1680]]: [[Ян Фрыдэрык Сапега]], [[вялікі канцлер літоўскі]] * [[1694]]: [[Рэнэ Луі д’Аржансон]], французскі эканаміст, дзяржаўны дзеяч * [[1777]]: [[Генрых фон Клейст]], нямецкі [[драматург]], паэт і празаік (пам. 21.11.1811) * [[1785]]: [[Томас Лаў Пікак]], англійскі пісьменнік * [[1891]]: [[Лукаш Голад]], праваслаўны святар, прыхільнік беларусізацыі праваслаўнай царквы (пам. 6.11.1947) * [[1893]]: [[Уладзімір Уладамірскі]], беларускі [[акцёр]] (пам. 24.1.1971) * [[1906]]: [[Алесь Салагуб]], беларускі паэт (пам. 17.5.1934) * [[1913]]: [[Арнэ Скоўэн]], нарвежскі кінарэжысёр * [[1919]]: [[Усевалад Кароль]], беларускі палітычна-грамадскі дзеяч (пам. кастр. 1984) * [[1924]]: [[Жорж Жэрэ]], французскі акцёр * [[1934]]: [[Кір Булычоў]], пісьменнік-фантаст, усходазнавец, фалерыст, сцэнарыст (пам. 5.9.2003) * [[1943]]: [[Андрэй Баюк]], славенскі палітычны дзеяч (пам. 16.8.2011) * [[1947]]: [[Юрый Хашчавацкі]], беларускі кінарэжысёр * [[1992]]: [[Рашэл Клейтан]], ямайская лёгкаатлетка * [[1995]]: [[Юі Ахасі]], японская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == [[File:Byzantinischer Mosaizist um 705 002.jpg|thumb|120px|right|Ян VII]] *[[31]]: [[Луцый Элій Сеян]], ваенны і палітычны дзеяч [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] *[[629]]: [[Хлотар II]], кароль франкаў * [[707]]: [[Ян VII (Папа Рымскі)|Ян VII, Папа Рымскі]] * [[1417]]: [[Грыгорый XII|Рыгор XII, Папа Рымскі]] * [[1503]]: [[Пій III|Пій III, Папа Рымскі]] * [[1595]]: [[Альвара Менданья дэ Нейра]], іспанскі мараплавец * [[1678]]: [[Якаб Іорданс]], фламандскі [[мастак]] * [[1866]]: [[Мануэль Бульнес]], прэзідэнт Чылі * [[1893]]: [[Шарль Франсуа Гуно]], французскі [[кампазітар]] * [[1918]]: [[Уладзімір Стукаліч]], расійска-беларускі [[гісторык]] і краязнавец (нар. 28.10(9.11)1856) * [[1931]]: [[Томас Эдысан]], амерыканскі вынаходнік (нар. 11.2.1847) * [[1971]]: [[Язэп Гайлевіч]], каталіцкі святар, прыхільнік беларусізацыі касцёла (нар. 26.2.1893) * [[1991]]: [[Пятро Бітэль]], беларускі настаўнік, [[пісьменнік]] і перакладчык (нар. 19.6.1912) * [[1995]]: [[Франка Фабрыцы]], італьянскі акцёр * [[2024]]: [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (нар. [[1936]]) == Святкуюць == * {{Сцяг Аляскі}} [[Аляска]]: Дзень Аляскі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|К18]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 кастрычніка| ]] hessvb1za7s6cdfk9ch7gts7ab93q52 0 408 5192370 5126799 2026-09-03T12:53:29Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5192370 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на студзень}}</noinclude>__NOTOC__ '''18 студзеня''' — васямнаццаты дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == * [[336]]: [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] быў абраны [[Марк (Папа Рымскі)|Марк]], але ён быў [[біскуп]]ам нядоўга і памёр праз 8 месяцаў. * [[474]]: [[Леў II]] стаў імператарам [[Усходняя Рымская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі]] пад уплывам [[Флавій Зянон|Флавія Зянона]]. * [[1401]]: У [[Вільнюс|Вільні]] разам з біскупамі, князямі і баярамі вялікі князь [[Вітаўт]] выдаў першыя акты [[Віленска-Радамская унія|Віленска-Радамскай уніі]]. * [[1654]]: [[Пераяслаўская рада]] ўхваліла саюз Украіны з Маскоўскай дзяржавай. * [[1701]]: Курфюрст [[Брандэнбург-Прусія|Брандэнбурга]] Фрыдрых III каранаваны ў [[Кенігсберг]]у як [[Фрыдрых I Гогенцолерн|Фрыдрых I]], «кароль у Прусіі». * [[1915]]: Японія прад’явіла Кітаю [[Дваццаць адно патрабаванне]]. * [[1919]]: Распачалася [[Парыжская мірная канферэнцыя]]. * [[1919]]: Кампанія [[Bentley]] распрацавала свой першы [[аўтамабіль]]. * [[1921]]: Заснавана [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]]. * [[1940]]: Указам Прэзідыума ВС БССР у [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]], [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]], [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Вілейская вобласць|Вілейскай]] і [[Пінская вобласць|Пінскай]] абласцях [[БССР]] замест [[павет]]аў утвораны 101 [[раён]]. * [[2005]]: Упершыню афіцыйна паказаны публіцы [[аэробус A380]] — найбуйнейшы авіялайнер у гісторыі. * [[2012]]: У знак [[Пратэсты супраць SOPA і PIPA (18 студзеня 2012)|пратэсту]] супраць законапраекта «[[Stop Online Piracy Act]]», які абмяркоўваў [[Кангрэс ЗША]], раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на [[Англійская Вікіпедыя|англійскай мове]] быў адключаны на 24 гадзіны. == Нарадзіліся == [[Файл:Edmund Barton.jpg|thumb|120px|Эдмунд Бартан]] * [[1641]]: [[Франсуа-Мішэль маркіз дэ Лувуа]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1689]]: [[Шарль Луі дэ Мантэск'ё]], французскі [[пісьменнік]], філосаф (пам. 10.2.1755) * [[1825]]: [[Эдуард Франкленд]], англійскі хімік * [[1849]]: [[Эдмунд Бартан]], першы прэм’ер-міністр [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[1867]]: [[Рубэн Дарыа]], лацінаамерыканскі [[паэт]] * [[1882]]: [[Алан Аляксандр Мілн]], англійскі пісьменнік, аўтар аповесцей пра [[Віні-Пух]]а (пам. 31.1.1956) * [[1892]]: [[Іосіф Лангбард]], беларускі савецкі [[архітэктар]] * [[1895]]: [[Лявон Більдзюкевіч]], беларускі педагог, [[матэматык]], грамадскі дзеяч (пам. 18.8.1942) * [[1896]]: [[Віле Рытала]], фінскі лёгкаатлет, шматразовы алімпійскі чэмпіён * [[1903]]: [[Аляксандр Васілевіч Фурсенка]], беларускі навуковец-палеантолаг * [[1904]]: [[Кэры Грант]], англа-амерыканскі [[акцёр]] * [[1911]]: [[Хасэ Марыя Аргедас]], перуанскі пісьменнік * [[1912]]: [[Пётр Сыч]], пісьменнік, [[журналіст]] «[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]» * [[1925]]: [[Жыль Дэлёз]], французскі філосаф-постмадэрніст * [[1928]]: [[Францішак Печка]], польскі акцёр * [[1930]]: [[Марыя ды Лурдыш Пінтасілгу]], прэм’ер-міністр Партугаліі * [[1944]]: [[Пол Кітынг]], 24-ы прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[1946]]: [[Жазеф Дайс]], прэзідэнт Швейцарыі * [[1950]]: [[Жыль Вільнёў]], канадскі гоншчык * [[1955]]: [[Кевін Костнер]], амерыканскі акцёр * [[1955]]: [[Фернанда Труэба]], іспанскі кінарэжысёр * [[1959]]: [[Аляксандр Антонавіч Саладуха|Аляксандр Саладуха]], беларускі спявак, заслужаны артыст Беларусі * [[1969]]: [[Дэйв Батыста]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[Файл:Bartholomeus Vermuyden.png|left|thumb|120px|Ян ван Рыбек]] * [[474]]: [[Леў I Макела]], усходне-рымскі імператар * [[1367]]: [[Педру I (кароль Партугаліі)|Педру I, кароль Партугаліі]] * [[1586]]: [[Маргарыта Пармская]], герцагіня Пармская * [[1677]]: [[Ян ван Рыбек]], галандскі падарожнік * [[1936]]: [[Рэдзьярд Кіплінг]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] (нар. 30.12.1865) * [[1982]]: [[Хуан Сяньфань]], [[кітай]]скі [[гісторык]], [[антраполаг]] (нар. 13.11.1899) * [[1997]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Конюх]], беларускі матэматык * [[2008]]: [[Яўгенія Мальчэўская]], беларуская паэтэса * [[2025]]: [[Зеэў Рэвах]], ізраільскі акцёр, сцэнарыст == Святкуюць == * {{THA}}: Дзень [[Каралеўскія тайскія ўзброеныя сілы|Каралеўскіх тайскіх узброеных сіл]] * {{TUN}}: Дзень рэвалюцыі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|118]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 студзеня| ]] b3ia5kgruzkppwrb707pr8u060t81b2 0 516 5192386 5103582 2026-09-03T13:05:20Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5192386 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на люты}}</noinclude> '''22 лютага''' — пяцьдзясят трэці дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == * [[896]]: Кароль [[Усходне-Франкскае каралеўства|усходніх франкаў]] [[Арнульф Карынтыйскі]] быў каранаваны як [[імператар Захаду]]. * [[1387]]: [[Ягайла]] выдаў другую грамату аб наданні прывілеяў баярам [[Вялікае княства Літоўскае|ВКЛ]], якія прынялі [[каталіцтва|каталіцкае]] веравызнанне. * [[1732]]: Нарадзіўся [[Джордж Вашынгтон]], першы [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]] [[ЗША]]. * [[1789]]: Першаадкрывальнік [[планета Уран|Урана]] [[Уільям Гершэль]] адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць [[кольцы Урана|кольцы]]. * [[1819]]: [[Фларыда (штат)|Фларыда]] перайшла ад [[Іспанія|Іспаніі]] да [[ЗША]] (была прададзена за 5 млн $). * [[1943]]: Створана [[група армій «Афрыка»]] — злучэнне італа-нямецкіх войскаў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. * [[1979]]: [[Сент-Люсія]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1980]]: На [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1980|зімовых Алімійскіх гульнях]] складзеная са студэнтаў [[зборная ЗША па хакеі]] перамагла каманду СССР, што ўвайшло ў гісторыю як «Цуд на лёдзе». * [[1996]]: [[Папа Рымскі]] [[Ян Павел II]] выдаў апостальскую канстытуцыю ''Universi Dominici gregis'' («''Уся паства Гасподняя''»). * [[2008]]: Парламент [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] прыняў рэзалюцыю, паводле якой баснійскія сербы могуць выйсці з складу [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], калі большасць краін прызнае незалежнасць [[Рэспубліка Косава|Косава]]. * [[2014]]: [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла пастанову пра адхіленне [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] з пасады [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|thumb|100px|left|Джордж Вашынгтон]] * [[1403]]: [[Карл VII (кароль Францыі)|Карл VII, кароль Францыі]] * [[1715]]: [[Шарль-Нікаля Кашэн (Малодшы)]], французскі мастак * [[1732]]: [[Джордж Вашынгтон]], першы [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]] [[ЗША]] (пам. [[14.12]].[[1799]]) * [[1788]]: [[Артур Шапенгаўэр]], нямецкі філосаф (пам. 21.9.[[1860]]) * [[1810]]: [[Фрэдэрык Шапен]], польскі [[кампазітар]] і піяніст (пам. [[17.10]].[[1849]]) * [[1810]]: [[Міклаш Барабаш]], венгерскі мастак * [[1817]]: [[Нільс Гадэ]], дацкі [[кампазітар]] * [[1824]]: [[П’ер Жуль Жансен]], французскі астраном * [[1876]]: [[Зіткала-Ша]], амерыканская індзейская пісьменніца і палітычная актывістка. * [[1883]]: [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]], вайсковы дзеяч (пам. [[10 мая|10.5]].[[1940]]) * [[1889]]: [[Мікола Байкоў]], беларускі мовазнавец і педагог (пам. ~[[1945]]) * [[1900]]: [[Луіс Буньюэль]], іспанскі кінарэжысёр * [[1921]]: [[Жан-Бедэль Бакаса]], прэзідэнт [[ЦАР]] * [[1922]]: [[Іван Ціханавіч Ціханаў|Іван Ціханаў]], беларускі жывапісец (пам. [[1993]]) * [[1932]]: [[Іван Якімавіч Міско|Іван Міско]], беларускі скульптар * [[1943]]: [[Эдуард Лімонаў]], рускі пісьменнік і палітычны дзеяч * [[1950]]: [[Джуліус Ірвінг]], амерыканскі баскетбаліст * [[1950]]: [[Джулі Уолтэрс]], брытанская актрыса і раманістка * [[1953]]: [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]], дыпламат, дзяржаўны дзеяч Беларусі * [[1975]]: [[Дру Бэрымар]], амерыканская актрыса, кінарэжысёр == Памерлі == [[Файл:Amerigo_Vespucci.jpg|thumb|100px|Амерыга Веспучы]] * [[954]]: [[Го Вэй]], заснавальнік Позняй Чжоу * [[1512]]: [[Амерыга Веспучы]], італьянскі падарожнік * [[1576]]: [[Бернардзіна Гаці]], італьянскі мастак * [[1636]]: [[Санторыа Санторыа]], італьянскі ўрач * [[1690]]: [[Шарль Лебрэн]], французскі мастак * [[1815]]: [[Смітсан Тэнант]], англійскі хімік * [[1862]]: [[Вікенцій Дмахоўскі]], класік беларускага жывапісу (нар. [[1807]]) * [[1898]]: [[Пётр Бяссонаў]], выдавец беларускага фальклору (нар. [[4.6]].[[1828]]) * [[1911]]: [[Карл Фрэдрык Хіл]], шведскі мастак * [[1913]]: [[Фердынанд дэ Сасюр]], швейцарскі лінгвіст * [[1940]]: [[Эжэн Ларманс]], бельгійскі мастак * [[1976]]: [[Майкл Полані]], англійскі хімік і фізік * [[1980]]: [[Оскар Какошка]], аўстрыйскі мастак і пісьменнік * [[1987]]: [[Эндзі Уорхал]], амерыканскі мастак, прадстаўнік поп арту (нар. [[6.8]].[[1928]]) * [[1999]]: [[Вальдэмар Вага]], эстонскі гісторык мастацтва * [[2000]]: [[Клод Сатэ]], французскі кінарэжысёр і сцэнарыст * [[2002]]: [[Жонаш Савімбі]], [[Ангола|ангольскі]] палітычны дзеяч * [[2013]]: [[Хейна Кійк]], эстонскі ппісьменнік * [[2026]]: [[Біргіта Андэрсан]], шведская актрыса == Святкуюць == * [[Выява:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] [[Міжнародны дзень падтрымкі ахвяр злачынстваў]]. * {{Сцягафікацыя|Егіпет}} — Дзень Адзінства. * {{Сцягафікацыя|ЗША}} — Дзень нараджэння [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]]. * {{Сцягафікацыя|Індыя}} — [[Дзень маці]]. * {{Сцягафікацыя|Катар}} — Дзень узыходжання Эміра на прастол. * {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}} — Дзень працаўніка землеўпарадкавання, [[Геадэзія|геадэзіі]] і [[Картаграфія|картаграфіі]]. * {{Сцягафікацыя|Мексіка}} — Нацыянальны дзень жалобы. * {{Сцягафікацыя|Манголія}} — Дзень Субаатара. * {{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}} — Дзень незалежнасці. * {{Сцягафікацыя|Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка}} — Дзень Нараджэння Прэзідэнта. * {{Сцягафікацыя|Японія}} — Дзень [[кошка|кошкі]]. == Імяніны == * ''Праваслаўе'': Васіль, Генадзь, Інакенцій, Маркел, Нікіфар, Панкрат * ''Каталіцтва'': Ізабела, Малгажата, Марта, Нікіфар, Пётр <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|222]] </noinclude> [[Катэгорыя:22 лютага| ]] b69o3ndkuupqutrqi6ndp2ih0win7fj 0 544 5192387 5188171 2026-09-03T13:06:04Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5192387 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}}</noinclude> '''23 снежня''' — трыста пяцьдзясят сёмы (трыста пяцьдзясят восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Lukoml power station 20090919 01.jpg|thumb|150px|Лукомская ДРЭС]] * [[558]]: [[Хлотар I]] аб’яднаў усе тэрыторыі [[Дзяржава франкаў|франкаў]] і стаў адзіным кіраўніком. * [[1264]]: Пры пасрэдніцтве князя [[Гердзень|Гердзеня]] заключаны мірны і гандлёвы дагавор [[Полацк]]а і [[Віцебск]]а з [[Рыга]]й і [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]]. * [[1887]]: Афіцыйная дата нараджэння нацыянальнай разведкі [[Індыя|Індыі]], створаны Цэнтральны спецыяльны аддзел — папярэднік Цэнтральнага разведвальнага бюро Індыі. * [[1938]]: У музей [[Іст-Лондан]]а паступіла рыба [[латымерыя]], якая лічылася даўно вымерлай. * [[1947]]: Адбылася першая дэманстрацыя [[транзістар]]а на Bell Labs. * [[1969]]: Уведзены ў дзеянне 1-ы энергаблок [[Лукомская ДРЭС|Лукомскай ДРЭС]]. * [[1990]]: На рэферэндуме большасць жыхароў [[Славенія|Славеніі]] выказаліся за незалежнасць ад [[Югаславія|Югаславіі]]. * [[2007]]: Прынята рашэнне аб скасаванні [[манархія|манархіі]] ў [[Непал]]е. == Нарадзіліся == [[File:Alexander I by S.Shchukin (1809, Tver).png|thumb|left|120px|Аляксандр I]] * [[1573]]: [[Джавані Батыста Крэспі]], італьянскі мастак * [[1597]]: [[Марцін Опіц]], нямецкі паэт (20.8.1639) * [[1682]]: [[Джэймс Гібс]], англійскі архітэктар (пам. 5.8.1754) * [[1777]]: [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I, імператар расійскі]] * [[1790]]: [[Жан-Франсуа Шампальён]], французскі арыенталіст, заснавальнік [[егіпталогія|егіпталогіі]] * [[1805]]: [[Джозеф Сміт]], амерыканскі рэлігійны лідар * [[1903]]: [[Арман Бланшанэ]], французскі велагоншчык, алімпійскі чэмпіён * [[1911]]: [[Нільс Кай Ернэ]], дацкі імунолаг * [[1916]]: [[Дзіна Рызі]], італьянскі кінарэжысёр * [[1918]]: [[Гельмут Шміт]], нямецкі палітык * [[1918]]: [[Антс Війрэс]], эстонскі этнолаг * [[1920]]: [[Зэнта Эрглэ]], латышская пісьменніца * [[1922]]: [[Вольга Барысаўна Ладыгіна]], беларускі архітэктар * [[1933]]: [[Акіхіта]], японскі імператар * [[1943]]: [[Элізабэт Хартман]], амерыканская актрыса * [[1976]]: [[Мікаэль Самуэльсан]], шведскі хакеіст * [[1982]]: [[Беатрыс Луэнга]], іспанская актрыса і спявачка * [[1987]]: [[Любоў Віктараўна Чаркашына|Любоў Чаркашына]], беларуская гімнастка == Памерлі == [[Выява:Emilia Plater (284384).jpg|thumb|right|120px|Эмілія Плятэр]] * [[761]]: [[Гаўбальд Рэгенсбургскі]], блажэнны * [[856]]: [[Хільдэгарда (дачка Людовіка II Нямецкага)|Хільдэгарда]], дачка [[Людовік II Нямецкі|Людовіка Нямецкага]] (нар. 828) * [[1831]]: [[Эмілія Плятэр]], фалькларыстка, удзельніца [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]] (нар. 13.11.1806) * [[1875]]: [[Эгран Лундгрэн]], шведскі мастак і пісьменнік (нар 18.12.1815) * [[1907]]: [[П’ер Жуль Жансен]], французскі астраном * [[1927]]: [[Матэюс Густайціс]], літоўскі паэт, перакладчык * [[1951]]: [[Алфрэдс Калніньш]], латвійскі кампазітар * [[1952]]: [[Васіль Якаўлевіч Ерашэнка|Васіль Ерашэнка]], пісьменнік-сімваліст, паэт, музыкант, педагог * [[1961]]: [[Лукаш Бэндэ]], беларускі літаратурны крытык і літаратуразнаўца (нар. 1.11.1903) * [[1979]]: [[Пегі Гугенхайм]], амерыканскі галерыст і мецэнат * [[2013]]: [[Міхаіл Цімафеевіч Калашнікаў|Міхаіл Калашнікаў]], савецкі канструктар стралковай зброі * [[2018]]: [[Эліяс Стэйн]], амерыканскі матэматык == Святкуюць == * {{Украіна}} [[Украіна]], Дзень штабных спецыяльнасцяў і войскаў спецыяльнай сувязі. * {{Японія}} [[Японія]], Дзень нараджэння Імператара. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С23]] </noinclude> [[Катэгорыя:23 снежня| ]] etqo9n7szjmot4qnewrcve6liolommq 0 614 5192702 5042986 2026-09-04T10:36:23Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5192702 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на студзень}}</noinclude>__NOTOC__ '''26 студзеня''' — дваццаць шосты дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Выява:Sydney opera house and skyline.jpg|thumb|left|[[Сідней]]]] * [[1531]]: Землетрасенне ў [[Лісабон]]е * [[1564]]: У ходзе [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] адбылася [[бітва на Уле]] * [[1617]]: Менскі кашталян [[Пётр Тышкевіч (ваявода менскі)|Пётр Тышкевіч]] пацвердзіў права мусульман на [[Мінская мячэць|мячэць]] пабудаваную ў [[Татарская Слабада|Татарскай слабадзе]] * [[1788]]: Заснаваны горад [[Сідней]] — першае паселішча еўрапейцаў у [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[1827]]: [[Перу]] абвясціла сваю незалежнасць ад [[Калумбія|Калумбіі]] * [[1873]]: Пачаўся рух цягнікоў на ўчастку [[Мінск]] — [[Наўёйі-Вільня (станцыя)|Новая Вілейка]]. * [[1874]]: Пры абароне сваёй царквы ад ператварэння яе ў праваслаўную загінула 13 сялян-уніятаў з в. Пратулін (гл. [[Трынаццаць падляшскіх мучанікаў]]) * [[1886]]: [[Карл Бенц]] патэнтуе аўтамабіль з рухавіком унутраннага згарання * [[1927]]: Заснаваны Беларускі навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі (з [[1969]] — БелНДІ земляробства і кармоў) * [[1950]]: [[Індыя]] прымае канстытуцыю і абвяшчае сябе рэспублікай * [[1983]]: Выпушчана праграма электронных табліц [[Lotus 1-2-3]] * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[БССР]] прыняў Закон «Аб мовах». Абвяшчэнне [[Беларуская мова|беларускай мовы]] дзяржаўнай == Нарадзіліся == [[Выява:Wgretz.jpg|100px|thumb|left|[[Уэйн Грэцкі]]]] * [[1582]]: [[Джавані Ланфранка]], італьянскі мастак * [[1756]]: [[Бернар Жэрмен дэ Ласепед]], французскі іхтыёлаг * [[1763]]: [[Жан Батыст Жуль Бернадот]], французскі маршал, стаўшы каралём [[Швецыя|Швецыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]] пад імем [[Карл XIV Юхан]] (пам. [[8 сакавіка|8.3]].[[1844]]) * [[1852]]: [[П'ер Саварн'ян дэ Браза]], італа-французскі падарожнік * [[1861]]: [[Луі Анкетэн]], французскі мастак * [[1877]]: [[Кес ван Донген]], нідэрландскі мастак * [[1884]]: [[Эдвард Сэйпір]], амерыканскі антраполаг (пам. [[4 лютага|4.2]].[[1939]]) * [[1900]]: [[Аркадзь Моркаўка]], беларускі паэт. * [[1904]]: [[Шон Макбрайд]], палітычны і грамадскі дзеяч Ірландыі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (пам. 15.1.[[1988]]) * [[1908]]: [[Рупрэхт Гейгер]], нямецкі скульптар, мастак-абстрацыяніст * [[1918]]: [[Філіп Хасэ Фармер]], амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[1918]]: [[Нікалае Чаўшэску]], прэзідэнт [[Румынія|Румыніі]] (пам. [[25 снежня|25.12]].[[1989]]) * [[1925]]: [[Пол Ньюман]], амерыканскі акцёр * [[1941]]: [[Джаан Стэйц]], амерыканскі біяхімік * [[1944]]: [[Анджэла Дэвіс]], амерыканская праваабаронца, дзеяч камуністычнага руху * [[1947]]: [[Святлана Арцёмаўна Акружная]], беларуская актрыса * [[1950]]: [[Ёрг Хайдэр]], праварадыкальны аўстрыйскі палітык * [[1953]]: [[Андэрс Фог Расмусэн]], прэм’ер-міністр [[Данія|Даніі]] * [[1961]]: [[Уэйн Грэцкі]], знакаміты канадскі хакеіст, продкі якога паходзілі з [[Беларусь|Беларусі]] * [[1963]]: [[Жазэ Маўрынью]], футбольны трэнер * [[1966]]: [[Эяль Замір]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч * [[1973]]: [[Мельвіль Пупо]], французскі акцёр == Памерлі == * [[1690]]: [[Марцыян Аляксандр Агінскі]], дзяржаўны дзеяч ВКЛ (нар. [[1632]]) * [[1757]]: [[Рэнэ Луі д’Аржансон]], французскі эканаміст, дзяржаўны дзеяч * [[1779]]: [[Томас Хадсан]], англійскі жывапісец-партрэтыст * [[1823]]: [[Эдуард Джэнер]], англійскі ўрач, які стварыў вакцыну супраць воспы (нар. [[17 мая|17.5]].[[1749]]) * [[1855]]: [[Жэрар дэ Нерваль]], французскі паэт * [[1994]]: [[Алесь Адамовіч]], беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч (нар. [[3 верасня|3.9]].[[1927]]) * [[1996]]: [[Дэйв Шульц]], амерыканскі барэц, алімпійскі чэмпіён * [[2001]]: [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімір Мулявін]], беларускі артыст і кампазітар, заснавальнік гурта «Песняры» (нар. [[12 студзеня|12.1]].[[1941]]) * [[2020]]: [[Луіс Нірэнберг]], амерыканскі матэматык * [[2024]]: [[Іржы Бічак]], чэшскі фізік == Святкуюць == * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: [[Дзень Аўстраліі]] * {{Сцяг Дамініканскай Рэспублікі}} [[Дамініканская Рэспубліка]]: Дзень [[Хуан Пабла Дуартэ|Дуартэ]] * {{Сцяг Індыі}} [[Індыя]]: Дзень Рэспублікі * {{Сцяг Уганды}} [[Уганда]]: Дзень вызвалення <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|126]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 студзеня| ]] 6wffalulikx5obtkz6rgsla13jdh6pd 0 1079 5192510 5170724 2026-09-03T19:11:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192510 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на верасень}}</noinclude> __NOTOC__ '''6 верасня''' — дзвесце сорак дзевяты (дзвесце пяцідзесяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Magellan's voyage PT.svg|thumb|150px|Экспедыцыя Магелана]] * 3761 да н.э.: Першы дзень яўрэйскага календара. * [[1492]]: [[Хрыстафор Калумб]] пачаў з [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] сваю першую экспедыцыю. * [[1522]]: 17 удзельнікаў экспедыцыі [[Фернан Магелан|Магелана]] скончылі кругасветнае падарожжа. * [[1689]]: Падпісаны [[Нерчынскі дагавор]], які вызначыў адносіны і мяжу паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]]. * [[1928]]: [[СССР]] далучыўся да пакта Брыяна—Келога пра вырашэнне міжнародных спрэчак мірным шляхам. * [[1933]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[1952]]: У [[Жэнева|Жэневе]] падпісаная Сусветная канвенцыя аб аўтарскім праве. * [[1991]]: [[СССР]] прызнаў незалежнасць [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1997]]: Адбыўся I з’езд [[Малады Фронт|«Маладога Фронту»]]. * [[2002]]: Створаны [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]]. * [[2021]]: Кіраўніцу штаба [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] на мінулых [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах]] у [[Беларусь|Беларусі]] [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыю Калеснікаву]] і юрыста [[Максім Аляксандравіч Знак|Максіма Знака]] прысудзілі да пазбаўлення волі. == Нарадзіліся == [[Image:Michaëlle Jean 1 11072007.jpg|thumb|120px|Мікаэль Жан]] * [[1656]]: [[Гіём Дзюбуа]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1666]]: [[Іван Аляксеевіч|Іван V]], цар рускі * [[1732]]: [[Іаган Карл Вільке]], шведскі фізік * [[1766]]: [[Джон Дальтан]], англійскі фізік і хімік (пам. 27.07.1844) * [[1808]]: [[Абд аль-Кадзір]], военачальнік і палітычны дзеяч [[Алжыр]]а (пам. 26.5.1883) * [[1869]]: [[Фелікс Зальтэн]], аўстрыйскі [[пісьменнік]], [[журналіст]], крытык (пам. 08.10.1945) * [[1892]]: [[Эдуард Віктар Эплтан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1903]]: [[Мікола Дварэцкі]], беларускі хадэцкі дзеяч, [[паэт]] (пам. 15.8.1988) * [[1915]]: [[Франц Ёзэф Штраус]], нямецкі дзяржаўны дзеяч * [[1928]]: [[Фуміхіка Макі]], японскі архітэктар * [[1929]]: [[Эдвардас Гудавічус]], літоўскі [[гісторык]] * [[1933]]: [[Янез Бернік]], славенскі мастак * [[1937]]: [[Ежы Бінчыцкі]], польскі акцёр * [[1946]]: [[Вячаслаў Дзмітрыевіч Селяменеў|Вячаслаў Селяменеў]], беларускі навуковец-гісторык, архівіст * [[1957]]: [[Жазэ Сакратэш]], партугальскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1957]]: [[Мікаэль Жан]], генерал-губернатар [[Канада|Канады]] * [[1962]]: [[Марына Кальюранд]], эстонскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат * [[1972]]: [[Ідрыс Эльба]], брытанскі акцёр * [[1980]]: [[Алесь Пікула]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч з Баранавічаў * [[1986]]: [[Іна Жукава]], беларуская гімнастка == Памерлі == [[Файл:Luciano Pavarotti 2004.jpg|left|120px|thumb|Лучана Павароці]] * [[972]]: [[Ян XIII (Папа Рымскі)|Ян XIII, Папа Рымскі]] * [[1092]]: [[Конрад I Брненскі]], князь Брненскі, князь чэшскі (нар. каля 1036) * [[1585]]: [[Лука Камбіяза]], італьянскі мастак * [[1656]]: [[Піліп Абуховіч]], [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] вайсковы і дзяржаўны дзеяч, мемуарыст * [[1683]]: [[Жан-Батыст Кальбер]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1829]]: [[Джузэпэ Радзі]], італьянскі батанік і ўрач * [[1921]]: [[Кандрат Лейка]], беларускі пісьменнік і [[педагог]] (нар. 5.9.1860) * [[1954]]: [[Уладзімір Марзон]], беларускі хірург (нар. 19.11.1881) * [[1998]]: [[Акіра Курасава]], японскі кінарэжысёр * [[2005]]: [[Юджынія Чарлз]], прэм'ер-міністр Дамінікі * [[2007]]: [[Лучана Павароці]], італьянскі спявак (нар. 1935) * [[2018]]: [[Бёрт Рэйнальдс]], амерыканскі акцёр * [[2020]]: [[Вон Джонс]], амерыканскі матэматык == Святкуюць == <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|906]] {{Вонкавыя спасылкі}} </noinclude> [[Катэгорыя:6 верасня| ]] 1nv21o3ua3fqo0rd05cowm6k66nkchd 0 1150 5192373 5171410 2026-09-03T12:53:59Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5192373 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}}</noinclude> '''9 жніўня''' — дзвесце дваццаць першы (дзвесце дваццаць другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1483]]: Адчынена [[Сіксцінская капэла]] ў [[Рым]]е. * [[1500]]: Маскоўскія войскі ўзялі [[Таропец]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|маскоўска-літоўскай вайны]] (1500—1503). * [[1815]]: [[Напалеон Банапарт]] адправіўся ў высылку на [[востраў Святой Алены]]. * [[1832]]: У [[Камп’енскі палац|Камп’енскім палацы]] прайшло вяселле [[Луіза Марыя Арлеанская|Луізы Марыі Арлеанскай]] і бельгійскага караля [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|Леапольда I]]. * [[1944]]: Заснаваны [[Мінскі аўтамабільны завод]]. * [[1945]]: Атамная бомба скінута на горад [[Нагасакі]] ([[Японія]]). * [[1965]]: [[Сінгапур]] аддзяліўся ад [[Малайзія|Малайзіі]] і атрымаў незалежнасць. * [[1974]]: [[Рычард Ніксан]] падаў у адстаўку з пасады [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[1999]]: [[Уладзімір Пуцін]] прызначаны выконваць абавязкі Старшыні Урада [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[2020]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]], пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсіфікацыі вынікаў. * [[2025]]: У [[Вашынгтон]]е падпісана дэкларацыя пра мірныя адносіны [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а. == Нарадзіліся == * [[1759]]: [[Іаган Крыстаф Фрыдрых Гутсмутс]], нямецкі педагог * [[1776]]: [[Амедэо Авагадра]], італьянскі [[фізік]] і [[хімік]] (пам. 9.7.1856) * [[1850]]: [[Рудольф Абіхт]], нямецкі славіст, адзін з першых даследчы­каў і папу­ля­ры­за­­тараў беларускай культуры ў Германіі (пам. 12.2.1921) * [[1864]]: [[Раман Дмоўскі]], польскі палітычны дзеяч, публіцыст (пам. 2.1.1939) * [[1886]]: [[Генрых Эмзен]], нямецкі мастак * [[1890]]: [[Максім Бурсевіч]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі, [[педагог]], публіцыст (пам. 3.11.1937) * [[1910]]: [[Ларыса Геніюш]], беларуская [[паэт]]эса, празаік, грамадскі дзеяч (пам. 7.3.1983) * [[1911]]: [[Уільям Алфрэд Фаўлер]], амерыканскі фізік і астрафізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі (пам. 14.3.1995) * [[1914]]: [[Тувэ Янсан]], фінская шведскамоўная пісьменніца і мастачка (пам. 27.6.2001) * [[1922]]: [[Філіп Ларкін]], брытанскі паэт, пісьменнік * [[1926]]: [[Янка Запруднік]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху, гісторык, [[журналіст]] (пам. 26.5.22) * [[1928]]: [[Боб Коўзі]], амерыканскі баскетбаліст * [[1936]]: [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі [[пісьменнік]] * [[1938]]: [[Валерый Станіслававіч Аношка|Валерый Аношка]], беларускі географ, глебазнаўца * [[1957]]: [[Мелані Грыфіт]], амерыканская актрыса * [[1958]]: [[Арва Кукумягі]], эстонскі кінаакцёр * [[1963]]: [[Уітні Х'юстан]], амерыканская спявачка, актрыса, прадзюсар (пам. 11.2.2012) * [[1973]]: [[Філіпа Індзагі]], італьянскі футбаліст * [[1997]]: [[Хіфумі Абэ]], японскі дзюдаіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == * [[1516]]: [[Іеранім Босх]], мастак (нар. каля 1453) * [[1856]]: [[Фларыян Бохвіц]], польска-беларускі асветнік, [[філосаф]], пісьменнік (нар. 4.5.1799) * [[1899]]: [[Эдуард Франкленд]], англійскі хімік * [[1919]]: [[Ральф Альберт Блейклак]], мастак * [[1932]]: [[Джон Чарлз Філдс]], канадскі матэматык * [[1943]]: [[Хаім Суцін]], французскі [[Экспрэсіянізм|мастак-экспрэсіяніст]] беларускага паходжання (нар 13.1.1893) * [[1962]]: [[Герман Гесэ]], швейцарска-нямецкі пісьменнік і [[мастак]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 2.7.1877) * [[1962]]: [[Рэйна Валкама]], фінскі акцёр * [[1976]]: [[Іван Мележ]], беларускі пісьменнік (нар. 8.2.1921) * [[2003]]: [[Жак Дэрэ]], французскі кінарэжысёр * [[2005]]: [[Мэцью Мак-Гроры]], амерыканскі акцёр * [[2015]]: [[Алег Альбертавіч Гардынец]], беларускі артыст оперы * [[2016]]: [[Эрнст Неізвесны]], савецкі і амерыканскі скульптар == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Сусветны дзень карэнных народаў * {{Сцяг ПАР}} [[ПАР]]: Нацыянальны жаночы дзень * {{Сцяг Сінгапура}} [[Сінгапур]]: Нацыянальны дзень <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|809]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 жніўня| ]] ll1qsccvuo7hftkhu7kwcd9e4gl3dkf 0 1783 5192392 5176956 2026-09-03T13:08:02Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5192392 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдвард Франклэнд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна на D3-лінію спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевяіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдз]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелія. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў геліў, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ошэроф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсон (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій - найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, таму яму ўласціва большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65% вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб'ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з'яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам квантавай механікі: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крысталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] 3l25wfgqfwe0rb8cozpsbisagab1p7h 5192400 5192392 2026-09-03T13:19:50Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ арфаграфія 5192400 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна да D3-лініі спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевеіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдз]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелія. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў геліў, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ошэроф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсон (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій - найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, таму яму ўласціва большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65% вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб'ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з'яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам квантавай механікі: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крысталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] hqoeazflbafztw1odakqv22yrs3wkfg 5192401 5192400 2026-09-03T13:20:38Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5192401 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна да D3-лініі спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевеіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдз]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелія. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў геліў, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ашэраф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсан (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій - найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, таму яму ўласціва большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65% вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб'ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з'яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам квантавай механікі: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крысталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] kxd7avscks9ish9m8l02cv20pb6xbls 5192405 5192401 2026-09-03T13:23:16Z Autumndancer 168015 /* Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія */ 5192405 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна да D3-лініі спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевеіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдз]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелія. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў геліў, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ашэраф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсан (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій — найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, па гэтай прычыне яму ўласцівая большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65 % вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб’ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з’яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам квантавай механікі: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крысталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] b78tuxjtwu2xo51xy35ucvwz5w0lcqm 5192406 5192405 2026-09-03T13:24:18Z Autumndancer 168015 /* Уласцівасці кандэнсаваных фаз */ 5192406 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна да D3-лініі спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевеіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдз]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелія. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў геліў, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ашэраф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсан (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій — найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, па гэтай прычыне яму ўласцівая большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65 % вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб’ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з’яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам [[квантавая механіка|квантавай механікі]]: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крышталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] tnnk2low01gei77p2x38iq4dhzo45h7 5192587 5192406 2026-09-04T06:42:58Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5192587 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент |вонкавы выгляд=бясколерны газ |атамная маса=4,002602 |радыус атама=128 |кавалентны радыус=32 |радыус Ван-дэр-Ваальса=140 |электронная канфігурацыя=1s² |электроны па абалонках=2 |энергія іанізацыі1=2372,3 |энергія іанізацыі2=5250,5 |ступені акіслення=0 |фаза=газ |шчыльнасць=0,1785 [[кілаграм|кг]]/[[кубічны метр|м³]] |тэмпература плаўлення=0,95 [[Кельвін|K]] пры каля 2,5 [[мегапаскаль|МПа]] |тэмпература кіпення=4,22 [[Кельвін|K]] (−268,93 °[[Градус Цэльсія|C]]) |малярны аб'ём=22,4 · 10⁻³ [[кубічны метр|м³]]/[[моль]] |цеплыня выпарэння=0,0845 |цеплыня плаўлення=0,021 |хуткасць гуку=972 [[метр у секунду|м/с]] пры 273,15 K;<br>1007 м/с пры 293,15 K |цеплаёмістасць=20,786 |цеплаправоднасць=0,152 |ізатопы= {{!}}- {{!}} ³He {{!}} 0,000137 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁴He {{!}} 99,999863 % {{!}} стабільны {{!}} — {{!}} — {{!}} — {{!}}- {{!}} ⁵He {{!}} сінтэтычны {{!}} 7,618 · 10⁻²² с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁴He {{!}}- {{!}} ⁶He {{!}} сінтэтычны {{!}} 806,7 мс {{!}} [[Бэта-распад|β⁻]] {{!}} 3,508 {{!}} ⁶[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁷He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,857 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} 0,60 {{!}} ⁶He {{!}}- {{!}} ⁸He {{!}} сінтэтычны {{!}} 119 мс {{!}} β⁻, n {{!}} — {{!}} ⁷[[Літый|Li]] {{!}}- {{!}} ⁹He {{!}} сінтэтычны {{!}} 1,5 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁸He {{!}}- {{!}} ¹⁰He {{!}} сінтэтычны {{!}} 2,7 · 10⁻²¹ с {{!}} [[нейтроннае выпраменьванне|n]] {{!}} — {{!}} ⁹He }} '''Гелій''' (ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскага]] ἥλιος ''hélios'', «[[Сонца]]») — [[хімічны элемент]]. Гелій адносіцца да групы высакародных газаў, парадкавы нумар 2, сімвал элемента — He. [[Файл:HeNe Laser Build.webm|міні|Гелій-лазер]] Гелій — практычна інертны [[хімічны элемент]]. Узначальвае групу [[інертныя газы|інертных газаў]] у [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэме элементаў]]. Нетаксічны, не мае [[колер]]у, паху і смаку. Пры нармальных умовах уяўляе сабой аднаатамны газ. Яго [[пункт кіпення]] (Т=4б216К) найменшая сярод усіх элементаў; цвёрды гелій здабыты толькі пры [[ціск]]ах вышэй 25 атмасфер. Экстрэмальныя ўмовы таксама неабходны для стварэння нешматлікіх [[хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]] гелія, усе яны нестабільныя пры стандартных [[тэмпература|тэмпературы]] і ціску. Прыродны гелій складаецца з двух стабільных [[ізатоп]]аў: ⁴He (ізатопная распаўсюджанасць — 99,99986 %) і значна больш рэдкага ³He (0,00014 %; утрыманне гелія-3 у розных прыродных крыніцах можа змяняцца ў даволі шырокіх межах). Вядомы яшчэ шэсць штучных радыеактыўных ізатопаў гелія. Гелій займае другое месца па распаўсюджанасці ў [[Сусвет|Сусвеце]] і лёгкасці (пасля [[вадарод]]у). Аднак на [[Планета Зямля|Зямлі]] гелій сутракаецца рэдка. Практычна ўвесь гелій у Сусвеце ўтварыўся ў першыя некалькі хвілін пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]], у час [[першасны нуклеасінтэз|першаснага нуклеасінтэз]]у. У сучасным Сусвеце амаль увесь новы гелій утвараецца ў выніку [[тэрмаядзерны сінтэз|тэрмаядзернага сінтэзу]] з вадароду ў нетрах [[зорка|зорак]]. На Зямлі ён утвараецца ў выніку [[альфа-распад]]у цяжкіх элементаў ([[альфа-часціца|альфа-часціцы]], якія выпраменьваюцца пры альфа-распадзе — гэта ядры гелія-4). Частка гелія, які ўтварыўся пры альфа-распадзе і прасачыўся срозь пароды [[зямная кара|зямной кары]], захопліваецца [[прыродны газ|прыродным газам]], [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыя]] гелія ў якім можа дасягаць 7 % ад аб'ёму. Гелій здабываецца з прыроднага газу працэсам нізкатэмпературнага раздзялення — так званай [[фракцыйная перагонка|фракцыйнай перагонкай]]. == Гісторыя == Адкрыццё гелія пачалося з [[1868]] года, калі [[18 жніўня]] пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] жоўтую лінію з даўжынёй хвалі 587,49 нанаметраў. Першапачаткова лічылася, што гэта лінія належыць [[калій|калію]]. [[20 кастрычніка]] таго ж года англійскі астраном Д. Н. Лак'ер прыкмеціў жоўтую лінію ў сонечным спектры, якую ён назваў D3-лініяй. У [[1871]] годзе Лак'ер растлумачыў яе паходжанне прысутнасцю на Сонцы новага элемента. Ён і англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] далі гелію імя, якое адлюстроўвае гісторыю яго адкрыцця (ад грэц. Ήλιο (Helio) - сонца). Лак'ер лічыў, што адкрыты элемент — [[метал]], таму ён выкарыстоўваў у лацінскай назве элемента канчатак «-ium», якое звычайна ўжываецца ў назве металаў. У 1881 годзе італьянскі вучоны Л. Пальміеры выявіў гелій у складзе газаў з вулкана [[Вулкан Везувій|Везувій]], аднак гэта не было прынята да веры<ref>{{кніга|аўтар=Конарев Б. Н.|загаловак=Любознательным о химии. Неорганическая химия|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Химия|год=1984|старонкі=87|старонак=224|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. [[26 сакавіка]] [[1895]] года англічанін [[Уільям Рамзай]] атрымаў гелій уздзеяннем [[кіслата|кіслот]] на прыродную радыеактыўную руду [[клевеіт]]. Рамзай шукаў [[аргон]], але пасля аддзялення [[азот]]у і [[кісларод]]у ад газу, заўважыў ярка-жоўтую лінію, што была падобна да D3-лініі спектра Сонца. Лак'ер і брытанскі фізік [[Уільям Крукс]] высветлілі, што гэты газ быў геліем. Гелій быў незалежна ад Рамзая выдзелены з клевеіту ў тым жа годзе хімікамі [[П'ер Тэадор Кліў|П'ерам Тэадорам Клівам]] і [[Аўраам Лангліт|Аўраамам Ланглітам]] у [[Швецыя|Швецыі]], якія атрымалі дастатковую колькасць газу для дакладнага вызначэння атамнай масы. Гелій таксама выдзяліў амерыканскі геахімік [[Уільям Фрэнсіс Хілебранд]] раней за адкрыццё Рамзая, калі ён заўважыў незвычайныя спектральныя лініі, даследуючы [[мінерал]] [[уранініт]]. Хілебранд, аднак, вырашыў, што гэтыя лініі належаць азоту. У [[1907]] годзе [[Эрнэст Рэзерфорд]] і [[Томас Ройдс]] паказалі, што альфа-часціцы з'яўляюцца ядрамі гелію. Доўгі час гелій быў адзіным газам, які не быў звадкаваны. Аднак у [[1908]] годзе галандскі фізік [[Хайкэ Камерлінг Онес]] звадкаваў гелій, ахалоджваючы яго да тэмпературы ніжэй за 1К. Ён спрабаваў здабыць цвёрды гелій далейшым паніжэннем тэмпературы, аднак гэта зрабіў толькі [[1926]] годзе яго студэнт [[Уільям Хэндрык Кеесам]] пры ціску 25 атмасфер. У [[1938]] годзе расійскі фізік [[Пётр Леанідавіч Капіца]] выявіў, што ў гелія-4 амаль адсутнічае [[вязкасць]] (з'ява звышцякучасці). У [[1972]] годзе гэтую ж з'яву для гелія-3 адкрылі амерыканскія фізікі Дуглас Д. Ашэраф, Дэвід М. Лі і Роберт К. Рычардсан (Нобелеўская прэмія па фізіцы 1996). У [[2004]] годзе з'явіліся звесткі аб адкрыцці звышцякучасці цвёрдага гелія, аднак інтэрпрэтацыя гэтай з'явы не да канца зразумела. == Атрыманне == У цяперашні час гелій выдзяляюць з прыродных гелійзмяшчальных газаў, карыстаючыся метадам глыбокага ахалоджвання (гелій звадкоўваецца цяжэй усіх астатніх газаў). Радовішчы такіх газаў знаходзяцца ў [[Расія|Расіі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Алжыр]]ы, [[Польшча|Польшчы]] і [[Катар]]ы. Гелій знаходзіцца таксама ў некаторых мінералах ([[манацыт|манацыце]], [[тарыяніт|тарыяніце]] і інш.), пры гэтым з 1 кг мінерала пры награванні можна атрымаць да 10 л гелія. == Уласцівасці газавай фазы і плазмы гелія == Гелій — найменш хімічна актыўны элемент восьмай групы перыядычнай сістэмы элементаў. Большасць злучэнняў гелія існуюць толькі ў газавай фазе ў выглядзе так званых [[эксімерныя малекулы|эксімерных малекул]], у якіх устойлівы ўзбуджаныя электронныя станы і няўстойлівы асноўны стан. Гелій утварае двухатамныя малекулы He₂, фтарыд HeF, хларыд HeCl (эксімерныя малекулы ўтвараюцца пры дзеянні электрычнага разраду або УФ выпраменьвання на сумесь гелія і [[фтор]]у ([[хлор]]у)). Пры стандартных тэмпературы і ціску гелій паводзіць сябе як ідэальны газ. Фактычна пры ўсіх умовах гелій монаатамны. Гелій мае невялікую малекулярную масу, па гэтай прычыне яму ўласцівая большая цеплаправоднасць, чым у іншых газаў, акрамя вадарода, і яго ўдзельная цеплаёмістасць надзвычай высокая. Гелій таксама менш растваральны ў вадзе, чым іншыя газы. Хуткасць яго дыфузіі скрозь цвёрдыя матэрыялы ў тры разы вышэй, чым у паветра, і прыблізна на 65 % вышэй, чым у вадарода. Прыблізны дыяметр малекулы He₂ — 0,20 нм. Каэфіцыент праламлення гелія бліжэй да адзінкі, чым у іншых газаў. Гэты газ мае адмоўны [[каэфіцыент Джоўля-Томсана]] пры нармальнай тэмпературы асяроддзя, гэта значыць награваецца, калі яму даюць магчымасць свабодна расшырацца ў аб’ёме. Толькі ніжэй тэмпературы інверсіі Джоўля-Томсана (прыблізна 40К пры нармальным ціску) ён астывае ў час свабоднага расшырэння. Пасля ахалоджвання ніжэй гэтай тэмпературы, гелій можа быць ператвораны ў вадкасць пры расшыральным ахалоджванні. Такое ахалоджванне праводзіцца пры дапамозе [[дэтандэр]]а. У Сусвеце гелій пераважна сустракаецца ў выглядзе плазмы. У плазме [[электрон]]ы і [[пратон]]ы не звязаны паміж сабой, у выніку чаго плазма мае высокую электраправоднасць, нават калі газ толькі часткова іанізаваны. На заражаныя часціцы моцна ўздзейнічаюць [[магнітнае поле|магнітнае]] і [[электрычнае поле|электрычнае палі]]. Напрыклад, у [[сонечны вецер|сонечным ветры]] разам з іанізаваным вадародам, яны ўздзейнічаюць з [[магнітасфера]]й Зямлі, што з’яўляецца прычынай [[палярнае ззянне|паўночнага ззяння]]. == Уласцівасці кандэнсаваных фаз == Цвёрды гелій здабываецца толькі пад высокім ціскам. Бясколернае, амаль нябачнае цвёрдае рэчыва лёгка сціскаецца: пад высокім ціскам яно можа паменьшыцца ў аб'ёме на 30%. У адрозненні ад іншых элементаў, гелій застаецца вадкім пры тэмпературах блізкіх да [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]] пры нармальным ціску (гэта з'яўляецца эфектам [[квантавая механіка|квантавай механікі]]: нулявы пункт тэмпературы занадта высокі для замярзання). Цвёрды гелій патрабуе тэмпературу 1-1,5К (каля -272°С) і ціск 2,5МРа. Цвёрды гелій мае крышталічную структуру. Цвёрды гелій мае [[шчыльнасць]] 214±0,006кг/м³ (1,15К, 66 атмасфер). Пры тэмпературах паміж 1,8К і 1,5К цвёрды гелій мае аднолькавую шчыльнасць. Гэта можа сведчыць аб тым, што пры тэмпературы 0К і пад ціскам 25 атмасфер (мінімальны ціск для існавання цвёрдага гелія) ён мае шчыльнасць 187±9г/м³. == Выкарыстанне == Гелій выкарыстоўваюць для стварэння інертнай і ахоўнай атмасферы пры вырошчванні крэмніевых і германіевых крышталёў, у тытанавых і цырконіевых вырабах, у якасці атмасферы для аховы гістарычных дакументаў, пры зварцы, рэзцы і плаўцы металаў, якія лёгка забруджваюцца паветрам, пры перакачцы ракетнага паліва, у якасці ахалоджваючай вадкасці ў некаторых [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]], для запаўнення [[дырыжабль|дырыжабляў]] і [[аэрастат]]аў (у гэтых мэтах не выкарыстоўваюць вадарод з-за яго выбуханебяспечнасці), у якасці кампанента актыўнага асяроддзя гелій-неонавых лазераў. Гелій-3 выкарыстоўваецца для запаўнення газавых нейтронных дэтэктараў, як [[рабочае цела]] геліевых цечашукальнікаў. Вадкі гелій - самая халодная вадкасць на Зямлі, што дазваляе выкарыстоўваць яго для ахалоджвання металаў да звышнізкіх тэмператур з мэтай прыдання ім якасцей звышправоднасці. Гелій дрэнна раствараецца ў вадзе, якая з'яўляецца асноўнай часткай [[кроў|крыві]] чалавека, таму яго выкарыстоўваюць як частку газавай сумясі, якую падаюць для дыхання вадалазам, што дазваляе прадухіліць [[кесонная хвароба|кесонную хваробу]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ізатопы гелію}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неметалы]] [[Катэгорыя:Інертныя газы]] [[Катэгорыя:Гелій| ]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] iheh7ckhxhjt41w03cwah03m14qlbuv 0 2300 5192395 5189481 2026-09-03T13:11:30Z Autumndancer 168015 /* Даследаванне Месяца */ 5192395 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Месяц}} {{Картка планеты |тып=спадарожнік | маленькая картка = | фон = #a0ffa0 | назва = Месяц [[Файл:Moon decrescent symbol (bold).svg|24px|☾]] | сімвал = Moon symbol decrescent.svg | выява = FullMoon2010.jpg | шырыня = 280px | подпіс = | выява2 = | шырыня2 = | подпіс2 = | іншыя назвы = | абазначэнне астэроіда = | катэгорыя астэроіда = | адкрыццё-ref = | першаадкрывальнік = | месца адкрыцця = | дата адкрыцця = | дата адкрыцця-ref = недастасоўна | спосаб адкрыцця = | арбіта-ref = | эпоха = | перыгелій = | апсіда = | перыапсіда = 363 104 км<br />0,0024 [[Астранамічная адзінка|а.а.]] | апаапсіда = 405 696 км<br />0,0027 а.а. | афелій = | вялікая паўвось = 384 399 км<br />0,00257 а.а. | сярэдні радыус арбіты = | эксцэнтрысітэт = 0,0549 (сярэдні) <ref name="surdin" /> | сідэрычны перыяд = 27,321582 дзён<br />{{nowrap|27 д 7 гадз 43,1 мін}} | сінадычны перыяд = 29,530588 дзён<br />{{nowrap|29 д 12 гадз 44,0 мін}} | арбітальная хуткасць = 1,023 км/с (сярэдняя)<ref name="surdin">{{кніга |загаловак = Солнечная система |адказны = Ред.-сост. [[Уладзімір Георгіевіч Сурдзін|В.Г. Сурдин]] |месца = М. |выдавецтва = Физматлит |год = 2008 |старонкі = 69 |isbn=978-5-9221-0989-5 }}</ref> | сярэдняя анамалія = | нахіл = 5,145° адн. [[Экліптыка|экліптыкі]] | вуглавое перамяшчэнне = | даўгата ўзыходнага вузла = (змяншэнне) 1 абарот за 18,6 гадоў | даўгата перыястра = | час перыястра = | аргумент перыцэнтра = (узрастанне) 1 абарот за 8,85 гадоў | палавінная амплітуда = | чый спадарожнік = [[Планета Зямля|Зямлі]] | спадарожнікі = | фізічныя характарыстыкі-ref = | памеры = | сціск = 0,00125 | экватарыяльны радыус = 1738,14 км<br />0,273 зямныя | палярны радыус = 1735,97 км<br />0,273 зямныя | сярэдні радыус = 1737,10 км<br />0,273 зямныя | акружнасць вялікага круга = 10 917 км | плошча паверхні = 3,793{{e|7}} км²<br />0,074 зямныя | аб'ём = 2,1958{{e|10}} км³<br />0,020 зямных | маса = 7,3477{{e|22}} кг <br />0,0123 зямныя | шчыльнасць = 3,3464 г/см³ | паскарэнне вольнага падзення = 1,62 м/с² | першая касмічная хуткасць = 1,68 км/с | другая касмічная хуткасць = 2,38 км/с | хуткасць вярчэння = | перыяд вярчэння = [[Сінхронны спадарожнік|сінхранізаваны]] (заўсёды павернуты да Зямлі адным бокам) | нахіл восі = 1,5424° (адносна плоскасці экліптыкі) | прамое ўзыходжанне = | схіленне = | палярная нябесная шырата = | палярная нябесная даўгата = | альбеда = 0,12 | спектральны тып = | бачная зорная велічыня = -2,5/-12,9<br />-12,74 (пры поўным Месяцы) | абсалютная зорная велічыня = | вуглавы дыяметр = | тэмпература на паверхні = | тэмпература 1 імя = Тэмпература | тэмпература 1 мінімум = 100 К (-173&nbsp;°C) (экватар)<br />33 К (-240&nbsp;°C) | тэмпература 1 сярэдняя = 220 К (-53&nbsp;°C)<br />130 К (-143&nbsp;°C) | тэмпература 1 максімум = 390 К (117&nbsp;°C)<br />230 К (-43&nbsp;°C) | тэмпература 2 імя = | тэмпература 2 мінімум = | тэмпература 2 сярэдняя = | тэмпература 2 максімум = | атмасфера-ref = | атмасферны ціск = | шкала вышыні = | склад атмасферы = '''вельмі разрэджаная''', маюцца сляды [[вадарод]]у, [[гелій|гелію]], [[неон]]у і [[аргон]]у<ref>[[Атмасфера Месяца]]</ref> }} '''Ме́сяц''' — натуральны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнік]] [[Зямля (планета)|Зямлі]]. Самы блізкі да [[Сонца]] спадарожнік планеты, бо ў бліжэйшых да Сонца планет, [[Меркурый (планета)|Меркурыя]] і [[Венера (планета)|Венеры]], спадарожнікаў няма. Другі па яркасці{{efn|Тут пад яркасцю разумеецца [[зорная велічыня]], г. зн. поўны светлавы паток, які прыходзіць ад нябеснага цела (і, як следства, [[асветленасць]], якая ствараецца ім), а не [[яркасць]] ў фізічным сэнсе — значэнне светлавога патоку на адзінку [[цялесны вугал|цялеснага вугла]] аб’екта. Многія планеты маюць значна большае значэнне апошняй, але ў выпадку Месяца галоўную ролю іграе яго блізкасць да Зямлі і, такім чынам, большы вуглавы памер.}} аб'ект на зямным небасхіле пасля Сонца і пяты па велічыні натуральны спадарожнік планеты Сонечнай сістэмы. Сярэдняя адлегласць паміж цэнтрамі Зямлі і Месяца — {{nobr|384 467 км}} ({{nobr|0,002 57}} [[а. а.]] ~ 30 дыяметраў Зямлі). [[Бачная зорная велічыня]] поўнага Месяца на зямным небе -12,71^m<ref>{{З|ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article044826.html|Звёздная величина}}</ref>. Асветленасць, якая ствараецца поўным Месяцам каля паверхні Зямлі пры ясным надвор'і, складае 0,25 — 1 лк. Месяц з'яўляецца адзіным [[Астранамічны аб’ект|астранамічным аб'ектам]], акрамя ўласна Зямлі, на якім [[Апалон (касмічная праграма)|пабываў чалавек]]. == Месяц як нябеснае цела == === Арбіта === Са старажытных часоў людзі спрабавалі апісаць і растлумачыць рух Месяца. З часам з'яўляліся ўсё больш дакладныя тэорыі. Асновай сучасных разлікаў з'яўляецца тэорыя Браўна. Створаная на мяжы [[XIX стагоддзе|XIX]]-[[XX стагоддзе|XX]] стагоддзяў, яна апісвала рух Месяца з дакладнасцю вымяральных прыбораў таго часу. Пры гэтым у разліку выкарыстоўвалася больш за 1400 членаў (каэфіцыентаў і аргументаў пры трыганаметрычных функцыях). Сучасная навука можа разлічваць рух Месяца і правяраць гэтыя разлікі з яшчэ большай дакладнасцю. Метадамі лазернай лакацыі адлегласць да Месяца вымяраецца з хібнасцю ў некалькі сантыметраў<ref>В. Е. Жаров, 2002. [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node35.html Сферическая астрономия. 5.6. Пульсарная шкала времени]</ref>. Такую дакладнасць маюць не толькі вымярэнні, але і тэарэтычныя прадказанні палажэння Месяца; для такіх разлікаў выкарыстоўваюцца выразы з дзясяткамі тысяч членаў, і не існуе граніцы іх колькасці, калі спатрэбіцца яшчэ больш высокая дакладнасць. У першым прыбліжэнні можна лічыць, што Месяц рухаецца па эліптычнай арбіце з [[эксцэнтрысітэт]]ам 0,0549 і вялікай паўвоссю 384 399 км. Рэальны рух Месяца даволі складаны, пры яго разліку неабходна ўлічваць мноства фактараў, напрыклад, прыплюснутасць Зямлі і моцны ўплыў Сонца, якое прыцягвае Месяц у 2,2 разы мацней, чым Зямля{{efn|Маса Сонца складае {{nobr|333 тыс. мас}} Зямлі, а [[Астранамічная адзінка|адлегласць Зямлі да Сонца]] прыкладна ў {{nobr|150 млн км / 384 тыс. км ≈ 390 раз}} большая, чым ад Зямлі до Месяца. Адпаведна, адносіны сіл прыцягнення Сонца і Зямлі, якія дзейнічаюць на Месяц, складаюць {{nobr|333000/390² ≈ 2,2 раза}}.}}. Больш дакладна рух Месяца вакол Зямлі можна ўявіць як спалучэнне некалькіх рухаў<ref>См. ''М. М. Дагаев''. Солнечные и лунные затмения. М.: Наука, 1978, стр. 50—54.</ref>: * вярчэнне вакол Зямлі па эліптычнай арбіце з перыядам 27,32166 сутак, гэта так званы [[Сідэрычны перыяд|сідэрычны месяц]] (гэта значыць рух адносна зорак); * паварот плоскасці месяцавай арбіты: яе вузлы (пункты перасячэння арбіты з экліптыкі) ссоўваюцца на захад, робячы поўны абарот за 18,6 гадоў. Гэты рух з'яўляецца [[Прэцэсія|прэцэсійным]]; * паварот вялікай восі месяцавай арбіты (лініі апсід) з перыядам 8,8 гадоў (адбываецца ў процілеглым кірунку, чым азначаны вышэй рух вузлоў, г. зн. даўгата перыгея павялічваецца); * перыядычная змена нахілу месяцавай арбіты ў адносінах да экліптыкі ад 4°59′ до 5°19′; * перыядычная змена памераў месяцавай арбіты: перыгея ад 356,41 да 369,96 тыс. км, апагея ад 404,18 да 406,74 тыс. км; * паступовае аддаленне Месяца ад Зямлі з прычыны прыліўнога паскарэння (прыкладна на 4 см у год), такім чынам, яго арбіта ўяўляе сабой спіраль, якая павольна раскручваецца<ref>[http://www.popularmechanics.ru/part/?articleid=3674&rubricid=3#Странный_спутник «Популярная механика» № 5, 2008]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Агульная будова === Месяц складаецца з кары, верхняй мантыі, сярэдняй мантыі, ніжняй мантыі (астэнасферы) і ядра. Атмасфера практычна адсутнічае. Паверхня Месяца пакрыта так званым рэгалітам — сумессю тонкага пылу і скалістых абломкаў, якія ўтвараюцца ў выніку сутыкненняў метэарытаў з месяцавай паверхняй. Ударна-выбуховыя працэсы, якія суправаджаюць метэарытныя бамбардзіроўкі, спрыяюць ўзрыхленню і перамешванню грунту, адначасова спякаючы і ўшчыльняючы часціцы грунту. Таўшчыня пласта рэгаліту складае ад долей метра да дзясяткаў метраў<ref>{{кніга |аўтар=Галкин И. Н., Шварев В. В. |загаловак=Строение Луны |выдавецтва=Знание |месца=М. |год=1977 |isbn=?; ББК 526 Г16 |старонак=64 |серыя=Новое в жизни, науке, технике. Серия «Космонавтика, астрономия», 2. Издается ежемесячно с 1971 г. }}</ref>. Таўшчыня кары Месяца змяняецца ў шырокіх межах ад 0 да 105 км<ref>[http://www.springerlink.com/content/17656w36520113j0/ SpringerLink — Space Science Reviews, Volume 154, Numbers 1-4]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Паводле дадзеных са спадарожнікаў гравітацыйнай разведкі GRAIL, таўшчыня месячнай кары большая на тым паўшар'і, якое павернута да Зямлі<ref>[http://www.mk.ru/science/space/article/2013/12/02/953595-luna-demonstriruet-zemle-svoy-zhivot.html Лунное полушарие, развернутое к Земле, гораздо толще, чем обратная сторона Луны]</ref>. ==== Умовы на паверхні Месяца ==== Атмасфера Месяца вельмі разрэджаная. Калі паверхня не асветленая Сонцам, утрыманне газаў над ёй не перавышае {{nobr|2,0{{e|5}} часціц/см³}} (для Зямлі гэты паказчык складае 2,7{{e|19}} часціц/см³), а пасля ўзыходу Сонца павялічваецца на два парадкі за кошт дэгазацыі грунту. Разрэджанасць атмасферы прыводзіць да высокага перападу тэмператур на паверхні Месяца (ад −160&nbsp;°C да +120&nbsp;°C), у залежнасці ад асветленасці; пры гэтым тэмпература парод, якія залягаюць на глыбіні 1 м, пастаянная і роўная -35&nbsp;°C. З прычыны практычнай адсутнасці атмасферы, неба на Месяцы заўсёды чорнае, з зоркамі, нават калі Сонца знаходзіцца над гарызонтам. [[Файл:1967 CPA 3546.jpg|thumb|right|«На Луне. Восходит Земля.» Паштовая марка СССР, 1967 г.]] Зямны дыск вісіць у небе Месяца амаль нерухома. Прычыны невялікіх штомесячных ваганняў Зямлі па вышыні над месяцавым гарызонтам і па азімуце (прыкладна па 7°) такія ж, як у [[Лібрацыя|лібрацый]]. Вуглавы памер Зямлі пры назіранні з Месяца ў 3,7 разоў большы, чым месяцавы пры назіранні з Зямлі, а закрываемая Зямлёй плошча нябеснай сферы ў 13,5 разоў большая, чым закрываемая Месяцам. Ступень асветленасці Зямлі, бачная з Месяца, адваротная месяцавым фазам, бачным на Зямлі: у [[Поўня (фаза Месяца)|поўню]] c Месяца бачная неасветленая частка Зямлі, і наадварот. Асвятленне адлюстраваным святлом Зямлі прыкладна ў 50 разоў мацней, чым асвятленне святлом Месяца на Зямлі, максімальная [[бачная зорная велічыня]] Зямлі на Месяцы складае прыблізна −16^m. === Гравітацыйнае поле === {| class="standard" align="right" |+ Каэфіцыенты сектаральных і тэсеральных гармонік<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Орбитальные эфемериды Солнца, Луны и планет. 8. Начальные условия]</ref> | C_3,1 = 0,000030803810 | S_3,1 = 0,000004259329 |- | C_3,2 = 0,000004879807 | S_3,2 = 0,000001695516 |- | C_3,3 = 0,000001770176 | S_3,3 =-0,000000270970 |- | C_4,1 =-0,000007177801 | S_4,1 = 0,000002947434 |- | C_4,2 =-0,000001439518 | S_4,2 =-0,000002884372 |- | C_4,3 =-0,000000085479 | S_4,3 =-0,000000718967 |- | C_4,4 =-0,000000154904 | S_4,4 = 0,000000053404 |} Гравітацыйны патэнцыял Месяца традыцыйна запісваюць як суму трох складнікаў<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Астронет: 7.3 Гравитационное поле Луны]</ref>: <math>W=V+Q+\delta W,</math> дзе {{math|δ''W''}} — прыліўны патэнцыял, {{math|''Q''}} — цэнтрабежны патэнцыял, {{math|''V''}} — патэнцыял прыцягнення. Патэнцыял прыцягнення звычайна раскладваюць па занальных, сектаральных і тэсеральных гармоніках: <math>\begin{align} V&= \frac{GM}{r} \left(1-\sum_{n=2}^{\infty}J_n\left(\frac{R}{r}\right)^nP_n(\sin\theta)\right. \\ & +\left.\sum_{n=2}^{\infty}\sum_{m=1}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n(C_{nm}\cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^m(\sin\theta)\right), \end{align}</math> дзе {{math|''P_n^m''}} — далучаны паліном Лежандра, {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]], {{math|''M''}} — маса Месяца, {{math|λ}} і {{math|θ}} — [[даўгата]] і [[шырата]]. ==== Прылівы і адлівы ==== {{main|Прыліўныя сілы|Прылівы і адлівы}} Гравітацыйны ўплыў Месяца выклікае на Зямлі некаторыя цікавыя эфекты. Найбольш вядомы з іх - марскія [[прылівы і адлівы]]. На процілеглых баках Зямлі ўтвараюцца (у першым прыбліжэнні) дзве выпукласці — з боку, павернутага да Месяца, і з процілеглага яму. У [[Сусветны акіян|сусветным акіяне]] гэты эфект выяўлены нашмат мацней, чым у цвёрдай кары (выпукласць вады большая). Амплітуда прыліваў (рознасць узроўняў прыліву і адліву) на адкрытых прасторах акіяна невялікая і складае 30-40 см. Аднак паблізу берагоў з прычыны набегу прыліўной хвалі на цвёрдае дно прыліўная хваля павялічвае вышыню, роўна як і звычайныя ветравыя хвалі прыбою. Улічваючы кірунак вярчэння Месяца вакол Зямлі, можна скласці карціну руху прыліўной хвалі па акіяне. Моцныя прылівы больш характэрныя для ўсходніх узбярэжжаў мацерыкоў. Максімальная амплітуда прыліўной хвалі на Зямлі назіраецца ў заліве Фандзі ў Канадзе і складае 18 метраў. Хоць для зямнога шара велічыня сілы прыцягнення Сонца амаль у {{nobr|200 разоў}} большыя, чым сілы прыцягнення Месяца, прыліўныя сілы, спароджаныя Месяцам, амаль удвая большыя за спароджаныя Сонцам. Гэта адбываецца з-за таго, што прыліўныя сілы залежаць не толькі ад велічыні гравітацыйнага поля, а яшчэ і ад ступені яго неаднароднасці. Пры павелічэнні адлегласці ад крыніцы поля неаднароднасць памяншаецца хутчэй, чым велічыня самога поля. Паколькі Сонца амаль у 400 разоў далей ад Зямлі, чым Месяц, то прыліўныя сілы, выкліканыя сонечным прыцягненнем, аказваюцца слабымі<ref>{{cite web|url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|title=Морские приливы|author=Проф. А.В.НЕКРАСОВ|archive-url=https://www.webcitation.org/68ughMJ9C?url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|archive-date=4 ліпеня 2012|access-date=28 снежня 2014|url-status=live}}</ref>. === Магнітнае поле === Лічыцца, што крыніцай [[магнітнае поле планет|магнітнага поля]] планет з'яўляецца тэктанічная актыўнасць. Напрыклад, у Зямлі поле ствараецца рухам расплаўленага металу ў ядры, у [[Марс (планета)|Марса]] — наступствамі мінулай актыўнасці. «[[Луна-1]]» у 1959 устанавіла адсутнасць аднароднага магнітнага поля на Месяцы<ref name="Vn"/>{{rp|24}}. Вынікі даследаванняў навукоўцаў [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] пацвярджаюць гіпотэзу, што ў яго было вадкае ядро. Гэта ўкладваецца ў рамкі самай папулярнай гіпотэзы паходжання Месяца — сутыкненне Зямлі прыкладна 4,5 мільярда гадоў назад з касмічным целам памерам з Марс «выбіла» з Зямлі велізарны кавалак расплаўленай матэрыі, які пазней ператварыўся ў Месяц. Эксперыментальна удалося даказаць, што на раннім этапе існавання ў Месяца было аналагічнае зямному магнітнае поле<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ Учёные раскрыли тайну магнитного поля Луны]</ref>. === Назіранне Месяца з Зямлі === {{main|Фазы Месяца|Лібрацыя|Зацьменне}} [[Файл:Moon phases bel.png|міні|цэнтр|700px|Сувязь фаз Месяца з яго становішчам адносна Сонца і Зямлі. Зялёным колерам выдзелены вугал, на які Месяц павернецца з моманту заканчэння ''[[Сідэрычны перыяд|сідэрычнага месяца]]'' да моманту заканчэння ''сінадычнага месяца''.]] Вуглавы дыяметр Месяца вельмі блізкі да сонечнага і складае каля паловы градуса. Месяц з Зямлі выглядае бела-жоўтым, хоць адлюстроўвае толькі 7% падаючага на яго сонечнага святла (прыкладна як драўняны вугаль). Так як Месяц не свеціцца сам, а толькі адлюстроўвае сонечнае святло, з Зямлі бачная толькі асветленая Сонцам частка месяцавай паверхні (у фазах Месяца, блізкіх да [[маладзік]]а, гэта значыць у пачатку першай квадры і ў канцы апошняй квадры, пры вельмі вузкім сярпе можна назіраць «папялістае святло Месяца» — слабае асвятленне яе прамянямі Сонца, адбітымі ад Зямлі). Месяц абарочваецца па арбіце вакол Зямлі, і тым самым вугал паміж Зямлёй, Месяцам і Сонцам змяняецца; мы назіраем гэтую з'яву як цыкл месяцавых фаз. Перыяд часу паміж паслядоўнымі маладзікамі ў сярэднім складае 29,5 дзён (709 гадзін) і называецца [[сінадычны месяц]]. Тое, што працягласць сінадычнага месяца большая, чым сідэрычнага, тлумачыцца рухам Зямлі вакол Сонца: калі Месяц адносна зорак здзяйсняе поўны абарот вакол Зямлі, Зямля к гэтаму часу праходзіць ужо {{Дроб|1|13}} частку сваёй арбіты, і каб Месяц зноў апынуўся паміж Зямлёй і Сонцам, яму трэба дадаткова каля двух сутак. [[Файл:Lunation animation April 2007.gif|міні|злева|Месяцавыя [[лібрацыя|лібрацыі]]]] Хоць Месяц і верціцца вакол сваёй восі, ён заўсёды звернуты да Зямлі адным і тым жа бокам, г. зн. вярчэнне Месяца вакол Зямлі і вакол уласнай восі сінхранізавана. Гэтая сінхранізацыя выклікана трэннем прыліваў, якія стварала Зямля ў абалонцы Месяца<ref>Э. В. Кононович и В. И. Мороз. ''Общий курс астрономии'' — {{М.}}: УРСС. — 2001 г. — С. 119.</ref>. Паводле законаў механікі, Месяц арыентаваны ў полі прыцягнення Зямлі так, што на Зямлю накіравана вялікая паўвось месяцавага эліпсоіда. З'ява лібрацыі, адкрытая [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілеем]] у 1635 годзе, дазваляе назіраць каля 59% месячнай паверхні. Справа ў тым, што вакол Зямлі Месяц абарочваецца з пераменнай вуглавой скорасцю з прычыны эксцэнтрысітэту месяцавай арбіты (паблізу перыгея рухаецца хутчэй, паблізу апагея павольней), у той час як кручэнне спадарожніка вакол уласнай восі раўнамернае. Гэта дазваляе ўбачыць з Зямлі заходні і ўсходні краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па даўгаце). Акрамя таго, у сувязі з нахілам восі вярчэння Месяца да плоскасці зямной арбіты з Зямлі можна ўбачыць паўночны і паўднёвы краі таго боку Месяца (аптычная лібрацыя па шыраце). Існуе яшчэ фізічная лібрацыя, абумоўленая ваганнем спадарожніка вакол становішча раўнавагі ў сувязі са змешчаным цэнтрам цяжару, а таксама ў сувязі з дзеяннем прыліўных сіл з боку Зямлі. Гэтая фізічная лібрацыя мае велічыню 0,02° па даўгаце з перыядам 1 год і 0,04° па шыраце з перыядам 6 гадоў. З-за рэфракцыі ў атмасферы Зямлі пры назіранні Месяца нізка над гарызонтам яго дыск выглядае прыплюшчаным. [[Файл:Speed of light from Earth to Moon.gif|міні|820px|цэнтр|Час (1,255 секунды), за якое святло, пушчанае з Зямлі, дасягае Месяца. Малюнак выкананы ў маштабе.]] З-за няроўнасцей рэльефу на паверхні Месяца пры поўным сонечным зацьменні можна назіраць [[пацеркі Бейлі]]. Калі ж, наадварот, Месяц трапляе ў цень Зямлі, можна назіраць іншы аптычны эфект: ён чырванее, будучы падсветленым рассеяным у атмасферы Зямлі святлом. == Селеналогія == [[Файл:MoonLP150Q grav 150-ru.jpg|міні|300пкс|Радыяльная гравітацыйная анамалія на паверхні Месяца.]] [[Файл:Impact sequence.jpg|міні|300пкс|[[Ударны кратар]] — паглыбленне, якое з'явілася на паверхні касмічнага цела ў выніку падзення іншага цела меншага памеру.]] Дзякуючы яго памеру і саставу Месяц часам адносяць да планет зямной групы разам з Меркурыем, Венерай, Зямлёй і Марсам. Вывучаючы геалагічную будову Месяца, можна шмат чаго даведацца аб будове і развіцці Зямлі. Таўшчыня кары Месяца ў сярэднім складае 68 км, змяняючыся ад 0 км пад месяцавым [[мора Крызісаў|морам Крызісаў]] да 107 км у паўночнай часткі кратара Каралёва на адваротным баку. Пад карой знаходзіцца мантыя і, магчыма, малое ядро з сярністага жалеза (радыусам прыблізна 340 км і масай, якая складае 2% масы Месяца). Цікава, што цэнтр мас Месяца размяшчаецца прыкладна ў 2 км ад геаметрычнага цэнтра па кірунку да Зямлі. На тым баку, які павернуты да Зямлі, кара больш тонкая<ref>{{cite web |title = Луна |url = http://sch1262.ru/planets/venera8.html |publisher = sch1262.ru |access-date = 08.12.2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130616010252/http://sch1262.ru/planets/venera8.html |archive-date = 16 чэрвеня 2013 |url-status = dead }}</ref>. Паводле вынікаў місіі «Кагуя» было ўстаноўлена, што ў [[Мора Масквы|моры Масквы]] таўшчыня кары найменшая для ўсяго Месяца<ref>{{cite journal |author=Ishihara |title=Crustal thickness of the Moon: Implications for farside basin structures|journal=Geophysical Research Letters|volume=36|date=October 2009|doi=10.1029/2009GL039708|display-authors=etal | issn = 0094-8276}}</ref> — амаль 0 метраў пад пластом базальтавай лавы таўшчынёй 600 метраў<ref>{{cite journal |author=Manabu Kato |title=The Kaguya Mission Overview |journal=Space Science Reviews|doi=10.1007/s11214-010-9678-3|date=2010-08-25|display-authors=etal}}</ref>. Вымярэння хуткасці спадарожнікаў «Лунар Орбітэр» дазволілі стварыць гравітацыйную карту Месяца. З яе дапамогай былі выяўлены ўнікальныя месяцавыя аб'екты, названыя [[маскон]]амі (ад {{lang-en|mass concentration}}) — гэта масы рэчывы падвышанай шчыльнасці. Месяц не мае магнітнага поля, хоць некаторыя з горных парод на яе паверхні праяўляюць рэшткавы магнетызм, што паказвае на магчымасць існавання магнітнага поля Месяца на ранніх стадыях развіцця. Паверхня Месяца схільная непасрэднаму ўздзеянню сонечнага ветру. На працягу 4 млрд гадоў вадародныя іоны з сонечнага ветру ўкараняліся ў рэгаліт Месяца. Такім чынам, узоры рэгаліту, дастаўленыя місіямі «Апалон», апынуліся вельмі каштоўнымі для даследавання сонечнага ветру. У лютым 2012 года амерыканскія астраномы выявілі на адваротным баку Месяца некалькі геалагічных наватвораў. Гэта сведчыць пра тое, што месяцавыя тэктанічныя працэсы працягваліся яшчэ як мінімум 950 млн гадоў пасля меркаванай даты геалагічнай «смерці» Месяца<ref>{{Cite web |url=http://www.yugopolis.ru/news/science/2012/02/20/30173/luna-astronomi |title=На темной стороне Луны найдены следы свежих тектонических процессов |access-date=6 студзеня 2015 |archive-date=21 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120221060905/http://www.yugopolis.ru/news/science/2012/02/20/30173/luna-astronomi |url-status=dead }}</ref>. === Пячоры === Японскім зондам Кагуя выяўлена адтуліна ў паверхні Месяца, размешчаная недалёка ад вулканічнага плато Холмы Марыуса, якая, як мяркуецца, вядзе ў тунэль пад паверхняй. Дыяметр адтуліны складае каля 65 метраў, а глыбіня, як мяркуецца, 80 метраў<ref name="Лента, тоннель">[http://www.lenta.ru/news/2009/10/23/moon «На Луне нашли вход в подземный тоннель»] — [[Лента.ру]] (26.10.2009)</ref>. Навукоўцы лічаць, што падобныя тунэлі сфарміраваныя шляхам зацвярдзення патокаў расплаўленай пароды, дзе ў цэнтры застыла лава. Дадзеныя працэсы адбываліся ў перыяд вулканічнай актыўнасці на Месяцы. Пацвярджэннем дадзенай тэорыі з'яўляецца наяўнасць звілістых разор на паверхні спадарожніка<ref name="Лента, тоннель"/>. Падобныя тунэлі могуць паслужыць для каланізацыі, дзякуючы абароне ад сонечнай радыяцыі і замкнёнасці прасторы, у якой прасцей падтрымліваць ўмовы жыццезабеспячэння<ref name="Лента, тоннель"/>. Падобныя адтуліны маюцца і на Марсе. === Сейсмалогія === Пакінутыя на Месяцы экспедыцыямі «Апалон-12», «Апалон-14», «Апалон-15» і «Апалон-16» чатыры сейсмографа паказалі наяўнасць сейсмічнай актыўнасці]]<ref>{{артыкул|аўтар=Г.Латем, И.Накамура, Дж.Дорман, Ф.Дьюнебье, М.Юинг, Д.Ламлейн|загаловак=Результаты пассивного сейсмического эксперимента по программе «Аполлон»|выданне=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|адказны=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1975|старонкі=299—310}}</ref>. Зыходзячы з апошніх разлікаў навукоўцаў, месяцавае ядро складаецца галоўным чынам з распаленага жалеза<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20110108/318863206.html|title=В недрах Луны есть раскаленное металлическое ядро, считают учёные|date=8 января 2011|publisher=РИА Новости|lang=ru|access-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130804040558/http://ria.ru/science/20110108/318863206.html|archive-date=4 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. З-за адсутнасці вады ваганні месяцавай паверхні працяглыя па часе і могуць доўжыцца больш за гадзіну. Месяцатрасенні можна падзяліць на чатыры групы: * прыліўныя, здараюцца двойчы на месяц, выкліканыя ўздзеяннем прыліўных сіл Сонца і Зямлі; * тэктанічныя — нерэгулярныя, выкліканыя зрухамі ў грунце Месяца; * метэарытныя — з-за падзення метэарытаў; * тэрмальныя — іх прычынай служыць рэзкі нагрэў месяцавай паверхні з узыходам Сонца. Найбольшую небяспеку для магчымых заселеных станцый уяўляюць тэктанічныя месяцатрасенні. Сейсмограф НАСА за 5 гадоў даследаванняў было зарэгістравана 28 падобных месяцатрасенняў. Некаторыя з іх дасягаюць 5,5 балаў па шкале Рыхтэра і доўжацца больш за 10 хвілін. Для параўнання на Зямлі падобныя землятрусы доўжацца не больш за дзве хвіліны<ref>[http://livescience.ru/content/view/920/143/ Лунотрясения]</ref><ref>[http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ Moonquakes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150107145536/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ |date=7 студзеня 2015 }}{{ref-en}}</ref>. === Вада на Месяцы === Упершыню звесткі пра выяўленне вады на Месяцы былі апублікаваныя ў 1978 годзе савецкімі даследчыкамі ў часопісе «Геахімія». Факт быў усталяваны ў выніку аналізу узораў, дастаўленых зондам «Луна-24» ў 1976 годзе. Працэнт знойдзенай ва ўзоры вады склаў 0,1<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|title=Американский ученый признал приоритет СССР в обнаружении воды на Луне|date=2012-05-30|publisher=[[Lenta.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619124228/http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|archive-date=19 чэрвеня 2012|access-date=6 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2008 года група амерыканскіх геолагаў з Інстытута Карнэгі і Універсітэта Браўна выявіла ў узорах грунту Месяца сляды вады, якая ў вялікай колькасці вылучалася з нетраў спадарожніка на ранніх этапах яго існавання. Пазней большая частка гэтай вады выпарылася ў космас<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7500000/7500902.stm Би-би-си | На Луне была и есть вода]</ref>. Расійскія навукоўцы з дапамогай створанага імі прыбора LEND, усталяванага на зондзе LRO, выявілі ўчасткі Месяца, найбольш багатыя вадародам. На падставе гэтых дадзеных НАСА выбрала месца для правядзення бамбардзіроўкі Месяца зондам LCROSS<ref>[http://www.infox.ru/science/universe/2009/09/21/selena_water.phtml Российские учёные указали на потенциальные локации воды на Луне]</ref>. Пасля правядзення эксперыменту, 13 лістапада 2009 года, НАСА паведаміла аб выяўленні ў кратары Кабеус ў раёне паўднёвага полюса вады ў выглядзе лёду<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/11/091113_water_moon.shtml Джонатан Эймос. Научный отдел Би-Би-Си. «На Луне нашли „значительное количество“ воды»]</ref>. Паводле дадзеных, перададзеным радарам Mini-SAR, устаноўленым на індыйскім месячным апараце Чандраян-1, усяго ў рэгіёне паўночнага полюса выяўлена не менш як 600 млн. тон вады, большая частка якой знаходзіцца ў выглядзе ледзяных груд, якія знаходзяцца на дне месяцавых кратэраў. Усяго вада была знойдзена ў больш чым 40 кратарах, дыяметр якіх вар'іруе ад 2 да 15 км. Зараз у навукоўцаў ужо няма ніякіх сумненняў у тым, што знойдзены лёд — гэта менавіта водны лёд<ref>[http://cybersecurity.ru/space/88564.html «На Луне найдены более 40 водных ледяных кратеров»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110501003338/http://cybersecurity.ru/space/88564.html |date=1 мая 2011 }}</ref>. == Хімія месяцавых парод == Склад месяцавага грунту істотна адрозніваецца ў марскіх і мацерыковых раёнах Месяца. Месяцавыя пароды збеднены жалезам, вадой і лятучымі кампанентамі. {| class="wikitable sortable" |+Хімічны склад месяцавага [[рэгаліт]]у ў [[працэнт]]ах<ref>{{артыкул|аўтар=А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка|загаловак=Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20»|выданне=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|адказны=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1975|старонкі=156—166}}</ref>. |- !Элементы ||Дастаўлены КА «Луна-20»||Дастаўлены КА «Луна-16» |- |[[Крэмній|Si]] ||20,0 ||20,0 |- |[[Тытан (хімічны элемент)|Ti]]||0,28||1,9 |- |[[Алюміній|Al]]||12,5 ||8,7 |- |[[Хром|Cr]]||0,11||0,20 |- |[[Жалеза|Fe]]||5,1||13,7 |- |[[Магній|Mg]]||5,7||5,3 |- |[[Кальцый|Ca]]||10,3||9,2 |- |[[Натрый|Na]]||0,26||0,32 |- |[[Калій|K]]||0,05||0,12 |} АМС «Луна-20» даставіла грунт з мацерыковага раёна, «Луна-16» з марскога<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw Геофизические и геохимические особенности Луны.]</ref>. == Селенаграфія == {{main|Селенаграфія}} [[Файл:Moondisk main visible details.png|thumb|left|300px|Асноўныя дэталі на месяцавым дыску, бачныя неузброеным вокам. Z — «[[месяцавы заяц]]», A — [[кратар Ціха]], B — [[кратар Капернік]], C — [[кратар Кеплер]], 1 — [[Акіян Бур]], 2 — [[Мора Дажджоў]], 3 — [[Мора Спакою]], 4 — [[Мора Яснасці]], 5 — [[Мора Аблокаў]], 6 — [[Мора Дастатку]], 7 — [[Мора Крызісаў]], 8 — [[Мора Вільготнасці]]]] [[Файл:MoonTopoGeoidUSGS-ru.jpg|thumb|300px|Тапаграфія Месяца, вышыня паверхні адносна месяцавага [[геоід]]у. Бачны з Зямлі бок — злева.]] Паверхню Месяца можна падзяліць на два тыпы: вельмі старая гарыстая мясцовасць (месяцавы мацярык) і адносна гладкія і маладзейшыя месяцавыя моры. Месяцавыя моры, якія складаюць прыблізна 16% усёй паверхні Месяца, — гэта велізарныя кратэры, якія ўзніклі ў выніку сутыкненняў з нябеснымі целамі, якія былі пазней затопленыя вадкай лавай. Большая частка паверхні пакрыта рэгаліту. Месяцавыя мора, пад якімі месяцавымі спадарожнікамі выяўленыя больш шчыльныя, цяжкія пароды, сканцэнтраваныя на звернутым да Зямлі баку з-за ўплыву гравітацыйнага моманту пры фарміраванні Месяца. === Паходжанне кратараў === Спробы растлумачыць паходжанне кратараў на Месяцы пачаліся з канца 1780-х гадоў. Асноўных гіпотэз было дзве — вулканічная і метэарытная<ref>Метеоры, метеориты, метеороиды. Бронштэн В. А.</ref>. Згодна з пастулатам вулканічнай тэорыі, высунутай у 80-х гадах XVIII стагоддзя нямецкім астраномам Іаганам Шротэрам, месяцавыя кратары былі ўтвораны з прычыны магутных вывяржэнняў на паверхні. Але ў 1824 годзе таксама нямецкі астраном Франц фон Груйтуйзен сфармуляваў метэарытную тэорыю, паводле якой пры сутыкненні нябеснага цела з Месяцам адбываецца прадаўліванне паверхні спадарожніка і ўтварэнне кратара. Да 20-х гадоў XX стагоддзя супраць метэарытны гіпотэзы вылучалі той факт, што кратары маюць круглую форму, хоць касых удараў па паверхні павінна быць больш чым прамых, а значыць пры метэарытным паходжанні кратары павінны мець форму эліпса. Аднак у 1924 годзе новазеландскі навуковец Джыфард упершыню даў якаснае апісанне ўдару аб паверхню планеты метэарыта, які рухаецца з касмічнай хуткасцю. Атрымлівалася, што пры такім удары вялікая частка метэарыта выпараецца разам з пародай на месцы ўдару, і форма кратара не залежыць ад вугла падзення. Таксама ў карысць метэарытнай гіпотэзы кажа тое, што супадае залежнасць колькасці месяцавых кратараў ад іх дыяметра і залежнасць колькасці метэорных цел ад іх памеру. Крыху пазней, у 1937 годзе, дадзеную тэорыю прывёў да абагульненасці навуковаму ўвазе савецкі студэнт Кірыл Пятровіч Станюковіч, які пасля стаў доктарам навук і прафесарам. Дадзеная «выбухная тэорыя» распрацоўвалася ім самім і групай навукоўцаў з 1947 па 1960 год, а дапрацоўвалася ў далейшым і іншымі даследнікамі. Палёты да спадарожніка Зямлі з 1964 года, учыненыя амерыканскімі апаратамі «Рэйнджар», а таксама адкрыццё кратараў на іншых планетах Сонечнай сістэмы ([[Планета Марс|Марс]], [[Планета Меркурый|Меркурый]], [[Венера (планета)|Венера]]) падвялі вынік гэтай векавой спрэчцы аб паходжанні кратараў на Месяцы. Справа ў тым, што адкрытыя вулканічныя кратары (напрыклад, на Венеры) моцна адрозніваюцца ад месяцавых, падобных з кратарамі на Меркурыі, якія, у сваю чаргу былі ўтвораны ўдарамі нябесных цел. Таму метэарытнага тэорыя цяпер лічыцца агульнапрынятай. Дзякуючы сутыкненням Месяца з астэроідам мы можам назіраць з Зямлі метэарытныя кратары на Месяцы. Навукоўцы з Парыжскага інстытута фізікі Зямлі мяркуюць, што 3,9 мільярда гадоў таму сутыкненне Месяца з буйным астэроідам прымусіла Месяц павярнуцца<ref>{{cite web |datepublished = 23-01-2009 |url = http://www.rian.ru/science/20090123/159931145.html |title = Удар астероида повернул Луну другой стороной к Земле - учёные |publisher = РИА Новости |access-date = 2009-11-15 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160311072340/http://ria.ru/science/20090123/159931145.html |archive-date = 11 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. === Месяцавыя моры === {{main|Месяцавае мора}} Месяцавыя моры ўяўляюць сабой шырокія, залітыя некалі базальтавай лавай нізіны. Першапачаткова дадзеныя ўтварэнні лічылі звычайнымі марамі. Пасля, калі гэта было аспрэчана, змяняць назву не сталі. Месяцавыя мора займаюць каля 40% бачнай плошчы Месяца. [[Файл:Lunar mare and sinūs.jpg|міні|500px|Моры і Залівы на Месяцы.]] Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|title=Номенклатурный ряд названий лунного рельефа|author=С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов|publisher=Государственный Астрономический институт им. П.К. Штернберга, МГУ|lang=ru|access-date=2010-08-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66j5HV6tP?url=http://selena.sai.msu.ru/Pug/Publications/Nomenclature%20of%20lunar%20names/Nomenclature%20of%20lunar%20names.htm|archive-date=6 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. * [[Акіян Бур]] — ''Oceanus Procellarum'' (1) ==== Моры ==== * [[Мора Вільготнасці]] — ''Mare Humorum'' (6) * [[Мора Усходняе]] — ''Mare Orientale'' * [[Мора Хваль]] — ''Mare Undarum'' (14) * [[Мора Гумбальта]] — ''Mare Humboldtianum'' (19) * [[Мора Дажджоў]] — ''Mare Imbrium'' (2) * [[Мора Змяі]] — ''Mare Anguis'' (18) * [[Мора Дастатку]] — ''Mare Fecunditatis'' (12) * [[Мора Краёвае]] — ''Mare Marginis'' (16) * [[Мора Крызісаў]] — ''Mare Crisium'' (17) * [[Мора Нектару]] — ''Mare Nectaris'' (11) * [[Мора Аблокаў]] — ''Mare Nubium'' (7) * [[Мора Астравоў]] — ''Mare Insularum'' (4) * [[Мора Пароў]] — ''Mare Vaporum'' (8) * [[Мора Пены]] — ''Mare Spumans'' (13) * [[Мора Пазнанае]] — ''Mare Cognitum''(5) * [[Мора Сміта]] — ''Mare Smythii'' (15) * [[Мора Спакою]] — ''Mare Tranquillitatis'' (10) * [[Мора Холаду]] — ''Mare Frigoris'' (3) * [[Мора Паўднёвае (Месяц)|Мора Паўднёвае]] — ''Mare Australe'' * [[Мора Яснасці]] — ''Mare Serenitatis'' (9) ==== Залівы ==== * [[Заліў Вернасці]] — ''Sinus Fidei'' (23) * [[Заліў Спякоты]] — ''Sinus Aestum'' (24) * [[Заліў Лунніка]] — ''Sinus Lunicus'' (22) * [[Заліў Кахання]] — ''Sinus Amoris'' (29) * [[Заліў Вясёлкі]] — ''Sinus Iridum'' (21) * [[Заліў Расы]] — ''Sinus Roris'' (20) * [[Заліў Славы]] — ''Sinus Honoris'' (26) * [[Заліў Згоды]] — ''Sinus Concordiae'' (28) * [[Заліў Суровасці]] — ''Sinus Asperitatis'' (27) * [[Заліў Поспеху]] — ''Sinus Successus'' (30) * [[Цэнтральны Заліў|Заліў Цэнтральны]] — ''Sinus Medii'' (25) ==== Азёры ==== * [[Возера Багавейнасці]] — ''Lacus Timoris'' (ошиб. — ''Lacus Tumoris'') * [[Возера Вясны]] — ''Lacus Veris'' * [[Возера Вечнасці]] — ''Lacus Temporis'' * [[Возера Зімы]] — ''Lacus Hiemalis'' * [[Возера Справядлівасці]] — ''Lacus Bonitatis'' * [[Возера Лета]] — ''Lacus Aestatis'' * [[Возера Надзеі]] — ''Lacus Spei'' * [[Возера Настойлівасці]] — ''Lacus Perseverantiae'' * [[Возера Пяшчоты]] — ''Lacus Lenitatis'' * [[Возера Нянавісці]] — ''Lacus Odii'' * [[Возера Восені]] — ''Lacus Autumni'' * [[Возера Смутку]] — ''Lacus Doloris'' * [[Возера Перавагі]] — ''Lacus Excellentiae'' * [[Возера Радасці]] — ''Lacus Gaudii'' * [[Возера Смерці]] — ''Lacus Mortis'' * [[Возера Сну]] — ''Lacus Somniorum'' * [[Возера Шчасця]] — ''Lacus Felicitatis'' ==== Балоты ==== * [[Балота Гніення]] — ''Palus Putredinis'' * [[Балота Сну]] — ''Palus Somni'' * [[Балота Эпідэмій]] — ''Palus Epidemiarum'' ==== Утварэнні на адваротным баку Месяца ==== Беларуская назва — ''лацінская назва''<ref name="ГАИШ"/>. * [[Мора Мары]] — ''Mare Ingenii'' * [[Мора Масквы]] — ''Mare Moscoviense'' * [[Возера Забыцця]] — ''Lacus Oblivionis'' * [[Возера Адзіноты]] — ''Lacus Solitudinis'' * [[Возера Задаволення]] — ''Lacus Luxuriae'' === Унутраная структура === Месяц — дыферэнцыяванае цела, яна мае геахімічных розную кару, мантыю і ядро. Абалонка ўнутранага ядра багатая жалезам, яна мае радыус 240 км, вадкае знешняе ядро складаецца ў асноўным з вадкага жалеза з радыусам прыкладна 300-330 кіламетраў. Вакол ядра знаходзіцца часткова расплаўлены памежны пласт з радыусам каля 480-500 кіламетраў<ref>[http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html Лунное ядро (NASA)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |date=11 студзеня 2012 }} {{ref-en}}</ref>. Гэтая структура, як мяркуюць, з'явілася ў выніку фракцыйнай крышталізацыі з глабальнага акіяна магмы неўзабаве пасля адукацыі Месяца 4,5 мільярда гадоў таму<ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Кристаллизация лунного океана магмы] {{ref-en}}</ref>. Месяцавая кара мае ў сярэднім таўшчыню ~ 50 км. Месяц — другі па шчыльнасці спадарожнік у Сонечнай сістэме пасля [[Іо (спадарожнік)|Іо]]. Аднак унутранае ядро Месяца малое, яго радыус каля 350 км; гэта толькі ~ 20% ад памеру Месяца, у адрозненне ад ~ 50% у большасці іншых землепадобных цел. Складаецца месяцавае ядро з жалеза, з невялікай колькасцю прымешак серы і нікелю. == Карта Месяца == Месяцавы ландшафт своеасаблівы і ўнікальны. Месяц увесь пакрыты кратэрамі рознага памеру - ад мікраскапічных да соцень кіламетраў. Доўгі час навукоўцы не маглі зазірнуць на адваротны бок Месяца, гэта стала магчыма са з'яўленнем касмічных апаратаў. Зараз навукоўцы ўжо стварылі вельмі падрабязныя карты абодвух паўшар'яў Месяца. Падрабязныя месяцавыя карты складаюць для таго, каб у бліжэйшай будучыні падрыхтавацца для высадкі чалавека на Месяц, удалага размяшчэння месяцавых баз, тэлескопаў, транспарту, пошуку карысных выкапняў і т. п. == Паходжанне Месяца == Да таго, як навукоўцы атрымалі ўзоры месяцавага грунту, яны нічога не ведалі пра тое, калі і як утварыўся Месяц. Існавала дзве прынцыпова розных тэорыі: * Месяц і Зямля сфарміраваліся ў адзін і той жа час з газапылавога воблака; * Месяц сфарміраваўся ў іншым месцы і ў далейшым быў захоплены Зямлёй. Аднак новая інфармацыя, атрыманая шляхам дэталёвага вывучэння ўзораў з Месяца, прывяла да стварэння тэорыі гіганцкага сутыкнення: 4,36<ref name="возраст луны">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/|title=Астрономы определили точный возраст Луны|date=18 жніўня 2011|publisher=Лента.ру|access-date=2011-08-19}}</ref> мільярда гадоў назад протапланета Зямля (Гея) сутыкнулася з протапланетай Тэя. Удар прыйшоўся не па цэнтры, а пад вуглом (амаль па датычнай). У выніку вялікая частка рэчыва была выкінута на калязямную арбіту. З гэтых абломкаў сабраўся прота-Месяц і стаў абарочвацца па арбіце з радыусам каля {{{лік|60000}}} км. Зямля ў выніку ўдару атрымала рэзкі прырост скорасці вярчэння (адзін абарот за 05:00) і прыкметны нахіл восі кручэння. Хоць у гэтай тэорыі таксама ёсць недахопы, у цяперашні час яна лічыцца асноўнай<ref>{{Cite web |title=Статья «Рождение Луны» на selfire.com |url=http://selfire.com/2008/09/1535/ |access-date=8 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909155142/http://selfire.com/2008/09/1535/ |archive-date=9 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2014/06/06/luna-site-anons.html Германские учёные о составе лунных пород]</ref>. Паводле ацэнак, заснаваных на ўтрыманні стабільнага радыягеннага ізатопа вальфраму-182 (які ўзнікае пры распадзе адносна кароткачасовага гафнію-182) ва ўзорах месяцавага грунту, у 2005 годзе навукоўцы-мінералогіі з Германіі і Вялікабрытаніі вызначылі ўзрост месяцавых парод у {{nobr|4 млрд 527 млн гадоў}} (±10 млн гадоў)<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/310/5754/1671 Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon / Science]</ref>, а ў 2011 годзе яго ўзрост быў вызначаны ў 4,36 млрд гадоў (±3 млн гадоў)<ref name="возраст луны" />. == Даследаванне Месяца == [[Файл:Moon Dedal crater.jpg|thumb|left|200px|[[Кратар Дэдал]]. [[Дыяметр]]: 93 км. Глыбіня: 3 км (фота НАСА)]] Месяц прыцягваў увагу людзей з старажытных часоў. Ва II ст. да н. э. Гіпарх даследаваў рух Месяца па зорнаму небу, вызначыўшы нахіл месяцавай арбіты адносна экліптыкі, памеры Месяца і адлегласць ад Зямлі<ref>{{артыкул|аўтар=Трифонов Е.Д.|загаловак=Как измерили Солнечную систему|выданне=Природа]|нумар=7|год=2008|старонкі=18—24|спасылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae}}</ref>, а таксама выявіў шэраг асаблівасцей руху. Вынаходніцтва тэлескопаў дазволіла адрозніваць больш дробныя дэталі рэльефу Месяца. Адну з першых месяцавых карт склаў Джавані Рычыолі ў 1651 годзе, ён жа даў назвы буйным цёмным абласцям, назваў іх «морамі», чым мы і карыстаемся да гэтага часу. Дадзеныя тапонімы адлюстроўвалі даўняе паданне, быццам надвор'е на Месяцы падобнае з зямным, і цёмныя ўчасткі нібыта былі запоўненыя месяцавай вадой, а светлыя ўчасткі лічыліся сушай. Аднак у 1753 годзе харвацкі астраном Руджэра Бошкавіч даказаў, што Месяц не мае атмасферы. Справа ў тым, што пры пакрыцці зорак Месяцам, тыя знікаюць імгненна. Але калі б у Месяца была атмасфера, то зоркі бы пагасалі паступова. Гэта сведчыла аб тым, што ў спадарожніка няма атмасферы. А ў такім выпадку вадкай вады на паверхні Месяца быць не можа, бо яна імгненна б выпарылася. З лёгкай рукі таго ж Джавані Рычыолі кратарам сталі даваць імёны вядомых навукоўцаў: ад Платона, Арыстоцеля і Архімеда да Вярнадскага, Цыялкоўскага і Паўлава. Новым этапам даследавання Месяца стала ўжыванне фатаграфіі ў астранамічных назіраннях, пачынаючы з сярэдзіны XIX стагоддзя. Гэта дало магчымасць больш дэталёва аналізаваць паверхню Месяца па падрабязным фатаграфіях. Такія фатаграфіі былі зробленыя, у прыватнасці, Уорэнам дэ ла Ру (1852) і Люісам Рэзерфордам (1865). У 1881 годзе [[П’ер Жуль Жансен|П'ер Жансен]] склаў дэталёвы «Фатаграфічны атлас Месяца». === АМС === {{Гл. таксама|Месяц (касмічная праграма)|Апалон (касмічная праграма)}} З пачаткам касмічнай эры колькасць нашых ведаў аб Месяцы значна павялічылася. Стаў вядомы склад месяцавага грунту, навукоўцы атрымалі яго ўзоры, складзена карта {{нп5|адваротны бок Месяца|адваротнага боку|ru|обратная сторона Луны}}. Упершыню Месяца дасягнуў савецкі касмічны карабель «Луна-2» 13 верасня 1959 года. Упершыню ўдалося зазірнуць на адваротны бок Месяца ў 1959 годзе, калі савецкая станцыя «Луна-3» праляцела над ім і сфатаграфавала нябачную з Зямлі частку яго паверхні. Пасля таго як у жніўні 1976 года савецкая станцыя «Луна-24» даставіла на Зямлю ўзоры месяцавага грунту, наступны апарат — японскі спадарожнік «Hiten» — паляцеў да Месяца толькі ў 1990 годзе. Далей былі запушчаныя два амерыканскіх касмічных апарата — Clementine ў 1994 годзе і Lunar Prospector ў 1998 годзе. Еўрапейскае касмічнае агенцтва 28 верасня 2003 года запусціла сваю першую аўтаматычную міжпланетную станцыю (АМС) «Смарт-1». 14 верасня 2007 года Японія запусціла другую АМС для даследавання Месяца «Кагуя». А 24 кастрычніка 2007 года ў месяцавую гонку ўступіла і КНР — быў запушчаны першы кітайскі спадарожнік Месяца «Чан'э-1». З дапамогай гэтай і наступнай станцый навукоўцы ствараюць аб'ёмную карту месяцавай паверхні, што ў будучыні можа паспрыяць амбіцыйнаму праекту каланізацыі Месяца<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?7777 Китай запустил свой первый лунный спутник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090318065620/http://www.membrana.ru/lenta/?7777 |date=18 сакавіка 2009 }} — MEMBRANA, 24 октября 2007</ref>. 22 кастрычніка 2008 года была запушчана першая індыйская АМС «Чандраян-1». У 2010 годзе Кітай запусціў другую АМС «Чан'э-2». [[Файл:Apollo 17 landing site, labeled.jpg|thumb|Месца пасадкі экспедыцыі Апалон-17. Бачныя: спускальны модуль, даследчае абсталяванне [[ALSEP]], сляды колаў аўтамабіля і пешыя сляды касманаўтаў.<br />Здымак КА [[Lunar Reconnaissance Orbiter|LRO]], [[4 верасня]] [[2011]] года.]] 18 чэрвеня 2009 года НАСА былі запушчаны месяцавыя арбітальныя зонды — Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) і Lunar Crater Observation and Sensing Satellite (LCROSS). Спадарожнікі прызначаныя для збору інфармацыі аб месяцавай паверхні, пошуку вады і прыдатных месцаў для будучых месяцавых экспедыцый<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html|first=Donald|last=Savage|author2=Gretchen Cook-Anderson|date=2004-12-22|title=NASA Selects Investigations for Lunar Reconnaissance Orbiter|publisher=NASA News|archive-url=https://www.webcitation.org/66CLSCJVh?url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html|archive-date=16 сакавіка 2012|access-date=9 студзеня 2015|url-status=live}}</ref>. Да саракагоддзя палёту Апалона-11 аўтаматычная міжпланетная станцыя LRO выканала спецыяльнае заданне — правяла здымку раёнаў пасадак месяцавых модуляў зямных экспедыцый. У перыяд з 11 па 15 ліпеня LRO зрабіла і перадала на Зямлю першыя ў гісторыі дэталёвыя арбітальныя здымкі саміх месяцавых модуляў, пасадачных пляцовак, элементаў абсталявання, пакінутых экспедыцыямі на паверхні, і нават слядоў каляскі, ровара і саміх зямлян<ref>{{cite web |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |title = Apollo 17 Lunar Module Landing Site |publisher = NASA |access-date = 2009-11-15 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/65fNAo8q3?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html |archive-date = 23 лютага 2012 |url-status = live }}</ref>. За гэты час былі зняты 5 з 6 месцаў пасадак: экспедыцыі Апалон-11, 14, 15, 16, 17 [46]. Пазней КА LRO выканаў яшчэ больш падрабязныя здымкі паверхні, дзе ясна відаць не толькі пасадачныя модулі і апаратуру са слядамі месяцавага аўтамабіля, але і пешыя сляды саміх касманаўтаў<ref name="NK_LRO_1stResults">''Соболев И.'' LRO: первые итоги // Новости космонавтики. — 2009. — Т. 19. — № 10 (321). — С. 36—38. — ISSN 1726-0345. http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/.</ref>. 9 кастрычніка 2009 года касмічны апарат LCROSS і разгонный блок «Цэнтаўр» здзейснілі запланаванае падзенне на паверхню Месяца ў кратар Кабеус, размешчаны прыкладна ў 100 км ад паўднёвага полюса Месяца, які пастаянна знаходзіцца ў глыбокай цені. 13 лістапада НАСА паведаміла аб тым, што з дапамогай гэтага эксперыменту на Месяцы выяўлена вада<ref>{{cite web |author = Jonas Dino |datepublished = 13 ноября 2009 г. |url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |title = LCROSS Impact Data Indicates Water on Moon |publisher = NASA |access-date = 2009-11-15 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/65JXrRE8x?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html |archive-date = 9 лютага 2012 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|datepublished=13 ноября 2009 г.|url=http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=109975|title=НАСА обнаружило воду в кратере Луны|publisher=Интерфакс|access-date=2009-11-15}}</ref>. У пачатку 1960-х гадоў было відавочна, што ў засваенні космасу ЗША адстаюць ад СССР. Дж. Кенэдзі заявіў - высадка чалавека на Месяц адбудзецца да 1970 года. Для падрыхтоўкі да пілатуемага палёту НАСА выканала некалькі касмічных праграм: «Рэйнджар» (1961-1965) — фатаграфаванне паверхні, «Сервеер» (1966-1968) - мяккая пасадка і здымкі мясцовасці і «Лунар орбітэр» (1966-1967) — дэталёвая выява паверхні Месяца. Таксама ў 1965-1966 гг. быў праект НАСА MOON-BLINK па даследаванні незвычайных з'яў (анамалій) на паверхні Месяца. Работы выконваліся Trident Engineering Associates (Анапалiс, штат Мэрыленд) у рамках кантракту NAS 5-9613 ад 1 чэрвеня 1965 з Goddard Space Flight Center (Грынбелт, штат Мэрыленд)<ref>[http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660030253_1966030253.pdf Проект в архиве]</ref><ref>[http://www.nasa.gov/ Официальный веб-сайт]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.nasaimages.org/ База фото- и видеоматериалов NASA]</ref>. === Месяцаходы === {{Асноўны артыкул|Месяцаход}} СССР праводзіў даследаванні на паверхні Месяца з дапамогай двух радыёкіраваных самаходных апаратаў, «Месяцаход-1», запушчаны да Месяца ў лістападзе 1970 года і «Месяцаход-2» — у студзені 1973. «Месяцаход-1» працаваў 10,5 зямных месяцаў, «Месяцаход-2» — 4,5 зямных месяцаў (гэта значыць 5 месяцавых дзён і 4 месяцавыя ночы), за якія прайшоў 42,1 км<ref>{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2013/06211627-opportunity-lunokhod-record.html |title=Is Opportunity near Lunokhod's distance record? Not as close as we used to think! |publisher=The Planetary Society |last1=Lakdawalla |first1=Emily |date=June 21, 2013 |access-date=June 26, 2013}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/news/space-rovers-in-record-race-1.13229 |last1=Witze |first1=Alexandra |title=Space rovers in record race |publisher=Nature News |date=June 19, 2013 |access-date=June 26, 2013}}{{ref-en}}</ref> (на чэрвень 2014 гэта адлегласць застаецца рэкорднай для пазаземных апаратаў; на другім месцы знаходзіцца марсаход «Апарцьюніці», які прайшоў 39,6 км<ref>{{cite web|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html|title=Update: Spirit and Opportunity|date=2014-06-24|access-date=9 студзеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704050225/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html|archive-date=4 ліпеня 2014|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>). Абодва апарата сабралі і перадалі на Зямлю вялікую колькасць дадзеных аб месячным грунце і мноства фотаздымкаў дэталей і панарам месяцавага рэльефу<ref name="Vn">{{кніга|аўтар=И.Н.Галкин|загаловак=Внеземная сейсмология|месца={{М.}}|выдавецтва=Наука|год=1988|серыя=Планета Земля и Вселенная|старонак=195|isbn=502005951X}}</ref>{{rp|26}}. === Пілатуемыя палёты === Амерыканская праграма пілатуемага палёту на Месяц называлася «Апалон». Першая пасадка адбылася 20 ліпеня 1969 года; апошняя — у снежні 1972 года, першым чалавекам, ступіўшым 21 ліпеня 1969 года на паверхню Месяца, стаў амерыканец Ніл Армстронг, другім — Эдвін Олдрын; трэці член экіпажа Майкл Колінз заставаўся ў арбітальным модулі. У снежні 1972 астранаўты «Апалона-17» капітан Джын Сернан і д-р Харысан Шміт сталі апошнімі (на дадзены момант) людзьмі, высадзілі на Месяц. У 2016 годзе ЗША абвясцілі аб старце касмічнай праграмы [[Артэміда (касмічная праграма)|Артэміда]], мэта якой - высадка чалавека на паверхню месяца пасля 50-гадовага перапынку. Такім чынам, Месяц — адзінае нябеснае цела, на якім пабываў чалавек, і першае нябеснае цела, узоры якога былі дастаўлены на Зямлю (ЗША даставілі 380 кілаграмаў, СССР — 324 грама месяцавага грунту)<ref>[http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html Москва: сколько стоит грамм Луны?]//anomalniy-mir.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925115028/http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html |date=25 верасня 2013 }}</ref>. === Прыватныя праекты === Да вывучэння Месяца прыступаюць прыватныя кампаніі. Быў абвешчаны сусветны конкурс Google Lunar X PRIZE па стварэнні невялікага месяцахода, у якім удзельнічаюць некалькі каманд з розных краін. == Асваенне == === Міжнародны прававы статус === Большасць прававых пытанняў асваення Месяца былі вырашаныя ў 1967 годзе Дагаворам аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы, уключаючы Месяц і іншыя нябесныя целы<ref name="Outer Space Treaty">[[s:ru:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Текст договора]] в Викитеке</ref>. Таксама юрыдычны статус Месяца апісвае Пагадненне аб Месяцы ад 1979 года. === Каланізацыя === {{Асноўны артыкул|Каланізацыя Месяца}} Месяц з'яўляецца самым блізкім і лепш за ўсё вывучаным нябесным целам і разглядаецца як кандыдат для месца стварэння чалавечай калоніі. НАСА распрацоўвала касмічную праграму «Сузор'е», у рамках якой павінна распрацоўвацца новая касмічная тэхніка і стварацца неабходная інфраструктура для забеспячэння палётаў новага касмічнага карабля да МКС, а таксама палётаў на Месяц, стварэння пастаяннай базы на Месяцы і ў перспектыве палётаў на Марс<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html Официальная страница проекта «Созвездие»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |date=12 красавіка 2010 }} {{ref-en}}</ref>. Аднак, згодна з рашэннем прэзідэнта ЗША Барака Абамы ад 1 лютага 2010 года, фінансаванне праграмы ў 2011 годзе было спынена<ref>[http://www.rian.ru/economy/20100202/207286880.html НАСА свернёт полёты шаттлов и лунную программу] // rian.ru</ref>. У лютым 2010 года НАСА прадставіла новы праект: «аватары» на Месяцы, які можа быць рэалізаваны ўжо праз 1000 дзён. Сутнасць яго заключаецца ў арганізацыі экспедыцыі на Месяц з удзелам робатаў-аватараў замест людзей. У гэтым выпадку інжынеры, якія займаюцца арганізацыяй палёту, пазбаўляюць сябе ад неабходнасці выкарыстання важных сістэм жыццезабеспячэння і дзякуючы гэтаму выкарыстоўваецца менш складаны і дарагі касмічны карабель. Для кіравання робатамі-аватарамі эксперты НАСА прапануюць выкарыстоўваць высокатэхналагічныя касцюмы дыстанцыйнай прысутнасці (накшталт касцюма віртуальнай рэальнасці). Адзін і той жа касцюм могуць «апранаць» некалькі спецыялістаў з розных галін навукі па чарзе. Да прыкладу, у ходзе вывучэння асаблівасцяў месяцавай паверхні, кіраваць «аватарам» можа геолаг, а затым у касцюм можа апрануцца фізік<ref>Сайт NASAwatch.com: [http://nasawatch.com/archives/2010/02/video-jscs-proj.html «Video: NASA JSC’s „Project M“»]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. === Сумнеўныя здзелкі, звязаныя з асваеннем Месяца === Існуюць сумнеўныя кампаніі, якія ажыццяўляюць продаж участкаў на Месяцы. У абмен на пэўную плату пакупнік атрымлівае сертыфікат аб «праве ўласнасці» на некаторую плошчу паверхні Месяца. Ёсць меркаванне, што на дадзены момант сертыфікаты такога роду не маюць юрыдычнай сілы з-за парушэння ўмоў Дамовы аб прынцыпах дзейнасці дзяржаў па даследаванні і выкарыстанні касмічнай прасторы 1967 (забарона на «нацыянальнае прысваенне» касмічнай прасторы, у тым ліку Месяца, згодна з артыкулам II дагавора). == Гл. таксама == * [[Штучны спадарожнік Зямлі]] * [[Месяцаход]] * [[Планета Тэя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|10|Месяц||300–301}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Moon}} {{Месяц}} {{Спадарожнікі планет зямной групы}} {{Сонечная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Месяц| ]] [[Катэгорыя:Спадарожнікі планет Сонечнай сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] q4h30fs0t11stpiwcd9f2yly72zoj96 0 2391 5192684 5084998 2026-09-04T10:19:02Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ -1, перанесены ў горад Абеокута 5192684 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя |Арыгінальная назва=Federal Republic of Nigeria {{ref-en}} <br />Republic ndi Naigeria {{ref-ig}} <br />Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà {{ref-yo}} <br />Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya {{ref-ha}} <br />Republik Federaal bu Niiseriya {{ref-ff}} |Родны склон=Нігерыі |Герб=Coat of arms of Nigeria.svg |Сцяг=Flag of Nigeria.svg <!-- |Замест герба= --> |Дэвіз=Unity and Faith, Peace and Progress"<br />"Адзінства і вера, мір і прагрэс |Назва гімна=Arise O Compatriots, Nigeria’s Call Obey |Аўдыё=Former national anthem of Nigeria (1978–2024).oga |Форма кіравання=[[прэзідэнцкая рэспубліка]], [[федэрацыя]] <!-- |Дзяржаўная рэлігія=--> |lat_dir =N |lat_deg =9 |lat_min =22 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =8 |lon_min =5 |lon_sec = 0 |region = NG |CoordScale =6000000 |На карце=Location Nigeria AU Africa.svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[Ігба (мова)|ігба]], [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[Хаўса (мова)|хаўса]] |Дата незалежнасці=[[1 кастрычніка]] [[1960]] |Незалежнасць ад=[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= --> |Сталіца=[[Абуджа]] |Найбуйнейшы горад=[[Лагас]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Нігерыі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Нігерыі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі=[[Бола Цінубу]]<br />[[Кашым Шэціма]] |Этнахаронім= нігерыец, нігерыйка, нігерыйцы |Месца па тэрыторыі=32 |Тэрыторыя=923 768 |Працэнт вады=1,4 |Месца па насельніцтву=7 |Насельніцтва=190 632 261<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201024052049/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html |date=24 кастрычніка 2020 }}</ref> |Год перапісу=2017 |Шчыльнасць насельніцтва=206 |ВУП (ППЗ)= 1118 млрд.<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=11&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=694&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП= 2017 |Месца па ВУП= 23 |ВУП на душу насельніцтва = 5929 |ІРЧП= {{падзенне}} 0.514 |Год разліку ІРЧП=2017 |Месца па ІРЧП=152 <!-- |Авіякампанія= --> |Валюта=[[найра]] (₦) <tt>([[ISO 4217|NGN]])</tt> |Дамен=[[.ng]] |ISO=NGA |Тэлефонны код=234 |Часавы пояс=[[UTC+1|+1]] <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Нігерыя''' ({{lang-en|Nigeria}} {{IPA|[naɪˈdʒɪrɪə]}}), '''Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя''' ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}) — дзяржава ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. Мяжуе на захадзе з [[Бенін]]ам, на поўначы — з [[Нігер]]ам, на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам, на ўсходзе — з [[Камерун]]ам. Сталіца — [[Абуджа]]. Дзяржаўная мова — англійская. Нігерыя — адзін з заснавальнікаў [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], таксама з’яўляецца членам [[Садружнасць нацый|Брытанскай садружнасці нацый]] і [[АПЕК]]. Па колькасці насельніцтва — каля 190 млн (2017) — Нігерыя з’яўляецца сёмай дзяржавай свету і найбуйнейшай дзяржавай Афрыкі, займаючы толькі 14-е месца на кантыненце па плошчы тэрыторыі. Нігерыя мае багатыя прыродныя рэсурсы і вялікую колькасць рабочай сілы. У 2005 годзе яна была аднесена да групы «Наступныя 11» — краін у стадыі развіцця краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нягледзячы на тое, што ў 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru">http://tass.ru/ekonomika/1101744</ref>, эканамічныя паказчыкі на душу насельніцтва застаюцца вельмі нізкімі. == Этымалогія == Назва «Нігерыя» пайшла ад ракі Нігер, якая перасякае краіну з поўначы на поўдзень. Рака была названа ў канцы XIX стагоддзя брытанскай журналісткай Флорай Шо, будучай жонкай каланіяльнага адміністратара. Скарэй за ўсё, слова ''niger'' з’яўляецца змененай туарэгскай назвай ''egerew n-igerewen'', якую выкарыстоўвалі жыхары сярэдняга цячэння ракі вакол [[Тамбукту]] да еўрапейскай каланізацыі XIX стагоддзя{{efn|Арабская назва ''nahr al-anhur'' з’яўляецца даслоўным перакладам туарэгскай.}}<ref>[https://www.etymonline.com/word/Niger Online Etymological Dictionary]</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Нігерыі}} У неаліце на тэрыторыі Нігерыі жылі шматлікія плямёны паляўнічых і збіральнікаў. Рэшткі першай развітой культуры — [[Нок]], носьбіты якой умелі апрацоўваць жалеза, адносяцца да [[V стагоддзе|V ст.]] да н. э. — [[III стагоддзе|III ст.]] н. э. У канцы I тысячагоддзя н. э. на поўначы ўзніклі гарады-дзяржавы народа [[хаўса]] ([[Замфара]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]], і іншыя). З [[XI стагоддзе|XI ст.]] тут пашырыўся ісламскі караванны гандаль праз Сахару, які паспрыяў развіццю дзяржаў хаўса, што дасягнулі росквіту ў XVI—XVIII стст. У пачатку XIX ст. яны ўвайшлі ў склад халіфата [[Сакота (дзяржава)|Сакота]]. З канца I тысячагоддзя н. э. на паўднёвым захадзе Нігерыі існавалі дзяржавы народа [[Ёруба (народ)|ёруба]], у ніжнім цячэнні ракі Нігер — [[Бенін (гістарычная дзяржава)|Бенін]]. Паўднёва-ўсходняя частка Нігерыі ўваходзіла ў склад [[Канем-Борну]]. Першымі еўрапейцамі, якія з’явіліся на тэрыторыі Нігерыі былі [[партугальцы]]. У [[1861]] г. англічане захапілі г. [[Лагас]]. У [[1885]] г. яны стварылі пратэктарат Ойл-рыверс (з [[1893]] г. Пратэктарат нігерскага ўзбярэжжа); у [[1900]] г. — пратэктараты [[Паўночная Нігерыя|Паўночная]] і [[Паўднёвая Нігерыя|Паднёвая]] Нігерыя, якія [[1 студзеня]] [[1914]] г. аб’яднаны ў Калонію і пратэктарат Нігерыя. Брытанскія ўлады ўсталявалі сістэму так званага «ўскоснага кіравання», пры якой непасрэдная ўлада на месцах захоўвалася ў афрыканскіх правадыроў. Нігерыя ператварылася ў сыравінную базу [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З фарміраваннем мясцовай буржуазіі і інтэлігенцыі ўзмацнілася антыкаланіяльная барацьба, адбыўся шэраг паўстанняў ([[1914]]—[[1918]] гг. , [[1929]] г. і іншыя). У [[1922]] г. [[Г. Маколей]] стварыў першую афрыканскую палітычную партыю — [[Нігерыйская нацыянал-дэмакратычная партыя|Нігерыйскую нацыянал-дэмакратычную партыю]]. У выніку рэформы [[1947]] г. Нігерыя падзелена на Паўночную, Заходнюю і Усходнюю вобласці, у якіх адпаведна дамінавалі народы [[хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]] і [[ігба]]. 1 кастрычніка 1960 г. абвешчана незалежнасць Нігерыі. Уладу ажыццяўляў кааліцыйны ўрад Кангрэса паўночных народаў і Групы дзеяння на чале з [[А. Т. Балева]]. Распад кааліцыі ў 1964 годзе прывёў да міжнацыянальных сутыкненняў. У студзені [[1966]] г. адбыўся дзяржаўны пераварот. Ваенны кіраўнік [[Дж. Т. У. Іронсі]] абвясціў у маі [[1966]] г. аб пераўтварэнні Нігерыі ва ўнітарную дзяржаву. У ліпені [[1966]] г. Іронсі быў забіты. Новы ваенны ўрад [[Я. Гавона]] вярнуўся да федэратыўнай сістэмы. Пагромы ігба на поўначы Нігерыі ўзмацнілі сепаратысцкія настроі. У маі [[1967]] г. ваенны губернатар Усходняй вобласці [[А. Аджукву]] абвясціў яе незалежнай дзяржавай [[Біяфра (рэспубліка)|Біяфра]]. У ліпені [[1967]] г. пачалася вайна паміж сепаратыстамі і цэнтральным урадам, у якой загінула больш за 1 млн чалавек. 15 студзеня 1970 года войскі Біяфры капітулявалі. У [[1975]] г. Гавон быў скінуты генералам [[М. Мухамедам]]. Пасля забойства Мухамеда ў [[1976]] г. ваенны кіраўнік [[А. Абасанджа]] перадаў уладу дэмакратычна выбранаму прэзідэнту [[А. Ш. Шагары]] (скінуты ваеннымі 31 снежня 1983 г.). [[Файл:President Barack Obama and First Lady Michelle Obama greet His Excellency Goodluck Ebele Jonathan, President of the Federal Republic of Nigeria.jpg|thumb|Гудлак Джонатан у сваім знакамітым капелюшы]] У пачатку 1990-х гг. пачалася дэмакратызацыя грамадскага жыцця, але пасля перамогі на прэзідэнцкіх выбарах 1993 г. лідара апазіцыі [[М. Абіёлы]] ваенныя ўлады анулявалі яе вынікі. У краіне быў усталяваны жорсткі аўтарытарны рэжым генерала [[С. Абачы]] і Нігерыя апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Пасля смерці Абачы (чэрвень [[1998]] г.) ваеннае кіраўніцтва было вымушана правесці ў лютым [[1999]] г. дэмакратычныя выбары, на якіх прэзідэнтам выбралі прадстаўніка Народнай дэмакратычнай партыі Абасанджа. Яго ўрад абвясціў праграму шырокіх пераўтварэнняў. Была дасягнута дамоўленасць аб чаргаванні прэзідантаў-хрысціян і -мусульман. Не здолеўшы прыняць закон аб абмежаванні колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў, у 2007 годзе Абасанджа перадаў паўнамоцтвы свайму стаўленіку Яр-Адуа, які у 2010 пакінуў пост па стане здароўя і неўзабаве памёр. Яго пераемнікам стаў [[Гудлак Джонатан]]. Пачатак XXI стагоддзя азмрочыўся шматлікімі сутыкненнямі хрысціян і мусульман. З першай паловы 2000-х гадоў і да гэтага часу на тэрыторыі Нігерыі і суседніх краін дзейнічае тэрарыстычная ісламісцкая групоўка «[[Бока Харам]]», якая выступае за прыняцце нормаў шарыяту і выкараненне «атрыбутаў Захаду» (свецкай адукацыі, выбараў і г. д.). У 2015 годзе, прысягнуўшы на вернасць [[Ісламская дзяржава|ісламскай дзяржаве]], яна перайменавалася ў «Заходнюю правінцыю Ісламскай дзяржавы». 7 жніўня 2018 года ўзброеныя супрацоўнікі Службы дзяржаўнай бяспекі Нігерыі блакавалі ўваход у будынак парламента краіны ў Абуджы. Сенатар ад апазіцыйнай Народна-дэмакратычнай партыі (НДП), Бэн Мары-Брус заявіў, што адзін з сенатараў ад кіруючай партыі «Кангрэс усіх прагрэсіўных сіл» (КУПС), Гадсуіл Акпабіё, спрабуе дамагчыся змены кіраўніцтва Сенату. Раней старшыня Сената Абубакар Букола Саракі разам з некалькімі іншымі сенатарамі ад КУПС перайшлі ў НДП, спасылаючыся на дыктат кіраўніцтва партыі<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/zamezza/smi-supracouniki-specsluzbau-zablakavali-uvahod-u|title = СМІ: супрацоўнікі спецслужбаў заблакавалі ўваход у парламент Нігерыі|date = 2018-08-07|publisher = [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date = 2018-08-07}}</ref>. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад Нігерыі}} Фармальна, Нігерыя з’яўляецца шматпартыйнай рэспублікай, але ёсць таксама меркаванне, што ў рэчаіснасці Народная дэмакратычная партыя (People’s Democratic Party — PDP) кантралюе амаль усе рычагі ўлады<ref>[http://www.sueddeutsche.de/,tt8m1/politik/392/510511/text/ Afrikas Riese gerät ins Schlingern]{{Недаступная спасылка}}{{ref-de}}</ref>. === Выканаўчая ўлада === [[Файл:Third GECF summit in Tehran 44.jpg|thumb|Прэзідэнт Бухары з прэзідэнтам [[Іран]]а Рухані на саміце ў [[Тэгеран]]е, 2015]] Прэзідэнт з’яўляецца кіраўніком дзяржавы і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі. Абіраецца ўсеагульным прамым тайным галасаваннем тэрмінам на 4 гады і можа займаць пост не больш за два тэрміны запар. У маі 2006 года Сенат адмовіўся зацвердзіць канстытуцыйную папраўку, якая дае магчымасць прэзідэнту абірацца на трэці тэрмін. На дэмакратычных выбарах 2015 года перамог [[Махамаду Бухары]], праз чатыры гады яго пераабралі. З 29 мая 2023 года прэзідэнтам Нігерыі стаў Бола Тынубу. === Заканадаўчая ўлада === Двухпалатны нацыянальны сход (Нацыянальны Сход, the National Assembly)<ref name="icfnl">{{cite web|author=ICFNL|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|title=Constitution Of the Federal Republic of Nigeria|access-date=27 марта 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6177BmVlS?url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Верхняя палата — Сенат (109 месцаў). Сенатары абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці ў 36 трохмандатных і адным аднамандатных акругах. Старшыня Сената абіраецца непрамым галасаваннем з сенатараў. Ніжняя палата — Палата прадстаўнікоў (360 месцаў). Дэпутаты абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці. Тэрмін паўнамоцтваў усіх дэпутатаў — 4 гады. Большасць месцаў у Сенаце і 213 ў Палаце прадстаўнікоў знаходзяцца пад кантролем прапрэзідэнцкай Народнай дэмакратычнай партыі (НДП). == Знешняя палітыка == === Беларуска-нігерыйскія адносіны === Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Федэратыўнай Рэспублікай Нігерыяй устаноўлены [[3 жніўня]] [[1992]] года. У снежні 2011 г. у [[Абуджа|г. Абуджы]] адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь. З лютага 2012 года Пасол Беларусі ў Нігерыі — Бяскосты ўручыў даверчыя граматы Прэзідэнту Федэратыўнай Рэспубліцы Нігерыя [[Гудлак Джонатан|Г. Джонатану]] 17 мая 2012. == Адміністрацыйны падзел == Нігерыя — федэратыўная дзяржава, складаецца з 36 штатаў і федэральнай сталічнай тэрыторыі. Адзінкі другога ўзроўню — раёны мясцовага кіравання (іх 774) == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === Нігерыя размешчана ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] на ўзбярэжжы [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] і займае плошчу 923.768 км², з’яўляючыся 32-й краінай у свеце і 14-й у [[Афрыка|Афрыцы]] па тэрыторыі. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы складае 4047 км: на захадзе — з [[Бенін]]ам (773 км), на поўначы — з [[Нігер]]ам (1497 км), на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам (87 км, праходзіць па возеры Чад), на ўсходзе — з [[Камерун]]ам (1690 км); даўжыня лініі ўзбярэжжа складае 853 км. === Прырода === {{main|Прырода Нігерыі}} [[Файл:Zuma Rock.jpg|thumb|Скала зума]] [[Нігер (рака)|Рэкі Нігер]] і [[Бенуэ]] дзеляць краіну на дзве часткі: у паўднёвай частцы размешчана Прыморская раўніна, у паўночнай пераважаюць невысокія пласкагор’і. Вялікую частку тэрыторыі краіны займае Прыморская раўніна, утвораная ў асноўным рачнымі наносамі. На захадзе раўніны ўздоўж узбярэжжа размешчаны ланцуг пясчаных [[Каса (рэльеф)|кос]], якія злучаюцца адна з адной і Гвінейскім залівам. На поўнач ад Прыморскай раўніны тэрыторыя краіны пераходзіць у невысокае пласкагор’е — плато Ёруба на захад ад ракі [[Нігер (рака)|Нігер]] і плато Удзі — на ўсход. Далей размяшчаецца Паўночнае пласкагор’е, вышыня якога змяняецца ад 400—600 м да больш за 1000 м. Найбольш высокай з’яўляецца цэнтральная частка пласкагор’я — плато Джос, найвышэйшы пункт якога — гара Шэрэ (1735 м). На паўночным захадзе Паўночнае пласкагор’е пераходзіць у раўніну Сакота, на паўночным усходзе — у раўніну Борн. Найвышэйшая кропка краіны, гара [[Чапал Вадзі]] (2419 м), размешчана ў штаце Тараб’я побач з нігерыйска-камерунскай мяжой. Клімат змяняецца ад вільготнага экватарыяльнага на поўдні да субэкватарыяльнага ў цэнтральнай частцы і на поўначы. Гэта азначае, што на працягу года па ўсёй тэрыторыі Нігерыі назіраюцца высокія тэмпературы (24-28 °C). Затое, па меры руху з поўдня на поўнач учацвёра змяншаецца колькасць ападкаў — ад 2000 да 500 мм, паралельна з’яўляцца і расце ў сваёй працягласці сухі сезон. [[Файл:Benue SE Yola.jpg|thumb|left|Бенуэ у верхнім цячэнні]] Галоўная рака краіны — Нігер, трэцяя па даўжыцні рака Афрыкі. На Нігерыю прыходзіцца ніжняе суднаходнае цячэнне гэтай магутнай ракі. Вядомая запасамі нафты [[дэльта]] Нігера плошчай 70 000 кв. км. адносіцца да найвялікшых дэльт свету. На Нігерыю прыходзіцца большая частка буйнейшага прытока Нігера — шматводнай ракі Бенуэ, даўжынёй 1400 км, што пачынаецца ў Камеруне і ўпадае ў Нігер ля горада Лакоя. [[Файл:Drill (Mandrillus leucophaeus).jpg|thumb|Дрыл (Mandrillus leucophaeus)]]Расход Нігера і Бенуэ ў пункце іх зліцця прыблізна аднолькавы. На паўночным ўсходзе Нігерыі належыць паўднёва-заходні сектар возера [[Чад (возера)|Чад]], якое Нігерыя дзеліць з Чадам, Камерунам і Нігерам. Крайні поўдзень краіны займаюць [[мангры|мангравыя]] лясы дэльты Нігера. Далей на поўнач яны перапераходзяць у вільготныя лясы прэснаводных забалочаных тэрыторый. За межамі дэльты да самай камерунскай мяжы цягнуцца вільготныя экватарыяльныя лясы, моцна пацярпелыя ад чалавечай дзейнасці. Тым не менш, лясы вылучаюцца біяразнастайнасцю. Толькі тут можна сустрэць [[дрыл]]а — шэрую малпу, а разнастайнасці матылькоў пазайздросцяць і лясы Амазоніі. Цэнтральную і паўночную частку Нігерыі з субэкватарыяльным кліматам займаюць [[саванны]]. На поўдні гэта [[Гвінейская лесасаванна]], дзе ўчасткі лясоў чаргуюцца з травяністымі ўчасткамі. Далей на поўнач ідзе Суданская саванна з высокімі травамі і частымі дрэвамі, самая поўнач з працяглым засушлівым сезонам занята сахельскай апустыненай саваннай, дзе і травы ніжэй і дрэвы радзей. Галоўная экалагічная праблема — абязлесенне. У пачатку XXI стагоддзя Нігерыя была лідарам сусветнага рэйтынгу звядзення лясоў. Другая праблема — непапраўны ўрон, што наносіцца экасістэмам дэльты Нігера нафтаздабычай. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Нігерыі}} === Колькасць, рассяленне === {| class="wikitable" style="float: right; margin-right: 10px" ! colspan=4 align="center" style="background-color: #cfb;" | Насельніцтва Нігерыі<ref name=IEApop2011>[http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS |date=12 кастрычніка 2009 }} Population 1971—2008 IEA</ref> |- ! style="background-color: #cfb;" | Год ! style="background-color: #cfb;" | Мільёнаў |---- | align="left" | 1971 || align="right"| 55.1 |---- | align="left" | 1980 || align="right"| 71.1 |---- | align="left" | 1990 || align="right"| 94.5 |---- | align="left" | 2000 || align="right"| 124.8 |---- | align="left" | 2004 || align="right"| 138.0 |---- | align="left" | 2008 || align="right"| 151.3 |----- | align="left" | 2017 || align="right"| 190.3 |----- |} Нігерыя з насельніцтвам амаль 200 млн чалавек з’яўляецца сёмай паводле колькасці насельніцтва краінай у свеце, і нават кансерватыўныя ацэнкі колькасці насельніцтва Афрыкі прыводзяць да высновы, што больш за 20 % чорнага насельніцтва свету пражывае ў Нігерыі. Нізерыя з’яўляецца самай населенай краінай у [[Афрыка|Афрыцы]], у наступнай краіне — Эфіопіі — пражывае некалькі болей за 100 млн чал.. Нацыянальныя вынікі перапісу ў апошнія некалькі дзесяцігоддзяў былі даволі спрэчнымі. Вынікі апошняга перапісу насельніцтва былі выпушчаныя ў снежні [[2006]] года, паводле якіх насельніцтва краіны складала 140 003 542 чалавек. Сённяшняя лічба колькасці насельніцтва атрымана метадам ацэнкі. Пачынаючы з другой паловы XX ст., насельніцтва Нігерыі расло вельмі хуткімі тэмпамі. У 1950 годзе ў Нігерыі пражывала толькі 33 мільёны чалавек<ref>Kent, Mary Mederios; Carl Haub (December 2005). [http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx «The Demographic Divide: What It Is and Why It Matters»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110426083256/http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx |date=26 красавіка 2011 }}. Population Reference Bureau.</ref>. Да 1990 яно вырасла ўтрая. Павелічэнне насельніцтва ў Нігерыі з 1990 па 2017 гады склала 95 млн чалавек, г.зн., яго колькасць вырасла яшчэ ўдвая<ref name=IEApop2011 />. Сёння (2017) прырост застаецца вельмі высокім — 2,4 %. [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] у 2017 годзе склаў 5,07<ref name="cia.gov" />. Амаль палову насельніцтва складаюць дзеці і падлеткі да 15 гадоў, што робіць Нігерыю адной з наймаладзейшых краін свету. Паводле прагнозаў ААН Нігерыя з’яўляецца адной з васьмі краін, на якія, як чакаецца, прыйдзецца палова агульнасусветнага прыросту насельніцтва з 2005 па 2050 гады<ref>[http://www.un.org/News/Press/docs/2005/pop918.doc.htm «World population to increase by 2.6 billion over next 45 years, with all growth occurring in less developed regions»]. UN.</ref>. Да 2100 года, паводле ацэнак ААН, нігерыйскае насельніцтва будзе складаць не менш чым 730 мільёнаў чалавек<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/Panel_profiles.htm «Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat»]. UN. 2010.</ref>. [[Файл:AbujaNationalMosque.jpg|thumb|200px|злева|Нацыянальная мячэць у Абуджы]] У Нігерыі пражывае больш чым 250 этнічных груп з рознымі мовамі і звычаямі. Найбуйнейшымі этнічнымі групамі з’яўляюцца [[хаўса, народ|хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]], [[ігбо, народ|ігбо]], на якія прыходзіцца 62 % насельніцтва. Сярэдняя паласа Нігерыя вядомая сваёй разнастайнасцю этнічных груп. [[Файл:Catedral Nacional em Abuja, Nigéria.jpg|thumb|200px|справа|Нацыянальная царква ў Абуджы]]. У Нігерыі ёсць дзве галоўныя [[Рэлігія|рэлігіі]]. [[Іслам]] дамінуе на поўначы краіны, таксама распаўсюджаны ў паўднёва-заходняй яе частцы, сярод народа [[Ёруба (народ)|ёруба]]. У 12 штатах Нігерыі дзейнічаюць законы [[Шарыят у Нігерыі|шарыяту]]. [[Пратэстантызм]] і мясцовае [[Рэлігійны сінкрэтызм|сінкрэтычнае]] [[хрысціянства]] таксама распаўсюджаны сярод ёруба, у той час як [[каталіцызм]] пераважае ў народа [[Ігба, народ|ігба]]. Рэлігійныя сутыкненні адбываюцца паміж прадстаўнікамі розных рэлігійных груп, такімі як мусульмане і хрысціяне. Нігерыя адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва — амаль 200 чалавек на кв.км. Гэта адзін з найвышэйшых паказчыкаў у Афрыцы, па шчыльнасці насельніцтва Нігерыю пераўзыходзяць толькі [[Руанда]] і невялікія астраўныя дзяржавы. Па тэрыторыі краіны насельніцва размеркавана раўнамерна, гусцей заселена паўднёва-заходняя частка. Каля паловы нігерыйцаў у 2017 годзе пражывала ў гарадах. У Нігерыі па меншай меры дзевяць гарадоў (2018), якія маюць насельніцтва больш за 1 мільён чалавек: [[Лагас]] (13,5 млн, 21 млн у агламерацыі<ref>http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php</ref>), [[Кано (Нігерыя)|Кано]] (3,8 млн), [[Ібадан]] (3,4 млн), Абуджа (2,9 млн), [[Порт-Харкорт]] (2,3 млн) і [[Бенін-Сіці]], [[Кадуна]], Анітша і Аба)<ref name="cia.gov" />. У Лагасе пражывае больш за 13 мільёнаў чалавек, гэта адзін з найбуйнейшых гарадоў Афрыкі і свету. Іншыя гарады: [[Ашогба]], [[Джос]], [[Ілеша]], [[Ілорын]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Нігерыі}} [[Файл:Lagos Island.jpg|thumb|250px|справа|Востраў [[Лагас]], адзін з галоўных эканамічных цэнтраў Нігерыі]] Раней эканамічнае развіццё было абцяжарана ў гады ваеннага праўлення, [[карупцыя|карупцыі]] і безгаспадарчасці. Аднаўленне [[дэмакратыя|дэмакратыі]] і правядзенне эканамічных рэформ паспяхова скасавала перашкоды на шляху Нігерыі да развіцця свайго поўнага эканамічнага патэнцыялу. Багатыя прыродныя рэсурсы і вялікая колькасць рабочых рук могуць стаць тым падмуркам, які зробіць Нігерыю не толькі рэгіянальным эканамічным лідарам, але і важным гульцом на сусветным рынку. У 2005 годзе Нігерыя была аднесена да групы «Наступныя 11» — развіваючыхся краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нігерыя займае 23-е месца ў свеце паводле аб’ёму [[ВУП]] па стане на [[2017]] год. У 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru"/>.Апошнія гады тэмпы росту паказчыка вельмі марудныя: у 2017 рост ВУП склаў усяго 0,8 %, у 2016 быў увогуле адмоўным — −1,6 %. Душавыя эканамічныя паказчыкі застаюцца вельмі нізкімі. У 2017 ВУП на душу насельніцтва склаў каля 6000 долараў, гэта толькі 129 месца ў свеце. Паводле даных Сусветнага банка за 2010 год, 84,5 % насельніцтва Нігерыі жывуць усяго на $ 2 у дзень ва ўмовах недахопу вады і электрычнасці. Здабыўная прамысловасць фармуе аснову нігерыйскай эканомікі. Перш за ўсё гаворка ідзе аб нафце, асноўныя паклады якой размешчаны ў дэльце ракі Нігер. Нафта на нігерыйскай зямлі была знойдзена ў 1901, прамысловая здабыча пачалася ў 1956. У 1973 Нігерыя была прынята ў АПЕК і па сённяшні дзень застаецца членам гэтай арганізацыі. У 2017 годзе здабыча нафты склала каля 2 млн барэляў у дзень — першае месца ў Афрыцы<ref>https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190122070623/https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf |date=22 студзеня 2019 }}</ref>. У 2016 сырая нафта склала 75,6 % нігерыйскага экспарту.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref>. Разам з нафтай здабываецца прыродны газ, які экспартуецца ў [[звадкаваны прыродны газ|звадкаваным выглядзе]] (13 % экспарту). На плато Джос на поўначы краіны з пачатку XX ст. здабываецца волава. Здабыча вугалю і золата ў апошнія дзесяцігоддзі амаль спынілася. Апрацоўчая прамысловасць, як і паўсюль у трапічнай Афрыцы, развітая не надта і арыентавана на ўнутраны рынак. Яе асноўныя галіны: хімічная прадукцыя і ўгнаенні, гума; лесаматэрыялы; лёгкая (вытворчасць абутку, бавоўна, апрацоўка шкур і скуры, вытворчасць тэкстылю); цэмент і іншыя будматэрыялы; харчовая прамысловасць (вытворчасць пальмавага алею). 70 % насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы, якая дае 21,6 % ВУП<ref name="cia.gov" />. Найважнейшая галіна — раслінаводства. На экспарт вырошчваюцца какава, кава, арахіс, садавіна і гародніна. Для ўнутранага спажывання — маіс, салодкая бульба, рыс. Разводзіцца жывёла: авечкі, козы, свінні; развіта рыбалоўства. Галоўныя партнёры па ''экспарце'' — [[Індыя]] (20 %), ЗША, Іспанія, якія купляюць нігерыйскія нафту і газ. Нігерыя імпартуе прадукты нафтаперапрацоўкі, харчаванне, медыкаменты, тэхніку (аўтамабілі, мабільныя тэлефоны). Галоўныя партнёры па ''імпарце'' — Кітай (27 %), [[Бельгія]], Нідэрланды, ЗША (2016)<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&tradeDirection=import&year=2016</ref> == Вядомыя асобы == * [[Доктар Албан]] * [[Э. Ч. Асонду]] == Гл. таксама == * [[Таруга]] * [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nigeria}} * [http://www.nigeria.gov.ng/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041127020926/http://www.nigeria.gov.ng/ |date=27 лістапада 2004 }} * [http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html Афіцыйны турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081207180652/http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html |date=7 снежня 2008 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200831040543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=31 жніўня 2020 }} на сайце The World Factbook * [http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria/ Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426083717/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria |date=26 красавіка 2012 }} на сайце Open Directory Project * [http://pro100news.info/politika/ssha/kak-zhivet-nigeriya.html Як жыве Нігерыя] {{Нігерыя ў тэмах}} {{Афрыканскі саюз}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нігерыя| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] ap72w14vsc9me4oecbbxyok9gfwg217 5192685 5192684 2026-09-04T10:19:53Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5192685 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя |Арыгінальная назва=Federal Republic of Nigeria {{ref-en}} <br />Republic ndi Naigeria {{ref-ig}} <br />Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà {{ref-yo}} <br />Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya {{ref-ha}} <br />Republik Federaal bu Niiseriya {{ref-ff}} |Родны склон=Нігерыі |Герб=Coat of arms of Nigeria.svg |Сцяг=Flag of Nigeria.svg <!-- |Замест герба= --> |Дэвіз=Unity and Faith, Peace and Progress"<br />"Адзінства і вера, мір і прагрэс |Назва гімна=Arise O Compatriots, Nigeria’s Call Obey |Аўдыё=Former national anthem of Nigeria (1978–2024).oga |Форма кіравання=[[прэзідэнцкая рэспубліка]], [[федэрацыя]] <!-- |Дзяржаўная рэлігія=--> |lat_dir =N |lat_deg =9 |lat_min =22 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =8 |lon_min =5 |lon_sec = 0 |region = NG |CoordScale =6000000 |На карце=Location Nigeria AU Africa.svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[Ігба (мова)|ігба]], [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[Хаўса (мова)|хаўса]] |Дата незалежнасці=[[1 кастрычніка]] [[1960]] |Незалежнасць ад=[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= --> |Сталіца=[[Абуджа]] |Найбуйнейшы горад=[[Лагас]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Нігерыі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Нігерыі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі=[[Бола Цінубу]]<br />[[Кашым Шэціма]] |Этнахаронім= нігерыец, нігерыйка, нігерыйцы |Месца па тэрыторыі=32 |Тэрыторыя=923 768 |Працэнт вады=1,4 |Месца па насельніцтву=7 |Насельніцтва=190 632 261<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201024052049/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html |date=24 кастрычніка 2020 }}</ref> |Год перапісу=2017 |Шчыльнасць насельніцтва=206 |ВУП (ППЗ)= 1118 млрд.<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=11&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=694&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП= 2017 |Месца па ВУП= 23 |ВУП на душу насельніцтва = 5929 |ІРЧП= {{падзенне}} 0.514 |Год разліку ІРЧП=2017 |Месца па ІРЧП=152 <!-- |Авіякампанія= --> |Валюта=[[найра]] (₦) <tt>([[ISO 4217|NGN]])</tt> |Дамен=[[.ng]] |ISO=NGA |Тэлефонны код=234 |Часавы пояс=[[UTC+1|+1]] <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Нігерыя''' ({{lang-en|Nigeria}} {{IPA|[naɪˈdʒɪrɪə]}}), '''Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя''' ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}) — дзяржава ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. Мяжуе на захадзе з [[Бенін]]ам, на поўначы — з [[Нігер]]ам, на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам, на ўсходзе — з [[Камерун]]ам. Сталіца — [[Абуджа]]. Дзяржаўная мова — англійская. Нігерыя — адзін з заснавальнікаў [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], таксама з’яўляецца членам [[Садружнасць нацый|Брытанскай садружнасці нацый]] і [[АПЕК]]. Па колькасці насельніцтва — каля 190 млн (2017) — Нігерыя з’яўляецца сёмай дзяржавай свету і найбуйнейшай дзяржавай Афрыкі, займаючы толькі 14-е месца на кантыненце па плошчы тэрыторыі. Нігерыя мае багатыя прыродныя рэсурсы і вялікую колькасць рабочай сілы. У 2005 годзе яна была аднесена да групы «Наступныя 11» — краін у стадыі развіцця краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нягледзячы на тое, што ў 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru">http://tass.ru/ekonomika/1101744</ref>, эканамічныя паказчыкі на душу насельніцтва застаюцца вельмі нізкімі. == Этымалогія == Назва «Нігерыя» пайшла ад ракі Нігер, якая перасякае краіну з поўначы на поўдзень. Рака была названа ў канцы XIX стагоддзя брытанскай журналісткай Флорай Шо, будучай жонкай каланіяльнага адміністратара. Скарэй за ўсё, слова ''niger'' з’яўляецца змененай туарэгскай назвай ''egerew n-igerewen'', якую выкарыстоўвалі жыхары сярэдняга цячэння ракі вакол [[Тамбукту]] да еўрапейскай каланізацыі XIX стагоддзя{{efn|Арабская назва ''nahr al-anhur'' з’яўляецца даслоўным перакладам туарэгскай.}}<ref>[https://www.etymonline.com/word/Niger Online Etymological Dictionary]</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Нігерыі}} У неаліце на тэрыторыі Нігерыі жылі шматлікія плямёны паляўнічых і збіральнікаў. Рэшткі першай развітой культуры — [[Нок]], носьбіты якой умелі апрацоўваць жалеза, адносяцца да [[V стагоддзе|V ст.]] да н. э. — [[III стагоддзе|III ст.]] н. э. У канцы I тысячагоддзя н. э. на поўначы ўзніклі гарады-дзяржавы народа [[хаўса]] ([[Замфара]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]], і іншыя). З [[XI стагоддзе|XI ст.]] тут пашырыўся ісламскі караванны гандаль праз Сахару, які паспрыяў развіццю дзяржаў хаўса, што дасягнулі росквіту ў XVI—XVIII стст. У пачатку XIX ст. яны ўвайшлі ў склад халіфата [[Сакота (дзяржава)|Сакота]]. З канца I тысячагоддзя н. э. на паўднёвым захадзе Нігерыі існавалі дзяржавы народа [[Ёруба (народ)|ёруба]], у ніжнім цячэнні ракі Нігер — [[Бенін (гістарычная дзяржава)|Бенін]]. Паўднёва-ўсходняя частка Нігерыі ўваходзіла ў склад [[Канем-Борну]]. Першымі еўрапейцамі, якія з’явіліся на тэрыторыі Нігерыі былі [[партугальцы]]. У [[1861]] г. англічане захапілі г. [[Лагас]]. У [[1885]] г. яны стварылі пратэктарат Ойл-рыверс (з [[1893]] г. Пратэктарат нігерскага ўзбярэжжа); у [[1900]] г. — пратэктараты [[Паўночная Нігерыя|Паўночная]] і [[Паўднёвая Нігерыя|Паднёвая]] Нігерыя, якія [[1 студзеня]] [[1914]] г. аб’яднаны ў Калонію і пратэктарат Нігерыя. Брытанскія ўлады ўсталявалі сістэму так званага «ўскоснага кіравання», пры якой непасрэдная ўлада на месцах захоўвалася ў афрыканскіх правадыроў. Нігерыя ператварылася ў сыравінную базу [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З фарміраваннем мясцовай буржуазіі і інтэлігенцыі ўзмацнілася антыкаланіяльная барацьба, адбыўся шэраг паўстанняў ([[1914]]—[[1918]] гг. , [[1929]] г. і іншыя). У [[1922]] г. [[Г. Маколей]] стварыў першую афрыканскую палітычную партыю — [[Нігерыйская нацыянал-дэмакратычная партыя|Нігерыйскую нацыянал-дэмакратычную партыю]]. У выніку рэформы [[1947]] г. Нігерыя падзелена на Паўночную, Заходнюю і Усходнюю вобласці, у якіх адпаведна дамінавалі народы [[хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]] і [[ігба (народ)|ігба]]. 1 кастрычніка 1960 г. абвешчана незалежнасць Нігерыі. Уладу ажыццяўляў кааліцыйны ўрад Кангрэса паўночных народаў і Групы дзеяння на чале з [[А. Т. Балева]]. Распад кааліцыі ў 1964 годзе прывёў да міжнацыянальных сутыкненняў. У студзені [[1966]] г. адбыўся дзяржаўны пераварот. Ваенны кіраўнік [[Дж. Т. У. Іронсі]] абвясціў у маі [[1966]] г. аб пераўтварэнні Нігерыі ва ўнітарную дзяржаву. У ліпені [[1966]] г. Іронсі быў забіты. Новы ваенны ўрад [[Я. Гавона]] вярнуўся да федэратыўнай сістэмы. Пагромы ігба на поўначы Нігерыі ўзмацнілі сепаратысцкія настроі. У маі [[1967]] г. ваенны губернатар Усходняй вобласці [[А. Аджукву]] абвясціў яе незалежнай дзяржавай [[Біяфра (рэспубліка)|Біяфра]]. У ліпені [[1967]] г. пачалася вайна паміж сепаратыстамі і цэнтральным урадам, у якой загінула больш за 1 млн чалавек. 15 студзеня 1970 года войскі Біяфры капітулявалі. У [[1975]] г. Гавон быў скінуты генералам [[М. Мухамедам]]. Пасля забойства Мухамеда ў [[1976]] г. ваенны кіраўнік [[А. Абасанджа]] перадаў уладу дэмакратычна выбранаму прэзідэнту [[А. Ш. Шагары]] (скінуты ваеннымі 31 снежня 1983 г.). [[Файл:President Barack Obama and First Lady Michelle Obama greet His Excellency Goodluck Ebele Jonathan, President of the Federal Republic of Nigeria.jpg|thumb|Гудлак Джонатан у сваім знакамітым капелюшы]] У пачатку 1990-х гг. пачалася дэмакратызацыя грамадскага жыцця, але пасля перамогі на прэзідэнцкіх выбарах 1993 г. лідара апазіцыі [[М. Абіёлы]] ваенныя ўлады анулявалі яе вынікі. У краіне быў усталяваны жорсткі аўтарытарны рэжым генерала [[С. Абачы]] і Нігерыя апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Пасля смерці Абачы (чэрвень [[1998]] г.) ваеннае кіраўніцтва было вымушана правесці ў лютым [[1999]] г. дэмакратычныя выбары, на якіх прэзідэнтам выбралі прадстаўніка Народнай дэмакратычнай партыі Абасанджа. Яго ўрад абвясціў праграму шырокіх пераўтварэнняў. Была дасягнута дамоўленасць аб чаргаванні прэзідантаў-хрысціян і -мусульман. Не здолеўшы прыняць закон аб абмежаванні колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў, у 2007 годзе Абасанджа перадаў паўнамоцтвы свайму стаўленіку Яр-Адуа, які у 2010 пакінуў пост па стане здароўя і неўзабаве памёр. Яго пераемнікам стаў [[Гудлак Джонатан]]. Пачатак XXI стагоддзя азмрочыўся шматлікімі сутыкненнямі хрысціян і мусульман. З першай паловы 2000-х гадоў і да гэтага часу на тэрыторыі Нігерыі і суседніх краін дзейнічае тэрарыстычная ісламісцкая групоўка «[[Бока Харам]]», якая выступае за прыняцце нормаў шарыяту і выкараненне «атрыбутаў Захаду» (свецкай адукацыі, выбараў і г. д.). У 2015 годзе, прысягнуўшы на вернасць [[Ісламская дзяржава|ісламскай дзяржаве]], яна перайменавалася ў «Заходнюю правінцыю Ісламскай дзяржавы». 7 жніўня 2018 года ўзброеныя супрацоўнікі Службы дзяржаўнай бяспекі Нігерыі блакавалі ўваход у будынак парламента краіны ў Абуджы. Сенатар ад апазіцыйнай Народна-дэмакратычнай партыі (НДП), Бэн Мары-Брус заявіў, што адзін з сенатараў ад кіруючай партыі «Кангрэс усіх прагрэсіўных сіл» (КУПС), Гадсуіл Акпабіё, спрабуе дамагчыся змены кіраўніцтва Сенату. Раней старшыня Сената Абубакар Букола Саракі разам з некалькімі іншымі сенатарамі ад КУПС перайшлі ў НДП, спасылаючыся на дыктат кіраўніцтва партыі<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/zamezza/smi-supracouniki-specsluzbau-zablakavali-uvahod-u|title = СМІ: супрацоўнікі спецслужбаў заблакавалі ўваход у парламент Нігерыі|date = 2018-08-07|publisher = [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date = 2018-08-07}}</ref>. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад Нігерыі}} Фармальна, Нігерыя з’яўляецца шматпартыйнай рэспублікай, але ёсць таксама меркаванне, што ў рэчаіснасці Народная дэмакратычная партыя (People’s Democratic Party — PDP) кантралюе амаль усе рычагі ўлады<ref>[http://www.sueddeutsche.de/,tt8m1/politik/392/510511/text/ Afrikas Riese gerät ins Schlingern]{{Недаступная спасылка}}{{ref-de}}</ref>. === Выканаўчая ўлада === [[Файл:Third GECF summit in Tehran 44.jpg|thumb|Прэзідэнт Бухары з прэзідэнтам [[Іран]]а Рухані на саміце ў [[Тэгеран]]е, 2015]] Прэзідэнт з’яўляецца кіраўніком дзяржавы і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі. Абіраецца ўсеагульным прамым тайным галасаваннем тэрмінам на 4 гады і можа займаць пост не больш за два тэрміны запар. У маі 2006 года Сенат адмовіўся зацвердзіць канстытуцыйную папраўку, якая дае магчымасць прэзідэнту абірацца на трэці тэрмін. На дэмакратычных выбарах 2015 года перамог [[Махамаду Бухары]], праз чатыры гады яго пераабралі. З 29 мая 2023 года прэзідэнтам Нігерыі стаў Бола Тынубу. === Заканадаўчая ўлада === Двухпалатны нацыянальны сход (Нацыянальны Сход, the National Assembly)<ref name="icfnl">{{cite web|author=ICFNL|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|title=Constitution Of the Federal Republic of Nigeria|access-date=27 марта 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6177BmVlS?url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Верхняя палата — Сенат (109 месцаў). Сенатары абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці ў 36 трохмандатных і адным аднамандатных акругах. Старшыня Сената абіраецца непрамым галасаваннем з сенатараў. Ніжняя палата — Палата прадстаўнікоў (360 месцаў). Дэпутаты абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці. Тэрмін паўнамоцтваў усіх дэпутатаў — 4 гады. Большасць месцаў у Сенаце і 213 ў Палаце прадстаўнікоў знаходзяцца пад кантролем прапрэзідэнцкай Народнай дэмакратычнай партыі (НДП). == Знешняя палітыка == === Беларуска-нігерыйскія адносіны === Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Федэратыўнай Рэспублікай Нігерыяй устаноўлены [[3 жніўня]] [[1992]] года. У снежні 2011 г. у [[Абуджа|г. Абуджы]] адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь. З лютага 2012 года Пасол Беларусі ў Нігерыі — Бяскосты ўручыў даверчыя граматы Прэзідэнту Федэратыўнай Рэспубліцы Нігерыя [[Гудлак Джонатан|Г. Джонатану]] 17 мая 2012. == Адміністрацыйны падзел == Нігерыя — федэратыўная дзяржава, складаецца з 36 штатаў і федэральнай сталічнай тэрыторыі. Адзінкі другога ўзроўню — раёны мясцовага кіравання (іх 774) == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === Нігерыя размешчана ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] на ўзбярэжжы [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] і займае плошчу 923.768 км², з’яўляючыся 32-й краінай у свеце і 14-й у [[Афрыка|Афрыцы]] па тэрыторыі. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы складае 4047 км: на захадзе — з [[Бенін]]ам (773 км), на поўначы — з [[Нігер]]ам (1497 км), на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам (87 км, праходзіць па возеры Чад), на ўсходзе — з [[Камерун]]ам (1690 км); даўжыня лініі ўзбярэжжа складае 853 км. === Прырода === {{main|Прырода Нігерыі}} [[Файл:Zuma Rock.jpg|thumb|Скала зума]] [[Нігер (рака)|Рэкі Нігер]] і [[Бенуэ]] дзеляць краіну на дзве часткі: у паўднёвай частцы размешчана Прыморская раўніна, у паўночнай пераважаюць невысокія пласкагор’і. Вялікую частку тэрыторыі краіны займае Прыморская раўніна, утвораная ў асноўным рачнымі наносамі. На захадзе раўніны ўздоўж узбярэжжа размешчаны ланцуг пясчаных [[Каса (рэльеф)|кос]], якія злучаюцца адна з адной і Гвінейскім залівам. На поўнач ад Прыморскай раўніны тэрыторыя краіны пераходзіць у невысокае пласкагор’е — плато Ёруба на захад ад ракі [[Нігер (рака)|Нігер]] і плато Удзі — на ўсход. Далей размяшчаецца Паўночнае пласкагор’е, вышыня якога змяняецца ад 400—600 м да больш за 1000 м. Найбольш высокай з’яўляецца цэнтральная частка пласкагор’я — плато Джос, найвышэйшы пункт якога — гара Шэрэ (1735 м). На паўночным захадзе Паўночнае пласкагор’е пераходзіць у раўніну Сакота, на паўночным усходзе — у раўніну Борн. Найвышэйшая кропка краіны, гара [[Чапал Вадзі]] (2419 м), размешчана ў штаце Тараб’я побач з нігерыйска-камерунскай мяжой. Клімат змяняецца ад вільготнага экватарыяльнага на поўдні да субэкватарыяльнага ў цэнтральнай частцы і на поўначы. Гэта азначае, што на працягу года па ўсёй тэрыторыі Нігерыі назіраюцца высокія тэмпературы (24-28 °C). Затое, па меры руху з поўдня на поўнач учацвёра змяншаецца колькасць ападкаў — ад 2000 да 500 мм, паралельна з’яўляцца і расце ў сваёй працягласці сухі сезон. [[Файл:Benue SE Yola.jpg|thumb|left|Бенуэ у верхнім цячэнні]] Галоўная рака краіны — Нігер, трэцяя па даўжыцні рака Афрыкі. На Нігерыю прыходзіцца ніжняе суднаходнае цячэнне гэтай магутнай ракі. Вядомая запасамі нафты [[дэльта]] Нігера плошчай 70 000 кв. км. адносіцца да найвялікшых дэльт свету. На Нігерыю прыходзіцца большая частка буйнейшага прытока Нігера — шматводнай ракі Бенуэ, даўжынёй 1400 км, што пачынаецца ў Камеруне і ўпадае ў Нігер ля горада Лакоя. [[Файл:Drill (Mandrillus leucophaeus).jpg|thumb|Дрыл (Mandrillus leucophaeus)]]Расход Нігера і Бенуэ ў пункце іх зліцця прыблізна аднолькавы. На паўночным ўсходзе Нігерыі належыць паўднёва-заходні сектар возера [[Чад (возера)|Чад]], якое Нігерыя дзеліць з Чадам, Камерунам і Нігерам. Крайні поўдзень краіны займаюць [[мангры|мангравыя]] лясы дэльты Нігера. Далей на поўнач яны перапераходзяць у вільготныя лясы прэснаводных забалочаных тэрыторый. За межамі дэльты да самай камерунскай мяжы цягнуцца вільготныя экватарыяльныя лясы, моцна пацярпелыя ад чалавечай дзейнасці. Тым не менш, лясы вылучаюцца біяразнастайнасцю. Толькі тут можна сустрэць [[дрыл]]а — шэрую малпу, а разнастайнасці матылькоў пазайздросцяць і лясы Амазоніі. Цэнтральную і паўночную частку Нігерыі з субэкватарыяльным кліматам займаюць [[саванны]]. На поўдні гэта [[Гвінейская лесасаванна]], дзе ўчасткі лясоў чаргуюцца з травяністымі ўчасткамі. Далей на поўнач ідзе Суданская саванна з высокімі травамі і частымі дрэвамі, самая поўнач з працяглым засушлівым сезонам занята сахельскай апустыненай саваннай, дзе і травы ніжэй і дрэвы радзей. Галоўная экалагічная праблема — абязлесенне. У пачатку XXI стагоддзя Нігерыя была лідарам сусветнага рэйтынгу звядзення лясоў. Другая праблема — непапраўны ўрон, што наносіцца экасістэмам дэльты Нігера нафтаздабычай. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Нігерыі}} === Колькасць, рассяленне === {| class="wikitable" style="float: right; margin-right: 10px" ! colspan=4 align="center" style="background-color: #cfb;" | Насельніцтва Нігерыі<ref name=IEApop2011>[http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS |date=12 кастрычніка 2009 }} Population 1971—2008 IEA</ref> |- ! style="background-color: #cfb;" | Год ! style="background-color: #cfb;" | Мільёнаў |---- | align="left" | 1971 || align="right"| 55.1 |---- | align="left" | 1980 || align="right"| 71.1 |---- | align="left" | 1990 || align="right"| 94.5 |---- | align="left" | 2000 || align="right"| 124.8 |---- | align="left" | 2004 || align="right"| 138.0 |---- | align="left" | 2008 || align="right"| 151.3 |----- | align="left" | 2017 || align="right"| 190.3 |----- |} Нігерыя з насельніцтвам амаль 200 млн чалавек з’яўляецца сёмай паводле колькасці насельніцтва краінай у свеце, і нават кансерватыўныя ацэнкі колькасці насельніцтва Афрыкі прыводзяць да высновы, што больш за 20 % чорнага насельніцтва свету пражывае ў Нігерыі. Нізерыя з’яўляецца самай населенай краінай у [[Афрыка|Афрыцы]], у наступнай краіне — Эфіопіі — пражывае некалькі болей за 100 млн чал.. Нацыянальныя вынікі перапісу ў апошнія некалькі дзесяцігоддзяў былі даволі спрэчнымі. Вынікі апошняга перапісу насельніцтва былі выпушчаныя ў снежні [[2006]] года, паводле якіх насельніцтва краіны складала 140 003 542 чалавек. Сённяшняя лічба колькасці насельніцтва атрымана метадам ацэнкі. Пачынаючы з другой паловы XX ст., насельніцтва Нігерыі расло вельмі хуткімі тэмпамі. У 1950 годзе ў Нігерыі пражывала толькі 33 мільёны чалавек<ref>Kent, Mary Mederios; Carl Haub (December 2005). [http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx «The Demographic Divide: What It Is and Why It Matters»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110426083256/http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx |date=26 красавіка 2011 }}. Population Reference Bureau.</ref>. Да 1990 яно вырасла ўтрая. Павелічэнне насельніцтва ў Нігерыі з 1990 па 2017 гады склала 95 млн чалавек, г.зн., яго колькасць вырасла яшчэ ўдвая<ref name=IEApop2011 />. Сёння (2017) прырост застаецца вельмі высокім — 2,4 %. [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] у 2017 годзе склаў 5,07<ref name="cia.gov" />. Амаль палову насельніцтва складаюць дзеці і падлеткі да 15 гадоў, што робіць Нігерыю адной з наймаладзейшых краін свету. Паводле прагнозаў ААН Нігерыя з’яўляецца адной з васьмі краін, на якія, як чакаецца, прыйдзецца палова агульнасусветнага прыросту насельніцтва з 2005 па 2050 гады<ref>[http://www.un.org/News/Press/docs/2005/pop918.doc.htm «World population to increase by 2.6 billion over next 45 years, with all growth occurring in less developed regions»]. UN.</ref>. Да 2100 года, паводле ацэнак ААН, нігерыйскае насельніцтва будзе складаць не менш чым 730 мільёнаў чалавек<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/Panel_profiles.htm «Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat»]. UN. 2010.</ref>. [[Файл:AbujaNationalMosque.jpg|thumb|200px|злева|Нацыянальная мячэць у Абуджы]] У Нігерыі пражывае больш чым 250 этнічных груп з рознымі мовамі і звычаямі. Найбуйнейшымі этнічнымі групамі з’яўляюцца [[хаўса, народ|хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]], [[ігбо, народ|ігбо]], на якія прыходзіцца 62 % насельніцтва. Сярэдняя паласа Нігерыя вядомая сваёй разнастайнасцю этнічных груп. [[Файл:Catedral Nacional em Abuja, Nigéria.jpg|thumb|200px|справа|Нацыянальная царква ў Абуджы]]. У Нігерыі ёсць дзве галоўныя [[Рэлігія|рэлігіі]]. [[Іслам]] дамінуе на поўначы краіны, таксама распаўсюджаны ў паўднёва-заходняй яе частцы, сярод народа [[Ёруба (народ)|ёруба]]. У 12 штатах Нігерыі дзейнічаюць законы [[Шарыят у Нігерыі|шарыяту]]. [[Пратэстантызм]] і мясцовае [[Рэлігійны сінкрэтызм|сінкрэтычнае]] [[хрысціянства]] таксама распаўсюджаны сярод ёруба, у той час як [[каталіцызм]] пераважае ў народа [[Ігба, народ|ігба]]. Рэлігійныя сутыкненні адбываюцца паміж прадстаўнікамі розных рэлігійных груп, такімі як мусульмане і хрысціяне. Нігерыя адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва — амаль 200 чалавек на кв.км. Гэта адзін з найвышэйшых паказчыкаў у Афрыцы, па шчыльнасці насельніцтва Нігерыю пераўзыходзяць толькі [[Руанда]] і невялікія астраўныя дзяржавы. Па тэрыторыі краіны насельніцва размеркавана раўнамерна, гусцей заселена паўднёва-заходняя частка. Каля паловы нігерыйцаў у 2017 годзе пражывала ў гарадах. У Нігерыі па меншай меры дзевяць гарадоў (2018), якія маюць насельніцтва больш за 1 мільён чалавек: [[Лагас]] (13,5 млн, 21 млн у агламерацыі<ref>http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php</ref>), [[Кано (Нігерыя)|Кано]] (3,8 млн), [[Ібадан]] (3,4 млн), Абуджа (2,9 млн), [[Порт-Харкорт]] (2,3 млн) і [[Бенін-Сіці]], [[Кадуна]], Анітша і Аба)<ref name="cia.gov" />. У Лагасе пражывае больш за 13 мільёнаў чалавек, гэта адзін з найбуйнейшых гарадоў Афрыкі і свету. Іншыя гарады: [[Ашогба]], [[Джос]], [[Ілеша]], [[Ілорын]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Нігерыі}} [[Файл:Lagos Island.jpg|thumb|250px|справа|Востраў [[Лагас]], адзін з галоўных эканамічных цэнтраў Нігерыі]] Раней эканамічнае развіццё было абцяжарана ў гады ваеннага праўлення, [[карупцыя|карупцыі]] і безгаспадарчасці. Аднаўленне [[дэмакратыя|дэмакратыі]] і правядзенне эканамічных рэформ паспяхова скасавала перашкоды на шляху Нігерыі да развіцця свайго поўнага эканамічнага патэнцыялу. Багатыя прыродныя рэсурсы і вялікая колькасць рабочых рук могуць стаць тым падмуркам, які зробіць Нігерыю не толькі рэгіянальным эканамічным лідарам, але і важным гульцом на сусветным рынку. У 2005 годзе Нігерыя была аднесена да групы «Наступныя 11» — развіваючыхся краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нігерыя займае 23-е месца ў свеце паводле аб’ёму [[ВУП]] па стане на [[2017]] год. У 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru"/>.Апошнія гады тэмпы росту паказчыка вельмі марудныя: у 2017 рост ВУП склаў усяго 0,8 %, у 2016 быў увогуле адмоўным — −1,6 %. Душавыя эканамічныя паказчыкі застаюцца вельмі нізкімі. У 2017 ВУП на душу насельніцтва склаў каля 6000 долараў, гэта толькі 129 месца ў свеце. Паводле даных Сусветнага банка за 2010 год, 84,5 % насельніцтва Нігерыі жывуць усяго на $ 2 у дзень ва ўмовах недахопу вады і электрычнасці. Здабыўная прамысловасць фармуе аснову нігерыйскай эканомікі. Перш за ўсё гаворка ідзе аб нафце, асноўныя паклады якой размешчаны ў дэльце ракі Нігер. Нафта на нігерыйскай зямлі была знойдзена ў 1901, прамысловая здабыча пачалася ў 1956. У 1973 Нігерыя была прынята ў АПЕК і па сённяшні дзень застаецца членам гэтай арганізацыі. У 2017 годзе здабыча нафты склала каля 2 млн барэляў у дзень — першае месца ў Афрыцы<ref>https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190122070623/https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf |date=22 студзеня 2019 }}</ref>. У 2016 сырая нафта склала 75,6 % нігерыйскага экспарту.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref>. Разам з нафтай здабываецца прыродны газ, які экспартуецца ў [[звадкаваны прыродны газ|звадкаваным выглядзе]] (13 % экспарту). На плато Джос на поўначы краіны з пачатку XX ст. здабываецца волава. Здабыча вугалю і золата ў апошнія дзесяцігоддзі амаль спынілася. Апрацоўчая прамысловасць, як і паўсюль у трапічнай Афрыцы, развітая не надта і арыентавана на ўнутраны рынак. Яе асноўныя галіны: хімічная прадукцыя і ўгнаенні, гума; лесаматэрыялы; лёгкая (вытворчасць абутку, бавоўна, апрацоўка шкур і скуры, вытворчасць тэкстылю); цэмент і іншыя будматэрыялы; харчовая прамысловасць (вытворчасць пальмавага алею). 70 % насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы, якая дае 21,6 % ВУП<ref name="cia.gov" />. Найважнейшая галіна — раслінаводства. На экспарт вырошчваюцца какава, кава, арахіс, садавіна і гародніна. Для ўнутранага спажывання — маіс, салодкая бульба, рыс. Разводзіцца жывёла: авечкі, козы, свінні; развіта рыбалоўства. Галоўныя партнёры па ''экспарце'' — [[Індыя]] (20 %), ЗША, Іспанія, якія купляюць нігерыйскія нафту і газ. Нігерыя імпартуе прадукты нафтаперапрацоўкі, харчаванне, медыкаменты, тэхніку (аўтамабілі, мабільныя тэлефоны). Галоўныя партнёры па ''імпарце'' — Кітай (27 %), [[Бельгія]], Нідэрланды, ЗША (2016)<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&tradeDirection=import&year=2016</ref> == Вядомыя асобы == * [[Доктар Албан]] * [[Э. Ч. Асонду]] == Гл. таксама == * [[Таруга]] * [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nigeria}} * [http://www.nigeria.gov.ng/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041127020926/http://www.nigeria.gov.ng/ |date=27 лістапада 2004 }} * [http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html Афіцыйны турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081207180652/http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html |date=7 снежня 2008 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200831040543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=31 жніўня 2020 }} на сайце The World Factbook * [http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria/ Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426083717/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria |date=26 красавіка 2012 }} на сайце Open Directory Project * [http://pro100news.info/politika/ssha/kak-zhivet-nigeriya.html Як жыве Нігерыя] {{Нігерыя ў тэмах}} {{Афрыканскі саюз}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нігерыя| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] rzuc5s70svjp6jeloo1v3iyrc6lj7ha 5192687 5192685 2026-09-04T10:21:14Z Autumndancer 168015 /* Колькасць, рассяленне */ 5192687 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя |Арыгінальная назва=Federal Republic of Nigeria {{ref-en}} <br />Republic ndi Naigeria {{ref-ig}} <br />Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà {{ref-yo}} <br />Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya {{ref-ha}} <br />Republik Federaal bu Niiseriya {{ref-ff}} |Родны склон=Нігерыі |Герб=Coat of arms of Nigeria.svg |Сцяг=Flag of Nigeria.svg <!-- |Замест герба= --> |Дэвіз=Unity and Faith, Peace and Progress"<br />"Адзінства і вера, мір і прагрэс |Назва гімна=Arise O Compatriots, Nigeria’s Call Obey |Аўдыё=Former national anthem of Nigeria (1978–2024).oga |Форма кіравання=[[прэзідэнцкая рэспубліка]], [[федэрацыя]] <!-- |Дзяржаўная рэлігія=--> |lat_dir =N |lat_deg =9 |lat_min =22 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =8 |lon_min =5 |lon_sec = 0 |region = NG |CoordScale =6000000 |На карце=Location Nigeria AU Africa.svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[Ігба (мова)|ігба]], [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[Хаўса (мова)|хаўса]] |Дата незалежнасці=[[1 кастрычніка]] [[1960]] |Незалежнасць ад=[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= --> |Сталіца=[[Абуджа]] |Найбуйнейшы горад=[[Лагас]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Нігерыі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Нігерыі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі=[[Бола Цінубу]]<br />[[Кашым Шэціма]] |Этнахаронім= нігерыец, нігерыйка, нігерыйцы |Месца па тэрыторыі=32 |Тэрыторыя=923 768 |Працэнт вады=1,4 |Месца па насельніцтву=7 |Насельніцтва=190 632 261<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201024052049/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html |date=24 кастрычніка 2020 }}</ref> |Год перапісу=2017 |Шчыльнасць насельніцтва=206 |ВУП (ППЗ)= 1118 млрд.<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=11&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=694&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП= 2017 |Месца па ВУП= 23 |ВУП на душу насельніцтва = 5929 |ІРЧП= {{падзенне}} 0.514 |Год разліку ІРЧП=2017 |Месца па ІРЧП=152 <!-- |Авіякампанія= --> |Валюта=[[найра]] (₦) <tt>([[ISO 4217|NGN]])</tt> |Дамен=[[.ng]] |ISO=NGA |Тэлефонны код=234 |Часавы пояс=[[UTC+1|+1]] <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Нігерыя''' ({{lang-en|Nigeria}} {{IPA|[naɪˈdʒɪrɪə]}}), '''Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя''' ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}) — дзяржава ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. Мяжуе на захадзе з [[Бенін]]ам, на поўначы — з [[Нігер]]ам, на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам, на ўсходзе — з [[Камерун]]ам. Сталіца — [[Абуджа]]. Дзяржаўная мова — англійская. Нігерыя — адзін з заснавальнікаў [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], таксама з’яўляецца членам [[Садружнасць нацый|Брытанскай садружнасці нацый]] і [[АПЕК]]. Па колькасці насельніцтва — каля 190 млн (2017) — Нігерыя з’яўляецца сёмай дзяржавай свету і найбуйнейшай дзяржавай Афрыкі, займаючы толькі 14-е месца на кантыненце па плошчы тэрыторыі. Нігерыя мае багатыя прыродныя рэсурсы і вялікую колькасць рабочай сілы. У 2005 годзе яна была аднесена да групы «Наступныя 11» — краін у стадыі развіцця краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нягледзячы на тое, што ў 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru">http://tass.ru/ekonomika/1101744</ref>, эканамічныя паказчыкі на душу насельніцтва застаюцца вельмі нізкімі. == Этымалогія == Назва «Нігерыя» пайшла ад ракі Нігер, якая перасякае краіну з поўначы на поўдзень. Рака была названа ў канцы XIX стагоддзя брытанскай журналісткай Флорай Шо, будучай жонкай каланіяльнага адміністратара. Скарэй за ўсё, слова ''niger'' з’яўляецца змененай туарэгскай назвай ''egerew n-igerewen'', якую выкарыстоўвалі жыхары сярэдняга цячэння ракі вакол [[Тамбукту]] да еўрапейскай каланізацыі XIX стагоддзя{{efn|Арабская назва ''nahr al-anhur'' з’яўляецца даслоўным перакладам туарэгскай.}}<ref>[https://www.etymonline.com/word/Niger Online Etymological Dictionary]</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Нігерыі}} У неаліце на тэрыторыі Нігерыі жылі шматлікія плямёны паляўнічых і збіральнікаў. Рэшткі першай развітой культуры — [[Нок]], носьбіты якой умелі апрацоўваць жалеза, адносяцца да [[V стагоддзе|V ст.]] да н. э. — [[III стагоддзе|III ст.]] н. э. У канцы I тысячагоддзя н. э. на поўначы ўзніклі гарады-дзяржавы народа [[хаўса]] ([[Замфара]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]], і іншыя). З [[XI стагоддзе|XI ст.]] тут пашырыўся ісламскі караванны гандаль праз Сахару, які паспрыяў развіццю дзяржаў хаўса, што дасягнулі росквіту ў XVI—XVIII стст. У пачатку XIX ст. яны ўвайшлі ў склад халіфата [[Сакота (дзяржава)|Сакота]]. З канца I тысячагоддзя н. э. на паўднёвым захадзе Нігерыі існавалі дзяржавы народа [[Ёруба (народ)|ёруба]], у ніжнім цячэнні ракі Нігер — [[Бенін (гістарычная дзяржава)|Бенін]]. Паўднёва-ўсходняя частка Нігерыі ўваходзіла ў склад [[Канем-Борну]]. Першымі еўрапейцамі, якія з’явіліся на тэрыторыі Нігерыі былі [[партугальцы]]. У [[1861]] г. англічане захапілі г. [[Лагас]]. У [[1885]] г. яны стварылі пратэктарат Ойл-рыверс (з [[1893]] г. Пратэктарат нігерскага ўзбярэжжа); у [[1900]] г. — пратэктараты [[Паўночная Нігерыя|Паўночная]] і [[Паўднёвая Нігерыя|Паднёвая]] Нігерыя, якія [[1 студзеня]] [[1914]] г. аб’яднаны ў Калонію і пратэктарат Нігерыя. Брытанскія ўлады ўсталявалі сістэму так званага «ўскоснага кіравання», пры якой непасрэдная ўлада на месцах захоўвалася ў афрыканскіх правадыроў. Нігерыя ператварылася ў сыравінную базу [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З фарміраваннем мясцовай буржуазіі і інтэлігенцыі ўзмацнілася антыкаланіяльная барацьба, адбыўся шэраг паўстанняў ([[1914]]—[[1918]] гг. , [[1929]] г. і іншыя). У [[1922]] г. [[Г. Маколей]] стварыў першую афрыканскую палітычную партыю — [[Нігерыйская нацыянал-дэмакратычная партыя|Нігерыйскую нацыянал-дэмакратычную партыю]]. У выніку рэформы [[1947]] г. Нігерыя падзелена на Паўночную, Заходнюю і Усходнюю вобласці, у якіх адпаведна дамінавалі народы [[хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]] і [[ігба (народ)|ігба]]. 1 кастрычніка 1960 г. абвешчана незалежнасць Нігерыі. Уладу ажыццяўляў кааліцыйны ўрад Кангрэса паўночных народаў і Групы дзеяння на чале з [[А. Т. Балева]]. Распад кааліцыі ў 1964 годзе прывёў да міжнацыянальных сутыкненняў. У студзені [[1966]] г. адбыўся дзяржаўны пераварот. Ваенны кіраўнік [[Дж. Т. У. Іронсі]] абвясціў у маі [[1966]] г. аб пераўтварэнні Нігерыі ва ўнітарную дзяржаву. У ліпені [[1966]] г. Іронсі быў забіты. Новы ваенны ўрад [[Я. Гавона]] вярнуўся да федэратыўнай сістэмы. Пагромы ігба на поўначы Нігерыі ўзмацнілі сепаратысцкія настроі. У маі [[1967]] г. ваенны губернатар Усходняй вобласці [[А. Аджукву]] абвясціў яе незалежнай дзяржавай [[Біяфра (рэспубліка)|Біяфра]]. У ліпені [[1967]] г. пачалася вайна паміж сепаратыстамі і цэнтральным урадам, у якой загінула больш за 1 млн чалавек. 15 студзеня 1970 года войскі Біяфры капітулявалі. У [[1975]] г. Гавон быў скінуты генералам [[М. Мухамедам]]. Пасля забойства Мухамеда ў [[1976]] г. ваенны кіраўнік [[А. Абасанджа]] перадаў уладу дэмакратычна выбранаму прэзідэнту [[А. Ш. Шагары]] (скінуты ваеннымі 31 снежня 1983 г.). [[Файл:President Barack Obama and First Lady Michelle Obama greet His Excellency Goodluck Ebele Jonathan, President of the Federal Republic of Nigeria.jpg|thumb|Гудлак Джонатан у сваім знакамітым капелюшы]] У пачатку 1990-х гг. пачалася дэмакратызацыя грамадскага жыцця, але пасля перамогі на прэзідэнцкіх выбарах 1993 г. лідара апазіцыі [[М. Абіёлы]] ваенныя ўлады анулявалі яе вынікі. У краіне быў усталяваны жорсткі аўтарытарны рэжым генерала [[С. Абачы]] і Нігерыя апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Пасля смерці Абачы (чэрвень [[1998]] г.) ваеннае кіраўніцтва было вымушана правесці ў лютым [[1999]] г. дэмакратычныя выбары, на якіх прэзідэнтам выбралі прадстаўніка Народнай дэмакратычнай партыі Абасанджа. Яго ўрад абвясціў праграму шырокіх пераўтварэнняў. Была дасягнута дамоўленасць аб чаргаванні прэзідантаў-хрысціян і -мусульман. Не здолеўшы прыняць закон аб абмежаванні колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў, у 2007 годзе Абасанджа перадаў паўнамоцтвы свайму стаўленіку Яр-Адуа, які у 2010 пакінуў пост па стане здароўя і неўзабаве памёр. Яго пераемнікам стаў [[Гудлак Джонатан]]. Пачатак XXI стагоддзя азмрочыўся шматлікімі сутыкненнямі хрысціян і мусульман. З першай паловы 2000-х гадоў і да гэтага часу на тэрыторыі Нігерыі і суседніх краін дзейнічае тэрарыстычная ісламісцкая групоўка «[[Бока Харам]]», якая выступае за прыняцце нормаў шарыяту і выкараненне «атрыбутаў Захаду» (свецкай адукацыі, выбараў і г. д.). У 2015 годзе, прысягнуўшы на вернасць [[Ісламская дзяржава|ісламскай дзяржаве]], яна перайменавалася ў «Заходнюю правінцыю Ісламскай дзяржавы». 7 жніўня 2018 года ўзброеныя супрацоўнікі Службы дзяржаўнай бяспекі Нігерыі блакавалі ўваход у будынак парламента краіны ў Абуджы. Сенатар ад апазіцыйнай Народна-дэмакратычнай партыі (НДП), Бэн Мары-Брус заявіў, што адзін з сенатараў ад кіруючай партыі «Кангрэс усіх прагрэсіўных сіл» (КУПС), Гадсуіл Акпабіё, спрабуе дамагчыся змены кіраўніцтва Сенату. Раней старшыня Сената Абубакар Букола Саракі разам з некалькімі іншымі сенатарамі ад КУПС перайшлі ў НДП, спасылаючыся на дыктат кіраўніцтва партыі<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/zamezza/smi-supracouniki-specsluzbau-zablakavali-uvahod-u|title = СМІ: супрацоўнікі спецслужбаў заблакавалі ўваход у парламент Нігерыі|date = 2018-08-07|publisher = [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date = 2018-08-07}}</ref>. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад Нігерыі}} Фармальна, Нігерыя з’яўляецца шматпартыйнай рэспублікай, але ёсць таксама меркаванне, што ў рэчаіснасці Народная дэмакратычная партыя (People’s Democratic Party — PDP) кантралюе амаль усе рычагі ўлады<ref>[http://www.sueddeutsche.de/,tt8m1/politik/392/510511/text/ Afrikas Riese gerät ins Schlingern]{{Недаступная спасылка}}{{ref-de}}</ref>. === Выканаўчая ўлада === [[Файл:Third GECF summit in Tehran 44.jpg|thumb|Прэзідэнт Бухары з прэзідэнтам [[Іран]]а Рухані на саміце ў [[Тэгеран]]е, 2015]] Прэзідэнт з’яўляецца кіраўніком дзяржавы і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі. Абіраецца ўсеагульным прамым тайным галасаваннем тэрмінам на 4 гады і можа займаць пост не больш за два тэрміны запар. У маі 2006 года Сенат адмовіўся зацвердзіць канстытуцыйную папраўку, якая дае магчымасць прэзідэнту абірацца на трэці тэрмін. На дэмакратычных выбарах 2015 года перамог [[Махамаду Бухары]], праз чатыры гады яго пераабралі. З 29 мая 2023 года прэзідэнтам Нігерыі стаў Бола Тынубу. === Заканадаўчая ўлада === Двухпалатны нацыянальны сход (Нацыянальны Сход, the National Assembly)<ref name="icfnl">{{cite web|author=ICFNL|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|title=Constitution Of the Federal Republic of Nigeria|access-date=27 марта 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6177BmVlS?url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Верхняя палата — Сенат (109 месцаў). Сенатары абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці ў 36 трохмандатных і адным аднамандатных акругах. Старшыня Сената абіраецца непрамым галасаваннем з сенатараў. Ніжняя палата — Палата прадстаўнікоў (360 месцаў). Дэпутаты абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці. Тэрмін паўнамоцтваў усіх дэпутатаў — 4 гады. Большасць месцаў у Сенаце і 213 ў Палаце прадстаўнікоў знаходзяцца пад кантролем прапрэзідэнцкай Народнай дэмакратычнай партыі (НДП). == Знешняя палітыка == === Беларуска-нігерыйскія адносіны === Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Федэратыўнай Рэспублікай Нігерыяй устаноўлены [[3 жніўня]] [[1992]] года. У снежні 2011 г. у [[Абуджа|г. Абуджы]] адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь. З лютага 2012 года Пасол Беларусі ў Нігерыі — Бяскосты ўручыў даверчыя граматы Прэзідэнту Федэратыўнай Рэспубліцы Нігерыя [[Гудлак Джонатан|Г. Джонатану]] 17 мая 2012. == Адміністрацыйны падзел == Нігерыя — федэратыўная дзяржава, складаецца з 36 штатаў і федэральнай сталічнай тэрыторыі. Адзінкі другога ўзроўню — раёны мясцовага кіравання (іх 774) == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === Нігерыя размешчана ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] на ўзбярэжжы [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] і займае плошчу 923.768 км², з’яўляючыся 32-й краінай у свеце і 14-й у [[Афрыка|Афрыцы]] па тэрыторыі. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы складае 4047 км: на захадзе — з [[Бенін]]ам (773 км), на поўначы — з [[Нігер]]ам (1497 км), на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам (87 км, праходзіць па возеры Чад), на ўсходзе — з [[Камерун]]ам (1690 км); даўжыня лініі ўзбярэжжа складае 853 км. === Прырода === {{main|Прырода Нігерыі}} [[Файл:Zuma Rock.jpg|thumb|Скала зума]] [[Нігер (рака)|Рэкі Нігер]] і [[Бенуэ]] дзеляць краіну на дзве часткі: у паўднёвай частцы размешчана Прыморская раўніна, у паўночнай пераважаюць невысокія пласкагор’і. Вялікую частку тэрыторыі краіны займае Прыморская раўніна, утвораная ў асноўным рачнымі наносамі. На захадзе раўніны ўздоўж узбярэжжа размешчаны ланцуг пясчаных [[Каса (рэльеф)|кос]], якія злучаюцца адна з адной і Гвінейскім залівам. На поўнач ад Прыморскай раўніны тэрыторыя краіны пераходзіць у невысокае пласкагор’е — плато Ёруба на захад ад ракі [[Нігер (рака)|Нігер]] і плато Удзі — на ўсход. Далей размяшчаецца Паўночнае пласкагор’е, вышыня якога змяняецца ад 400—600 м да больш за 1000 м. Найбольш высокай з’яўляецца цэнтральная частка пласкагор’я — плато Джос, найвышэйшы пункт якога — гара Шэрэ (1735 м). На паўночным захадзе Паўночнае пласкагор’е пераходзіць у раўніну Сакота, на паўночным усходзе — у раўніну Борн. Найвышэйшая кропка краіны, гара [[Чапал Вадзі]] (2419 м), размешчана ў штаце Тараб’я побач з нігерыйска-камерунскай мяжой. Клімат змяняецца ад вільготнага экватарыяльнага на поўдні да субэкватарыяльнага ў цэнтральнай частцы і на поўначы. Гэта азначае, што на працягу года па ўсёй тэрыторыі Нігерыі назіраюцца высокія тэмпературы (24-28 °C). Затое, па меры руху з поўдня на поўнач учацвёра змяншаецца колькасць ападкаў — ад 2000 да 500 мм, паралельна з’яўляцца і расце ў сваёй працягласці сухі сезон. [[Файл:Benue SE Yola.jpg|thumb|left|Бенуэ у верхнім цячэнні]] Галоўная рака краіны — Нігер, трэцяя па даўжыцні рака Афрыкі. На Нігерыю прыходзіцца ніжняе суднаходнае цячэнне гэтай магутнай ракі. Вядомая запасамі нафты [[дэльта]] Нігера плошчай 70 000 кв. км. адносіцца да найвялікшых дэльт свету. На Нігерыю прыходзіцца большая частка буйнейшага прытока Нігера — шматводнай ракі Бенуэ, даўжынёй 1400 км, што пачынаецца ў Камеруне і ўпадае ў Нігер ля горада Лакоя. [[Файл:Drill (Mandrillus leucophaeus).jpg|thumb|Дрыл (Mandrillus leucophaeus)]]Расход Нігера і Бенуэ ў пункце іх зліцця прыблізна аднолькавы. На паўночным ўсходзе Нігерыі належыць паўднёва-заходні сектар возера [[Чад (возера)|Чад]], якое Нігерыя дзеліць з Чадам, Камерунам і Нігерам. Крайні поўдзень краіны займаюць [[мангры|мангравыя]] лясы дэльты Нігера. Далей на поўнач яны перапераходзяць у вільготныя лясы прэснаводных забалочаных тэрыторый. За межамі дэльты да самай камерунскай мяжы цягнуцца вільготныя экватарыяльныя лясы, моцна пацярпелыя ад чалавечай дзейнасці. Тым не менш, лясы вылучаюцца біяразнастайнасцю. Толькі тут можна сустрэць [[дрыл]]а — шэрую малпу, а разнастайнасці матылькоў пазайздросцяць і лясы Амазоніі. Цэнтральную і паўночную частку Нігерыі з субэкватарыяльным кліматам займаюць [[саванны]]. На поўдні гэта [[Гвінейская лесасаванна]], дзе ўчасткі лясоў чаргуюцца з травяністымі ўчасткамі. Далей на поўнач ідзе Суданская саванна з высокімі травамі і частымі дрэвамі, самая поўнач з працяглым засушлівым сезонам занята сахельскай апустыненай саваннай, дзе і травы ніжэй і дрэвы радзей. Галоўная экалагічная праблема — абязлесенне. У пачатку XXI стагоддзя Нігерыя была лідарам сусветнага рэйтынгу звядзення лясоў. Другая праблема — непапраўны ўрон, што наносіцца экасістэмам дэльты Нігера нафтаздабычай. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Нігерыі}} === Колькасць, рассяленне === {| class="wikitable" style="float: right; margin-right: 10px" ! colspan=4 align="center" style="background-color: #cfb;" | Насельніцтва Нігерыі<ref name=IEApop2011>[http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS |date=12 кастрычніка 2009 }} Population 1971—2008 IEA</ref> |- ! style="background-color: #cfb;" | Год ! style="background-color: #cfb;" | Мільёнаў |---- | align="left" | 1971 || align="right"| 55.1 |---- | align="left" | 1980 || align="right"| 71.1 |---- | align="left" | 1990 || align="right"| 94.5 |---- | align="left" | 2000 || align="right"| 124.8 |---- | align="left" | 2004 || align="right"| 138.0 |---- | align="left" | 2008 || align="right"| 151.3 |----- | align="left" | 2017 || align="right"| 190.3 |----- |} Нігерыя з насельніцтвам амаль 200 млн чалавек з’яўляецца сёмай паводле колькасці насельніцтва краінай у свеце, і нават кансерватыўныя ацэнкі колькасці насельніцтва Афрыкі прыводзяць да высновы, што больш за 20 % чорнага насельніцтва свету пражывае ў Нігерыі. Нізерыя з’яўляецца самай населенай краінай у [[Афрыка|Афрыцы]], у наступнай краіне — Эфіопіі — пражывае некалькі болей за 100 млн чал.. Нацыянальныя вынікі перапісу ў апошнія некалькі дзесяцігоддзяў былі даволі спрэчнымі. Вынікі апошняга перапісу насельніцтва былі выпушчаныя ў снежні [[2006]] года, паводле якіх насельніцтва краіны складала 140 003 542 чалавек. Сённяшняя лічба колькасці насельніцтва атрымана метадам ацэнкі. Пачынаючы з другой паловы XX ст., насельніцтва Нігерыі расло вельмі хуткімі тэмпамі. У 1950 годзе ў Нігерыі пражывала толькі 33 мільёны чалавек<ref>Kent, Mary Mederios; Carl Haub (December 2005). [http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx «The Demographic Divide: What It Is and Why It Matters»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110426083256/http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx |date=26 красавіка 2011 }}. Population Reference Bureau.</ref>. Да 1990 яно вырасла ўтрая. Павелічэнне насельніцтва ў Нігерыі з 1990 па 2017 гады склала 95 млн чалавек, г.зн., яго колькасць вырасла яшчэ ўдвая<ref name=IEApop2011 />. Сёння (2017) прырост застаецца вельмі высокім — 2,4 %. [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] у 2017 годзе склаў 5,07<ref name="cia.gov" />. Амаль палову насельніцтва складаюць дзеці і падлеткі да 15 гадоў, што робіць Нігерыю адной з наймаладзейшых краін свету. Паводле прагнозаў ААН Нігерыя з’яўляецца адной з васьмі краін, на якія, як чакаецца, прыйдзецца палова агульнасусветнага прыросту насельніцтва з 2005 па 2050 гады<ref>[http://www.un.org/News/Press/docs/2005/pop918.doc.htm «World population to increase by 2.6 billion over next 45 years, with all growth occurring in less developed regions»]. UN.</ref>. Да 2100 года, паводле ацэнак ААН, нігерыйскае насельніцтва будзе складаць не менш чым 730 мільёнаў чалавек<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/Panel_profiles.htm «Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat»]. UN. 2010.</ref>. [[Файл:AbujaNationalMosque.jpg|thumb|200px|злева|Нацыянальная мячэць у Абуджы]] У Нігерыі пражывае больш чым 250 этнічных груп з рознымі мовамі і звычаямі. Найбуйнейшымі этнічнымі групамі з’яўляюцца [[хаўса (народ)|хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]], [[ігба (народ)|ігба]], на якія прыходзіцца 62 % насельніцтва. Сярэдняя паласа Нігерыя вядомая сваёй разнастайнасцю этнічных груп. [[Файл:Catedral Nacional em Abuja, Nigéria.jpg|thumb|200px|справа|Нацыянальная царква ў Абуджы]]. У Нігерыі ёсць дзве галоўныя [[Рэлігія|рэлігіі]]. [[Іслам]] дамінуе на поўначы краіны, таксама распаўсюджаны ў паўднёва-заходняй яе частцы, сярод народа [[Ёруба (народ)|ёруба]]. У 12 штатах Нігерыі дзейнічаюць законы [[Шарыят у Нігерыі|шарыяту]]. [[Пратэстантызм]] і мясцовае [[Рэлігійны сінкрэтызм|сінкрэтычнае]] [[хрысціянства]] таксама распаўсюджаны сярод ёруба, у той час як [[каталіцызм]] пераважае ў народа [[Ігба (народ)|ігба]]. Рэлігійныя сутыкненні адбываюцца паміж прадстаўнікамі розных рэлігійных груп, такімі як мусульмане і хрысціяне. Нігерыя адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва — амаль 200 чалавек на кв.км. Гэта адзін з найвышэйшых паказчыкаў у Афрыцы, па шчыльнасці насельніцтва Нігерыю пераўзыходзяць толькі [[Руанда]] і невялікія астраўныя дзяржавы. Па тэрыторыі краіны насельніцва размеркавана раўнамерна, гусцей заселена паўднёва-заходняя частка. Каля паловы нігерыйцаў у 2017 годзе пражывала ў гарадах. У Нігерыі па меншай меры дзевяць гарадоў (2018), якія маюць насельніцтва больш за 1 мільён чалавек: [[Лагас]] (13,5 млн, 21 млн у агламерацыі<ref>http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php</ref>), [[Кано (Нігерыя)|Кано]] (3,8 млн), [[Ібадан]] (3,4 млн), Абуджа (2,9 млн), [[Порт-Харкорт]] (2,3 млн) і [[Бенін-Сіці]], [[Кадуна]], Анітша і Аба)<ref name="cia.gov" />. У Лагасе пражывае больш за 13 мільёнаў чалавек, гэта адзін з найбуйнейшых гарадоў Афрыкі і свету. Іншыя гарады: [[Ашогба]], [[Джос]], [[Ілеша]], [[Ілорын]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Нігерыі}} [[Файл:Lagos Island.jpg|thumb|250px|справа|Востраў [[Лагас]], адзін з галоўных эканамічных цэнтраў Нігерыі]] Раней эканамічнае развіццё было абцяжарана ў гады ваеннага праўлення, [[карупцыя|карупцыі]] і безгаспадарчасці. Аднаўленне [[дэмакратыя|дэмакратыі]] і правядзенне эканамічных рэформ паспяхова скасавала перашкоды на шляху Нігерыі да развіцця свайго поўнага эканамічнага патэнцыялу. Багатыя прыродныя рэсурсы і вялікая колькасць рабочых рук могуць стаць тым падмуркам, які зробіць Нігерыю не толькі рэгіянальным эканамічным лідарам, але і важным гульцом на сусветным рынку. У 2005 годзе Нігерыя была аднесена да групы «Наступныя 11» — развіваючыхся краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нігерыя займае 23-е месца ў свеце паводле аб’ёму [[ВУП]] па стане на [[2017]] год. У 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru"/>.Апошнія гады тэмпы росту паказчыка вельмі марудныя: у 2017 рост ВУП склаў усяго 0,8 %, у 2016 быў увогуле адмоўным — −1,6 %. Душавыя эканамічныя паказчыкі застаюцца вельмі нізкімі. У 2017 ВУП на душу насельніцтва склаў каля 6000 долараў, гэта толькі 129 месца ў свеце. Паводле даных Сусветнага банка за 2010 год, 84,5 % насельніцтва Нігерыі жывуць усяго на $ 2 у дзень ва ўмовах недахопу вады і электрычнасці. Здабыўная прамысловасць фармуе аснову нігерыйскай эканомікі. Перш за ўсё гаворка ідзе аб нафце, асноўныя паклады якой размешчаны ў дэльце ракі Нігер. Нафта на нігерыйскай зямлі была знойдзена ў 1901, прамысловая здабыча пачалася ў 1956. У 1973 Нігерыя была прынята ў АПЕК і па сённяшні дзень застаецца членам гэтай арганізацыі. У 2017 годзе здабыча нафты склала каля 2 млн барэляў у дзень — першае месца ў Афрыцы<ref>https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190122070623/https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf |date=22 студзеня 2019 }}</ref>. У 2016 сырая нафта склала 75,6 % нігерыйскага экспарту.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref>. Разам з нафтай здабываецца прыродны газ, які экспартуецца ў [[звадкаваны прыродны газ|звадкаваным выглядзе]] (13 % экспарту). На плато Джос на поўначы краіны з пачатку XX ст. здабываецца волава. Здабыча вугалю і золата ў апошнія дзесяцігоддзі амаль спынілася. Апрацоўчая прамысловасць, як і паўсюль у трапічнай Афрыцы, развітая не надта і арыентавана на ўнутраны рынак. Яе асноўныя галіны: хімічная прадукцыя і ўгнаенні, гума; лесаматэрыялы; лёгкая (вытворчасць абутку, бавоўна, апрацоўка шкур і скуры, вытворчасць тэкстылю); цэмент і іншыя будматэрыялы; харчовая прамысловасць (вытворчасць пальмавага алею). 70 % насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы, якая дае 21,6 % ВУП<ref name="cia.gov" />. Найважнейшая галіна — раслінаводства. На экспарт вырошчваюцца какава, кава, арахіс, садавіна і гародніна. Для ўнутранага спажывання — маіс, салодкая бульба, рыс. Разводзіцца жывёла: авечкі, козы, свінні; развіта рыбалоўства. Галоўныя партнёры па ''экспарце'' — [[Індыя]] (20 %), ЗША, Іспанія, якія купляюць нігерыйскія нафту і газ. Нігерыя імпартуе прадукты нафтаперапрацоўкі, харчаванне, медыкаменты, тэхніку (аўтамабілі, мабільныя тэлефоны). Галоўныя партнёры па ''імпарце'' — Кітай (27 %), [[Бельгія]], Нідэрланды, ЗША (2016)<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&tradeDirection=import&year=2016</ref> == Вядомыя асобы == * [[Доктар Албан]] * [[Э. Ч. Асонду]] == Гл. таксама == * [[Таруга]] * [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nigeria}} * [http://www.nigeria.gov.ng/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041127020926/http://www.nigeria.gov.ng/ |date=27 лістапада 2004 }} * [http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html Афіцыйны турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081207180652/http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html |date=7 снежня 2008 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200831040543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=31 жніўня 2020 }} на сайце The World Factbook * [http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria/ Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426083717/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria |date=26 красавіка 2012 }} на сайце Open Directory Project * [http://pro100news.info/politika/ssha/kak-zhivet-nigeriya.html Як жыве Нігерыя] {{Нігерыя ў тэмах}} {{Афрыканскі саюз}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нігерыя| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 82sf2ro5akdsbuc7e9q51mhawwd2h9r 5192688 5192687 2026-09-04T10:22:13Z Autumndancer 168015 /* Прырода */ 5192688 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя |Арыгінальная назва=Federal Republic of Nigeria {{ref-en}} <br />Republic ndi Naigeria {{ref-ig}} <br />Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà {{ref-yo}} <br />Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya {{ref-ha}} <br />Republik Federaal bu Niiseriya {{ref-ff}} |Родны склон=Нігерыі |Герб=Coat of arms of Nigeria.svg |Сцяг=Flag of Nigeria.svg <!-- |Замест герба= --> |Дэвіз=Unity and Faith, Peace and Progress"<br />"Адзінства і вера, мір і прагрэс |Назва гімна=Arise O Compatriots, Nigeria’s Call Obey |Аўдыё=Former national anthem of Nigeria (1978–2024).oga |Форма кіравання=[[прэзідэнцкая рэспубліка]], [[федэрацыя]] <!-- |Дзяржаўная рэлігія=--> |lat_dir =N |lat_deg =9 |lat_min =22 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =8 |lon_min =5 |lon_sec = 0 |region = NG |CoordScale =6000000 |На карце=Location Nigeria AU Africa.svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]], [[Ігба (мова)|ігба]], [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[Хаўса (мова)|хаўса]] |Дата незалежнасці=[[1 кастрычніка]] [[1960]] |Незалежнасць ад=[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= --> |Сталіца=[[Абуджа]] |Найбуйнейшы горад=[[Лагас]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Нігерыі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс віцэ-прэзідэнтаў Нігерыі|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі=[[Бола Цінубу]]<br />[[Кашым Шэціма]] |Этнахаронім= нігерыец, нігерыйка, нігерыйцы |Месца па тэрыторыі=32 |Тэрыторыя=923 768 |Працэнт вады=1,4 |Месца па насельніцтву=7 |Насельніцтва=190 632 261<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201024052049/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ni.html |date=24 кастрычніка 2020 }}</ref> |Год перапісу=2017 |Шчыльнасць насельніцтва=206 |ВУП (ППЗ)= 1118 млрд.<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=67&pr.y=11&sy=2017&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=694&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП= 2017 |Месца па ВУП= 23 |ВУП на душу насельніцтва = 5929 |ІРЧП= {{падзенне}} 0.514 |Год разліку ІРЧП=2017 |Месца па ІРЧП=152 <!-- |Авіякампанія= --> |Валюта=[[найра]] (₦) <tt>([[ISO 4217|NGN]])</tt> |Дамен=[[.ng]] |ISO=NGA |Тэлефонны код=234 |Часавы пояс=[[UTC+1|+1]] <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Нігерыя''' ({{lang-en|Nigeria}} {{IPA|[naɪˈdʒɪrɪə]}}), '''Федэратыўная Рэспубліка Нігерыя''' ({{lang-en|Federal Republic of Nigeria}}) — дзяржава ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. Мяжуе на захадзе з [[Бенін]]ам, на поўначы — з [[Нігер]]ам, на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам, на ўсходзе — з [[Камерун]]ам. Сталіца — [[Абуджа]]. Дзяржаўная мова — англійская. Нігерыя — адзін з заснавальнікаў [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], таксама з’яўляецца членам [[Садружнасць нацый|Брытанскай садружнасці нацый]] і [[АПЕК]]. Па колькасці насельніцтва — каля 190 млн (2017) — Нігерыя з’яўляецца сёмай дзяржавай свету і найбуйнейшай дзяржавай Афрыкі, займаючы толькі 14-е месца на кантыненце па плошчы тэрыторыі. Нігерыя мае багатыя прыродныя рэсурсы і вялікую колькасць рабочай сілы. У 2005 годзе яна была аднесена да групы «Наступныя 11» — краін у стадыі развіцця краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нягледзячы на тое, што ў 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru">http://tass.ru/ekonomika/1101744</ref>, эканамічныя паказчыкі на душу насельніцтва застаюцца вельмі нізкімі. == Этымалогія == Назва «Нігерыя» пайшла ад ракі Нігер, якая перасякае краіну з поўначы на поўдзень. Рака была названа ў канцы XIX стагоддзя брытанскай журналісткай Флорай Шо, будучай жонкай каланіяльнага адміністратара. Скарэй за ўсё, слова ''niger'' з’яўляецца змененай туарэгскай назвай ''egerew n-igerewen'', якую выкарыстоўвалі жыхары сярэдняга цячэння ракі вакол [[Тамбукту]] да еўрапейскай каланізацыі XIX стагоддзя{{efn|Арабская назва ''nahr al-anhur'' з’яўляецца даслоўным перакладам туарэгскай.}}<ref>[https://www.etymonline.com/word/Niger Online Etymological Dictionary]</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Нігерыі}} У неаліце на тэрыторыі Нігерыі жылі шматлікія плямёны паляўнічых і збіральнікаў. Рэшткі першай развітой культуры — [[Нок]], носьбіты якой умелі апрацоўваць жалеза, адносяцца да [[V стагоддзе|V ст.]] да н. э. — [[III стагоддзе|III ст.]] н. э. У канцы I тысячагоддзя н. э. на поўначы ўзніклі гарады-дзяржавы народа [[хаўса]] ([[Замфара]], [[Кано (Нігерыя)|Кано]], і іншыя). З [[XI стагоддзе|XI ст.]] тут пашырыўся ісламскі караванны гандаль праз Сахару, які паспрыяў развіццю дзяржаў хаўса, што дасягнулі росквіту ў XVI—XVIII стст. У пачатку XIX ст. яны ўвайшлі ў склад халіфата [[Сакота (дзяржава)|Сакота]]. З канца I тысячагоддзя н. э. на паўднёвым захадзе Нігерыі існавалі дзяржавы народа [[Ёруба (народ)|ёруба]], у ніжнім цячэнні ракі Нігер — [[Бенін (гістарычная дзяржава)|Бенін]]. Паўднёва-ўсходняя частка Нігерыі ўваходзіла ў склад [[Канем-Борну]]. Першымі еўрапейцамі, якія з’явіліся на тэрыторыі Нігерыі былі [[партугальцы]]. У [[1861]] г. англічане захапілі г. [[Лагас]]. У [[1885]] г. яны стварылі пратэктарат Ойл-рыверс (з [[1893]] г. Пратэктарат нігерскага ўзбярэжжа); у [[1900]] г. — пратэктараты [[Паўночная Нігерыя|Паўночная]] і [[Паўднёвая Нігерыя|Паднёвая]] Нігерыя, якія [[1 студзеня]] [[1914]] г. аб’яднаны ў Калонію і пратэктарат Нігерыя. Брытанскія ўлады ўсталявалі сістэму так званага «ўскоснага кіравання», пры якой непасрэдная ўлада на месцах захоўвалася ў афрыканскіх правадыроў. Нігерыя ператварылася ў сыравінную базу [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З фарміраваннем мясцовай буржуазіі і інтэлігенцыі ўзмацнілася антыкаланіяльная барацьба, адбыўся шэраг паўстанняў ([[1914]]—[[1918]] гг. , [[1929]] г. і іншыя). У [[1922]] г. [[Г. Маколей]] стварыў першую афрыканскую палітычную партыю — [[Нігерыйская нацыянал-дэмакратычная партыя|Нігерыйскую нацыянал-дэмакратычную партыю]]. У выніку рэформы [[1947]] г. Нігерыя падзелена на Паўночную, Заходнюю і Усходнюю вобласці, у якіх адпаведна дамінавалі народы [[хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]] і [[ігба (народ)|ігба]]. 1 кастрычніка 1960 г. абвешчана незалежнасць Нігерыі. Уладу ажыццяўляў кааліцыйны ўрад Кангрэса паўночных народаў і Групы дзеяння на чале з [[А. Т. Балева]]. Распад кааліцыі ў 1964 годзе прывёў да міжнацыянальных сутыкненняў. У студзені [[1966]] г. адбыўся дзяржаўны пераварот. Ваенны кіраўнік [[Дж. Т. У. Іронсі]] абвясціў у маі [[1966]] г. аб пераўтварэнні Нігерыі ва ўнітарную дзяржаву. У ліпені [[1966]] г. Іронсі быў забіты. Новы ваенны ўрад [[Я. Гавона]] вярнуўся да федэратыўнай сістэмы. Пагромы ігба на поўначы Нігерыі ўзмацнілі сепаратысцкія настроі. У маі [[1967]] г. ваенны губернатар Усходняй вобласці [[А. Аджукву]] абвясціў яе незалежнай дзяржавай [[Біяфра (рэспубліка)|Біяфра]]. У ліпені [[1967]] г. пачалася вайна паміж сепаратыстамі і цэнтральным урадам, у якой загінула больш за 1 млн чалавек. 15 студзеня 1970 года войскі Біяфры капітулявалі. У [[1975]] г. Гавон быў скінуты генералам [[М. Мухамедам]]. Пасля забойства Мухамеда ў [[1976]] г. ваенны кіраўнік [[А. Абасанджа]] перадаў уладу дэмакратычна выбранаму прэзідэнту [[А. Ш. Шагары]] (скінуты ваеннымі 31 снежня 1983 г.). [[Файл:President Barack Obama and First Lady Michelle Obama greet His Excellency Goodluck Ebele Jonathan, President of the Federal Republic of Nigeria.jpg|thumb|Гудлак Джонатан у сваім знакамітым капелюшы]] У пачатку 1990-х гг. пачалася дэмакратызацыя грамадскага жыцця, але пасля перамогі на прэзідэнцкіх выбарах 1993 г. лідара апазіцыі [[М. Абіёлы]] ваенныя ўлады анулявалі яе вынікі. У краіне быў усталяваны жорсткі аўтарытарны рэжым генерала [[С. Абачы]] і Нігерыя апынулася ў міжнароднай ізаляцыі. Пасля смерці Абачы (чэрвень [[1998]] г.) ваеннае кіраўніцтва было вымушана правесці ў лютым [[1999]] г. дэмакратычныя выбары, на якіх прэзідэнтам выбралі прадстаўніка Народнай дэмакратычнай партыі Абасанджа. Яго ўрад абвясціў праграму шырокіх пераўтварэнняў. Была дасягнута дамоўленасць аб чаргаванні прэзідантаў-хрысціян і -мусульман. Не здолеўшы прыняць закон аб абмежаванні колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў, у 2007 годзе Абасанджа перадаў паўнамоцтвы свайму стаўленіку Яр-Адуа, які у 2010 пакінуў пост па стане здароўя і неўзабаве памёр. Яго пераемнікам стаў [[Гудлак Джонатан]]. Пачатак XXI стагоддзя азмрочыўся шматлікімі сутыкненнямі хрысціян і мусульман. З першай паловы 2000-х гадоў і да гэтага часу на тэрыторыі Нігерыі і суседніх краін дзейнічае тэрарыстычная ісламісцкая групоўка «[[Бока Харам]]», якая выступае за прыняцце нормаў шарыяту і выкараненне «атрыбутаў Захаду» (свецкай адукацыі, выбараў і г. д.). У 2015 годзе, прысягнуўшы на вернасць [[Ісламская дзяржава|ісламскай дзяржаве]], яна перайменавалася ў «Заходнюю правінцыю Ісламскай дзяржавы». 7 жніўня 2018 года ўзброеныя супрацоўнікі Службы дзяржаўнай бяспекі Нігерыі блакавалі ўваход у будынак парламента краіны ў Абуджы. Сенатар ад апазіцыйнай Народна-дэмакратычнай партыі (НДП), Бэн Мары-Брус заявіў, што адзін з сенатараў ад кіруючай партыі «Кангрэс усіх прагрэсіўных сіл» (КУПС), Гадсуіл Акпабіё, спрабуе дамагчыся змены кіраўніцтва Сенату. Раней старшыня Сената Абубакар Букола Саракі разам з некалькімі іншымі сенатарамі ад КУПС перайшлі ў НДП, спасылаючыся на дыктат кіраўніцтва партыі<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/zamezza/smi-supracouniki-specsluzbau-zablakavali-uvahod-u|title = СМІ: супрацоўнікі спецслужбаў заблакавалі ўваход у парламент Нігерыі|date = 2018-08-07|publisher = [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date = 2018-08-07}}</ref>. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад Нігерыі}} Фармальна, Нігерыя з’яўляецца шматпартыйнай рэспублікай, але ёсць таксама меркаванне, што ў рэчаіснасці Народная дэмакратычная партыя (People’s Democratic Party — PDP) кантралюе амаль усе рычагі ўлады<ref>[http://www.sueddeutsche.de/,tt8m1/politik/392/510511/text/ Afrikas Riese gerät ins Schlingern]{{Недаступная спасылка}}{{ref-de}}</ref>. === Выканаўчая ўлада === [[Файл:Third GECF summit in Tehran 44.jpg|thumb|Прэзідэнт Бухары з прэзідэнтам [[Іран]]а Рухані на саміце ў [[Тэгеран]]е, 2015]] Прэзідэнт з’яўляецца кіраўніком дзяржавы і галоўнакамандуючым узброенымі сіламі. Абіраецца ўсеагульным прамым тайным галасаваннем тэрмінам на 4 гады і можа займаць пост не больш за два тэрміны запар. У маі 2006 года Сенат адмовіўся зацвердзіць канстытуцыйную папраўку, якая дае магчымасць прэзідэнту абірацца на трэці тэрмін. На дэмакратычных выбарах 2015 года перамог [[Махамаду Бухары]], праз чатыры гады яго пераабралі. З 29 мая 2023 года прэзідэнтам Нігерыі стаў Бола Тынубу. === Заканадаўчая ўлада === Двухпалатны нацыянальны сход (Нацыянальны Сход, the National Assembly)<ref name="icfnl">{{cite web|author=ICFNL|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|title=Constitution Of the Federal Republic of Nigeria|access-date=27 марта 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6177BmVlS?url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Верхняя палата — Сенат (109 месцаў). Сенатары абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці ў 36 трохмандатных і адным аднамандатных акругах. Старшыня Сената абіраецца непрамым галасаваннем з сенатараў. Ніжняя палата — Палата прадстаўнікоў (360 месцаў). Дэпутаты абіраюцца па мажарытарнай сістэме адноснай большасці. Тэрмін паўнамоцтваў усіх дэпутатаў — 4 гады. Большасць месцаў у Сенаце і 213 ў Палаце прадстаўнікоў знаходзяцца пад кантролем прапрэзідэнцкай Народнай дэмакратычнай партыі (НДП). == Знешняя палітыка == === Беларуска-нігерыйскія адносіны === Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Федэратыўнай Рэспублікай Нігерыяй устаноўлены [[3 жніўня]] [[1992]] года. У снежні 2011 г. у [[Абуджа|г. Абуджы]] адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь. З лютага 2012 года Пасол Беларусі ў Нігерыі — Бяскосты ўручыў даверчыя граматы Прэзідэнту Федэратыўнай Рэспубліцы Нігерыя [[Гудлак Джонатан|Г. Джонатану]] 17 мая 2012. == Адміністрацыйны падзел == Нігерыя — федэратыўная дзяржава, складаецца з 36 штатаў і федэральнай сталічнай тэрыторыі. Адзінкі другога ўзроўню — раёны мясцовага кіравання (іх 774) == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === Нігерыя размешчана ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] на ўзбярэжжы [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] і займае плошчу 923.768 км², з’яўляючыся 32-й краінай у свеце і 14-й у [[Афрыка|Афрыцы]] па тэрыторыі. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы складае 4047 км: на захадзе — з [[Бенін]]ам (773 км), на поўначы — з [[Нігер]]ам (1497 км), на паўночным усходзе — з [[Чад]]ам (87 км, праходзіць па возеры Чад), на ўсходзе — з [[Камерун]]ам (1690 км); даўжыня лініі ўзбярэжжа складае 853 км. === Прырода === {{main|Прырода Нігерыі}} [[Файл:Zuma Rock.jpg|thumb|Скала зума]] [[Нігер (рака)|Рэкі Нігер]] і [[Бенуэ]] дзеляць краіну на дзве часткі: у паўднёвай частцы размешчана Прыморская раўніна, у паўночнай пераважаюць невысокія пласкагор’і. Вялікую частку тэрыторыі краіны займае Прыморская раўніна, утвораная ў асноўным рачнымі наносамі. На захадзе раўніны ўздоўж узбярэжжа размешчаны ланцуг пясчаных [[Каса (рэльеф)|кос]], якія злучаюцца адна з адной і Гвінейскім залівам. На поўнач ад Прыморскай раўніны тэрыторыя краіны пераходзіць у невысокае пласкагор’е — плато Ёруба на захад ад ракі [[Нігер (рака)|Нігер]] і плато Удзі — на ўсход. Далей размяшчаецца Паўночнае пласкагор’е, вышыня якога змяняецца ад 400—600 м да больш за 1000 м. Найбольш высокай з’яўляецца цэнтральная частка пласкагор’я — плато Джос, найвышэйшы пункт якога — гара Шэрэ (1735 м). На паўночным захадзе Паўночнае пласкагор’е пераходзіць у раўніну Сакота, на паўночным усходзе — у раўніну Борн. Найвышэйшы пункт краіны — гара [[Чапал Вадзі]] (2419 м), размешчана ў штаце Тараб’я побач з нігерыйска-камерунскай мяжой. Клімат змяняецца ад вільготнага экватарыяльнага на поўдні да субэкватарыяльнага ў цэнтральнай частцы і на поўначы. Гэта азначае, што на працягу года па ўсёй тэрыторыі Нігерыі назіраюцца высокія тэмпературы (24-28 °C). Затое, па меры руху з поўдня на поўнач учацвёра змяншаецца колькасць ападкаў — ад 2000 да 500 мм, паралельна з’яўляцца і расце ў сваёй працягласці сухі сезон. [[Файл:Benue SE Yola.jpg|thumb|left|Бенуэ у верхнім цячэнні]] Галоўная рака краіны — Нігер, трэцяя па даўжыцні рака Афрыкі. На Нігерыю прыходзіцца ніжняе суднаходнае цячэнне гэтай магутнай ракі. Вядомая запасамі нафты [[дэльта]] Нігера плошчай 70 000 кв. км. адносіцца да найвялікшых дэльт свету. На Нігерыю прыходзіцца большая частка буйнейшага прытока Нігера — шматводнай ракі Бенуэ, даўжынёй 1400 км, што пачынаецца ў Камеруне і ўпадае ў Нігер ля горада Лакоя. [[Файл:Drill (Mandrillus leucophaeus).jpg|thumb|Дрыл (Mandrillus leucophaeus)]]Расход Нігера і Бенуэ ў пункце іх зліцця прыблізна аднолькавы. На паўночным ўсходзе Нігерыі належыць паўднёва-заходні сектар возера [[Чад (возера)|Чад]], якое Нігерыя дзеліць з Чадам, Камерунам і Нігерам. Крайні поўдзень краіны займаюць [[мангры|мангравыя]] лясы дэльты Нігера. Далей на поўнач яны перапераходзяць у вільготныя лясы прэснаводных забалочаных тэрыторый. За межамі дэльты да самай камерунскай мяжы цягнуцца вільготныя экватарыяльныя лясы, моцна пацярпелыя ад чалавечай дзейнасці. Тым не менш, лясы вылучаюцца біяразнастайнасцю. Толькі тут можна сустрэць [[дрыл]]а — шэрую малпу, а разнастайнасці матылькоў пазайздросцяць і лясы Амазоніі. Цэнтральную і паўночную частку Нігерыі з субэкватарыяльным кліматам займаюць [[саванны]]. На поўдні гэта [[Гвінейская лесасаванна]], дзе ўчасткі лясоў чаргуюцца з травяністымі ўчасткамі. Далей на поўнач ідзе Суданская саванна з высокімі травамі і частымі дрэвамі, самая поўнач з працяглым засушлівым сезонам занята сахельскай апустыненай саваннай, дзе і травы ніжэй і дрэвы радзей. Галоўная экалагічная праблема — абязлесенне. У пачатку XXI стагоддзя Нігерыя была лідарам сусветнага рэйтынгу звядзення лясоў. Другая праблема — непапраўны ўрон, што наносіцца экасістэмам дэльты Нігера нафтаздабычай. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Нігерыі}} === Колькасць, рассяленне === {| class="wikitable" style="float: right; margin-right: 10px" ! colspan=4 align="center" style="background-color: #cfb;" | Насельніцтва Нігерыі<ref name=IEApop2011>[http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS |date=12 кастрычніка 2009 }} Population 1971—2008 IEA</ref> |- ! style="background-color: #cfb;" | Год ! style="background-color: #cfb;" | Мільёнаў |---- | align="left" | 1971 || align="right"| 55.1 |---- | align="left" | 1980 || align="right"| 71.1 |---- | align="left" | 1990 || align="right"| 94.5 |---- | align="left" | 2000 || align="right"| 124.8 |---- | align="left" | 2004 || align="right"| 138.0 |---- | align="left" | 2008 || align="right"| 151.3 |----- | align="left" | 2017 || align="right"| 190.3 |----- |} Нігерыя з насельніцтвам амаль 200 млн чалавек з’яўляецца сёмай паводле колькасці насельніцтва краінай у свеце, і нават кансерватыўныя ацэнкі колькасці насельніцтва Афрыкі прыводзяць да высновы, што больш за 20 % чорнага насельніцтва свету пражывае ў Нігерыі. Нізерыя з’яўляецца самай населенай краінай у [[Афрыка|Афрыцы]], у наступнай краіне — Эфіопіі — пражывае некалькі болей за 100 млн чал.. Нацыянальныя вынікі перапісу ў апошнія некалькі дзесяцігоддзяў былі даволі спрэчнымі. Вынікі апошняга перапісу насельніцтва былі выпушчаныя ў снежні [[2006]] года, паводле якіх насельніцтва краіны складала 140 003 542 чалавек. Сённяшняя лічба колькасці насельніцтва атрымана метадам ацэнкі. Пачынаючы з другой паловы XX ст., насельніцтва Нігерыі расло вельмі хуткімі тэмпамі. У 1950 годзе ў Нігерыі пражывала толькі 33 мільёны чалавек<ref>Kent, Mary Mederios; Carl Haub (December 2005). [http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx «The Demographic Divide: What It Is and Why It Matters»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110426083256/http://www.prb.org/Articles/2005/TheDemographicDivideWhatItIsandWhyItMatters.aspx |date=26 красавіка 2011 }}. Population Reference Bureau.</ref>. Да 1990 яно вырасла ўтрая. Павелічэнне насельніцтва ў Нігерыі з 1990 па 2017 гады склала 95 млн чалавек, г.зн., яго колькасць вырасла яшчэ ўдвая<ref name=IEApop2011 />. Сёння (2017) прырост застаецца вельмі высокім — 2,4 %. [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] у 2017 годзе склаў 5,07<ref name="cia.gov" />. Амаль палову насельніцтва складаюць дзеці і падлеткі да 15 гадоў, што робіць Нігерыю адной з наймаладзейшых краін свету. Паводле прагнозаў ААН Нігерыя з’яўляецца адной з васьмі краін, на якія, як чакаецца, прыйдзецца палова агульнасусветнага прыросту насельніцтва з 2005 па 2050 гады<ref>[http://www.un.org/News/Press/docs/2005/pop918.doc.htm «World population to increase by 2.6 billion over next 45 years, with all growth occurring in less developed regions»]. UN.</ref>. Да 2100 года, паводле ацэнак ААН, нігерыйскае насельніцтва будзе складаць не менш чым 730 мільёнаў чалавек<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/Panel_profiles.htm «Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat»]. UN. 2010.</ref>. [[Файл:AbujaNationalMosque.jpg|thumb|200px|злева|Нацыянальная мячэць у Абуджы]] У Нігерыі пражывае больш чым 250 этнічных груп з рознымі мовамі і звычаямі. Найбуйнейшымі этнічнымі групамі з’яўляюцца [[хаўса (народ)|хаўса]], [[Ёруба (народ)|ёруба]], [[ігба (народ)|ігба]], на якія прыходзіцца 62 % насельніцтва. Сярэдняя паласа Нігерыя вядомая сваёй разнастайнасцю этнічных груп. [[Файл:Catedral Nacional em Abuja, Nigéria.jpg|thumb|200px|справа|Нацыянальная царква ў Абуджы]]. У Нігерыі ёсць дзве галоўныя [[Рэлігія|рэлігіі]]. [[Іслам]] дамінуе на поўначы краіны, таксама распаўсюджаны ў паўднёва-заходняй яе частцы, сярод народа [[Ёруба (народ)|ёруба]]. У 12 штатах Нігерыі дзейнічаюць законы [[Шарыят у Нігерыі|шарыяту]]. [[Пратэстантызм]] і мясцовае [[Рэлігійны сінкрэтызм|сінкрэтычнае]] [[хрысціянства]] таксама распаўсюджаны сярод ёруба, у той час як [[каталіцызм]] пераважае ў народа [[Ігба (народ)|ігба]]. Рэлігійныя сутыкненні адбываюцца паміж прадстаўнікамі розных рэлігійных груп, такімі як мусульмане і хрысціяне. Нігерыя адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва — амаль 200 чалавек на кв.км. Гэта адзін з найвышэйшых паказчыкаў у Афрыцы, па шчыльнасці насельніцтва Нігерыю пераўзыходзяць толькі [[Руанда]] і невялікія астраўныя дзяржавы. Па тэрыторыі краіны насельніцва размеркавана раўнамерна, гусцей заселена паўднёва-заходняя частка. Каля паловы нігерыйцаў у 2017 годзе пражывала ў гарадах. У Нігерыі па меншай меры дзевяць гарадоў (2018), якія маюць насельніцтва больш за 1 мільён чалавек: [[Лагас]] (13,5 млн, 21 млн у агламерацыі<ref>http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php</ref>), [[Кано (Нігерыя)|Кано]] (3,8 млн), [[Ібадан]] (3,4 млн), Абуджа (2,9 млн), [[Порт-Харкорт]] (2,3 млн) і [[Бенін-Сіці]], [[Кадуна]], Анітша і Аба)<ref name="cia.gov" />. У Лагасе пражывае больш за 13 мільёнаў чалавек, гэта адзін з найбуйнейшых гарадоў Афрыкі і свету. Іншыя гарады: [[Ашогба]], [[Джос]], [[Ілеша]], [[Ілорын]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Нігерыі}} [[Файл:Lagos Island.jpg|thumb|250px|справа|Востраў [[Лагас]], адзін з галоўных эканамічных цэнтраў Нігерыі]] Раней эканамічнае развіццё было абцяжарана ў гады ваеннага праўлення, [[карупцыя|карупцыі]] і безгаспадарчасці. Аднаўленне [[дэмакратыя|дэмакратыі]] і правядзенне эканамічных рэформ паспяхова скасавала перашкоды на шляху Нігерыі да развіцця свайго поўнага эканамічнага патэнцыялу. Багатыя прыродныя рэсурсы і вялікая колькасць рабочых рук могуць стаць тым падмуркам, які зробіць Нігерыю не толькі рэгіянальным эканамічным лідарам, але і важным гульцом на сусветным рынку. У 2005 годзе Нігерыя была аднесена да групы «Наступныя 11» — развіваючыхся краін, што могуць у XXI стагоддзі стаць лакаматывамі сусветнай эканомікі. Пакуль жа гаспадарка краіны базуецца выключна на нафтавай галіне (займае першае месца ў Афрыцы па здабычы нафты). Нігерыя займае 23-е месца ў свеце паводле аб’ёму [[ВУП]] па стане на [[2017]] год. У 2014 Нігерыя апярэдзіўшы [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], стала першай у Афрыцы па памерах ВУП<ref name="tass.ru"/>.Апошнія гады тэмпы росту паказчыка вельмі марудныя: у 2017 рост ВУП склаў усяго 0,8 %, у 2016 быў увогуле адмоўным — −1,6 %. Душавыя эканамічныя паказчыкі застаюцца вельмі нізкімі. У 2017 ВУП на душу насельніцтва склаў каля 6000 долараў, гэта толькі 129 месца ў свеце. Паводле даных Сусветнага банка за 2010 год, 84,5 % насельніцтва Нігерыі жывуць усяго на $ 2 у дзень ва ўмовах недахопу вады і электрычнасці. Здабыўная прамысловасць фармуе аснову нігерыйскай эканомікі. Перш за ўсё гаворка ідзе аб нафце, асноўныя паклады якой размешчаны ў дэльце ракі Нігер. Нафта на нігерыйскай зямлі была знойдзена ў 1901, прамысловая здабыча пачалася ў 1956. У 1973 Нігерыя была прынята ў АПЕК і па сённяшні дзень застаецца членам гэтай арганізацыі. У 2017 годзе здабыча нафты склала каля 2 млн барэляў у дзень — першае месца ў Афрыцы<ref>https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190122070623/https://www.bp.com/content/dam/bp/en/corporate/pdf/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2018-full-report.pdf |date=22 студзеня 2019 }}</ref>. У 2016 сырая нафта склала 75,6 % нігерыйскага экспарту.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&year=2016</ref>. Разам з нафтай здабываецца прыродны газ, які экспартуецца ў [[звадкаваны прыродны газ|звадкаваным выглядзе]] (13 % экспарту). На плато Джос на поўначы краіны з пачатку XX ст. здабываецца волава. Здабыча вугалю і золата ў апошнія дзесяцігоддзі амаль спынілася. Апрацоўчая прамысловасць, як і паўсюль у трапічнай Афрыцы, развітая не надта і арыентавана на ўнутраны рынак. Яе асноўныя галіны: хімічная прадукцыя і ўгнаенні, гума; лесаматэрыялы; лёгкая (вытворчасць абутку, бавоўна, апрацоўка шкур і скуры, вытворчасць тэкстылю); цэмент і іншыя будматэрыялы; харчовая прамысловасць (вытворчасць пальмавага алею). 70 % насельніцтва занята ў сельскай гаспадарцы, якая дае 21,6 % ВУП<ref name="cia.gov" />. Найважнейшая галіна — раслінаводства. На экспарт вырошчваюцца какава, кава, арахіс, садавіна і гародніна. Для ўнутранага спажывання — маіс, салодкая бульба, рыс. Разводзіцца жывёла: авечкі, козы, свінні; развіта рыбалоўства. Галоўныя партнёры па ''экспарце'' — [[Індыя]] (20 %), ЗША, Іспанія, якія купляюць нігерыйскія нафту і газ. Нігерыя імпартуе прадукты нафтаперапрацоўкі, харчаванне, медыкаменты, тэхніку (аўтамабілі, мабільныя тэлефоны). Галоўныя партнёры па ''імпарце'' — Кітай (27 %), [[Бельгія]], Нідэрланды, ЗША (2016)<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=159&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Product&tradeDirection=import&year=2016</ref> == Вядомыя асобы == * [[Доктар Албан]] * [[Э. Ч. Асонду]] == Гл. таксама == * [[Таруга]] * [[Грамадзянская вайна ў Нігерыі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nigeria}} * [http://www.nigeria.gov.ng/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041127020926/http://www.nigeria.gov.ng/ |date=27 лістапада 2004 }} * [http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html Афіцыйны турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081207180652/http://www.nigeriatourism.net/discover1e.html |date=7 снежня 2008 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200831040543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |date=31 жніўня 2020 }} на сайце The World Factbook * [http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria/ Нігерыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426083717/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Nigeria |date=26 красавіка 2012 }} на сайце Open Directory Project * [http://pro100news.info/politika/ssha/kak-zhivet-nigeriya.html Як жыве Нігерыя] {{Нігерыя ў тэмах}} {{Афрыканскі саюз}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нігерыя| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] oovdckfyvm81zzr84ye8z95zpk8h0ot 0 2468 5192537 5133532 2026-09-03T20:16:41Z Summershell67 159583 26 марта были изменены пропорции. 5192537 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка | Арыгінальная назва = 조선민주주의인민공화국 | Сцяг = Flag of North Korea (March 2026–present).svg | Родны склон = Паўночнай Карэі | Дэвіз = 강성대국 | Пераклад дэвізу = Магутная квітнеючая дзяржава | Назва гімна = 애국가 | Форма кіравання = Аднапартыйная парламенцкая рэспубліка | Заснавана = 9 верасня 1948 года | Найбуйнейшыя гарады = [[Пхеньян]], [[Хамхын]], [[Чханджын]], [[Нампхо]], [[Вансан]] | Пасады кіраўнікоў = Вышэйшы кіраўнік <br/> Старшыня Прэзідыума <br/> Вярхоўнага Народнага Схода <br/> Старшыня <br/> Кабінета Міністраў | Кіраўнікі = [[Кім Чэн Ын]] <br/> [[Чхве Рон Хэ]] <br/><br/> [[Пак Пон Джу]] | Месца па плошчы = 98 | Плошча = 120.540 | Працэнт вады = 4,87 | Этнахаронім = [[Паўночныя карэйцы]] | Месца па насельніцтву = 49 | Насельніцтва = {{рост}}24.720.407 | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 24.052.231 | Год перапісу = 2011 | Шчыльнасць насельніцтва = 198,3 | ВУП (ППЗ) = 40 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 | Месца па ВУП (ППЗ) = 99 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 1.800 | ВУП (намінал) = 14,411 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2013 | Месца па ВУП (намінал) = 120 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 583 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 171 | ІРЧП = 0,733 | Год разліку ІРЧП = 2009 | Месца па ІРЧП = 157 | Узровень ІРЧП = высокі }} '''Карэ́йская Наро́дна-Дэмакраты́чная Рэспу́бліка''', '''КНДР''' ({{Lang-ko|조선민주주의인민공화국}}), неафіцыйна часцей называюць '''Паўно́чнай Карэ́яй''' — дзяржава ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] ў паўночнай частцы [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]]. Плошча 120 тыс. км². Мяжуе з [[Кітай|Кітаем]] на поўначы, з [[Расія]]й — на паўночным усходзе. На поўдні мяжуе з [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэяй]] і аддзяляецца ад яе дэмілітарызаванай зонай. З захаду абмываецца водамі [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]], з усходу — [[Японскае мора|Японскім морам]]. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Пхеньян]]. Рэльеф горны. Найвышэйшы пункт — вулкан [[Пэктусан]]. [[Кымгансан]] («алмазныя горы») вядомыя маляўнічымі краявідамі. Карысныя выкапні: вугаль, руды чорных і каляровых металаў. Клімат мусонны: умераны і субтрапічны. Рэкі невялікія, найбуйнейшая — Амнакан ([[Ялуцзян]]). Горныя раёны пакрытыя лясамі, што калісьці займалі дзве траціны тэрыторыі. Са старажытнага часу на Карэйскім паўвостраве існавалі самастойныя дзяржавы, што адчувалі моцны кітайскі ўплыў. У 1895 Карэя патрапіла ў сферу інтарэсаў Японіі, у 1910—1945 была ў складзе Японскай імперыі. Вызвалены паўвостраў аказаўся падзеленым на дзве часткі, перамовы аб уз’яднанні зайшлі ў тупік. КНДР была ўтворана 9 верасня 1948 года з ініцыятывы марксісцкай [[Працоўная партыя Карэі|Працоўнай партыі Карэі]] як народна-дэмакратычная дзяржава на тэрыторыі [[СССР|савецкай]] зоны прысутнасці. У 1950—1953 адбылася [[Вайна ў Карэі|Карэйская вайна]], што прынесла незлічоныя ахвяры ды замацавала раздзяленне Карэі на Паўночную і Паўднёвую па 38-й паралелі. Адна з найбольш мілітарызаваных і закрытых ад знешняга свету дзяржаў. Афіцыйная ідэалогія КНДР, [[чучхэ]] — сумесь камунізму, карэйскага нацыяналізму і [[аўтаркія|аўтаркіі]]. Сябе КНДР называе сацыялістычнай дзяржавай, што абапіраецца на ўласныя сілы. Вышэйшая ўлада афіцыйна належыць Дзяржаўнаму камітэту абароны на чале з [[Кім Чэн Ын]]ам, які таксама займае пасады Вышэйшага кіраўніка і першага сакратара ЦК ППК. Дэмакратыя і свабодныя выбары адсутнічаюць, назіраецца культ асобы [[Кім Ір Сен]]а і яго нашчадкаў ва ўрадзе. Унітарная дзяржава, падзяляецца на 9 правінцый, 2 гарады цэнтральнага падпарадкавання, тры спецыяльных рэгіёны. Паўночная Карэя (зрэшты, як і іх паўднёвыя антаганісты) лічыць сябе адзінай легітымнай уладай на ўсім паўвостраве. Па колькасці насельніцтва (25 млн чал.) удвая меншая за Рэспубліку Карэю. Выключна монаэтнічная краіна. Дзяржаўная мова [[карэйская мова|карэйская]]. Большасць насельніцтва атэісты, папулярныя [[будызм]], нацыянальная рэлігія чхандагё, [[хрысціянства]]. Дзве траціны насельніцтва жыве ў гарадах, найбуйнейшыя з якіх — Пхеньян, Хамхын, Чханджын. Эканоміка планавая, дзяржаўная, з перакосам у бок цяжкай, у тым ліку ваеннай, прамысловасці. Знешнія эканамічныя сувязі мінімальныя і заключаюцца хіба што ў экспарце адзення, морапрадуктаў, карысных выкапняў; атрыманні гуманітарнай дапамогі. Мае чацвёртае па памерах войска ў свеце (1,2 млн чалавек, або 4,8 % насельніцтва). Праводзіць выпрабаванні ядзернай зброі. Паўночная Карэя — член [[ААН]] (з 1991 года), [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]] (з 1975 года), Рэгіянальнага форуму [[АСЕАН]], [[Група 77|Групы 77]]. == Этымалогія == Сучасная назва «Карэя» паходзіць ад назвы сярэдневяковай дзяржавы Каро, якая, у сваю чаргу, з’яўляецца скарачэннем ад [[Кагур]]о — магутнай старажытнакарэйскай дзяржавы, што існавала ў першай палове першага тысячагоддзя н.э. і ў час праўлення Квангэтха Вялікага (391—413) кантралявала большую частку [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]] і [[Манчжурыя|Манчжурыі]]. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія КНДР}} КНДР займае паўночную частку [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]]. Па рацэ Амнакан (кітайская назва [[Ялуцзян]]) мяжуе з [[Кітай|Кітаем]] на поўначы. Самы паўночны ўчастак мяжы з Кітаем праходзіць па рацэ Туманган, на ніжняе цячэнне якой на паўночным усходзе прыпадае 17-кіламетравая мяжа з [[Расія]]й. На поўдні мяжуе з [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікай Карэя]] і аддзяляецца ад яе цяжкафартыфікаванай дэмілітарызаванай зонай. З захаду абмываецца водамі [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]], з усходу — [[Усходне-Карэйскі заліў|Усходне-Карэйскі залівам]] [[Японскае мора|Японскага мора]], якое ў Карэі вядома як Усходняе мора. == Прырода == {{main|Геаграфія КНДР}} [[Файл:0409 - Nordkorea 2015 - Kumgang Gebirge (22961925095).jpg|thumb|[[Кымгансан]] або Алмазныя горы — турыстычная славутасць КНДР.]] Горы займаюць чатыры пятых тэрыторыі КНДР. Горы высокія і нізкія, раздзеленыя, як правіла, вузкімі і глыбокімі далінамі. Мараплаўцы даўніх часоў адзначалі, што праз сіметрычныя валы горных хрыбтоў карэйская зямля нагадвае ім мора ў вялікім хваляванні. Менавіта ў КНДР горы дасягаюць максімальных для Карэйскага паўвострава вышынь — у Паўднёвай Карэі няма гор вышэй за 2000 м. На поўначы краіны знаходзяцца [[Паўночная-Карэйскія горы]] з найвышэйшым пунктам усёй Карэі — гарой [[Пэктусан]] (або Пэкту, 2744 м) на мяжы з Кітаем. Патэнцыйна актыўны вулкан, свяшчэнная гара для абедзвюх Карэй, Пэктусан чароўным чынам уплецены і ў міфалогію Кімаў. Далей на поўдзень ляжаць [[Усходне-Карэйскія горы]] (Тхэбэк), што прасціраюцца да самага поўдня паўвострава. Але менавіта на КНДР прыпадае іх самая прыгожая частка — «алмазныя горы» [[Кымгансан]], вядомыя маляўнічымі краявідамі. Раўнінныя ўчасткі займаюць каля 20 % краіны, пераважна на захадзе, па ўзбярэжжы [[Жоўтае мора|Жоўтага мора]]. Нягледзячы на становішча ў складкаватым поясе, Паўночную Карэю амаль не закранаюць землятрусы, што хранічна назаляюць суседнім паўночна-ўсходняму Кітаю і Японіі. [[Карысныя выкапні]]: [[антрацыт]] і [[буры вугаль]], жалезная руда, каляровыя металы ([[вальфрам]], [[цынк]], [[свінец]], [[золата]], [[нікель]], [[малібдэн]]), магнезіт, [[графіт]]. Маюцца 124 прыродныя гарачыя крыніцы. [[Файл:Sino-Korean Friendship Bridge across the Yalu.jpg|thumb|left|[[Рака Ялуцзян]].]] [[Клімат]] умераны мусонны. Зімой халодныя патокі паветра з кантынента прыносяць сухое марознае надвор’е. Летам тэрыторыя знаходзіцца пад уплывам акіянічных паветраных мас, якія прыносяць [[ападкі]]. Тэмпература паветра ў студзені каля −11&nbsp;°C, у ліпені каля 23&nbsp;°C. Ападкаў ад 600 мм на паўночным захадзе да 1100—1400 мм на астатняй тэрыторыі. Рэкі горныя, багатыя на гідраэнергію. Найбольшыя з іх: [[Тэданган]], [[Рака Туманган|Туманган]]. Рака [[Ялуцзян|Амнанкан]] (кітайская назва Ялуцзян) дэмаркуе карэйска-кітайскую мяжу і з’яўляецца самай доўгай карэйскай рэчкай (790 км). Калісьці лясы займалі тэрыторыю ў 9 млн [[гектар]]аў. Пачынаючы з 1985 года, паводле дадзеных касмаздымкаў, Паўночная Карэя страціла 40 % лясоў. Сёння лясамі пакрытыя пераважна стромкія схілы гор. Растуць даурская лістоўніца, карэйскі кедр, аянская елка, чырвоная хвоя. Дрэвы перавіты ліянамі, у падлеску шмат папарацей, [[бамбук]]у. З [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] найбольш вядомы [[жэньшэнь]]. Жывёльны свет добра захаваўся ў гарах: водзяцца лісіцы, кабаны, гаралы, казулі, плямістыя алені, ізюбры, каланкі, часам можна сустрэць леапарда, рысь і [[Белагруды мядзведзь|белагрудага мядзведзя]]. Мора багатае рыбай, [[Трэпангі|трэпангамі]], [[кальмары|кальмарамі]]. Створаны рэзерваты — Хвангпо, Янгам. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Карэі|Гісторыя КНДР}} [[Файл:Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|thumb|Пульгуска, будысцкі храм эпохі Сіла, аб’ект [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]], [[Паўднёвая Карэя]].]] Слядам чалавека на карэйскай зямлі каля паўмільёна гадоў. Самыя старыя ўзоры керамікі датуюцца 8000 гадамі да н.э. За прыблізна 2000 гадоў да нараджэння Хрыста адбыўся пераход да бронзы, за 700 гадоў — да жалеза. Згодна з сярэднявечным летапісам [[Самгук юса]], у 2333 да н.э. ў паўночнай Карэі і Манчжурыі з’явілася дзяржава Качасон (Старажытны Часон), аднак большасць вучоных ставяцца да такой сівой даты скептычна. З прыходам захопнікаў з Кітая каля 1100 года да н.э. пачынаецца перыяд Часон Кіджа, таксама напаўміфічны. І толькі ў VII ст.да н.э. пачынаюцца задакументаваныя старонкі гісторыі Качасона. У III ст. на поўдні паўвострава паўстае незалежная дзяржава [[Чынгук]]. Блізу канца I ст. да н.э. Качасон трапляе пад уплыў [[Імперыя Хань|ханьскага Кітая]] і знікае як дзяржава. У 57 годзе да н.э. пачынаецца перыяд [[Тры карэйскія дзяржавы|трох царстваў]]: [[Кагуро]], [[Пэкчэ]] і [[Сіла (дзяржава)|Сіла]]. Культура ва ўсіх трох дзяржавах была агульнай. Пачынаючы з [[I стагоддзе|I стагоддзя н.э.]] сярод вышэйшых колаў карэйскага грамадства пачало распаўсюджвацца [[канфуцыянства]], якое пазней было цалкам выцеснена [[будызм]]ам. Падзенне [[Імперыя Хань|Ханскай дынастыі]] на пачатку III стагоддзя пазбавіла тры карэйскія дзяржавы неабходнасці супрацьстаяць знешняй пагрозе. Кагуро, што першапачаткова ўзнікла на мяжы з Кітаем, паступова пашырыла свае ўладанні за кошт [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]]. Сталіцамі Кагуро ў розныя перыяды яе гісторыі былі Хвандо (цяпер Цзіянь на кітайскім беразе ракі [[Ялуцзян]]) і [[Пхеньян]]. У 676 Сіла падпарадкавала два астатніх каралеўствы, але надоўга гегемонам не стала: на беразе Жоўтага мора з’явілася дзяржава [[Бахай]]. Суіснаванне Бахаю і Сілы, што цягнулася да 926 года, атрымала назву «Перыяд Поўнач-Поўдзень». У VIII стагоддзі Сіла распалася на тры дзяржавы, неўзабаве аб’яднаных Тхэджо Ван Гонам ў дзяржаву Каро. Бахай жа быў разбіты плямёнамі кіданяў, а яго ўладар уцёк у Каро, дзе быў не толькі надзіва цёпла сустрэты, але і парадніўся з правячай дынастыяй, што замацавала адзінства Карэі. У перыяд Каро былі кадыфікаваны законы, створана грамадзянскае права, квітнеў будызм. Мангольскія заваёўнікі ў 1231—1270 ажыццявілі 7 паходаў на Карэю і ўрэшце зрабілі Каро васалам [[Юань (імперыя)|юаньскага Кітая]]. З канцом мангольскага панавання ў Кітаі ў 1368 скончылася і залежнасць Карэі ад вялікага суседа, прынамсі, на некалькі стагоддзяў. У 1392 генерал Лі Санге, што скінуў дынастыю Каро чатырма гадамі раней, заснаваў дынастыю Часон, якая правіла Карэяй да 1910-га. Пры каралі Сэджоне Вялікім (1418—1450) карэйская дзяржава дасягнула росквіту, былі праведзены адміністрацыйныя, сацыяльныя і эканамічныя рэформы, квітнелі культура і навука. Сам кароль распрацаваў карэйскую азбуку [[хангыль]]. Пасля двух стагоддзяў міру ў 1592—1637 гадах Карэя сутыкнулася з японскай экспансіяй, што была адбіта супольнымі карэйска-кітайскімі сіламі, а таксама з унутранай нестабільнасцю. З таго часу Часон стаў паглыбляцца ва ўсё большую самаізаляцыю і, натуральна, стагнацыю. У XIX стагоддзі, не здольная абараніць сябе, Карэя была вымушана падпісаць няроўныя дагаворы з еўрапейскімі дзяржавамі. У выніку [[Першая япона-кітайская вайна|Першай япона-кітайскай вайны]] 1894—1895 Кітай адмовіўся ад прэтэнзій на Карэйскі паўвостраў, у 1897 была абвешчана Карэйская імперыя. [[Файл:Shtykov.jpg|thumb|Генерал [[Цярэнцій Фаміч Штыкаў|Цярэнцій Штыкаў]] пакідае перамовы ў [[Сеул]]е, 1946. У 1946—1950 менавіта Штыкаў — ураджэнец [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкага павета]] — з’яўляўся галоўным чалавекам у Паўночнай Карэі<ref>http://bse.sci-lib.com/article124709.html</ref>]] Пасля [[Руска-японская вайна|Руска-японскай]] вайны ў 1905 годзе Карэйская імперыя стала пратэктаратам Японіі, што ў выніку вайны ператварылася ў рэгіянальную сілу. У 1910 Карэя канчаткова страціла незалежнасць. Японцы прыгняталі карэйскую мову і традыцыі, а эканоміку развівалі ў патрэбным сабе кірунку. Карэйскія патрыёты (сярод іх быў і [[Кім Ір Сен]]) узняліся на барацьбу, узяўшы на ўзбраенне партызанскія метады. Найбольшым было супраціўленне блізу мяжы з Кітаем. Японскі каланіяльны рэжым працягваўся да 1945. Пасля Другой сусветнай вайны тэрыторыя Карэі фактычна аказалася падзеленай на савецкую (поўнач) і амерыканскую (поўдзень) акупацыйныя зоны. На дыпламатычным узроўні спробы аб’яднаць поўнач і поўдзень праваліліся. У жніўні 1948 года ў Паўночнай Карэі адбыліся выбары ў Вярхоўны Народны Сход, які [[9 верасня]] [[1948]] года абвясціў стварэнне КНДР, прыняў канстытуцыю і сфарміраваў урад на чале з [[Кім Ір Сен]]ам. На поўдні была абвешчана [[Рэспубліка Карэя]]. Імкнучыся да пашырэння сацыялістычнай сістэмы на ўсю тэрыторыю Карэі, улады КНДР пачалі [[Вайна ў Карэі|вайну]]. 27 ліпеня 1953 года варагуючыя бакі падпісалі пагадненне аб спыненні агню, мірнага ж дагавора не заключана дагэтуль. Пасля заканчэння Карэйскай вайны Кім Ір Сен усталяваў у краіне аўтарытарны рэжым. З пачатку 1970-х гадоў паміж КНДР і Рэспублікай Карэя ажыццяўляюцца кантакты з мэтай урэгулявання ўзаемаадносін і ўз’яднання краіны. У снежні 1991 года падпісана Пагадненне аб прымірэнні, ненападзе, супрацоўніцтве і абменах, у лютым 1992 года — Сумесная дэкларацыя аб дэнуклеарызацыі Карэйскага паўвострава (скасавана Паўднёвай Карэяй у сувязі з адмовай КНДР ад міжнароднай інспекцыі яе ядзерных аб’ектаў). У 1991 абедзве Карэі былі прыняты ў [[ААН]]. Пасля смерці Кім Ір Сена (1994) афіцыйным пераемнікам стаў яго сын [[Кім Чэн Ір]]. Пасля смерці Кім Чэн Іра кіраўніком дзяржавы стаў ягоны сын [[Кім Чэн Ын]]. == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка КНДР}} [[Файл:Mansudae-Monument-Bow-2014.jpg|thumb|Статуі [[Кім Ір Сен]]а (Вялікага правадыра) і [[Кім Чэн Ір]]а (Любімага кіраўніка), манумент на ўзгорку Мансу.]] КНДР — аўтарытарная аднапартыйная цэнтралізаваная дзяржава. [[Канстытуцыя КНДР|Канстытуцыя 1972]] замацавала [[чучхэ]], абвешчаную Кім Ір Сенам у 1955 годзе, як дзяржаўную ідэалогію. З таго часу ў Канстытуцыю было ўнесена нямала змяненняў (1992, 1998, 2009, 2012, 2013, 2016), якія, аднак, не пахіснулі палітычных устояў. І ў канцы 2010-х Паўночная Карэя называе сябе рэвалюцыйнай сацыялістычнай дзяржавай, што абапіраецца на прынцыпы ''чучхэ'' і ''сангун''. * [[Чучхэ]] — сумесь камунізму, карэйскага нацыяналізму і [[аўтаркія|аўтаркіі]]. Увасабленне мудрасці Кім Ір Сена. Спачатку разглядалася як нацыянальная варыяцыя марксізму-ленінізму, з 1970-х лічыцца арыгінальнай палітычнай думкай. * Сангун («войска перадусім») — палітыка, што ставіць Карэйскую народную армію прыярытэтам ва ўсіх дзяржаўных справах. 9,5 млн чалавек (37 % насельніцтва краіны!) або служаць у войску, або з’яўляюцца рэзервістамі ці членамі ваенізаваных фарміраванняў. Адзінай істотнай палітычнай сілай з’яўляецца Працоўная партыя Карэі (ППК) на чале з прадстаўніком кіруючай дынастыі Кімаў. ППК узначальвае Аб’яднаны дэмакратычны айчынны фронт, куды ўваходзяць Сацыял-дэмакратычная партыя Карэі, Партыя маладых сяброў рэлігіі нябеснага шляху, масавыя грамадскія арганізацыі. Усе палітычныя работнікі краіны мусяць быць членамі фронту. Палітычныя стандарты і сам лад жыцця паўночных карэйцаў вызначаюцца «Дзесяццю прынцыпамі адной ідэалогіі». [[Файл:Mansudae-Kongressalle.JPG|thumb|Палац пасяджэнняў [[Вярхоўны Народны Сход|Вярхоўнага народнага сходу]] — карэйскага парламента.]] Сённяшні прэзідэнт КНДР — [[Кім Чэн Ын]] — займае ўсе вярхоўныя пасады ў дзяржаве (старшыня ПКП, галоўнакамандуючы і т.п.), як і ягоныя бацька [[Кім Чэн Ір]] (пасля смерці «Вечны Генеральны сакратар») і дзед [[Кім Ір Сен]] («Вечны прэзідэнт»). Сваякі прэзідэнта — «дынастыя Кімаў» — займаюць астатнія ключавыя пасады. Заканадаўчы орган — [[Вярхоўны Народны Сход]] (ВНС), што складаецца з 687 членаў, якія выбіраюцца кожныя 5 гадоў на безальтэрнатыўнай аснове. Нягледзячы на даволі шырокія паўнамоцтвы і актыўную заканатворчую працу, выпадкі, калі б ВНС крытыкаваў або змяняў дасланыя ім з вышыняў законы, невядомыя. Выканаўчая ўлада фармальна належыць прэм’ер-міністру, двум віцэ-прэм’ерам, 31 міністру і яшчэ некалькім важным чыноўнікам (напрыклад, прэзідэнту Акадэміі навук). Паводле ацэнак ААН, «сур’ёзнасць, маштабы і характар парушэнняў правоў чалавека ў КНДР не маюць якіх-небудзь аналагаў у сучасным свеце». Улады рэспублікі называюць усе гэтыя даклады і ацэнкі паклёпніцкімі і лічаць часткай міжнароднай змовы, што мае на мэце падарваць магутнасць КНДР. Зрэшты, наяўнасць праблем у сацыяльна-побытавай сферы Пхеньян не адмаўляе (хаця і гэтыя праблемы вельмі хутка будуць вырашаны!). === Знешняя палітыка === [[Файл:Trump Kim Summit at the Capella Hotel (3).jpg|thumb|left|Сустрэча [[Кім Чэн Ын]]а з [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]] на саміце ў [[Сінгапур]]ы, чэрвень 2018.]] У 1950-я — 1960-я гады Паўночная Карэя была актыўным удзельнікам сацыялістычнага блока, адным з заснавальнікаў [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]]. Пачынаючы з 1990-х, КНДР праводзіць палітыку самаізаляцыі, маючы паўнавартыя адносіны толькі з іншымі камуністычнымі ўрадамі, якіх на планеце ўсё меней (В’етнам, [[Лаос]]). У той жа час крызісныя з’явы ў эканоміцы, неабходнасць атрымання гуманітарнай дапамогі падштурхнулі ўрад КНДР да наладжвання ўзаемаадносін з развітымі краінамі. Большасць замежных амбасадаў у КНДР знаходзяцца не ў Пхеньяне, а ў [[Пекін]]е. Станам на 2015 КНДР мае дыпламатычныя адносіны з 166 краінамі і амбасады ў 47. Некаторыя краіны ўвогуле не прызнаюць паўночнакарэйскай дзяржаўнасці — [[ЗША]], [[Аргенціна]], [[Францыя]], [[Эстонія]], у першую чаргу, у сувязі са станам правоў чалавека ў КНДР. Адносіны з суседзямі, Паўднёвай Карэяй і Японіяй, і гэтак не вельмі бліскучыя, былі пагоршаны пасля выбуху паўднёвакарэйскага Боінга над Андаманскім морам у 1987 і выкрадання па меншай меры 13 японскіх грамадзян у 1970-х — 1980-х. У 2010-я асноўны нерв знешняй палітыкі звязаны з ракетнымі ядзернымі выпрабаваннямі, якімі захапляецца ўрад Кім Чэн Ына. ==== Карэйска-Беларускія адносіны ==== Дыпламатычныя адносіны з [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] устаноўлены ў лютым 1992 года. З 2016 у Мінску існуе амбасада КНДР (2-і завулак Шчадрына). Пры гэтым першы пасол — Зу Зен Бон — прыбыў у Беларусь толькі 11 красавіка 2019 года.<ref>https://sputnik.by/politics/20190411/1040759881/Posol-Severnoy-Korei-vpervye-v-istorii-Belarusi-pribyl-v-Minsk.html</ref> == Адміністрацыйны падзел == Сучаснае адміністрацыйнае дзяленне з некаторымі зменамі захавалася з канца XIX ст., апошніх гадоў дынастыі Часон. Адміністрацыйныя адзінкі дзеляцца на гарады прамога падпарадкавання (''чыкхальсі''), правінцыі (''то''), гарады (''сі''), паветы (''кун''), акругі (''куёк''), падраёны (''тон''). Паветы, у сваю чаргу, дзеляцца на павятовыя гарады (''ып''), вёскі (''ры''), працоўныя раёны (''раданджягу''). З [[2004]] году ў Паўночнай Карэі існуюць два гарады цэнтральнага падпарадкавання ([[Пхеньян]] і [[Расон]]), тры спецыяльныя рэгіёны ([[прамысловы рэгіён Кэсон]], [[турыстычны рэгіён Кымгансан]], [[спецыяльны адміністрацыйны рэгіён Сіныйджу]]) і дзевяць правінцый ([[Чагандо]], [[Хамгён-Пукто]], [[Хамгён-Намдо]], [[Хванхэ-Пукто]], [[Хванхэ-Намдо]], [[Канвандо (КНДР)|Канвандо]], [[Пхёнан-Пукто]], [[Пхёнан-Намдо]], [[Янгандо]]). == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва КНДР}} [[Файл:Population pyramid of North Korea 2016.png|thumb|Полава-ўзроставая піраміда КНДР. Для краіны характэрнае простае ўзнаўленне насельніцтва.]] З насельніцтвам у 25,4 млн чалавек КНДР удвая меншая за [[Рэспубліка Карэя|Рэспубліку Карэю]]. У аб’яднанай Карэі пражывала б каля 72 млн чалавек. За першыя два дзесяцігоддзі XXI стагоддзя насельніцтва вырасла толькі на 2,5 млн, а ў 1990-х на дынаміку адмоўна паўплываў вялікі голад 1995—1997. У XXI стагоддзі паўночныя карэйцы працягваюць адчуваць недахоп харчавання, і калі голад быў у цэлым пераможаны, то недахоп бялкоў і тлушчаў застаецца вялікай праблемай.<ref>https://www1.wfp.org/countries/democratic-peoples-republic-korea</ref> У канцы 2010-х насельніцтва паступова расце, прырост складае каля 5 чалавек на 1000 (нараджальнасць каля 14, смяротнасць — 9). [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] даволі высокі (1,98). Да станоўчага боку дэмаграфічнага партрэта паўночнага карэйца адносяцца вельмі рэдкія разводы; адмоўныя бакі — вельмі познае ўступленне ў шлюб праз працяглую вайсковую службу, доўгія гадзіны знясільваючай палітпрацы, абмежаванасць жыллёвай плошчы — дзве траціны насельніцтва жывуць у двухпакаёвых кватэрах сем’ямі ў некалькі пакаленняў. Сярэдняя працягласць жыцця складае 71 год і гэта даволі някепскі паказчык для краіны з нізкімі прыбыткамі. Да таго ж смяротнасць паводле прычын блізкая да развітых краін: сардэчна-сасудзістыя захворванні і анкалогія. Сярэдні ўзрост — 34 гады, доля дзяцей і падлеткаў да 15 гадоў складае 20 %.<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kn.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190528052940/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/kn.html |date=28 мая 2019 }}</ref> Эміграцыя мае мінімальныя маштабы і носіць пераважна эканамічны, а не палітычны характар: асноўная маса сучасных эмігрантаў — малаадукаваныя жанчыны з памежных з Кітаем вёсак, што з’язджаюць на заробкі ў Кітай. <ref name="lenta.ru">https://lenta.ru/articles/2015/03/11/northkorea/</ref> [[Файл:North Korea - Kumsusan (5015230319).jpg|thumb|left|Паўночныя карэйцы пазуюць на фоне палаца [[Кымсусанскі мемарыяльны палац Сонца|Кымсусан]]).]] Амаль усё насельніцтва — [[карэйцы]], маюцца нязначныя кітайская і японская меншасці. Дзяржаўная мова [[карэйская мова|карэйская]]. Карэйская мова ў розных частках паўвострава мае свае дыялекты. Літаратурная норма («культурная мова») КНДР распрацавана на аснове пхеньянскага дыялекту, паўднёвакарэйская «стандартная мова» на базе сеульскага дыялекту лічыцца вульгарнай праз вялікую колькасць запазычанняў з кітайскай і англійскай. Як сапраўдная камуністычная дзяржава КНДР вызнае [[атэізм]] на дзяржаўным узроўні, рэлігійнасць не ўхваляецца, некаторыя канфесіі пераследуюцца. Вернікі (а такія, безумоўна, ёсць) пераважна анімісты, [[будызм|будысты]] і прыхільнікі [[канфуцыянства]], хрысціяне. Каля 2,8 млн чал. складае лік прыхільнікаў нацыянальнай сінкрэтычнай амаль што афіцыйнай рэлігіі чхандагё (рэлігія нябеснага шляху). [[Файл:Hamhung view.jpg|thumb|Галоўная вуліца Хамхына — другога па велічыні горада КНДР.]] Сярэдняя шчыльнасць — 198 чал./км², у тры з паловай большая чым у сярэднім па планеце і ў два з паловай меншая, чым у паўднёвага суседа. Найбольш густа заселены заходнія раўніны і ўзбярэжжа (да 300—400 чал/км²), на ўсходнім узбярэжжы дзве плямы павышанай гушчыні — Хамхын і Вансан з іх ваколіцамі; найменш шчыльна заселены горныя раёны, асабліва на мяжы з Кітаем. У гарадах пражывае 62 % насельніцтва (2018).<ref name="cia.gov"/> Найбуйнейшыя гарады: [[Пхеньян]] (3 млн чал), Хамхын (утварае агламерацыю з Хэнамам агульнай колькасцю каля 770 тыс. жыхароў), Чханджын, Нампхо, Хэджу, [[Сіныйджу (горад)|Сіныйджу]], Вансан. == Эканоміка == {{main|Эканоміка КНДР}} Пасля раздзялення паўвострава ключавыя прамысловыя прадпрыемствы засталіся ў Паўночнай Карэі. Гэта не перашкодзіла КНДР ушчэнт прайграць паўднёваму суперніку эканамічнае спаборніцтва: у 1980-х Рэспубліка Карэя абышла КНДР па агульным аб’ёме ВУП, у 2018 ВУП на душу насельніцтва ў Паўночнай Карэі складае 1800 $, у Паўднёвай — 41 500 $. Народная гаспадарка, што будавалася пры дапамозе [[СССР]] і Кітая, напачатку паспяховая, з 1970-х трапіла ў перыяд стагнацыі, які працягваецца па сёння. Не апошнюю ролю мае тое, што эканоміка краіны будавалася як [[аўтаркія]]. Канчаткова паўночнакарэйскую гаспадарку дабілі распад сацыялістычнага блока і прыродныя катастрофы — усё гэта разам прыйшлося на 1990-я. Краіна сутыкнулася з праблемай голаду, што ў 1994—1998 забраў жыцці паводле розных падлікаў ад 240 000 да 420 000 чалавек.<ref>https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1728-4457.2012.00475.x</ref> У XXI ст. прывід голаду аддаліўся, аднак міса рысу застаецца для большасці карэйцаў раскошай. Асноўны прадукт харчавання — кукуруза.<ref name="lenta.ru"/> Паводле даследавання, праведзенага [[Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН|ФАО]] і Сусветнай харчовай праграмай ААН у красавіку 2019 года, каля 10 млн жыхароў КНДР пакутавалі ад недахопу харчавання<ref>{{Cite web |url=https://news.un.org/en/story/2019/05/1037831 |title=news.un.org |access-date=4 мая 2019 |archive-date=20 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020073325/https://news.un.org/en/story/2019/05/1037831 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=229991 nashaniva.by]</ref>. [[Файл:Industry Hamhung, North Korea.jpg|thumb|Завод у Хамхыне.]] У эканоміцы КНДР дагэтуль назіраецца перакос у бок цяжкай (асабліва ваеннай) прамысловасці. Эканоміка планавага тыпу з дзяржаўнай формай уласнасці, сельская гаспадарка калектыўная. Дзяржава не бярэ са сваіх грамадзян падаткаў, адукацыя і медыцына бясплатныя. У 1950-х — 1980-х ажыццяўляліся пяцігадовыя планы паводле савецкага ўзору, у 1986 быў прыняты сямігадовы план, у 1993 прызнаны беспаспяховым. З таго часу ўрад не публікуе ніякіх планаў. У 1998, 2002 былі зроблены спробы рэформаў — фармальна легалізавана прыватнае прадпрымальніцтва, якое, аднак, дагэтуль магчыма на самым нізкім узроўні. У XXI стагоддзі даследчыкі краіны адзначаюць фарміраванне вялікага ценявога прыватнага сектару гаспадаркі (у значнай ступені за кошт кантрабанды з Кітая), на што ўлады «заплюшчваюць вочы». У 2010-х даволі паспяхова ствараецца сістэма свабодных эканамічных зон (СЭЗ), што мае на мэце прыцягненне інвестыцый і тэхналогій. Усяго іх 14, але асноўных дзве: Разон на мяжы з Кітаем і Расіяй, а таксама Прамысловы рэгіён Кэсон на мяжы з Паўднёвай Карэяй. У апошнім у 2014 працавала 52 000 паўночнакарэйскіх рабочых і было створана прадукцыі на $ 2,3 млрд.<ref>https://en.yna.co.kr/view/AEN20140612007800315</ref> '''Прамысловасць.''' Гэтая галіна складае 47 % ВУП (2017), у ёй занята каля 30 % працаздольнага насельніцтва. У здабыўной прамысловасці ключавымі галінамі з’яўляюцца вугальная і здабыча жалезных руд, а таксама руд каляровых металаў. Перспектыўнымі на нафту лічацца шэльф Японскага мора і раён на поўдзень ад Пхеньяна. Цікава адзначыць, што карэйская нафтавая выведка карыстаецца старым [[Румынія|румынскім]] свідравальным абсталяваннем. Здабыўная прамысловасць — адзіная галіна гаспадаркі, у якой КНДР пераўзыходзіць [[Рэспубліка Карэя|Рэспубліку Карэю]]. Энергетычная інфраструктура Паўночнай Карэі састарэла і знаходзіцца ў дрэнным стане. У электраэнергетыцы палову вытворчасці даюць вугальныя ЦЭС, палова прыходзіцца на [[ГЭС]]. Аўтазавод «Сыній» (Перамога) у Такчоне выпускае грузавікі. Развітая чорная (Чханджын) і каляровая металургія. Маюцца прадпрыемствы хімічнай (Вонсан) і лясной прамысловасці. Сёння важную ролю ў атрыманні замежнай валюты грае тэкстыльная галіна: чвэрць карэйскага экспарту — адзенне. [[Файл:Nordkorea Reispflanzen.jpg|thumb|100px|left|Праца на рысавым полі (1989).]] Вельмі высокая доля ў структуры ВУП '''сельскай гаспадаркі''' — 22,5 %, пры гэтым краіна адчувае пастаянны недахоп прадуктаў харчавання. Дасягнуўшы неблагога ўзроўню да пачатку 1980-х, пачынаючы з 1990-х сельская гаспадарка хранічна пакутуе на дэфіцыт угнаенняў, расце знос тэхнікі. Вырошчваюцца кукуруза, рыс, соя, бульба, цукровыя буракі, тытунь; разбіты плантацыі [[жэньшэнь|жэньшэню]]. Важная роля рыбалоўства і аквакультуры (яшчэ адна чвэрць экспарту — морапрадукты). [[Файл:DPRK M62 Naeyeon 706.jpg|thumb|Савецкі дызель M62 на вакзале Пхеньяна.]] Асноўны '''транспарт''' — чыгуначны, на які прыходзіцца 86 % перавезеных грузаў і 80 % пасажыраў. У краіне больш за 7400 км чыгункі з еўрапейскай (1435 мм) каляінай, большай часткай электрыфікаванай. Развіццё чыгуначнага транспарту стрымліваецца недахопам электраэнергіі. Да гэтага часу выкарыстоўваюцца лакаматывы на паравой цязе. Падпісаны праект хуткаснай чыгункі Кэсон — Пхеньян — Сыныйджу. Аўтамабільны транспарт у вельмі сумным стане — менш за 1000 км аўтадарог заасфальтаваныя, ды і тыя ўсе ў латках. '''Турызм''' трымаецца на двух кітах: арганізаваных экскурсіях у «самую закрытую краіну свету» і гарналыжным адпачынку (на курортах кшталту Масінёна)<ref>https://www.economist.com/banyan/2014/02/14/mounting-problems</ref>. У XXI стагоддзі наведвальнасць КНДР значна ўзрасла, урад паставіў задачу давесці колькасць замежных турыстаў у краіну да 1 млн чалавек. Асноўны гандлёвы партнёр — Кітай, на які прыходзіцца 84 % знешняга гандлю, на другім месцы — [[Індыя]]. == Святы == * [[15 студзеня]]: [[Дзень часангыля]] — нацыянальнага алфавіту * [[15 красавіка]]: Свята Сонца — дзень нараджэння першага кіраўніка, [[Кім Ір Сен]]а == Вядомыя асобы == * [[Чо Мён Рок]] * [[Кім Ён Ір]] * [[Кім Ён Чхун]] * [[Пак Ы Чун]] * [[Ан Гым Э]] * [[Ом Юн Чхоль]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:North Korea}} {{КНДР у тэмах}} {{Сацыялістычныя краіны}} {{Азія}} {{Краіны ля Японскага мора}} {{Краіны ля Жоўтага мора}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўночная Карэя| ]] [[Катэгорыя:Сацыялістычныя краіны]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] 70kac0b3r03uln75vahaucuuyzlt6us 0 8924 5192701 4393062 2026-09-04T10:35:55Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5192701 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * == Нарадзіліся == * [[22 мая]]: [[Даніель Гран]], аўстрыйскі мастак * [[4 ліпеня]]: [[Луі Клод Дакен]], французскі кампазітар * [[11 ліпеня]]: [[Шарль Антуан Куапель]], французскі мастак * [[18 кастрычніка]]: [[Рэнэ Луі д’Аржансон]], французскі эканаміст, дзяржаўны дзеяч == Памерлі == * [[3 ліпеня]]: [[Шыман Караль Агінскі]], дзяржаўны і вайсковы дзеяч [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (нар. каля [[1625]]) * [[30 лістапада]]: [[Марчэла Мальпігі]], італьянскі біёлаг, [[урач]] (нар. [[10.3]].[[1628]]) * [[28 снежня]]: [[Марыя II (каралева Англіі)|Марыя II, каралева Англіі]] (нар. [[30.4]].[[1662]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1694| ]] 4kclxebqsqt7u8jqkfsaiktdwd2yr21 0 8985 5192703 4665660 2026-09-04T10:36:48Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5192703 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[2 студзеня]]: Брытанцы захапілі [[Індыя|індыйскі]] горад [[Калькута]]. * [[6 чэрвеня]]: У [[Віцебск]]у згарэў [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжні замак]], больш не аднаўляўся. * [[30 жніўня]]: Перамога расійскай арміі над [[Каралеўства Прусія|прускімі]] войскамі [[Бітва пры Грос-Егерсдорфе|пры Грос-Егерсдорфе]]. == Нарадзіліся == * [[9 красавіка]]: [[Войцех Багуслаўскі]], польскі тэатральны дзеяч * [[22 чэрвеня]]: [[Джордж Ванкувер]], англійскі мараплавец і даследчык * [[9 кастрычніка]]: [[Карл X Бурбон]], кароль Францыі == Памерлі == [[File:Reaumur 1683-1757.jpg|thumb|100px|[[Рэнэ Антуан Рэамюр]]]] * [[26 студзеня]]: [[Рэнэ Луі д’Аржансон]], французскі эканаміст, дзяржаўны дзеяч * [[15 красавіка]]: [[Франц Іозеф Шпіглер]], нямецкі мастак * [[16 красавіка]]: [[Даніель Гран]], аўстрыйскі мастак барока * [[17 кастрычніка]]: [[Рэнэ Антуан Рэамюр]], французскі прыродазнавец (нап. [[28.2]].[[1683]]) * [[28 жніўня]]: [[Дэвід Гартлі]], англійскі мысляр (нар. [[30.8]].[[1705]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1757| ]] emthhcltkpuil8mwm1o7rh3cm9kw3x2 0 9053 5192535 5073142 2026-09-03T20:07:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192535 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[3 лютага]]: Прадстаўнікамі [[Расійская імперыя|Расіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]] падпісан [[Лонданскі пратакол (1830)|Лонданскі пратакол]], які абвясціў [[Грэцыя|Грэцыю]] незалежнай канстытуцыйнай манархіяй. * [[13 мая]]: [[Эквадор]] выйшаў са складу Вялікай Калумбіі і абвясціў сябе рэспублікай. * [[28 мая]]: У [[ЗША]] быў прыняты закон аб перасяленні [[індзейцы|індзейцаў]] з тэрыторый на ўсход ад [[Місісіпі]]. * [[15 верасня]]: Адкрыта чыгунка [[Ліверпул]] — [[Манчэстэр]]. == Нарадзіліся == * [[3 лютага]]: [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы]], брытанскі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (пам. [[22 жніўня|22.8]].[[1903]]) * [[9 лютага]]: [[Абдул-Азіз]], 32-і султан Асманскай імперыі * [[15 сакавіка]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[29 мая]]: [[Луіза Мішэль]], французская рэвалюцыянерка, пісьменніца, педагог * [[10 ліпеня]]: [[Каміль Пісаро]], французскі мастак * [[18 жніўня]]: [[Франц Іосіф I]], імператар аўстравенгерскі * [[7 снежня]]: [[Луіджы Крэмона]], італьянскі матэматык == Памерлі == * [[26 чэрвеня]]: [[Георг IV]], кароль Вялікабрытаніі і Гановера * [[30 лістапада]]: [[Пій VIII|Пій VIII, Папа Рымскі]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1830| ]] 86jwaly4107tn710gt2dndkkynh59br 0 9058 5192532 5073140 2026-09-03T20:03:54Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192532 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[15 верасня]]: [[Чарлз Дарвін]] на борце судна «[[HMS Beagle (1820)|Бігль]]» прыбыў на [[Галапагоскія астравы]]. * [[19 лістапада]]: [[Маары]] захапілі [[астравы Чатэм]]. * [[28 снежня]]: Правадыр [[семінолы|семінолаў]] [[Ацэола]] арганізаваў паўстанне супраць улад [[ЗША]]. == Нарадзіліся == * [[Ірына Іванаўна Паскевіч]], гомельская дабрачынніца * [[14 сакавіка]]: [[Джавані Вірджыніа Скіяпарэлі]], італьянскі астраном * [[9 кастрычніка]]: [[Каміль Сен-Санс]], французскі [[кампазітар]] і дырыжор * [[31 кастрычніка]]: [[Адольф Баер]], нямецкі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[6 лістапада]]: [[Чэзарэ Ламброза]], італьянскі ўрач == Памерлі == * [[2 сакавіка]]: [[Франц II]], апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], кароль Венгрыі і Чэхіі (нар. [[12.2]].[[1768]]) * [[18 сакавіка]]: [[Крысціян Гюнтэр фон Бернсторф]], дацкі і прускі дзеяч і дыпламат * [[8 красавіка]]: [[Вільгельм фон Гумбальт]], нямецкі філосаф і грамадскі дзеяч (нар. [[22.6]].[[1767]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1835| ]] 11e4sorl6ywioka8yhrwfbbiho013vg 0 9076 5192526 5153169 2026-09-03T19:51:10Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192526 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Crimea_Sevastopol_Istorychny_boulevard_Memorial_complex-52.jpg|thumb|«[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]», фрагмент панарамы, [[Франц Рубо]].]] * [[11 мая]]: [[Яўстах Тышкевіч]] заснаваў [[Віленскі музей старажытнасцей]]. * [[17 чэрвеня]]: У [[Нью-Ёрк]]скую гавань прыбыла [[Статуя Свабоды]] — падарунак французскага народа [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаным Штатам Амерыкі]] * [[3 чэрвеня]]: У час [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] рускія войскі адбілі спробу англа-французскіх караблёў высадзіць марскі дэсант у [[Таганрог|Таганрозе]]. * [[6 чэрвеня]]: Штурм Малахава кургана, рускія войскі адбілі атаку англа-французскай арміі ў ходзе абароны [[Севастопаль|Севастопаля]]. * [[15 ліпеня]]: Падчас Крымскай вайны рускі атрад пад камандаваннем А. Урангеля (5 тыс. чалавек) штурмам авалодаў Чынгільскімі вышынямі, якія абаранялі 13 тыс. туркаў. * [[11 верасня]]: У ходзе [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] саюзныя войскі ўвайшлі ў [[Севастопаль]]. * [[11 лістапада]]: Адбыўся «Вялікі землятрус» у горадзе [[Эда (горад)|Эда]], будучай сталіцы Японіі. * [[17 лістапада]]: [[Давід Лівінгстан]] адкрыў [[Вікторыя (вадаспад)|вадаспад]] на рацэ [[Замбезі]] і назваў яго ў гонар [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралевы Вікторыі]]. == Нарадзіліся == * [[15 мая]]: [[Леапольд фон Калькройт]], нямецкі жывапісец * [[15 верасня]]: [[Канстанцін Аляксееўскі]], [[генерал-маёр]], удзельнік беларускага нацыянальнага руху * [[31 снежня]]: [[Джавані Пасколі]], італьянскі паэт == Памерлі == * [[3 студзеня]]: [[Антон Марціноўскі]], беларускі выдавец і пісьменнік * [[26 студзеня]]: [[Жэрар дэ Нерваль]], французскі паэт {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1855| ]] q4yw6p8d0nw4mnq3pnfuaqqq3qjkgni 0 9135 5192518 5156741 2026-09-03T19:36:56Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192518 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Manichvest 1 studzienia 1919.jpg|міні|«Маніхвэст» аб абвяшчэнні [[ССРБ|БССР]].]] [[Файл:Беларуская думка 1919.jpg|thumb|Газета «Беларуская думка».]] [[Файл:Параход «Надзея» пасля крушэння.jpg|міні|Параход «Надзея» пасля крушэння на [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]].]] [[Файл:Pilsudskiwithsoldiers.jpg|thumb|[[Юзаф Пілсудскі]] ў [[Мінск]]у.]] * [[1 студзеня]]: У [[Смаленск]]у абвешчана [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі]]. * [[5 студзеня]]: У [[Мюнхен]]е была заснавана [[Нацыянал-сацыялістычная партыя Германіі]] * [[8 студзеня]]: [[Мінск]] быў абвешчаны сталіцай [[ССРБ|БССР]]. * [[11 студзеня]]: [[Румынія]] анексіравала [[Трансільванія|Трансільванію]]. * [[15 студзеня]]: [[Марк Шагал]] заснаваў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча]] * [[18 студзеня]]: ** Распачалася [[Парыжская мірная канферэнцыя]]. ** Кампанія [[Bentley]] распрацавала свой першы [[аўтамабіль]]. * [[20 студзеня]]: Адчынены [[Беларускі дзяржаўны музей|Мінскі абласны музей]]. * [[22 студзеня]]: ** Аб’яднанне [[УНР]] і [[ЗУНР]]. ** [[Антон Луцкевіч]] падпісаў мемарыял [[урад БНР|беларускага ўрада]] старшыні [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], у якім абгрунтаваў права беларускага народа на дзяржаўнае існаванне. * [[1 лютага]]: Пачаліся рэгулярныя заняткі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. * [[3 лютага]]: [[I Усебеларускі з’езд Саветаў]] прыняў [[Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. * [[8 лютага]]: На занятай польскім войскам тэрыторыі Беларусі і Літвы пачало фарміравацца [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель]]. * [[19 лютага]]: Літоўска-беларуская дывізія Войска Польскага заняла [[Беласток]]. * [[27 лютага]]: На аб’яднаным паседжанні ЦВК Літоўскай ССР і ЦВК БССР у [[Вільня|Вільні]] было аформлена стварэнне [[Літбел|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялітычнай Рэспублікі]]. * [[1 сакавіка]]: У [[Гродна|Гродне]] створана беларускае культурна-асветнае таварыства «[[Бацькаўшчына (Гродна)|Бацькаўшчына]]». * [[10 сакавіка]]: Бальшавікі абвяшчаюць [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую ССР]] з сталіцай у [[Харкаў|Харкаве]]. * [[13 сакавіка]]: Утворана [[Беларуска-літоўская армія]]. * [[15 сакавіка]]: Пачалося ўзброенае [[Нясвіжскае паўстанне]] за далучэнне горада да [[Польская Рэспубліка (1918-1939)|Польскай Рэспублікі]]. * [[20 сакавіка]]: [[Урад БНР]] выехаў з [[Гродна]] ў [[Берлін]]. * [[4 красавіка]]: [[Літоўская Тарыба]] ўключыла ў свой склад прадстаўнікоў [[Цэнтральная беларуская рада Гродзеншчыны|Беларускай рады Гродзеншчыны]]. * [[22 красавіка]]: Польскімі войскамі была занята [[Вільня]]. Апублікавана [[Адозва да жыхароў былога Вялікага Княства Літоўскага]] [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. * [[27 красавіка]]: ** Польскія войскі занялі [[Гродна]]. ** Здарылася [[крушэнне парахода «Надзея»]] на [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]]. * [[28 красавіка]]: У [[Вільня|Вільні]] выйшаў 1-ы нумар газеты «[[Беларуская думка (1919)|Беларуская думка]]». * [[15 мая]]: Скончыліся першыя [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1918)|беларускія настаўніцкія курсы]] ў [[Мінск]]у. * [[31 мая]]: У [[Варшава|Варшаве]] створана [[Польска-беларускае таварыства]] для палітычнай падтрымкі ідэі федэрацыйнага саюза Беларусі і Польшчы. * [[1 чэрвеня]]: ЦВК Расіі прыняў пастанову аб аб’яднанні ваенных сіл савецкіх рэспублік. * [[10 чэрвеня]]: Завяршыўся [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны]], ім утворана [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны]]. * [[13 чэрвеня]]: Войскі [[Пётр Урангель|П. Урангеля]] пачалі атаку на [[Царыцын]], які ўтрымліваўся бальшавікамі. * [[21 чэрвеня]]: Нямецкі [[контр-адмірал]] [[Людвіг фон Ройтар]] загадаў камандам [[Затапленне Флота адкрытага мора|затапіць караблі]], каб яны не дасталіся англічанам. * [[25 чэрвеня]]: Армія [[Антон Дзянікін|А. Дзянікіна]] ўзяла [[Харкаў]]. * [[28 чэрвеня]]: Падпісаны [[Версальскі мірны дагавор]], афіцыйна завершылася [[Першая Сусветная вайна]]. Заснавана [[Ліга Нацый]]. * [[8 жніўня]]: Польскія войскі занялі [[Мінск]]. * [[10 жніўня]]: У [[Мінск]]у створаны [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]]. * [[18 жніўня]]: [[Афганістан]] стаў незалежным ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[28 жніўня]]: У [[Вільнюс|Вільні]] ўрачыста адкрыўся ўніверсітэт Стэфана Баторыя, створаны на месцы былога [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. * [[30 жніўня]]: Утворана [[Мінская беларуская школьная рада]]. * [[10 верасня]]: Падпісаны [[Сен-Жэрменскі мірны дагавор (1919)|Сен-Жэрменскі мірны дагавор]] паміж краінамі [[Антанта|Антанты]] і [[Аўстрыя]]й. * [[15 верасня]]: Створана [[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[ГУУЗ]]. * [[19 верасня]]: [[А. Смоліч]] і [[Я. Лёсік]] накіравалі ліст кіраўніку Польскай дзяржавы [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]], у якім прасілі аднавіць дзейнасць структур [[БНР]]. * [[22 верасня]]: [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны]] арганізавала ў [[Вільня|Вільні]] [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)|настаўніцкія курсы]] для падрыхтоўкі настаўнікаў беларускіх школ. * верасень: Адкрытая [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]], якую узначальваў [[Кастусь Езавітаў]]. * [[5 кастрычніка]]: Здарылася [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»|крушэнне цягніка «Вільня — Мінск»]] на перагоне паміж [[станцыя Радашковічы|Радашковічамі]] і [[Заслаўе]]м. * [[19 кастрычніка]]: У [[Мінск]]у адкрыліся [[Мінскія беларускія настаўніцкія курсы (1919)|беларускія настаўніцкія курсы]]. * [[30 кастрычніка]]: У газеце «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]» апублікаваны верш [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]] «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]», які стаў гімнам [[БНР]] пад назвай «Ваяцкі гімн». * [[1 снежня]]: [[А. Луцкевіч]], [[В. Захарка]], [[П. Крачэўскі]] і іншыя члены ўрада [[БНР]] пераехалі ў [[Мінск]]. * [[13 снежня]]: Адбыўся раскол [[Рада БНР|Рады БНР]] на [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду]] і [[Народная рада БНР|Народную Раду БНР]], створаны (паралельны) [[урад Вацлава Ластоўскага]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]]: [[Данііл Гранін]], рускі пісьменнік * [[28 студзеня]]: [[Павел Кармунін]], народны артыст Беларусі * [[1 красавіка]]: [[Джозеф Эдвард Мары]], амерыканскі хірург-трансплантолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1990 (пам. 26.11.2012) * [[22 красавіка]]: [[Дональд Джэймс Крэм]], амерыканскі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (пам. 17.6.2001) * [[12 чэрвеня]]: [[Ута Хаген]], амерыканская актрыса * [[22 ліпеня]]: [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў]], беларускі мовазнавец * [[28 жніўня]]: [[Годфры Хаўнсфілд]], брытанскі інжынер-фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1979 (пам. 12.8.2004) * [[7 верасня]]: [[Алесь Асіпенка]], беларускі пісьменнік, сцэнарыст * [[26 кастрычніка]]: [[Ганна Мікалаеўна Палілава|Ганна Палілава]], беларускі навуковец ў галіне [[генетыка раслін|генетыкі раслін]] == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Тэадор Рузвельт]], 26-ы прэзідэнт [[ЗША]] (нар. 27.10.1858) * [[15 лютага]]: [[Карал Слаўкаўскі]], чэшскі піяніст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (нар. 25.1.1845) * [[30 чэрвеня]]: [[Джон Уільям Стрэт]], брытанскі фізік (нар. 12.11.1842) * [[15 ліпеня]]: [[Герман Эміль Фішэр]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (нар. 9.10.1852) * [[20 жніўня]]: [[Іван Луцкевіч]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, краязнавец, археолаг (нар. 1881). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1919| ]] fe2fvtqk70drqqtgd3ox244v9hxhgdy 0 9157 5192529 5169814 2026-09-03T19:56:10Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192529 wikitext text/x-wiki <div style="display:none"></div>{{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Bundesarchiv_Bild_101I-137-1010-21A,_Weißrussland,_Minsk,_Aufräumungsarbeiten.jpg|thumb|Савецкія ваеннапалонныя разбіраюць завалы ў Мінску.]] [[Файл:USSArizona PearlHarbor.jpg|thumb|Амерыканскі лінкар «Арызона» гарыць пасля выбуху, выкліканага японскай бомбай, Пёрл-Харбар.]] * [[1 сакавіка]]: Далучэнне [[Балгарыя|Балгарыі]] да [[Краіны Восі|восі Рым-Берлін-Токіа]]. * [[11 сакавіка]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Франклін Дэлана Рузвельт]] зацвярджае Акт аб [[ленд-ліз]]е. * [[6 красавіка]]: Нямецкія войскі ўварваліся ў [[Югаславія|Югаславію]]. * [[10 красавіка]]: На тэрыторыі акупаванай Югаславіі створана марыянетачная [[Незалежная дзяржава Харватыя]] начале з [[Антэ Павеліч]]ам. * [[12 мая]]: Нямецкі інжынер [[Конрад Цузэ]] прадставіў [[Z3]] — першы ў свеце праграмна-кіраваны і цалкам аўтаматычны [[камп’ютар]]. * [[14 чэрвеня]]: Пачалася дэпартацыя грамадзян [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]] ў аддаленыя рэгіёны Расіі. * [[19 чэрвеня]]: ** У [[Берлін]]е на нарадзе прадстаўнікоў [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] і [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускага прадстаўніцтва]] ўтвораны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускі нацыянальны цэнтр]]. ** Пачалася апошняя перадваенная масавая дэпартацыя, скіраваная супраць «варожых элементаў» і іх сямей у заходніх абласцях Беларусі, Украіны, Малдавіі. За 19—20 чэрвеня з [[Беларусь|Беларусі]] высланыя ў [[Сібір]] і [[Казахстан]] 22 тыс. чалавек. * [[22 чэрвеня]]: Войскі нацысцкай Германіі напалі на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]]. * [[23 чэрвеня]]: ** Войскі [[Нацызм|нацысцкай]] Германіі занялі гарады [[Беласток]] і [[Гродна]]. ** Утворана Стаўка галоўнага камандавання ўзброеных сіл [[СССР]] ([[8 жніўня]] ператворана ў Стаўку вярхоўнага галоўнакамандавання). * [[24 чэрвеня]]: ** У СССР створаны знішчальныя батальёны для барацьбы з дэсантамі і дыверсіямі ў прыфронтавай паласе ** Здзейснены налёты савецкай авіяцыі на фінскія аэрадромы і нафтаперагонны завод у Плоешці ([[Румынія]]). * [[25 чэрвеня]]: ** Пачалася [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|савецка-фінская вайна]]. ** Кіраўніцтвам СССР прынята рашэнне аб арганізацыі новай базы [[танкабудаванне|танкабудавання]] на [[Урал]]е і ў Сібіры. * [[27 чэрвеня]]: ** [[Венгрыя]] аб’явіла вайну СССР. ** [[НКУС]] распачаў масавыя расстрэлы палітзняволеных у [[Віцебск]]у (за тры дні забіта 2 тысячы чалавек)<ref>Уладзімір Хільмановіч. [http://www.kamunikat.org/download.php?item=6183-1.pdf Беларускі каляндар-даведнік на кожны дзень]{{Недаступная спасылка}}— Вільнюс: Gudas, 2007. — 184 с. ISBN 998-6952-02-2 - С. 77</ref>. * [[28 чэрвеня]]: Нямецкія танкі і мотапяхота ўварваліся ў [[Мінск]]. * [[29 чэрвеня]]: Савет Народных Камісараў СССР і ЦК ВКП(б) выдалі дырэктыву, у якой заклікалі распачаць падпольную і партызанскую барацьбу ў раёнах, пакінутых Чырвонай арміяй пры адступленні. * [[30 чэрвеня]]: У [[Львоў]] уступілі нямецкія войскі, абвешчаны Акт аднаўлення Украінскай Дзяржавы. * [[1 ліпеня]]: Арганізаваны антысеміцкі [[Львоўскі пагром (1941)|Львоўскі пагром]]. * [[3 ліпеня]]: Упершыню пасля пачатку вайны [[Іосіф Сталін]] выступіў з радыёзваротам да савецкага народу. * [[10 ліпеня]]: Масавае забойства палякамі яўрэяў у вёсцы [[Пагром у Едвабне|Едвабна]] ([[Польшча]]). * [[14 ліпеня]]: Пад [[Орша]]й упершыню ўступіла ў бой батарэя рэактыўных мінаметаў («Кацюша»).<!--пад камандаваннем Флёрава--> * [[16 ліпеня]]: Германскія войскі занялі [[Смаленск]]. * [[17 ліпеня]]: Арганізавана генеральная акруга [[генеральная акруга Беларусь|«Беларусь»]], якая разам з генеральнымі акругамі «Літва», «Латвія» і «Эстонія» ўвайшла ў склад рэйхскамісарыята «[[Остланд]]». * [[23 ліпеня]]: Паранены кіраўнік [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1941)|абароны Брэсцкай крэпасці]] [[Пётр Міхайлавіч Гаўрылаў|Пётр Гаўрылаў]] трапіў у нямецкі палон. * [[30 ліпеня]]: Польскі эмігранцкі ўрад аднавіў дыпламатычныя адносіны з СССР. * [[7 жніўня]]: [[Віктар Васілевіч Талаліхін|Віктар Талаліхін]] здзейсніў першы ў гісторыі начны таран. * [[16 жніўня]]: У [[СССР]] апублікаваны загад, паводле яго чырвонаармейцы, якія здаліся ў палон, абвяшчаліся здраднікамі, а іх сем’і пазбаўляліся дзяржаўнай падтрымкі. * [[19 жніўня]]: Германскія войскі ўварваліся ў [[Гомель]]. * [[7 верасня]]: У [[Чыкага]] заснаваны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам вайны (з кастрычніка 1941 [[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]]). * [[11 верасня]]: Пачалося будаўніцтва [[Пентагон]]у ў [[Вашынгтон]]е. * [[22 верасня]]: Абвешчана адозва [[В. Кубэ]] «Да жыхароў Беларусі». * [[30 верасня]]: Пачалася [[бітва за Маскву]]. * [[13 кастрычніка]]: Створана [[Беларуская народная самапомач]]. * [[9 лістапада]]: Расстрэл 1,5 тыс. ярэяў у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]]. * [[3 снежня]]: Створана [[Міжнароднае радыё Кітая]]. * [[5 снежня]]: Пачатак контрнаступлення савецкіх войскаў пад [[Масква|Масквой]]. * [[7 снежня]]: Японская авіяцыя атакавала [[Пёрл-Харбар]], [[ЗША]] ўступілі ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]. == Нарадзіліся == * [[5 студзеня]]: [[Хаяо Міядзакі]], вядомы японскі рэжысёр [[анімэ]] * [[14 студзеня]]: [[Мілан Кучан]], першы прэзідэнт [[Славенія|Славеніі]] * [[15 студзеня]]: [[Сяргей Іванавіч Касцян|Сяргей Касцян]], беларускі палітык * [[21 студзеня]]: [[Пласіда Дамінга]], іспанскі оперны спявак * [[30 студзеня]]: [[Рычард Чэйні]], амерыканскі палітык * [[8 сакавіка]]: [[Андрэй Аляксандравіч Міронаў|Андрэй Міронаў]], выбітны савецкі і [[Расія|расійскі]] акцёр тэатра і кіно, Народны артыст РСФСР (пам.1987). * [[18 сакавіка]]: [[Вільсан Піке]], амерыканскі спявак * [[27 сакавіка]]: [[Іван Гашпаровіч]], дзяржаўны дзеяч Славакіі * [[13 красавіка]]: [[Майкл Сцюарт Браўн]], амерыканскі генетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]](1985) * [[14 красавіка]]: [[Поля Ракса]], польская кінаактрыса * [[5 мая]]: [[Уладзімір Ярэц]], беларускі матацыкліст, падарожнік * [[15 мая]]: [[Мікалай Абабурка]], беларускі мовазнаўца * [[31 мая]]: [[Луіс Ігнара]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (1998) * [[19 чэрвеня]]: [[Іван Ласкоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык, крытык, гісторык (пам. 29.7.[[1994]]) * [[21 чэрвеня]]: [[Арнольд Макмілін]], брытанскі філолаг-славіст * [[26 чэрвеня]]: [[Уладзімір Куляшоў]], беларускі акцёр, народны артыст Беларусі * [[27 чэрвеня]]: [[Кшыштаф Кеслёўскі]], польскі кінарэжысёр * [[1 ліпеня]]: [[Алфрэд Гілман]], амерыканскі вучоны ў галіне фармакалогіі, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (1994) * [[20 жніўня]]: [[Слабадан Мілошавіч|Слабодан Мілошавіч]], прэзідэнт [[Югаславія|Югаславіі]] * [[21 кастрычніка]]: [[Герман Бідэр]], аўстрыйскі славіст * [[23 кастрычніка]]: [[Ігар Мікалаевіч Смірноў|Ігар Смірноў]], прэзідэнт [[Прыднястроўе|Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі]] == Памерлі == * [[13 студзеня]]: [[Джэймс Джойс]], ірландскі літаратар * [[21 лютага]]:[[Фрэдэрык Бантынг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1923) (нар. [[14.11]].[[1891]]) * [[28 лютага]]: [[Альфонс XIII]], іспанскі кароль * [[7 мая]]: [[Джэймс Джордж Фрэзер]], англійскі антраполаг * [[26 чэрвеня]]: [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Зэлік Аксельрод]], беларускі яўрэіскі паэт, перакладчык беларускай паэзіі на [[ідыш]] (нар. [[30.12]].[[1904]]) * [[26 ліпеня]]: [[Анры Леон Лебег]], французскі матэматык * [[4 жніўня]]: [[Міхай Бабіч]], венгерскі паэт * [[5 жніўня]]: [[Алесь Пруднікаў]], беларускі паэт (нар. 14.5.1910) * [[14 жніўня]]: [[Поль Сабацье]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[14 жніўня]]: [[Максімілян Кольбэ]], каталіцкі рэлігійны дзеяч (нар. 8.1.[[1894]]) * [[3 лістапада]]: [[Змітрок Бядуля]], беларускі літаратар * [[9 лістапада]]: [[Генрых Глябовіч]], беларускі каталіцкі святар * [[18 лістапада]]: [[Вальтэр Герман Нернст]], нямецкі хімік == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} <div style="display:none"></div> [[Катэгорыя:1941| ]] gee3wrmhc1jtukq14zst4ec14qgw435 0 9304 5192511 4636492 2026-09-03T19:21:21Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192511 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[12 мая]]: [[Кароль Англіі|Англійскі кароль]] [[Рычард I|Рычард I Львінае сэрца]] ажаніўся ў [[Лімасол]]е з Берэнгарыяй Наварскай, дачкой [[Спіс кіраўнікоў Навары|наварскага караля]] [[Санча VI Мудры|Санча VI Мудрага]] * [[7 верасня]]: Падчас [[Трэці крыжовы паход|Трэцяга крыжовага паходу]] англійскі кароль [[Рычард I]] нанёс паражэнне султану [[Саладзін]]у ў Палесціне. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[20 сакавіка]]: [[Клімент III|Клімент III, Папа Рымскі]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1191| ]] qu37lrlckz1s8bsmgvfbvecg6tot19z 0 9305 5192512 4791718 2026-09-03T19:24:43Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5192512 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[2 верасня]]: [[Саладзін]] і [[Рычард I]] дасягнулі згоды наконт падзелу [[Святая зямля|Святой Зямлі]] паміж [[Хрысціянства|хрысціянамі]] і [[Мусульмане|мусульманамі]]. * [[17 верасня]]: [[Мінамота-но Санэтома]], сёгун == Нарадзіліся == * == Памерлі == * {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1192| ]] cxbcxn2tu3xb1nwf0fk5j9qqlh7auci 0 14731 5192613 5192187 2026-09-04T07:26:29Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192613 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]].{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, імаверна, Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}, трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе [[Глебавічы Менскія|Глебавічы]] вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і [[Усевалад Глебавіч|Усеваладам]] пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з [[Полацк]]а, і ён вярнуўся ў Менск. Полацкім князем зноў стаў, з 8 ліпеня 1158 года, Рагвалод-Васіль, які ў саюзе са [[Князі смаленскія|смаленскімі князямі]] пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам Давыдавічам — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай [[аблога|аблозе]] узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок быў недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль, узялі ў палон Брачыслава і Валодшу, трымалі Брачыслава нават кайданах. У 1160 годзе Рагвалод-Васіль зноў ідзе на Менск, Давыдавічаў вызвалілі і вярнулі ім Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з няясных прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але нічога не дамогся. Імаверна, тым часам памёр Расціслаў і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль пайшоў супраць Валадара. У адным спісе чытаецца "да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]], у другім проста "да горада", у трэцім слова не дапісана ("да горад"), магчыма, гэта быў уласна Менск. У кожным разе, аблога горада для Рагвалода-Васіля была няўдалай, у начной вылазцы Валадар, у войску якога, як падкрэслена, былі літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх забіта, яшчэ болей палонена{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]] і ў Полацк не вярнуўся, пайшоў княжыць у Друцк. На полацкі сталец сеў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар пайшоў супраць Усяслава Васількавіча, зноў, як падкрэсліваецца, у яго войску былі літоўцы, зноў у начным баі, атакаваўшы знянацку, Валадар перамог і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Заключыўшы з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем, .Валадар скіраваўся на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]] і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Пра актыўныя дзеянні Валадара болей нічога не вядома, але ў 1167 годзе, разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]], ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Валадар пэўна жыў яшчэ ў 1176/1178 годзе, калі [[венды]] схоплілі нейкага Клемента, які з Русі вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynastiog alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] 9o3ohysaeplz8oz8sosk26u4nb257k8 5192615 5192613 2026-09-04T07:34:41Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192615 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]]{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і старэйшы брат [[Усевалад Глебавіч|Усевалада Глебавіча]]. З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, імаверна, Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]], як менскі князі Валадар прама названы ў 1158 годзе. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе [[Глебавічы Менскія|Глебавічы]] вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і [[Усевалад Глебавіч|Усеваладам]] пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з [[Полацк]]а, і ён вярнуўся ў Менск. Полацкім князем зноў стаў, з 8 ліпеня 1158 года, Рагвалод-Васіль, які ў саюзе са [[Князі смаленскія|смаленскімі князямі]] пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам Давыдавічам — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай [[аблога|аблозе]] узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок быў недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль, узялі ў палон Брачыслава і Валодшу, трымалі Брачыслава нават кайданах. У 1160 годзе Рагвалод-Васіль зноў ідзе на Менск, Давыдавічаў вызвалілі і вярнулі ім Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з няясных прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але нічога не дамогся. Імаверна, тым часам памёр Расціслаў і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль пайшоў супраць Валадара. У адным спісе чытаецца "да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]], у другім проста "да горада", у трэцім слова не дапісана ("да горад"), магчыма, гэта быў уласна Менск. У кожным разе, аблога горада для Рагвалода-Васіля была няўдалай, у начной вылазцы Валадар, у войску якога, як падкрэслена, былі літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх забіта, яшчэ болей палонена{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]] і ў Полацк не вярнуўся, пайшоў княжыць у Друцк. На полацкі сталец сеў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар пайшоў супраць Усяслава Васількавіча, зноў, як падкрэсліваецца, у яго войску былі літоўцы, зноў у начным баі, атакаваўшы знянацку, Валадар перамог і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Заключыўшы з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем, .Валадар скіраваўся на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]] і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Пра актыўныя дзеянні Валадара болей нічога не вядома, але ў 1167 годзе, разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]], ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Валадар пэўна жыў яшчэ ў 1176/1178 годзе, калі [[венды]] схоплілі нейкага Клемента, які з Русі вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynastiog alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] 3i32njqii9eiypwpvrqkapqy4df6phd 5192617 5192615 2026-09-04T07:47:03Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192617 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]]{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і старэйшы брат [[Усевалад Глебавіч|Усевалада Глебавіча]]. З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, імаверна, Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]], як менскі князі Валадар прама названы ў 1158 годзе. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе Глебавічы вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і Усеваладам пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з Полацка, і ён вярнуўся ў Менск. На полацкі сталец 8 ліпеня 1158 года зноў сеў Рагвалод-Васіль, неўзабаве, у саюзе са смаленскімі князямі ён пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам Давыдавічам — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай аблозе ўзяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль, узялі ў палон Брачыслава і Валодшу, трымалі Брачыслава нават у кайданах. У 1160 годзе Рагвалод-Васіль зноў ідзе на Менск, Давыдавічаў вызвалілі і вярнулі ім Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з няясных прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але нічога не дамогся. Імаверна, тым часам памёр Расціслаў і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль пайшоў супраць Валадара. У адным спісе чытаецца "да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]]", у другім проста "да горада", у трэцім слова не дапісана ("да горад"), магчыма, Рагвалод-Васіль прыйшоў уласна да Менска. У кожным разе, аблога горада для Рагвалода-Васіля склалася няўдала, у начной вылазцы Валадар, у войску якога, як падкрэслена, былі літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх забіта, яшчэ болей палонена{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]] і ў Полацк не вярнуўся, пайшоў княжыць у Друцк. На полацкім стальцы сеў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар пайшоў супраць Усяслава Васількавіча, зноў, як падкрэсліваецца, у яго войску былі літоўцы, зноў у начным баі, атакаваўшы знянацку, Валадар перамог і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Заключыўшы з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем, Валадар пайшоў на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]] і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Пра актыўныя дзеянні Валадара болей нічога не вядома, але ў 1167 годзе, разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]], ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Валадар пэўна жыў яшчэ ў 1176/1178 годзе, калі [[венды]] схаплілі нейкага Клемента, які з Русі вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynastiog alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] qwpdn9d9khpm322jqaobvi45eiggab0 5192619 5192617 2026-09-04T07:48:24Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192619 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]]{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і старэйшы брат [[Усевалад Глебавіч|Усевалада Глебавіча]]. З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, імаверна, Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]], як менскі князь прама названы ў 1158 годзе. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе Глебавічы вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і Усеваладам пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з Полацка, і ён вярнуўся ў Менск. На полацкі сталец 8 ліпеня 1158 года зноў сеў Рагвалод-Васіль, неўзабаве, у саюзе са смаленскімі князямі ён пайшоў супраць Глебавічаў. Забраў [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў сваім саюзнікам Давыдавічам — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але не здолеў у 10-дзённай аблозе ўзяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар, аднак, міру не заключаў, бо «''ходяше под Литвою в лесех''», то-бок недзе на літоўскім памежжы. У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль, узялі ў палон Брачыслава і Валодшу, трымалі Брачыслава нават у кайданах. У 1160 годзе Рагвалод-Васіль зноў ідзе на Менск, Давыдавічаў вызвалілі і вярнулі ім Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з няясных прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але нічога не дамогся. Імаверна, тым часам памёр Расціслаў і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль пайшоў супраць Валадара. У адным спісе чытаецца "да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]]", у другім проста "да горада", у трэцім слова не дапісана ("да горад"), магчыма, Рагвалод-Васіль прыйшоў уласна да Менска. У кожным разе, аблога горада для Рагвалода-Васіля склалася няўдала, у начной вылазцы Валадар, у войску якога, як падкрэслена, былі літоўцаў, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх забіта, яшчэ болей палонена{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]] і ў Полацк не вярнуўся, пайшоў княжыць у Друцк. На полацкім стальцы сеў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар пайшоў супраць Усяслава Васількавіча, зноў, як падкрэсліваецца, у яго войску былі літоўцы, зноў у начным баі, атакаваўшы знянацку, Валадар перамог і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Заключыўшы з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем, Валадар пайшоў на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]] і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Пра актыўныя дзеянні Валадара болей нічога не вядома, але ў 1167 годзе, разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]], ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Валадар пэўна жыў яшчэ ў 1176/1178 годзе, калі [[венды]] схаплілі нейкага Клемента, які з Русі вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynastiog alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] i26c6nzmvmif46c9sdjrtliittojd9a 5192637 5192619 2026-09-04T08:10:50Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5192637 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]]{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і старэйшы брат [[Усевалад Глебавіч|Усевалада Глебавіча]]. З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, імаверна, Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]], як менскі князь прама названы ў 1158 годзе. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара -- [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе Глебавічы вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і Усеваладам пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з Полацка, і ён вярнуўся ў Менск. На полацкі сталец 8 ліпеня 1158 года зноў сеў Рагвалод-Васіль. Неўзабаве Рагвалод-Васіль з дапамогай ад смаленскіх князёў пайшоў супраць Глебавічаў, забраў у іх [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў Давыдавічам — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але ў 10-дзённай аблозе не здолеў узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар міру не заключаў, бо быў на літоўскім памежжы («''ходяше под Литвою в лесех''»). У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль, узялі ў палон Брачыслава і Валодшу, трымалі Брачыслава нават у кайданах. У 1160 годзе Рагвалод-Васіль зноў ідзе на Менск, Давыдавічаў вызвалілі і вярнулі ім Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з няясных прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але нічога не дамогся. Імаверна, тым часам памёр Расціслаў і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль пайшоў супраць Валадара. У адным спісе чытаецца "да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]]", у другім проста "да горада", у трэцім слова не дапісана ("да горад"), магчыма, Рагвалод-Васіль прыйшоў уласна да Менска. У кожным разе, аблога горада склалася для Рагвалода-Васіля няўдала, Валадар адбіў штурм удзень, а ў начной вылазцы, як падкрэслена, з літоўцамі, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх забілі, яшчэ болей паланілі{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]] і ў Полацк не вярнуўся, пайшоў княжыць у Друцк. На полацкім стальцы сеў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар пайшоў супраць Усяслава Васількавіча, зноў, як падкрэслена, у яго войску былі літоўцы, зноў у начным баі, атакаваўшы знянацку, Валадар перамог і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Заключыўшы з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем, Валадар пайшоў на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]] і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Пра актыўныя дзеянні Валадара болей нічога не вядома, але ў 1167 годзе, разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]], ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Валадар пэўна жыў яшчэ ў 1176/1178 годзе, калі [[венды]] схаплілі нейкага Клемента, які з Русі вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynastiog alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] fo3dgy883hvvd6udaje073x3i79gpv2 5192648 5192637 2026-09-04T08:40:56Z M.L.Bot 261 5192648 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Валадар Глебавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князі менскія|князь менскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 1151 | перыядканец = 1159 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Глебавіч]] | перыядпачатак_2 = 1162 | перыядканец_2 = пасля 1176/1177 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Расціслаў Глебавіч]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Полацкае княства|князь полацкі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = 1167 | папярэднік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік_3 = [[Усяслаў Васількавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Глеб Усяславіч]]{{sfn|БС|1982|с=121}} | маці = [[Анастасія Яраполкаўна]] | жонка = [[Рыкса Баляславаўна]] | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Валадар Глебавіч''' ([[1090-я]] — пасля [[1176]]/[[1177]]) — [[Князі менскія|князь менскі]] (1151—1158; 1162—1176/1183), [[Князі полацкія|князь полацкі]] (1167). Імкнуўся да дамінавання ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]], выкарыстоўваў атрады [[літоўцы|літоўцаў]]. == Біяграфія == Другі сын менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], малодшы брат [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]]{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і старэйшы брат [[Усевалад Глебавіч|Усевалада Глебавіча]]. З 1151 года, калі брат Расціслаў стаў полацкім князем, імаверна, Валадар сядзеў у Менску{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}} і трымаў у турме [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]], як менскі князь прама названы ў 1158 годзе. У 1154 годзе, інцыятывай яе аднаўтробнага брата, дацкага караля [[Кнуд V|Кнуда Магнусана]], дачка Валадара — [[Сафія Валадараўна|Сафія]], заручана з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]], а ў 1157 годзе ўзяла з ім шлюб. У 1158 годзе Глебавічы вымушаны вызваліць Рагвалода-Васіля, які неўзабаве захапіў [[Друцк]], выгнаў адтуль пляменніка Валадара — [[Глеб Расціславіч|Глеба Расціславіча]]. Тады Расціслаў з Валадаром і Усеваладам пайшлі на Друцк, але не здолелі ўзяць яго і заключылі мір з Рагалодам-Васілём. Пазней у 1158 годзе палачане выгналі Расціслава з Полацка, і ён вярнуўся ў Менск. На полацкі сталец 8 ліпеня 1158 года зноў сеў Рагвалод-Васіль. Неўзабаве Рагвалод-Васіль з дапамогай ад смаленскіх князёў пайшоў супраць Глебавічаў, забраў у іх [[Заслаўе|Ізяслаўль]] і перадаў Давыдавічам — [[Брачыслаў (князь ізяслаўльскі)|Брачыславу]] і [[Валодша|Валодшы]], але ў 10-дзённай аблозе не здолеў узяць Менск і заключыў з Расціславам мір. Валадар міру не заключаў, бо быў на літоўскім памежжы («''ходяше под Литвою в лесех''»). У 1159 годзе Глебавічы вярнулі сабе Ізяслаўль, узялі ў палон Брачыслава і Валодшу, трымалі Брачыслава нават у кайданах. У 1160 годзе Рагвалод-Васіль зноў ідзе на Менск, Давыдавічаў вызвалілі і вярнулі ім Ізяслаўль. У 1161 годзе Рагвалод-Васіль з няясных прычын зноў ваяваў з Глебавічамі, але нічога не дамогся. Імаверна, тым часам памёр Расціслаў і Валадар стаў менскім князем. У 1162 годзе Рагвалод-Васіль пайшоў супраць Валадара. У адным спісе чытаецца «да [[Гарадзец (горад Полацкай зямлі)|Гарадца]]», у другім проста «да горада», у трэцім слова не дапісана («да горад»), магчыма, Рагвалод-Васіль прыйшоў уласна да Менска. У кожным разе, аблога горада склалася для Рагвалода-Васіля няўдала, Валадар адбіў штурм удзень, а ў начной вылазцы, як падкрэслена, з літоўцамі, нанёс [[палачане|палачанам]] цяжкую паразу — шмат іх забілі, яшчэ болей паланілі{{sfn|БС|1982|с=121}}. Рагвалод-Васіль уратаваўся ўцёкамі ў [[Слуцк]] і ў Полацк не вярнуўся, пайшоў княжыць у Друцк. На полацкім стальцы сеў [[Усяслаў Васількавіч]]. У 1166 годзе Валадар пайшоў супраць Усяслава Васількавіча, зноў, як падкрэслена, у яго войску былі літоўцы, зноў у начным баі, атакаваўшы знянацку, Валадар перамог і заняў полацкі сталец{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Заключыўшы з полацкім [[веча]]м умовы, замацаваныя крыжацалаваннем, Валадар пайшоў на [[Віцебск]], куды ўцёк Усяслаў, але даведаўся, што на дапамогу віцяблянам ідзе смаленскі князь [[Раман Расціславіч (князь смаленскі)|Раман]] і вярнуўся ў Менск{{sfn|БС|1982|с=121}}{{sfn|Алексеев, Котляр|2014|с=149}}. Пра актыўныя дзеянні Валадара болей нічога не вядома, але ў 1167 годзе, разам з [[Вячка Святаславіч|Вячкам Святаславічам]], ён дапамог [[Вялікі Ноўгарад|наўгародцам]] паслаць у [[Кіеў]] весткі пра напад на іх смаленцаў, суздальцаў і палачан. Валадар пэўна жыў яшчэ ў 1176/1178 годзе, калі [[венды]] схаплілі нейкага Клемента, які з Русі вёз бацькавы падарункі дацкай каралеве Сафіі<ref>''Уильям Кентерберийский''. Житие и чудеса святого Фомы // Английские средневековые источники IX—XIII вв.: Тексты, перевод, комментарий. — М., 1979. — С. 41.</ref><ref>''Lind J.'' De russiske ægteskaber: Dynastiog alliancepolitik i 1130’ernes Danske borgerkrig // Historisk tidsskrift. — København, 1992. B. 92. H. 2. — S. 260.</ref><ref>''[[Аляксей Сяргеевіч Кібінь|Кибинь А. С.]]'' От Ятвязи до Литвы: политические и социокультурные трансформации в бассейне верхнего Немана в Х—XIII веках. — Москва: Квадрига, 2012. — С. 119.</ref>. == Сям’я == Пасля 1135/1136 года ажаніўся, імаверна, другім шлюбам, з [[Рыкса Баляславаўна|Рыксай]], дачкой польскага князя [[Баляслаў III Крывавусты|Баляслава Крывавустага]]. Дзеці ў гэтым шлюбе: * [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]] (1140-я — 1216) * [[Васілька Валадаравіч|Васілька]] (1140-я — да 1222) * [[Сафія Валадараўна|Сафія]] (1140-я —1198), жонка дацкага караля Вальдэмара I. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Алексеев, Котляр|2014|{{Крыніцы/ДРСМ|Володарь Глебович|аўтар=Алексеев Л. В., Котляр Н. Ф.}}}} * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * ''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 1998. — 260 с. * {{Крыніцы/БелЭн|3|||511}} * {{кніга |аўтар = |частка = Володарь Глебович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = БС }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Род Ізяславічаў Полацкіх}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Князі менскія]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] pz2zxasxfnfshm1zg1owl5sdthvtxoe 0 17962 5192572 5176786 2026-09-04T06:19:25Z Autumndancer 168015 5192572 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Мыш’я́к''', таксама '''арсенiк''' ({{lang-la|Arsenicum}}) '''As''' — [[хімічны элемент]] V групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 33, атамная маса 74,9216. У прыродзе адзін стабільны ізатоп ​75As. У [[зямная кара|зямной кары]] 1,7∙10​−4 % па масе. Трапляецца пераважна ў выглядзе мінералаў (мыш’яковыя руды, [[рэальгар]]). Як мікраэлемент ёсць у раслінных і жывёльных арганізмах (у арганізме чалавека 0,08—0,2 мг/кг). Злучэнні мыш’яку вядомыя з глыбокай старажытнасці; атрыманне металічнага мыш’яку прыпісваюць Альберту Вялікаму (каля 1250). Лацінская назва паходзіць ад грэчаскага arsin — моцны, рус. — магчыма, ад «мышь» (злучэнні мыш’яку яшчэ ў Старажытнай Русі выкарыстоўвалі для знішчэння мышэй і пацукоў). Вядома некалькі алатропных мадыфікацый мыш’яку; найбольш устойлівая — металічны ці шэры мыш’як (a = -As). Кампактны шэры мыш’як мае выгляд серабрыстага буйнакрышталічнага [[метал]]у, [[шчыльнасць]] 5740 кг/м³, пры 615 °C узганяецца, плавіцца ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 817 °C) пры ціску пары 3,7 МПа. У вільготным паветры і пры награванні лёгка акісляецца. Узаемадзейнічае з канцэнтраванымі [[азотная кіслата|азотнай]] і [[серная кіслата|сернай]] кіслотамі, з [[галагены|галагенамі]] (утварае лятучыя трыгалагеніды AsHal3, а з фторам і пентафтарыд AsF5). Пры сплаўленні з металамі ўтварае [[арсеніды]], са [[шчолач]]амі — [[арсін]] AsH3 і арсенаты (мыш’яку злучэнні). Металічны мыш’як атрымліваюць аднаўленнем сэсквіаксіду As2O3 вугалем, ачышчаюць сублімацыяй. Элементарны мыш’як выкарыстоўваюць як дабаўку да сплаваў на аснове [[медзь|медзі]], [[свінец|свінцу]] і [[волава]], асабліва чысты — для сінтэзу і легіравання паўправадніковых матэрыялаў. {{зноскі}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Мыш’як| ]] [[Катэгорыя:Паўметалы]] 8inby8gzcawfo4vpi3f03dxioflf0yu 5192573 5192572 2026-09-04T06:20:31Z Autumndancer 168015 5192573 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Мыш’я́к''', таксама '''арсенiк''' ({{lang-la|Arsenicum}}) '''As''' — [[хімічны элемент]] V групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 33, атамная маса 74,9216. У прыродзе адзін стабільны ізатоп ​75As. У [[зямная кара|зямной кары]] 1,7∙10​−4 % па масе. Трапляецца пераважна ў выглядзе мінералаў (мыш’яковыя руды, [[рэальгар]]). Як мікраэлемент ёсць у раслінных і жывёльных арганізмах (у арганізме чалавека 0,08—0,2 мг/кг). Злучэнні мыш’яку вядомыя з глыбокай старажытнасці; атрыманне металічнага мыш’яку прыпісваюць Альберту Вялікаму (каля 1250). Лацінская назва паходзіць ад грэчаскага arsin — моцны, рус. — магчыма, ад «мышь» (злучэнні мыш’яку яшчэ ў Старажытнай Русі выкарыстоўвалі для знішчэння мышэй і пацукоў). Вядома некалькі алатропных мадыфікацый мыш’яку; найбольш устойлівая — металічны ці шэры мыш’як (a = -As). Кампактны шэры мыш’як мае выгляд серабрыстага буйнакрышталічнага [[метал]]у, [[шчыльнасць]] 5740 кг/м³, пры 615 °C узганяецца, плавіцца ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 817 °C) пры ціску пары 3,7 МПа. У вільготным паветры і пры награванні лёгка акісляецца. Узаемадзейнічае з канцэнтраванымі [[азотная кіслата|азотнай]] і [[серная кіслата|сернай]] кіслотамі, з [[галагены|галагенамі]] (утварае лятучыя трыгалагеніды AsHal3, а з фторам і пентафтарыд AsF5). Пры сплаўленні з металамі ўтварае [[арсеніды]], са [[шчолач]]амі — [[арсін]] AsH3 і арсенаты (мыш’яку злучэнні). Металічны мыш’як атрымліваюць аднаўленнем сэсквіаксіду As2O3 вугалем, ачышчаюць сублімацыяй. Элементарны мыш’як выкарыстоўваюць як дабаўку да сплаваў на аснове [[медзь|медзі]], [[свінец|свінцу]] і [[волава]], асабліва чысты — для сінтэзу і легіравання паўправадніковых матэрыялаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Мыш’як, арсенік|||}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Мыш’як| ]] [[Катэгорыя:Паўметалы]] tll6rta123puqmwkwbirkfm0vxa72ow 5192574 5192573 2026-09-04T06:21:14Z Autumndancer 168015 5192574 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}} '''Мыш’я́к''', таксама '''арсенiк''' ({{lang-la|Arsenicum}}) '''As''' — [[хімічны элемент]] V групы перыядычнай сістэмы, атамны нумар 33, атамная маса 74,9216. У прыродзе адзін стабільны ізатоп ​75As. У [[зямная кара|зямной кары]] 1,7∙10​−4 % па масе. Трапляецца пераважна ў выглядзе мінералаў (мыш’яковыя руды, [[рэальгар]]). Як мікраэлемент ёсць у раслінных і жывёльных арганізмах (у арганізме чалавека 0,08—0,2 мг/кг). Злучэнні мыш’яку вядомыя з глыбокай старажытнасці; атрыманне металічнага мыш’яку прыпісваюць [[Альберт Вялікі|Альберту Вялікаму]] (каля 1250). Лацінская назва паходзіць ад грэчаскага arsin — моцны, рус. — магчыма, ад «мышь» (злучэнні мыш’яку яшчэ ў Старажытнай Русі выкарыстоўвалі для знішчэння мышэй і пацукоў). Вядома некалькі алатропных мадыфікацый мыш’яку; найбольш устойлівая — металічны ці шэры мыш’як (a = -As). Кампактны шэры мыш’як мае выгляд серабрыстага буйнакрышталічнага [[метал]]у, [[шчыльнасць]] 5740 кг/м³, пры 615 °C узганяецца, плавіцца ([[тэмпература плаўлення|tпл]] 817 °C) пры ціску пары 3,7 МПа. У вільготным паветры і пры награванні лёгка акісляецца. Узаемадзейнічае з канцэнтраванымі [[азотная кіслата|азотнай]] і [[серная кіслата|сернай]] кіслотамі, з [[галагены|галагенамі]] (утварае лятучыя трыгалагеніды AsHal3, а з фторам і пентафтарыд AsF5). Пры сплаўленні з металамі ўтварае [[арсеніды]], са [[шчолач]]амі — [[арсін]] AsH3 і арсенаты (мыш’яку злучэнні). Металічны мыш’як атрымліваюць аднаўленнем сэсквіаксіду As2O3 вугалем, ачышчаюць сублімацыяй. Элементарны мыш’як выкарыстоўваюць як дабаўку да сплаваў на аснове [[медзь|медзі]], [[свінец|свінцу]] і [[волава]], асабліва чысты — для сінтэзу і легіравання паўправадніковых матэрыялаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Мыш’як, арсенік|||}} {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Мыш’як| ]] [[Катэгорыя:Паўметалы]] g43520y0lv5tl2m3cu7twm8hrbhdaav 0 18507 5192594 5176617 2026-09-04T06:56:38Z Autumndancer 168015 /* Прыродныя крыніцы */ арфаграфія 5192594 wikitext text/x-wiki {{Хімічны элемент}}'''Фтор''' ({{lang-la|Fluorum}}) '''F''' — [[хімічны элемент]] VII групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 9. Адносіцца да [[галагены|галагенаў]]. == Прыродныя крыніцы == Шырока распаўсюджаны ў прыродзе. Асноўная крыніца фтору — [[флюарыт]] CaF₂. Фтор з’яўляецца складовай часткай прыродных фасфатаў — [[апатыт]]аў і [[фасфарыт]]аў. Невялікая колькасць фтору ўтрымліваецца ў прыродных водах. == Прымяненне == Акісляльнік ракетнага паліва. [[Фторарганічныя злучэнні]] (фтарыраваныя вуглевадароды «[[тэфлон]]», «[[фтарапласт]]», фтарыраваныя і хлорфтарыраваныя метаны і этаны — «[[фрэоны]]»). Адзін з лепшых анэстэтыкаў для хірургіі — [[фтаратан]]. {{Кампактная перыядычная табліца}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы]] [[Катэгорыя:Фтор| ]] 8e68joz8nmbuppqmra87aai7om99tog 0 20340 5192361 5148470 2026-09-03T12:40:26Z Autumndancer 168015 5192361 wikitext text/x-wiki '''Вале́нтнасць''' (ад {{lang-lat|valens}} — які мае сілу) — [[лік]] роўны колькасці [[Хімічная сувязь|хімічных сувязяў]], якімі дадзены [[атам]] злучаны з іншымі [[Атам|атамамі]]. Паняцце «валентнасць» увёў англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] (1853). Велічыня валентнасці атама [[хімічны элемент|хімічнага элемента]] вызначаецца колькасцю атамаў [[вадарод]]у (прынята лічыць аднавалентным), якія ён далучае пры ўтварэнні гідрыдаў (злучэнні з вадародам). Напрыклад, атам хлору далучае 1 атам вадароду (хлорысты вадарод HCl), атам [[кісларод]]у — 2 атамы (вада H2O), таму валентнасць хлору і кіслароду ў гэтых злучэннях адпаведна 1 і 2. Паняцце «валентнасць» атрымала развіццё ў квантава-хімічнай тэорыі хімічнай сувязі. Паводле гэтай тэорыі велічыня валентнеасці атама (спін-валентнасць) вызначаецца колькасцю электронных пар, якія фарміруюцца пры ўтварэнні [[хімічная сувязь|хімічных сувязяў]] паміж дадзеным і іншымі атамамі за кошт абагульнення іх электронаў з няспаранымі спінамі. Электроны атама, якія могуць удзельнічаць у фарміраванні агульных электронных пар, называюць валентнымі (электроны вонкавых электронных слаёў). У атамах элементаў з недабудаваным перадапошнім слоем (напрыклад, у атамаў [[жалез]]а Fe, [[марганец|марганцу]] Mn, [[вальфрам]]у W) валентнымі могуць быць і некаторыя электроны гэтага слоя. Многія элементы маюць пераменную валентнасць (напрыклад, у [[серавадарод]]зе H2S, аксідах SO2 і SO3 валентнасць серы адпаведна 2, 4, 6). Валентнасць вызначаецца толькі колькасцю кавалентных сувязяў. Для злучэнняў з іоннай сувяззю выкарыстоўваецца паняцце акіслення ступень, якая колькасна роўная валентнасці, але дадаткова характарызуецца дадатным ці адмоўным знакам. У комплексных злучэннях і іонных крышталях каардынацыйны лік атамаў (іонаў) перавышае велічыню спін-валентнасці, таму карыстаюцца паняццем каардынацыйнай валентнасці, якая колькасна роўная суме спін-валентнасці і колькасці атамаў (іонаў), дадаткова звязаных з валентнанасычаным атамам. Напрыклад, у комплексным злучэнні гексафтораалюмінат (III) натрыю Na3[AlF6] спін-валентнасць атама алюмінію 3, ступень акіслення +3, але пры ўтварэнні злучэння з AlF3 і NaF атам валентнанасычанага Al дадаткова хімічна звязваецца з 3 іонамі F​−, таму каардынацыйная валентнасць алюмінію ў гэтым злучэнні 6. == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=59—60|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Валентность%20(химич.)/|title=Валентность (химич.)}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html Валентность (химическая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140722081338/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html |date=22 ліпеня 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/688.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1857 год у навуцы]] [[Катэгорыя:Хімічная сувязь]] [[Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі]] fv5sn4v44kabnxepqrkbad64htj3q3n 5192362 5192361 2026-09-03T12:41:23Z Autumndancer 168015 5192362 wikitext text/x-wiki '''Вале́нтнасць''' (ад {{lang-lat|valens}} — які мае сілу) — [[лік]] роўны колькасці [[Хімічная сувязь|хімічных сувязяў]], якімі дадзены [[атам]] злучаны з іншымі [[Атам|атамамі]]. Паняцце «валентнасць» увёў англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] (1853). Велічыня валентнасці атама [[хімічны элемент|хімічнага элемента]] вызначаецца колькасцю атамаў [[вадарод]]у (прынята лічыць аднавалентным), якія ён далучае пры ўтварэнні гідрыдаў (злучэнні з вадародам). Напрыклад, атам хлору далучае 1 атам вадароду (хлорысты вадарод HCl), атам [[кісларод]]у — 2 атамы (вада H2O), таму валентнасць хлору і кіслароду ў гэтых злучэннях адпаведна 1 і 2. Паняцце «валентнасць» атрымала развіццё ў квантава-хімічнай тэорыі хімічнай сувязі. Паводле гэтай тэорыі велічыня валентнеасці атама (спін-валентнасць) вызначаецца колькасцю электронных пар, якія фарміруюцца пры ўтварэнні [[хімічная сувязь|хімічных сувязяў]] паміж дадзеным і іншымі атамамі за кошт абагульнення іх электронаў з няспаранымі спінамі. Электроны атама, якія могуць удзельнічаць у фарміраванні агульных электронных пар, называюць валентнымі (электроны вонкавых электронных слаёў). У атамах элементаў з недабудаваным перадапошнім слоем (напрыклад, у атамаў [[жалез]]а Fe, [[марганец|марганцу]] Mn, [[вальфрам]]у W) валентнымі могуць быць і некаторыя электроны гэтага слоя. Многія элементы маюць пераменную валентнасць (напрыклад, у [[серавадарод]]зе H2S, аксідах SO2 і SO3 валентнасць серы адпаведна 2, 4, 6). Валентнасць вызначаецца толькі колькасцю кавалентных сувязяў. Для злучэнняў з іоннай сувяззю выкарыстоўваецца паняцце акіслення ступень, якая колькасна роўная валентнасці, але дадаткова характарызуецца дадатным ці адмоўным знакам. У комплексных злучэннях і іонных крышталях каардынацыйны лік атамаў (іонаў) перавышае велічыню спін-валентнасці, таму карыстаюцца паняццем каардынацыйнай валентнасці, якая колькасна роўная суме спін-валентнасці і колькасці атамаў (іонаў), дадаткова звязаных з валентнанасычаным атамам. Напрыклад, у комплексным злучэнні гексафтораалюмінат (III) натрыю Na3[AlF6] спін-валентнасць атама алюмінію 3, ступень акіслення +3, але пры ўтварэнні злучэння з AlF3 і NaF атам валентнанасычанага Al дадаткова хімічна звязваецца з 3 іонамі F​−, таму каардынацыйная валентнасць алюмінію ў гэтым злучэнні 6. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Валентнасць|||}} * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=59—60|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Валентность%20(химич.)/|title=Валентность (химич.)}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html Валентность (химическая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140722081338/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html |date=22 ліпеня 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/688.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1857 год у навуцы]] [[Катэгорыя:Хімічная сувязь]] [[Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі]] 8y0xslmah70fzvry30eeza9k0gy69tj 5192363 5192362 2026-09-03T12:41:44Z Autumndancer 168015 5192363 wikitext text/x-wiki '''Вале́нтнасць''' (ад {{lang-lat|valens}} — які мае сілу) — [[лік]] роўны колькасці [[Хімічная сувязь|хімічных сувязяў]], якімі дадзены [[атам]] злучаны з іншымі [[Атам|атамамі]]. Паняцце «валентнасць» увёў англійскі хімік [[Эдуард Франкленд]] (1853). Велічыня валентнасці атама [[хімічны элемент|хімічнага элемента]] вызначаецца колькасцю атамаў [[вадарод]]у (прынята лічыць аднавалентным), якія ён далучае пры ўтварэнні гідрыдаў (злучэнні з вадародам). Напрыклад, атам хлору далучае 1 атам вадароду (хлорысты вадарод HCl), атам [[кісларод]]у — 2 атамы (вада H2O), таму валентнасць хлору і кіслароду ў гэтых злучэннях адпаведна 1 і 2. Паняцце «валентнасць» атрымала развіццё ў квантава-хімічнай тэорыі хімічнай сувязі. Паводле гэтай тэорыі велічыня валентнеасці атама (спін-валентнасць) вызначаецца колькасцю электронных пар, якія фарміруюцца пры ўтварэнні [[хімічная сувязь|хімічных сувязяў]] паміж дадзеным і іншымі атамамі за кошт абагульнення іх электронаў з няспаранымі спінамі. Электроны атама, якія могуць удзельнічаць у фарміраванні агульных электронных пар, называюць валентнымі (электроны вонкавых электронных слаёў). У атамах элементаў з недабудаваным перадапошнім слоем (напрыклад, у атамаў [[жалеза]] Fe, [[марганец|марганцу]] Mn, [[вальфрам]]у W) валентнымі могуць быць і некаторыя электроны гэтага слоя. Многія элементы маюць пераменную валентнасць (напрыклад, у [[серавадарод]]зе H2S, аксідах SO2 і SO3 валентнасць серы адпаведна 2, 4, 6). Валентнасць вызначаецца толькі колькасцю кавалентных сувязяў. Для злучэнняў з іоннай сувяззю выкарыстоўваецца паняцце акіслення ступень, якая колькасна роўная валентнасці, але дадаткова характарызуецца дадатным ці адмоўным знакам. У комплексных злучэннях і іонных крышталях каардынацыйны лік атамаў (іонаў) перавышае велічыню спін-валентнасці, таму карыстаюцца паняццем каардынацыйнай валентнасці, якая колькасна роўная суме спін-валентнасці і колькасці атамаў (іонаў), дадаткова звязаных з валентнанасычаным атамам. Напрыклад, у комплексным злучэнні гексафтораалюмінат (III) натрыю Na3[AlF6] спін-валентнасць атама алюмінію 3, ступень акіслення +3, але пры ўтварэнні злучэння з AlF3 і NaF атам валентнанасычанага Al дадаткова хімічна звязваецца з 3 іонамі F​−, таму каардынацыйная валентнасць алюмінію ў гэтым злучэнні 6. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Валентнасць|||}} * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=59—60|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Валентность%20(химич.)/|title=Валентность (химич.)}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html Валентность (химическая)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140722081338/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/VALENTNOST.html |date=22 ліпеня 2014 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/688.html Артыкул на сайце ХиМиК.ру] {{дапісаць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1857 год у навуцы]] [[Катэгорыя:Хімічная сувязь]] [[Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі]] s5b3d51a70o07fpqyytysesb8vcm69r 0 24174 5192709 4484833 2026-09-04T10:44:41Z Ciepiersia 162280 афармленне 5192709 wikitext text/x-wiki '''Корба, крывашып''' — [[звяно]] ([[дэталь]]) [[шарнірны механізм|шарнірнага механізма]], якое можа рабіць поўны абарот вакол нерухомай [[вось|восі]]. З дапамогаю корбаў утвараюцца многія тыпы плоскіх чатырох- і шматзвенных шарнірных [[механізм]]аў — ці толькі з вярчальнымі парамі ('''двухкрывашыпныя''', '''крывашыпна-каромыславыя'''), ці з вярчальнымі і паступальнымі парамі ('''крывашыпна-шатунныя''', '''крывашыпна-кулісныя''' і інш.). Корба складаецца з '''карэннай шыйкі''', якая верціцца ў нерухомых '''карэнных падшыпніках''', і '''крывашыпнай шыйкі''', злучаных паміж сабою '''шчакой'''. == Літаратура == * {{крыніцы/БелСЭ|6}} С.74,75. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў]] [[Катэгорыя:Механіка]] [[Катэгорыя:Дрэваапрацоўчыя інструменты]] n0r165l634g0boqphu5g0jamah918zm 5192710 5192709 2026-09-04T10:45:09Z Ciepiersia 162280 афармленне 5192710 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Корба, крывашып''' — [[звяно]] ([[дэталь]]) [[шарнірны механізм|шарнірнага механізма]], якое можа рабіць поўны абарот вакол нерухомай [[вось|восі]]. З дапамогаю корбаў утвараюцца многія тыпы плоскіх чатырох- і шматзвенных шарнірных [[механізм]]аў — ці толькі з вярчальнымі парамі ('''двухкрывашыпныя''', '''крывашыпна-каромыславыя'''), ці з вярчальнымі і паступальнымі парамі ('''крывашыпна-шатунныя''', '''крывашыпна-кулісныя''' і інш.). Корба складаецца з '''карэннай шыйкі''', якая верціцца ў нерухомых '''карэнных падшыпніках''', і '''крывашыпнай шыйкі''', злучаных паміж сабою '''шчакой'''. == Літаратура == * {{крыніцы/БелСЭ|6}} С.74,75. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў]] [[Катэгорыя:Механіка]] [[Катэгорыя:Дрэваапрацоўчыя інструменты]] fa11q3q2xe4rnvxl2ctxvpay1g5ie2y 0 24530 5192683 5171236 2026-09-04T10:18:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192683 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Emmentaler.jpg|thumb|250px|Традыцыйны швейцарскі сыр «Эменталь»]] '''Сыр''' — харчовы прадукт, які атрымліваецца з сырапрыдатнага малака з выкарыстаннем ферментаў, якія згортваюць малако, і малочнакіслых бактэрый ці шляхам плаўлення розных малочных прадуктаў і сыравіны немалочнага паходжання з ужываннем соляў. == Харчовая каштоўнасць == Сыры адрозніваюцца высокім утрыманнем бялкоў (да 25 %), малочнага тлушчу (да 60 %) і мінеральных рэчываў (да 3,5 %, не лічачы [[Кухонная соль|кухоннай солі]]). Бялкі сыру лепш засвойваюцца арганізмам, чым малочныя. Экстрактыўныя рэчывы сыроў спрыяльна ўздзейнічаюць на стрававальныя залозы, узбуджаюць апетыт. Пажыўныя рэчывы, якія змяшчаюцца ў сыры, засвойваюцца арганізмам амаль цалкам (98-99 %). У сырах утрымліваюцца вітаміны A, D, E, B1, B2, B12, PP, C, пантатэнавая кіслата і іншыя. У залежнасці ад утрымання тлушчу і бялку энергакаштоўнасць сыру значна вагаецца. Сыр з’яўляецца як бы канцэнтратам малака: бялкі, тлушчы, мінеральныя рэчывы ўтрымліваюцца ў ім прыкладна ў тых жа прапорцыях, высока ўтрыманне ў ім кальцыя і фосфару, якія знаходзяцца ў сыры ў аптымальна збалансаваных суадносінах. == Класіфікацыя == [[Файл:Production of cheese 1.jpg|thumb|250px|Вырабніцтва сыра]] === Сычужныя === Па тэхналогіі вытворчасці сыры падзяляюцца на цвёрдыя, мяккія, рассольныя і перапрацаваныя (плаўленыя). Сычужны фермент (рэнін, ён жа хімазін) — стрававальны фермент жывёльнага паходжання, які вылучалі з страўнікаў цялятаў (пасля забою). Узрост такіх цялят звычайна не больш за 10 дзён. Сычужны фермент выкарыстоўваецца для стварожвання малака і прыгатавання сыроў. З развіццём геннай інжынерыі стала магчымым атрымаць з жывёл гены, адказныя за вытворчасць хімазіна, і ўставіць іх у некаторыя бактэрыі, грыбы або дрожджы, каб яны выраблялі хімазін падчас ферментацыі<ref name="pmid6304731">{{cite journal | author = Emtage JS, Angal S, Doel MT, Harris TJ, Jenkins B, Lilley G, Lowe PA | title = Synthesis of calf prochymosin (prorennin) in Escherichia coli | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-06_80_12/page/3671 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 80 | issue = 12 | pages = 3671–5 |date=June 1983 | pmid = 6304731 | pmc = 394112 | doi = 10.1073/pnas.80.12.3671|issn = 0027-8424 }}</ref>,<ref name="pmid6283469">{{cite journal | author = Harris TJ, Lowe PA, Lyons A, Thomas PG, Eaton MA, Millican TA, Patel TP, Bose CC, Carey NH, Doel MT | title = Molecular cloning and nucleotide sequence of cDNA coding for calf preprochymosin | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 10 | issue = 7 | pages = 2177–87 |date=April 1982 | pmid = 6283469 | pmc = 320601 | doi = 10.1093/nar/10.7.2177 }}</ref>. Генетычна мадыфікаваныя мікраарганізмы спыняюць сваё існаванне пасля ферментацыі, а хімазін вылучаюць з культуральной вадкасці, па гэтай прычыне сыр не ўтрымлівае якога-небудзь кампанента або інгрэдыента ГМА<ref name="GMO Database">{{cite web|url=http://www.gmo-compass.org/eng/database/enzymes/83.chymosin.html|publisher=GMO Compass|title=Chymosin|access-date=2014-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326181805/http://www.gmo-compass.org/eng/database/enzymes/83.chymosin.html|archive-date=26 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Прадукты на аснове рэкамбінантнага хімазіна (Fermentation-Produced Chymosin, FPC) прысутнічаюць на рынку з 1990 года. За наступныя 20 гадоў яны сталі ўспрымацца як ідэальна прыдатныя ферменты для згортвання малака<ref name="Law 2010 100–101">{{cite book | author = Law BA | title = Technology of Cheesemaking | year = 2010 | publisher = Wiley-Blackwell | location = UK | isbn = 978-1-4051-8298-0 | pages = 100–101 | url = http://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405182989.html | access-date = 3 лютага 2015 | archive-date = 26 снежня 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231226085910/https://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405182989.html | url-status = dead }}</ref>. Да 1999 годзе каля 60 % цвёрдых сыроў у ЗША<ref name="USDA">{{cite web |url=http://fpc.state.gov/6176.htm|title=Food Biotechnology in the United States: Science, Regulation, and Issues|publisher=U.S. Department of State|access-date=2006-08-14}}</ref> і да 80 % ва ўсім свеце<ref name="pmid16537950">{{cite journal | author = Johnson ME, Lucey JA | title = Major technological advances and trends in cheese | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-dairy-science_2006-04_89_4/page/1174 | journal = J. Dairy Sci. | volume = 89 | issue = 4 | pages = 1174–8 |date=April 2006 | pmid = 16537950 | doi = 10.3168/jds.S0022-0302(06)72186-5 }}</ref> было выраблена з выкарыстаннем рэкамбінантнага хімазіна. У залежнасці ад метаду выпрацоўкі, сярод сычужных сыроў можна вылучыць цвёрдыя, мяккія і рассольныя. ==== Цвёрдыя ==== * [[Пармезан]] — самы вядомы і сусветна папулярны італьянскі гатунак цвёрдага сыру доўгага паспявання. Масавая доля тлушчу — 32 %. * тыпу Швейцарскага — сыры цыліндрычнай формы, маюць вялікія вочкі круглявай формы, саладкавата-рэзкі смак; масавая доля тлушчу — 50 % на сухое рэчыва (Швейцарскі, Савецкі, Алтайскі, Маскоўскі); * тыпу Галандскага — сыры круглявай пляскатай, авальнай формы, маюць дробныя вочкі, востры, злёгку кіслявы смак; масавая доля тлушчу — 45 % на сухое рэчыва (Кастрамскі, Яраслаўскі, Галандскі); * тыпу горнага цёрачнага — ужываецца ў цёртым выглядзе, выкарыстоўваецца ў якасці прыправы (Горнаалтайскі, Каўказскі); * тыпу чэдэра — мае форму цыліндра, вочкі адсутнічаюць, кансістэнцыя мяккая; масавая доля тлушчу — 50 %, злёгку кіслявы смак (чэдэр, чорны Алтай); * тыпу Расійскага — цыліндрычная форма, пяшчотная кансістэнцыя, масавая доля тлушчу — 50 % (Расійскі); * вэнджаныя сыры — масавая доля тлушчу — 55 %, маюць смак вэнджання (Расійскі); * паўцвёрдыя сыры — без вочак, масавая доля тлушчу — 20, 30, 45 % (Латвійскі, Літоўскі, Каўнаскі і інш.); * тыпу Угліцкага — мае форму бруска, скарынку мяккую, масавая доля тлушчу — 45 % (Угліцкага). * чырвоны сыр — з арэхамі ўнутры ==== Мяккія ==== * тыпу Дарагабужскага — маюць налёт слізі на скарынцы, вочкі адсутнічаюць, масавая доля тлушчу — 45 % (Дарагабускі, Медынскі, Дарожны, Калінінскі і інш.); * тыпу камамбера — па форме — цыліндр масай 130 г., на паверхні белы налёт цвілі, масавая доля тлушчу — 60 %, з прыемным прысмакам шампіньёнаў; * тыпу Смаленскага — цыліндр, масай 0,8-1,2 кг, на скарынцы плямы сухой слізі, масавая доля тлушчу — 45 % (Паляўнічы, Смаленскі, закусачны); * тыпу ракфора — сыр працяты цвіллю сіне-зялёнага колеру, форма — цыліндр 2-3,5 кг, масавая доля тлушчу — 45 % (Ракфор). ==== Расольныя ==== Іх асноўнае адрозненне складаецца ў тым, што яны спеюць і захоўваюцца ў расоле, не маюць скарынкі, вочкі дробныя рознай формы, цеста ломкае, масавая доля тлушчу — 40-45 %, солі — 7 % (Асецінскі, сулугуні, брынза і інш.). Расольныя сыры дзеляць на мяккія і цвёрдыя. У Еўропе вялікай папулярнасцю карыстаюцца расольныя сыры, аналагічныя грэчаскаму Фета, тлустасць якіх можа перавышаць 50 %. У адрозненне ад класічнага рэцэпту, іх гатуюць з каровінага малака. Аднак вытворцы з краін за межамі Грэцыі, якая зарэзервавала для сябе гэту гандлёвую марку, імкнуцца даваць сваёй прадукцыі назву, падобную на грэчаскую (фетакі, фетакса, сіртакі і т. Д.). === Кісламалочныя === Кісламалочныя сыры вырабляюць з абястлушчанага малака, сквашанага малочнакіслай закваскай. Пасля паспявання (1-1,5 мес.) змешваюць з соллю, спецыямі. Сырную масу падсушваюць і фармуюць. Малюнка ў сыру няма. Найбольш распаўсюджаны сыр -кісламалочны зялёны цёрачны. Сыры падзяляюцца на цёрачныя (зялёны сыр), тварожныя і тварожныя непаспяваючая. Перапрацаваныя (плаўленыя) сыры выпрацоўваюць плаўленнем сычужных кісламалочных натуральных сыроў з даданнем тварагу, смятаны, малака, сметанковага масла, спецый і напаўняльнікаў (какава-парашок, кава, ванілін і інш.). Плаўленыя сыры бываюць салодкія, пастаабразныя, каўбасныя, кансервавыя, з грыбамі, з лукам і элітныя, вельмі дарагія гатункі з ласосем, з грэцкімі арэхамі. Плаўленыя сыры, з’яўляючыся прадуктам другаснай перапрацоўкі, спакаваныя ў фальгу або ў герметычныя ўпакоўкі, маюць больш доўгі тэрмін захоўвання, менш адчувальныя да перападаў тэмператур. Гэта дазваляе павялічыць сезон продажу плаўленых сыроў і раёны яго распаўсюджвання. === Сыроватачныя === Сыроватка, якая застаецца пасля каагуляцыі казеіну пры вырабе цвёрдых або мяккіх сыроў, змяшчае так званы сыроватачны бялок, альбумін, які каагулюецца пры больш высокай тэмпературы. Гэта дазваляе вырабляць яшчэ некалькі гатункаў сыроў. * Рыкота * Бруност === Па выкарыстанні цвілі з роду Penicillium === Некаторыя сыры падрыхтоўваюць з выкарыстаннем ядомых відаў цвілі з роду Penicillium. Такія сыры могуць быць пакрытыя цвілевай скарыначкай, як, напрыклад, бры, гермелін і камамбер, ці ж могуць быць працятыя па ўсім аб’ёме сіне-зялёнай цвіллю (так званыя блакітныя сыры), як, напрыклад, ракфор і гарганцола. === Па ўздзеянні вэнджаннем === Некаторыя сыры пасля падрыхтоўкі падвяргаюць вэнджанню для надання сыру адмысловага смака і водару і для паляпшэння стойкасці да псавання пры захоўванні. == Вядомыя віды сыроў == === Французскі мімалёт === У Францыі, у ваколіцах Ліля, робяць шарападобны сыр мімалёт. Французскі сыр з каровінага малака мімалёт першапачаткова пачалі вырабляць у Нідэрландах, пазней ён перавандраваў у Францыю, дзе яго вырабляюць верагодна з часоў першай сусветнай вайны. Першапачаткова сыр мімалёт ужывалі толькі як мяккі сыр (mimou — ад французскага паўмяккі), які не патрабаваў працяглага паспявання і меў злёгку масляністую кансістэнцыю з арэхава-фруктовым водарам. Затым высветлілася, што пры паспяванні ад шасці месяцаў да двух гадоў ён становіцца цвёрдым і набывае асаблівы гаркаваты адценне ў фруктовым прысмаку. Для таго каб атрымаўся сапраўдны мімалёт, на паверхню сыру селяць маленькага кляшча з роду Acarus. Клешч прагрызае ў скарынцы мікраскапічныя дзірачкі, праз якія сыр «дыхае», што неабходна для яго паспявання. == Вытворчасць і спажыванне сыроў == [[Файл:Gorgonzola 1.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Гарганцола»]] [[Файл:Cheese 16 bg 050606.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Камамбер»]] [[Файл:Cheese 40 bg 053006.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Гаўда»]] {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Найбуйнейшыя вытворшчыкі<br />(у тысячах тон)<ref>[[United States Department of Agriculture]] for the US and non European countries in 2006 '' [https://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070811125439/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm|date=11 жніўня 2007}}''and [[Eurostat]] for European countries in 2008 '' [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1073,46870091&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_product_code=TAG00040]''</ref> |- | {{USA}} || style="text-align:right;"| 4,275 (2006) |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 1,927 (2008) |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"|1,884 (2008) |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,149 (2008) |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 732 (2008) |- | {{POL}} || style="text-align:right;"| 594 (2008) |- | {{BRA}}|| style="text-align:right;"| 495 (2006) |- | {{EGY}} || style="text-align:right;"| 462 (2006) |- | {{ARG}} || style="text-align:right;"| 425 (2006) |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 395 (2006) |} Найбуйнейшым экспарцёрам сыру ў вартасным выразе з’яўляецца Францыя; Германія займае другое месца (і першае — па колькасці). Сярод найбуйнейшых 10 экспарцёраў толькі Ірландыя, Новая Зеландыя, Нідэрланды і Аўстралія арыентуюць сваю сырную прамысловасць пераважна на экспарт; экспартуюцца адпаведна 95 %, 90 %, 72 % і 65 % іх прадукцыі.<ref>Паводле дадзеных FAO і Eurostat.</ref>. {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Найбуйнейшыя экспарцёры сыру (толькі сыр з каровінага малака) — 2004<br />(у тысячах долараў США)<ref>[[UN Food & Agriculture Organisation]] (FAO)''[http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023220409/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004|date=23 кастрычніка 2012}}''</ref> |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"| 2,658,441 |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 2,416,973 |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 2,099,353 |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,253,580 |- | {{DEN}} || style="text-align:right;"| 1,122,761 |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 643,575 |- | {{NZL}}|| style="text-align:right;"| 631,963 |- | {{BEL}} || style="text-align:right;"| 567,590 |- | {{IRL}} || style="text-align:right;"| 445,240 |- | {{UK}} || style="text-align:right;"| 374,156 |} Германія з’яўляецца найбуйнейшым імпарцёрам сыру, на другім і трэцім месцы — Вялікабрытанія і Італія<ref>[https://web.archive.org/web/20090307040117/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=imp&resource=901&ryear=2004 IMPORTS: Countries by commodity (sorted by value]. fao.org</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Крупнейшие потребители сыра<br /> — 2009<ref>{{cite web|url=http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil&s2=cons&s3=consglo&page=tc-ft|title=Total and Retail Cheese Consumption — Kilograms per Capita|publisher=Canadian Dairy Information Centre|access-date=2010-08-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvsjF2x?url=http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> ! Спажыванне сыру ў кілаграмах на душу насельніцтва ў год |- | {{GRE}} || 31.1 |- | {{FRA}} || 26.1 |- | {{ISL}} ||25.4 |- | {{GER}} ||22.6 |- | {{SUI}} || | 21.4<ref>Union suisse des paysans, [http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html Consommation de fromage par habitant en 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121111022659/http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html |date=11 лістапада 2012 }}</ref> |- | {{NED}} || 21.0 |- | {{ITA}} || 20.9 |- | {{FIN}} || 20.7 |- | {{TUR}} || 19.4 |- | {{SWE}} || 18.9 |- | {{AUT}} ||17.4 |- | {{CZE}} || 16.7 |- | {{ISR}} || 16.4 |- | {{NOR}} ||15.3 |- | {{USA}} || 14.8 |- | {{CAN}} || 12.3 |- | {{AUS}} || 12.0 |- | {{ARG}} || 11.3 |- | {{HUN}} || 11.0 |- | {{UK}} || 10.9 |- | {{POL}} || 10.8 |} Эмменталь (выкарыстоўваецца ў асноўным у якасці інгрэдыента) і камамбер з’яўляюцца найбольш распаўсюджанымі сырамі ў Францыі<ref>{{cite web|url=http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3|title=Cidilait, '&#39;Le fromage'&#39;|publisher=Cidil.fr|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20041222064950/http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3|archive-date=22 снежня 2004|url-status=dead}}</ref>. Ісландыя з’яўляецца трэцім па велічыні спажыўцом — 25,4 кг на чалавека. У ЗША спажыванне сыру хутка расце, і вырасла амаль у тры разы ў перыяд паміж 1970 і 2003 гадамі. Спажыванне на душу насельніцтва ў 2003 годзе дасягнула 14.8 кілаграм. Мацарэла — любімы сыр Амерыкі, галоўным чынам таму, што гэта адзін з асноўных інгрэдыентаў піцы<ref>{{cite web|author=Jean Buzby|url=http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm|title=USDA|publisher=Ers.usda.gov|date=2005-02-01|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516025457/http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm|archive-date=16 мая 2008|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя сыра == Сыр з’яўляецца найстаражытнейшым харчовым прадуктам, чыё паходжанне, якое папярэднічала пісьмовай гісторыі, як мяркуецца, ляжыць у тэхналогіі трансфармацыі пэўных відаў малака ў сырныя галавы, зробленыя з выкарыстаннем сычужных ферментаў, атрыманых з страўніка (сычуга) жуйных жывёл. Дагэтуль не існуе пераканаўчых сведчанняў, якія паказваюць на тое, дзе менавіта зарадзіўся тэхналагічны працэс вырабу сыру (сыраробства) — у Еўропе, Цэнтральнай Азіі, на Блізкім Усходзе або Сахары. Самыя раннія сведчанні аб вырабнітцве сыру ў археалагічнай летапісе датуюцца 5500 годам да н.э. — на тэрыторыі сучаснай Польшчы выяўленыя сіты, на якіх выяўленыя малекулы малочных тлушчаў<ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020|title=Art of cheese-making is 7,500 years old|publisher=Nature|date=12 December 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6E6nWAS3c?url=http://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020|archive-date=1 лютага 2013|access-date=3 лютага 2015|url-status=live}} англ.</ref>. Самае старое меркаваныя тэрміны пачатку вырабніцтва сыру адносяць да 8000 годзе да н.э., калі ўпершыню былі прыручылі авечкі. Шкуры і ўнутраныя органы забітых жывёл чалавек выкарыстоўвае з старажытных часоў. Верагодна, працэс утварэння сыру быў знойдзены выпадкова ў працэсе выкарыстання страўніка жвачных жывёл у якасці ёмістасці для захоўвання малака, у выніку пад дзеяннем сычужных ферментаў малако пераўтваралася ў тварог і сыроватку. Існуе некалькі варыянтаў легенды пра тое, што сыр адкрылі арабскія качэўнікі, якія выкарыстоўвалі апісаны вышэй метад для захоўвання малака<ref>Jenny Ridgwell, Judy Ridgway, ''Food around the World'', (1986) Oxford University Press, ISBN 0-19-832728-5 англ.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.moscowfood.coop/archive/cheeses.html|title=Vicki Reich, '&#39;Cheese'&#39; January 2002 Newsletter|publisher=Moscowfood.coop|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923040515/http://www.moscowfood.coop/archive/cheeses.html|archive-date=23 верасня 2006|url-status=dead}} англ.</ref>. Згодна з старажытнагрэчаскім міфам, традыцыя сыраробства распаўсюдзілася ў Еўропе ў антычныя часы — яшчэ старажытнагрэчаскі герой Арыстэус (Aristaeus) валодаў мастацтвам вырабу сыру задоўга да таго, як грэкам стала вядома віно. Паводле сведчання Плінія Старэйшага выраб сыру стала складаным прадпрыемствам таго часу і з’явілася на свет за межамі Старажытнага Рыма<ref>{{cite web|url=http://www.thenibble.com/REVIEWS/main/cheese/cheese2/history.asp|title=The History Of Cheese: From An Ancient Nomad’s Horseback To Today’s Luxury Cheese Cart|work=The Nibble|publisher=Lifestyle Direct, Inc.|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6E6na74SM?url=http://www.thenibble.com/REVIEWS/main/cheese/cheese2/history.asp|archive-date=1 лютага 2013|url-status=live}}</ref>, куды каштоўныя замежныя сыры былі дастаўлены, каб задаволіць густы рымскай эліты. == Пастэрызацыя == Шматлікія агенцтвы бяспекі харчовых прадуктаў з розных краін свету папярэджваюць аб небяспецы выкарыстання сырога малака і рызыкі, звязанай з ужываннем у ежу сыроў, якія не прайшлі працэдуры пастэрызацыі ці іншага метаду дэзінфекцыі. Да прыкладу, прадстаўнікі Упраўлення па кантролі якасці харчовых прадуктаў і лекавых сродкаў у ЗША сцвярджаюць, што ўжыванне сырога малака або выраб з яго мяккага сыру ці іншых сыроў можа прывесці да «сур’ёзных інфекцыйных захворванняў, уключаючы лістэрыоз, бруцэлёз, сальманелёз і сухоты»<ref name="consumeraffairs">[http://www.consumeraffairs.com/news04/2005/fda_cheese.html FDA Warns About Soft Cheese Health Risk"]. [[Consumer Affairs]]. Retrieved October 15, 2005. англ.</ref>. Згодна з заканадаўствам ЗША ўсё сыры, вырабленыя з сырога малака на тэрыторыі ЗША з 1944 года, (а з 1951 года ўключаючы і імпарт) павінны быць вытрыманыя не менш за 60 сутак. Акрамя таго, на тэрыторыі Аўстраліі дагэтуль дзейнічае шырокая забарона на вытворчасць сыроў з сырога малака, хоць у апошнія гады зроблены выключэнні як для швейцарскіх: Груер ({{lang-fr|Gruyère}}), Эменталь (або Эменталер) і Сбрынц ({{lang-de|Sbrinz}}), так і для французскага сыру Ракфор ({{lang-fr|Roquefort}})<ref name=mercer>Chris Mercer (2005). [http://www.ap-foodtechnology.com/news/ng.asp?id=62799-fsanz-roquefort-speciality-cheese «Australia lifts Roquefort cheese safety ban».]. Retrieved October 22, 2005. англ.</ref>. У цяперашні час па ўсім свеце існуе тэндэнцыя да пастэрызацыі сыроў, нават калі гэта не патрабуецца па законе. Тым не менш, абавязковасць пастэрызацыі сыроў з’яўляецца спрэчным пытаннем. Адзін з аргументаў супраць — пастэрызацыя здольная змяніць смак сыру. Ва ўсім свеце часцяком лічыцца, што непастэрызаваныя сыры валодаюць лепшымі смакавымі якасцямі і гэта ўжо з’яўляецца падставай да таго, каб не ставіць пад працэсу пастэрызацыі ўсе віды сыроў. У дадатак да ўсяго, на думку некаторых аўтараў, пытанні аховы здароўя звязаны з завышанымі патрабаваннямі, альбо рабіліся сцвярджэнні, што вытворчасць сыроў з пастэрызаванага малака не забяспечвае ў канчатковым выніку бяспекі гатовай прадукцыі<ref name="fletcher">Janet Fletcher. [http://www.specialtyfood.com/news-trends/featured-articles/retail-operations/the-myths-about-raw-milk-cheese/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120429183524/http://www.specialtyfood.com/news-trends/featured-articles/retail-operations/the-myths-about-raw-milk-cheese/ |date=29 красавіка 2012 }}. Retrieved June 22, 2011. англ.</ref>. Цяжарныя жанчыны таксама могуць сутыкнуцца з дадатковымі рызыкамі і праблемамі пры ўжыванні традыцыйных сыроў. Так, Цэнтры па кантролі і прафілактыцы захворванняў ЗША папярэджваюць аб небяспецы цяжарным жанчынам, звязанай з ужываннем у ежу мяккіх сыроў і спелых (цвёрдых) сыроў з сінімі пражылкамі з-за рызыкі развіцця лістэрыоза, які можа прывесці да выкідка або нанесці шкоду для здароўя дзіцю ў час родаў<ref name=americanpregnancy>[http://www.americanpregnancy.org/pregnancycomplications/listeria.html Listeria and Pregnancy.]. Retrieved February 28, 2006. англ.</ref>. == У культуры == У Расіі самая вялікая галоўка сыру вагой у 721 кг была выраблена ў Алтайскім краі і прадстаўлена на «Свяце сыру» ў Барнауле 14 верасня 2007 года<ref>[http://www.amic.ru/news/?news_id=74822 Насыщенная программа I Международного фестиваля «Праздник сыра» в Барнауле завершится фейерверком :: ИА АМИТЕЛ]</ref>. У Францыі ёсць асаблівы закон, ён называецца «Закон аб назвах кантраляваных па паходжанні». Па гэтым законе сыр, чыё найменне адбываецца ад геаграфічнай вобласці Францыі, можа праводзіцца толькі ў гэтай самай вобласці Францыі. Сёння такіх сыроў налічваецца 36. Вядомыя так званыя лічбы ў сыры — лічбы з чорнага або сіняга харчовага пластыка ([[поліэтылен]]), якія часам сустракаліся ў кавалачку сыру. Пры вырабе сырнай галавы ўціснутымі ў яе пластыкавымі лічбамі адзначалі дату вырабу, нумар варэння і іншую інфармацыю. Пасля замененыя чарнільнымі штампамі, меркавалася, што скарыначка сыру разам са штампам павінна зразацца. У цяперашні час патрэбная інфармацыя часцей за ўсё выпальваецца лазерам на скарыначцы сыру ці наносіцца на ўпакоўку. Некаторыя сырзаводы — у прыватнасці, Важгальскі ў Кіраўскай вобласці — дагэтуль змяшчаюць лічбы ў сыр (інфармацыя сапраўдная на канец жніўня 2014 года). У цэлым калекцыяніраванне сырных этыкетак называецца тырасеміяфіліяй (tyrosemiophilia)<ref>{{cite web|url=http://www.sberatel-ksk.cz/storage/anketa_se_2009.doc|title=Data about largest cheese label collections compiled by the Czech Curiosity Collectors' Club|publisher=Klub sběratelů kuriozit (Curiosity Collectors' Club)|access-date=2010-09-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvvUoBS?url=http://www.sberatel-ksk.cz/storage/anketa_se_2009.doc|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.virtualroom.de/cheese.htm|title=Cheese label|publisher=Virtualroom.de|access-date=2010-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925192135/http://www.virtualroom.de/cheese.htm|archive-date=25 верасня 2006|url-status=dead}}</ref>. У англійскай мове слова сыр (cheese) пры вымаўленні расцягвае вусны, утвараючы падабенства ўсмешкі. Аналагічны эфект таксама назіраецца ў беларускай мове пры працяжным вымаўленні слова «крызіс». Эфект выкарыстоўваецца пры партрэтнай здымцы ў фатаграфіі. Папулярнае перакананне аб тым, што мышы любяць сыр, з’яўляецца памылкай, навязаным грамадству такімі мультфільмамі як «Том і Джэры», «Чып і Дэйл спяшаюцца на дапамогу». На самай справе, больш за ўсё грызуны аддаюць перавагу прадукты без моцнага паху, напрыклад збожжы і садавіна. Прычына з’яўлення памылкі крыецца ў тым, што сыр пакідалі на стале і ён быў больш даступным. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сыр|Вештарт Г. Ф.|320}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Сыраро́бства|Фамічэнка К. В.|322}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Сыры и сыроварение}} * {{артыкул|загаловак=Сыр|выданне=Краткая энциклопедия домашнего хозяйства|месца=М.|выдавецтва=Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия»|год=1959}} * ''Белова О. В.'' Сыр // Славянские древности: Этнолингвистическийсловарь в 5-ти томах / Под общей ред. Н. И. Толстого. —Т. 5: С(Сказка)—Я(Ящерица). — М.: Международные отношения, 2012. — С. 220—222. — 736с. — (Институт славяноведения РАН) — ISBN 978-5-7133-1380-7.{{ref-ru}} * {{cite book |last=Ensrud |first=Barbara | title=The Pocket Guide to Cheese |year=1981 |isbn=0-7018-1483-7 |publisher=Lansdowne Press |location=Sydney}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Steven |title=Cheese Primer |publisher=Workman Publishing Company |year=1996 |isbn=0-89480-762-5 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/cheeseprimer00jenk }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking |url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3 |edition=Revised |publisher=Scribner |year=2004 |isbn=0-684-80001-2 |pages=[https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_e4f3/page/51 51]–63 |chapter=Cheese}} * {{cite web|first=James|last=Mellgren|year=2003|url=http://www.gourmetretailer.com/gourmetretailer/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1911696|title=2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese|access-date=2005-10-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvwRrqq?url=http://www.gourmetretailer.com/index.html?vnu_content_id=1911696|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=live}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Cheese}} * {{з|ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Сыр/|title=Сыр}} * [http://vivovoco.astronet.ru/VV//JOURNAL/SCIAM/CHEESE/CHEESE.HTM Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения] * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/226/ Сыр СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140701114332/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/226/ |date=1 ліпеня 2014 }} * [http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 Сырная дегустация. Ресторанный этикет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130130151422/http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 |date=30 студзеня 2013 }} * [http://www.cheesemania.ru Сайт о сыре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925234617/http://cheesemania.ru/ |date=25 верасня 2021 }} {{Малако}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Сыр| ]] [[Катэгорыя:Ферментаваная ежа]] j075h8uyk6eq89cf7oeuo0ubbqx8jmu 0 25833 5192669 5095455 2026-09-04T09:55:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192669 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Некрашэвіч}} {{Вучоны |Фота = Сцяпан Некрашэвіч.jpg |Вядомы як = арганізатар [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]], <br />[[Выява:Сцяг Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі.jpg|25px|Сцяг НАН Беларусі]] цяпер — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] }} '''Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч''' (8 мая 1883, фальварак [[Данілоўка]]<ref>[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. I. Warszawa, 1880. S. 900.]</ref> [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{efn|Цяпер — [[вёска]] Краснаўскага сельсавета [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], [[Беларусь]]}}  — 20 снежня 1937, [[Мінск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі навуковец і грамадскі дзеяч, ініцыятар стварэння і першы старшыня Інстытута беларускай культуры (цяпер — [[Нацыянальная Акадэмія навук Беларусі]]), акадэмік [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]] (1928). Ахвяра сталінскіх [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]]. Разам з [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскім]] і [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|І. В. Воўк-Левановічам]] уваходзіць у лік заснавальнікаў сучаснай [[беларуская мова|беларускай мовы]]. == Біяграфія == === Перыяд да 1920 года === [[Выява:Herb Lubicz1.jpg|left|100 px|thumb|Герб «Любіч».]] Нарадзіўся ў [[шляхта|шляхецкай]] сям’і Міхаіла Паўлавіча Некрашэвіча, які займаўся сельскай гаспадаркай, і яго жонкі Евы Дзмітрыеўны. Сястра Ганна, па мужу Акановіч, у наступным была настаўніцай у [[Нью-Ёрк]]у, [[ЗША]]. Род Некрашэвічаў ([[герб]]а «[[Любіч (герб)|Любіч]]») вядомы з [[XVII]] стагоддзя і паходзіць са [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]]<ref>''[[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|Статкевіч-Чабаганаў А.]]'' Некрашэвічы герба «Любіч» // Роднае слова. 2010. № 4. — С. 105—108.</ref>. Пачатковую адукацыю атрымаў у сям’і. У [[1908]] годзе скончыў [[Панявежская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкую семінарыю]] ў горадзе [[Панявеж]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у [[1913]] годзе — [[Віленскі настаўніцкі інстытут]]{{efn|У [[1914]] годзе далучаны да Самарскага настаўніцкага інстытута, цяпер — [[:ru:Поволжская государственная социально-гуманитарная академия|Паволжская дзяржаўная сацыяльна-гуманітарная акадэмія]], горад [[Самара]]. Гл.: [http://www.pgsga.ru/history/history.php ПГСГА. История.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091028165743/http://www.pgsga.ru/history/history.php |date=28 кастрычніка 2009 }}}}. Працаваў у школе «Таварыства цвярозасці» ў [[Цельшайскі павет|Цельшынскім павеце]] Ковенскай губерні. З [[1914]] годзе падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — на [[Румынія|Румынскім]] фронце. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] года абраны ў армейскі камітэт 6-ай арміі. Уваходзіў у партыю [[Беларуская сацыялістычная грамада]], затым — адзін з кіраўнікоў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў. З восені [[1917]] года — у [[Адэса|Адэсе]]. Загадчык беларускай секцыі пры губернскім аддзеле народнай асветы, у выніку працы якой у Адэсе напачатку [[1918]] навучальнага года былі адчынены 30 пачатковых беларускіх школ і змешаная беларуская гімназія ў складзе першых чатырох класаў (навучаліся дзеці ўцекачоў з прыфрантавых тэрыторый Беларусі). Пасля абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у 1918 годзе — прадстаўнік яе ўрада на Поўдні Украіны і ў зносінах з [[Францыя|французскім]] камандаваннем [[Антанта|Антанты]]. Быў прыхільнікам фарміравання беларускай арміі для барацьбы з бальшавікамі. Старшыня Беларускага нацыянальнага цэнтра, які быў створаны [[13 студзеня]] [[1919]] года. Адначасова вучыўся ў Адэскім вышэйшым міжнародным інстытуце. === Перыяд з 1920 года === [[Выява:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|thumb|1922. С. Некрашэвіч — у першым шэрагу ў цэнтры.]] З [[1920]] года — у [[Мінск]]у. Працаваў у [[Народны камісарыят асветы БССР|Народным камісарыяце асветы БССР]]: загадчык літаратурна-выдавецкага аддзела, старшыня [[Навукова-тэрміналагічная камісія|Навукова-тэрміналагічнай камісіі]], намеснік старшыні Акадэмічнага цэнтра, намеснік старшыні Галоўнага ўпраўлення прафесійнай асветы і інш. У [[студзень|студзені]] [[1921]] года на сходзе работнікаў асветы і культуры прапанаваў у дакладзе стварыць інстытут, які займаўся б вывучэннем беларускай культуры. Удзельнічаў у арганізацыі Інстытута беларускай культуры (Інбелкульт), у [[1922]]—[[1925]] — яго першы старшыня. З пачатку 1925 года да [[ліпень|ліпеня]] 1926 года — на падвышэнні [[мовазнаўства|мовазнаўчай]] кваліфікацыі ў Навукова-даследчым інстытуце мовы і літаратуры пры [[Ленінградскі дзяржаўны універсітэт|Ленінградскім універсітэце]]), працаваў пад кіраўніцтвам [[Я. Ф. Карскі|Я. Ф. Карскага]]. У [[1926]]—[[1928]] гадах — старшыня Аддзела гуманітарных навук і старшыня слоўнікавай камісіі Інбелкульта. Адначасова ў [[1923]]—1925 гадах — выкладчык беларусазнаўства на медыцынскім факультэце, з [[1927]] года — дацэнт педагагічнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. [[Выява:Сцяпан Некрашэвіч (фота 2).jpeg|thumb|С. Некрашэвіч. Фота з крымінальнай справы.]] Уваходзіў ва ўрадавую камісію па рэарганізацыі Інбелкульта ў Акадэмію навук. З [[1928]] года — акадэмік, віцэ-прэзідэнт Беларускай Акадэміі навук (БелАН), адначасова з [[1929]] года — дырэктар Інстытута мовазнаўства БелАН, старшыня камісіі па ўкладанні слоўніка жывой [[беларуская мова|беларускай мовы]], старшыня правапіснай і аспіранцкай камісій. З [[1 студзеня]] 1928 года — старшыня Галоўнавукі пры Народным камісарыяце асветы БССР. У 1927—[[1931]] гадах быў абраны ў Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР. [[21 ліпеня]] [[1930]] года арыштаваны Дзяржаўным палітычным упраўленнем (ДПУ) БССР па справе «Саюза вызвалення Беларусі». [[10 красавіка]] [[1931]] года пастановай калегіі Аб’яднанага ДПУ СССР прыгавораны да 5 гадоў высылкі ў горадзе Сарапул (Удмурція, [[Расія]]); у [[1936]] годзе тэрмін высылкі прадоўжаны на 2 гады. Працаваў планавіком-эканамістам кааператыўна-прамысловай арцелі інвалідаў, затым — бухгалтарам канторы «Нарыхтзерне» ({{lang-ru|«Заготзерно»}}). Паўторна арыштаваны ў [[лістапад]]зе [[1937]] года, дастаўлены ў Мінск, [[19 снежня]] 1937 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда БССР]] прыгавораны да расстрэлу. Рэабілітаваны па 2-м прысудзе [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] [[12 кастрычніка]] [[1957]] года, адноўлены ў званні акадэміка ў [[1978]], рэабілітаваны па 1-м прысудзе ў закрытым пасяджэнні Судовай калегіі Вярхоўнага суда БССР [[10 чэрвеня]] [[1988]] года. == Навуковыя працы == Асноўныя кірункі навуковых даследаванняў С. Некрашэвіча — [[лексікаграфія]], [[арфаграфія|правапіс]], [[дыялекталогія]] і [[гісторыя беларускай мовы]]. Апублікаваў больш за 30 навуковых прац, у тым ліку 4 манаграфіі і слоўнікі. Распрацаваў тэарэтычныя асновы і прынцыпы стварэння дыялекталагічных слоўнікаў беларускай мовы. Аўтар першага паслярэвалюцыйнага «Беларускага лемантара» (1922 г., 6-е выданне — 1929), школьнай чытанкі «Роднае [[слова]]» (1923, 4 выданне — 1925), суаўтар буквара для ліквідацыі непісьменнасці сярод дарослых «Наша [[сіла]] — ніва і машына» (1925). Найважнейшыя працы ў галіне лексікаграфіі — [[Беларуска-рускі слоўнік Байкова і Некрашэвіча|«Беларуска-расійскі слоўнік»]] (1925), «[[Руская мова|Расійска]]-беларускі слоўнік» (1928, абодва — разам з [[Мікола Байкоў|М. Я. Байковым]]); «Праграма для збірання асаблівасцей беларускіх гаворак і гаворак, пераходных да суседніх моў» (1927, разам з П. А. Бузуком). Працы ў галіне гісторыі беларускай мовы: "Мова [[кніга|кнігі]] Касьяна Рымляніна Ераміты «О ўставах [[манастыр|манастирских]]» (1928); «[[Васіль Цяпінскі]]. Яго прадмова, пераклад [[Евангелле|Евангелля]] на беларускую мову і мова перакладу» (не апубл.). Унёскам у развіццё беларускага мовазнаўства былі і іншыя навуковыя публікацыі: «Правапіс спрэчных дзеяслоўных форм» (1922), «Да пытання аб укладанні слоўніка жывой беларускай мовы» (1925); «Да пытання пашырэння акання на чужаземныя словы» (1926), «Да характарыстыкі беларускіх гаворак [[Парычы|Парыцкага]] [[раён]]а» (1929), «Праект беларускага правапісу» (1930), даклады на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] 1926 г. «Сучасны стан вывучэння беларускай мовы» і «Да пытання аб рэформе нашага правапісу» (1927). Стану [[культура|культуры]] і [[навука|навукі]] ў Беларусі ў 1920-я гг. прысвечаны артыкулы «Становішча культурна-асветных устаноў Беларусі пры непе» ([[1924]]), «Да пяцігадовага плана навукова-даследчай працы БССР» (1928). == Ушанаванне памяці == [[Выява:Памятны знак аб С. Некрашэвічы.JPG|thumb|Памятны знак у в. Данілоўка.]] У [[Данілоўка|Данілоўцы]] на месцы былога фальварка Некрашэвічаў усталяваны памятны [[знак]] ([[1993]] г.)<ref>''Віктараў Т.'' Юбілей трэба адзначыць // Светлагорскія навіны. 1992. 9 снежня. — С. 2.</ref>. У [[1998]] годзе ў будынку ў Мінску, дзе знаходзіўся Інстытут беларускай культуры, усталявалі мемарыяльную шыльду з імёнамі выдатных навукоўцаў, сярод якіх — С. Некрашэвіч. У [[Светлагорск]]у ў гарадской карціннай галерэі «Традыцыя» імя Г. Пранішнікава ёсць партрэт «Сцяпан Некрашэвіч» ([[1992]], мастак [[Аляксей Антонавіч Марачкін|А. Марачкін]], Мінск) і эскіз помніка ([[2007]], скульптар [[Эдуард Барысавіч Астаф’еў|Э. Астаф’еў]], Мінск). Да 125-годдзя з дня народзінаў С. Некрашэвіча [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]] выдала мастацкі маркіраваны канверт, увод у выкарыстанне — 8 мая 2008 года. == Асноўныя публікацыі == * Праграма для збірання асаблівасцей беларускіх гаворак і гаворак, пераходных да суседніх моў. — Мн., 1927 (з [[Пётр Апанасавіч Бузук|П. А. Бузуком]]). * Расійска-беларускі слоўнік. — Мн.: Бел. Дзярж. выд-ва, 1928 (з [[Мікола Байкоў|М. Я. Байковым]]). * Да характарыстыкі беларускіх гаворак Парыцкага раёна. — Мн., 1929. * Беларуска-расійскі слоўнік. Мн.: Народная асвета, 1993 (з М. Я. Байковым). * Сучасны стан вывучэння беларускай мовы // Спадчына. 1993. № 2. — С. 86—95. * Выбраныя навуковыя працы акадэміка С. М. Некрашэвіча. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2004. == Галерэя == <center><gallery> Выява:1-я_Усебеларуская_нарада_архівістаў.jpeg|[[1924]]. С. Некрашэвіч — у другім шэрагу трэці злева. Выява:Група_беларускіх_пісьменнікаў_і_літаратуразнаўцаў_—_чальцоў_Інбелкульта.jpg|1926. С. Некрашэвіч — у другім шэрагу ў цэнтры. </gallery></center> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Некрашэвіч Сцяпан Міхайлавіч|534}} * ''Расторгуев П. А.'' О программе по белорусской диалектологии. Рец. на кн.: Некрашэвіч С., Бузук П. Программа для збірання асаблівасцяй беларускіх гаворак і гаворак пераходных да суседніх моў. — Мінск, 1927 / Известия по русскому языку и словесности Академии наук СССР. Т. I. — Л., 1928. — С. 602—605. * ''Германовіч І. К.'' Аб навуковай дзейнасці С. М. Некрашэвіча // Веснік БДУ. Сер. 4. 1972. № 3. * ''Іофе Э.'' «Той самы Некрашэвіч…» // Полымя. 1991. № 6. — С. 130—134. * ''Віктараў Т.'' Юбілей трэба адзначыць // Светлагорскія навіны. 1992. 9 снежня. — С. 2. * ''[[Вячаслаў Канстанцінавіч Шчэрбін|Шчэрбін В.]]'' Ён мог стаць беларускім Далем // Роднае слова. 1995. № 2. — С. 36—42. * ''Шчэрбін В.'' Ідэалам навукі не здрадзіў // Роднае слова. 1995. № 4. С. 52—58, № 5. С. 45—49. * ''Іофе Э.'' Першы старшыня Інбелкульта // Спадчына. 1995. № 6. — С. 54—78. * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Некрашэвіч Сцяпан Міхайлавіч|Германовіч І.|318—319}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Некрашэвіч Сцяпан Міхайлавіч|Германовіч І.|279}} * ''Запрудскі С.'' Жыццё для навукі // Роднае слова. 2003. № 5. С. 34—36. * ''Жураўскі А. І.'' Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч. (Да 120-годдзя з дня нараджэння.) // Беларуская лінгвістыка. Вып. 54. 2004. — С. 3—11. == Спасылкі == {{Commonscat|Sciapan Niekraševič}} * [http://slounik.org/bn Байкоў М. Я., Некрашэвіч С. М. Беларуска-расейскі слоўнік // Энцыкляпэдыя электронная.] * [http://nasb.gov.by/bel/members/academicians/nekrashevich.php Акадэмік Некрашэвіч Сцяпан Міхайлавіч // Нацыянальная Акадэмія навук Беларусі.] * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19687 Маракоў Л. Некрашэвіч Сцяпан Міхайлавіч.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128124120/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19687 |date=28 студзеня 2012 }} * [http://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/08/ic_articles_117_156996/ Горевой М. 8 мая исполняется 125 лет со дня рождения Степана Некрашевича // Белорусские новости. 2008. 8 мая.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100718190627/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/08/ic_articles_117_156996/ |date=18 ліпеня 2010 }} * [http://slounik.org/149449.html Kipel V., Kipel Z. Niekraševič Ściapan // Byelorussian Statehood: Reader and Bibliography. New York: Belarusian Institute of Arts and Sciences, 1988.] * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/nekrashevich.html НЕКРАШЭВІЧ Сцяпан Міхайлавіч] * [https://csl.bas-net.by/personalii/69888/nekrashevich-stepan-mihailovich/ Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/280 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Некрашэвіч Сцяпан Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Светлагорскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] q5a5gb57px1a8jc7wvr3u2nvqwmzs2r 10 27395 5192799 4719654 2026-09-04T11:52:21Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Audio]] у [[Шаблон:Вымаўленне]]: Уніфікацыя назваў 4719654 wikitext text/x-wiki <includeonly><span class="unicode">{{#tag:phonos|{{{2|{{{1|}}}}}}|file={{{1}}}}}</span></includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Медыя]] {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} </noinclude> 12h3d3n7428rgvqum5w37v6nz9nvryx 10 27396 5192801 610105 2026-09-04T11:52:52Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Audio/Дакументацыя]] у [[Шаблон:Вымаўленне/Дакументацыя]]: Уніфікацыя назваў 610105 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Template navigation}}</noinclude> == Прызначэнне == Гэты шаблон прызначаны для ўстаўкі ў тэкст артыкулаў спасылак на аўдыёфайлы, напрыклад, для прыкладаў вымаўлення замежных слоў. == Ужыванне == 1.<br /><code><nowiki>{{Audio|Імя гукавога файла|тэкст спасылкі}}</nowiki></code> 2.<br /><code><nowiki>{{Audio|Імя гукавога файла}}</nowiki></code> <code><nowiki>{{Audio|Close front unrounded vowel.ogg}}</nowiki></code> -> {{Audio|Close front unrounded vowel.ogg}} d9dgbp2m88popao8pbrxkek9ge65og2 0 30267 5192348 4769025 2026-09-03T12:10:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192348 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Слуцкая брама |Арыгінальная назва = | Выява =Слуцкая брама ўлетку.jpg | Подпіс выявы =Слуцкая брама | Шырыня выявы =300 |Статус = ахоўваецца дзяржавай |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Нясвіж |lat_dir = |lat_deg =53 |lat_min =13 |lat_sec =4.67 |lon_dir = |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec = 7.71 |region = BY |CoordScale = 1200 |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = Брама |Архітэктурны стыль = Барока |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1760|перабудавана|1970|рэстаўрыравана||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XVI |Заканчэнне будаўніцтва = XVI |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = абраз Найсвяцейшай Дзевы Марыі з дзіцем Ісусам (страчаны) |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = Sluck Gate }} '''Слу́цкая бра́ма''' — помнік архітэктуры [[16 стагоддзе|16 ст]]. у [[Нясвіж]]ы, стаіць на дарозе, што злучае Нясвіж са [[Слуцк]]ам. == Гісторыя == [[File:Нясвіж. Слуцкая брама. Выгляд збоку.jpg|thumb|злева|Выгляд збоку]] Стаяла ў абарончым гарадскім [[Вал (фартыфікацыя)|вале]] на дарозе, што звязвала Нясвіж са [[Слуцк]]ам. Пабудавана разам з [[Гарадскія ўмацаванні Нясвіжа|абарончай гарадской сістэмай]] у [[16 ст.]], але ў часе ваенных дзеянняў [[17 ст.]] была разбурана. Зноў пабудавана ў [[1690]] г. на старым месцы, перабудоўвалася ў [[1700]] г. (паводле іншых звестак, у [[1760]] г.). Стаіць на дарозе-дамбе на беразе [[возера]] паміж Новым і Старым [[горад]]ам. У [[1970-я]] гады брама адрэстаўравана. == Архітэктура == [[File:Нясвіж. Старадаўняя дошка ўмураваная ў Слуцкую браму.jpg|thumb|злева|Старадаўняя дошка ўмураваная ў сцяну]] Брама ўяўляе сабой мураваны двух'ярусны прамавугольны ў плане будынак з арачным праездам па цэнтры. Сцены брамы ўмацаваны контрфорсамі, будынак накрыты двухсхільным чарапічным дахам. Галоўны і процілеглы (тыльны) фасады завершаны пластычнымі франтонамі з крывалінейнымі абрысамі. На першым ярусе брамы былі памяшканні для варты, на другім — [[капліца]], якая раскрывалася праз вялікі аконны праём з балконам у бок горада. == Капліца == Капліца зроблена на сродкі нясвіжскіх мяшчан у [[1700]] г. Адноўлена ў [[1788]] г. князем Каралем Радзівілам. Пасля [[Паўстанне 1863-1864 гадоў|паўстання]] [[1863]] г. капліца зачынена; адноўлена толькі ў [[1900]] г. У капліцы меўся шанаваны абраз Найсвяцейшай Дзевы Марыі з дзіцем Ісусам у багатым срэбраным абкладзе. == Брама на старых фотаздымках == <center><gallery widths=250 heights=150 perrow="4"> Файл:Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1916).jpg|У пачатку XX ст. Файл:Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1901-39).jpg|У 1930 г. Файл:Niaśviž, Słuckaja brama. Нясьвіж, Слуцкая брама (1901-39) (2).jpg|Першая палова XX ст. Файл:Niaśviž, Słuckaja brama, Kaplica. Нясьвіж, Слуцкая брама, Капліца (Fajans, 1937).jpg|Інтэр'ер капліцы, 1937 г. </gallery></center> == Літаратура == {{ГККРБ|611Г000476}} * Т. І. Чарняўская. Памяць. Нясвіжскі раён. Мінск, Белта, 2002. * А. М. Кулагін. Каталіцкія храмы на Беларусі. Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2000. * Е. Квитницкая. Брамы Белоруссии. Архитектурное наследство. № 29. 1981. http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/539-elena-kvitnitskaya-bramy-belorussii-chast-1 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140901024440/http://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/539-elena-kvitnitskaya-bramy-belorussii-chast-1 |date=1 верасня 2014 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Sluck Gate}} * {{Архіварта|sluckaja-brama}} {{Славутасці Нясвіжа}} [[Катэгорыя:Славутасці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Брамы Беларусі]] [[Катэгорыя:Капліцы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Збудаванні Нясвіжа ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Нясвіжа]] cfhvz8htpplkckxtle9agm10c6s0dsa 0 30691 5192642 5177927 2026-09-04T08:17:58Z Ueschar 151377 удакладненне 5192642 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|Кот}} {{значэнні2|Котка}} {{Перанакіраванне|Кошка}} {{Таксон | name = Кот | regnum = Жывёлы | image file = Cat poster 2.jpg | parent = | rang = Падвід | latin = Felis silvestris catus | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | syn = * {{btname|Felis catus|([[Linnaeus]], [[1758]])}} * {{btname|Felis catus domestica|([[Erxleben]], [[1777]])}} * {{btname|Felis domestica|[[Erxleben]], [[1777]]}} | wikispecies = Felis silvestris catus | commons = Category:Felis silvestris catus | itis = 183798 | ncbi = 9685 | eol = 4443860 }} '''Кот свойскі''' ({{lang-la|Félis silvéstris cátus}}) — [[Свойскія жывёлы|свойская жывёла]], адна з найбольш папулярных<ref>{{cite web|url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|title=Top Ten Most Popular Pets in the UK|publisher=Top-Ten-10.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCelchd?url=http://www.top-ten-10.com/recreation/pets/uk-pets.htm|archive-date=2012-05-19}}</ref> (нароўні з [[сабака]]м) «[[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]]»<ref>{{cite web|url=http://www.catanddoghelp.com/|title=Resources for Dogs, Cats, Horses, Birds, and other Companion Animals, Assistance Animals, & Special-Needs Animals|publisher=Catanddoghelp.com|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfDgtB?url=http://www.catanddoghelp.com/|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.intervet.com/ipg/companion-animals.aspx|title=Companion Animal Vaccines|publisher=Intervet/Schering-Plough Animal Health|access-date=2010-06-18|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCfhtUh?url=http://www.merck-animal-health.com/ipg/companion-animals.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|title=Companion Animals|publisher=WSPA|access-date=2011-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCgQ7KN?url=http://www.wspa-usa.org/wspaswork/dogs/companionanimals/default.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>. З [[Заалогія|заалагічнага]] пункту гледжання свойскі кот — [[Млекакормячыя|млекакормячае]] сямейства [[каціныя|каціных]] атрада [[Драпежныя|драпежных]]. Раней свойскага ката нярэдка разглядалі як асобны [[біялагічны від]]. З гледзішча сучаснай [[Біялагічная сістэматыка|біялагічнай сістэматыкі]] свойскі кот (''Felis silvestris catus'') з’яўляецца [[Інфравідавыя рангі|падвідам]] {{bt-bellat|Лясны кот{{!}}ляснога ката|Felis silvestris}}<ref name="Names in Zoology 2010" />. З’яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, кот — [[сацыяльная жывёла]]<ref>{{cite journal|author1=Sharon L. Crowell-Davis|author2=Terry M. Curtis|author3=Rebecca J. Knowles|title=Social organization in the cat: a modern understanding |url=http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|lang=en|journal=Journal of Feline Medicine and Surgery|year=2004|volume=6|pages=19–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720231305/http://zoopsy.free.fr/veille_biblio/social_organization_cat_2004.pdf|archive-date=2011-07-20|url-status=dead}}<blockquote>… while the '''feral and free-living domestic cat, Felis catus,''' can survive in the solitary state …, social groups that have internal structure, and in which group members recognize each other and engage in a variety of social behaviors, are formed whenever there are sufficient food resources to support a group … '''In other words, they are a social species.'''</blockquote></ref>, якая выкарыстоўвае для камунікавання шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама [[ферамоны]] і рухі цела<ref name=Moelk/>. На працягу 10 000 гадоў каты цэняцца людзьмі, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых шкоднікаў<ref>{{артыкул | загаловак = The Evolution of House Cats | спасылка = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat&page=2 | мова = en }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236 |title = Tracing Kitty's Genes |author = Rob Stein |date = 2008-03-17 |publisher = [[The Washington Post]] |access-date = 2010-10-08 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/60ulH2lzf?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2008/03/17/GR2008031700238.html?sid=ST2008031601236 |archive-date = 2011-08-13 }}><blockquote>Descending from the wild cats of the Fertile Crescent more than 10,000 years ago, domestic cats spread with human agriculture, trade and colonization.</blockquote></ref>. Напачатку XXI ст. у свеце налічвалі каля 600 млн свойскіх катоў<ref>{{cite web | author = Nicholas Wade | date = June 29, 2007 | url = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1 | title = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats | access-date = 2010-05-31 | lang = en }}</ref>, выведзена каля 200 [[Пароды катоў|парод]], ад даўгашэрсных ([[персідскі кот]]) да бясшэрсных ([[Сфінкс (кот)|сфінксаў]]), прызнаных і зарэгістраваных рознымі [[Феліналогія|феліналагічнымі]] арганізацыямі. == Этымалогія == У беларускай мове слова ''кот'' значыць жывёлу біялагічнага падвіду ''Felis silvestris catus'' незалежна ад полу, а таксама [[Самец|самца]] гэтага падвіду. [[Самка|Самку]] называюць ''коткай'' (''кошкай''), а кацінае дзіцё — ''кацянём'' (мн. л. ''кацяняты''). Беларускае слова ''кот'' роднаснае {{lang-la|cattus}} — кот<ref name=autogenerated2>{{кніга | загаловак = [[Этымалагічны слоўнік славянскіх моў|Этимологический словарь славянских языков]]|том=11 | месца= М.|выдавецтва = Наука | год = 1984 | старонкі = 209—211 }}</ref> (у позняй лаціне, з V ст., у адрозненне ад класічнага лацінскага ''felis'') і блізкае найменням для катоў у многіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу ({{lang-en|cat}}, {{lang-hy|''k’at’u''}}, [[Гальская мова|гал.]]: ''cath'', {{lang-ga|catt}}, {{lang-es|gato}}, {{lang-it|gatto}}, {{lang-lz|кац}}, {{lang-lt|katė}}, {{lang-de|Katze}}, [[Старажытнанубійская мова|нуб.]]: ''kadis'', {{lang-prg|catto}}<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]] |загаловак=Прусский язык. Словарь. Т. 3 |месца={{М.}} |выдавецтва=Наука |год=1980 |старонак=384}} — С. 269—273.</ref>, {{lang-fr|chat}}, {{lang-eo|kato}}). Першасная крыніца не вядомая, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова трапіла з лацінскай<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=cat&allowed_in_frame=0|title=cat (n.)|publisher=Online Etymology Dictionary|lang=en|access-date=2016-09-23}}</ref>. Некаторыя даследчыкі думаюць, што ў аснове імёнаў розных [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] для ката ляжыць [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскі]] корань «*kat-», з якога ўтварыліся дзеясловы [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], якія значаць «каціцца» і ад якіх пазней пайшлі назвы дзіцянят дробных жывёл на індаеўрапейскіх мовах<ref>{{cite web | url = https://books.google.com/books?id=8GhwAAAAIAAJ&q=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&dq=Indo-European+and+the+Indo-Europeans:+a+reconstruction+and+historical+analysis+of+a+Proto-language+and+a+Proto-culture,+Volume+1&hl=en&ei=6a0zTeKHOsyFhQf97MXzCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA | title = Indo-European and the Indo-Europeans: a reconstruction and historical analysis of a Proto-language and a Proto-culture, Volume 1 | author = [[Тамаз Гамкрэлідзэ|Tʻamaz Gamqreliże]], [[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Vi︠a︡cheslav Vsevolodovich Ivanov]], [[:de:Werner Winter (Sprachwissenschaftler)|Werner Winter]] | date = 1995 | publisher = de Gruyter Mouton | access-date = 2010-12-10 | lang = en | isbn = 978-3110147285 }}<blockquote>This shows that the whole set of words is fairly old. It is based on *khath- 'cat', from which are derived verbs meaning 'give birth' (to small animals) and names for the young of small animals.</blockquote></ref><ref>''Сергей Корневский.'' [http://www.cofe.ru/apple/article.asp?heading=3&article=5139 Берегите кошку. 12.03.2004]<blockquote>Аснова слова «кот» у еўрапейцаў старажытная, таму гэтак аднолькава яна гучыць на многіх мовах. Слова «кот» цесным чынам злучана з вельмі важным дзеясловам, што пазначае нараджэнне, — каціцца, яно таксама з’яўляецца складнікам слова, якое пазначае звярынае дзіцяня, — catulus (па лаціне).</blockquote></ref>. Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другарадным збліжэннем<ref name=autogenerated2 /><ref>{{Крыніцы/Фасмер|котиться}}</ref>. Гукапераймальныя, блізкія беларускаму «мяў», назвы катоў у егіпецкай ('''mj.w'''<ref>''Takács D.'' Etymological Dictionary of Egyptian. Vol.3. Leiden; Brill, 2008. P. 134</ref>) і кітайскай мовах ('''māo'''<ref>''Schuessler A.'' ABC Etymological Dictionary of Old Chinese. [[Гавайскі ўніверсітэт|University of Hawai’i]] Press, 2007. P. 375</ref>). == Навуковая класіфікацыя == У 1758 годзе [[Карл Ліней]] у ''«Сістэме прыроды»'' даў свойскаму кату назву ''Felis catus''<ref>{{cite web |author = [[:en:Don E. Wilson|Don E. Wilson]] & DeeAnn M. Reeder (editors) |date = 2005 |url = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031 |title = SPECIES Felis catus |work = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) |publisher = [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Johns Hopkins University]] Press |access-date = 2010-05-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCj2T0n?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000031 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. [[Іаган Хрысціян фон Шрэбер]] у 1775 годзе даў дзікаму кату назву ''Felis silvestris''<ref>{{cite web |author = Anthea Gentry, [[:en:Juliet Clutton-Brock|Juliet Clutton-Brock]], Colin P. Groves |date = 2004 |url = http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf |title = The naming of wild animal species and their domestic derivatives |publisher = [[:en:Journal of Archaeological Science|Journal of Archaeological Science]] 31 (2004) 645–651 |page = 647, 649 |access-date = 2010-05-29 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCjVzqR?url=http://arts.anu.edu.au/grovco/J%20Arch%20Sci.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors) |date = 2005 |url = http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y&id=14000057 |title = SPECIES Felis silvestris |work = Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) |publisher = Johns Hopkins University Press |access-date = 2010-05-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCk4kMd?url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?s=y |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. На грунце даных, атрыманых сучаснай [[філагенетыка]]й, свойскі кот гэта адзін з пяці<ref>{{cite web|author=Carlos A. Driscoll etc|date=2007-06-18|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/1139518v1|title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication|publisher=Science Magazine|access-date=2010-07-26|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67mCkXV6H?url=http://www.sciencemag.org/content/317/5837/519.abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>A genetic assessment of 979 domestic cats and their wild progenitors (Felis silvestris silvestris — European wildcat; F. s. lybica — Near Eastern wildcat; F. s. ornata — Central Asian wildcat; F. s. cafra — sub Saharan African wildcat; and F. s. bieti — Chinese desert cat) indicated that each wild group represents a distinctive subspecies of Felis silvestris.</blockquote></ref> [[падвід]]аў дзікага ката ''Felis silvestris'', і яго слушная міжнародная навуковая назва — ''Felis silvestris catus''<ref name="Names in Zoology 2010">{{cite web |date = March 2003 |url = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf |title = Official Lists and Indexes of Names in Zoology, Updated March 2010 |page = 795 |publisher = The International Commission on Zoological Nomenclature |access-date = 2010-05-29 |lang = en |url-status = dead |archive-date = 30 чэрвеня 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090630081607/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/lists%26indexes.pdf }}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180586| title =Taxonomic Hierarchy, Taxonomic Serial No.: 180586| publisher =Integrated Taxonomic Information System| access-date =2010-05-29| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mClA4T7?url=http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Рашэнне замацаваць за дзікім назву ''F. silvestris'', а за прыручаным — ''F. silvestris catus'' — было прынята ў сакавіку 2003 года [[Міжнародная камісія па заалагічнай наменклатуры|Міжнароднай камісіяй па заалагічнай наменклатуры]]<ref>{{cite web |date = March 2003 |url = http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm |title = Opinion 2027, Bulletin of Zoological Nomenclature 60(1) |access-date = 2010-05-29 |url-status = dead |archive-date = 21 жніўня 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070821235959/http://www.nhm.ac.uk/hosted_sites/iczn/BZNMar2003opinions.htm }}</ref>, пры гэтым было абумоўлена, што калі ў якой-небудзь класіфікацыі свойскі кот будзе апісвацца як асобны від, то ў гэтым выпадку для назвы адпаведнага [[таксон]]а варта выкарыстоўваць камбінацыю, прапанаваную Лінеем, ''F. catus''. У літаратуры сустракаюцца і іншыя міжнародныя навуковыя (лацінскія) назвы свойскага ката: ''Felis catus domesticus'', ''Felis silvestris domesticus'', а таксама прапанаваная ў 1777 годзе [[Іаган Хрысціян Эркслебен|Іаганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам]] у «Пачатках прыродазнаўства» назва ''Felis domesticus'' (спачатку — ''Felis domestica'', бо слова ''Felis'' у той час лічылася жаночага роду). Усе гэтыя назвы ўваходзяць у [[Cінаніміка|сінаніміку]] таксона, а таму не павінны выкарыстоўвацца. == Паходжанне і гісторыя прыручэння == [[Файл:AfricanWildCat.jpg|thumb|200px|Стэпавы кот (''Felis silvestris lybica''), у выніку прыручэння якога з’явіўся свойскі]] [[Файл:Jammlich crop.jpg|thumb|200px|Свойскі кот [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі]] табі-макрэль (дзікая афарбоўка)]] {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Шырыня = 200px | Загаловак = | Загаловак знізу = Якуб Колас «Савось-распуснік» | Змест = <poem>У Савосева суседа Быў пярэсценькі каток, Выхаванец Паўла-дзеда, Такі слаўны пестунок! Нос чарнявы, Хвост бялявы, Задзірасценькі; Кіпцік-шчыпчык Заграбасценькі; Лапкі-драпкі Машастовыя, А шарсціначкі Шаўковыя; Губкі, зубкі Адмысловыя; Вусы-русы Патырчастыя; Тая спінка, Як націнка, Выгінастая. Вушкі-слушкі Не мыляюцца, Вочкі ў ночку Запаляюцца. Ну, такі каток харошы, Як драпянка за тры грошы! Хадзіў коцік пад масток, Лавіў рыбку за хвасток, Потым дзеду ён на печы Казкі-байкі варкаваў, Белым хвосцікам дарэчы Тахты спевам адбіваў. Коцік з дзедам жыў у згодзе, Не сварыліся за печ. Быў раз коцік на паходзе — На мышэй падняў ён меч! Шоў каток з паходу, Разагнаўшы мышак, І сеў на калоду Пад стрэшку ў зацішак. Грэе сабе спінку, Мордачку і лапкі. Зірк — Савось з будынку Выскачыў без шапкі!..</poem> }} Паводле [[Генетычны аналіз|генетычнага даследавання]] [[Аўтасома|аўтасомных]] маркераў і [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] 979 свойскіх, дзікіх і здзічэлых катоў з трох кантынентаў, у тым ліку барханных катоў (''[[Felis margarita]]''), усе свойскія каты па матчынай лініі паходзяць прынамсі ад пяці прадстаўнікоў падвіду {{bt-bellat|Стэпавы кот{{!}}стэпавы кот|Felis silvestris lybica}}, якія мелі розныя [[гаплатып]]ы мітахандрыяльнай ДНК. У мітахандрыяльнай гаплагрупе IV, спецыфічнай для блізкаўсходніх і свойскіх катоў, [[Ідэнтыфікацыя|ідэнтыфікавалі]] 6 субклад і вылічылі час жыцця агульнага продка — каля 13 тыс. гадоў таму, што значна перавышае час меркаванага прыручэння блізкаўсходніх катоў<ref>{{cite web | author = Nicholas Wade | date = June 29, 2007 | url = https://www.nytimes.com/2007/06/29/health/29iht-cats.1.6406020.html?_r=1 | title = DNA traces 5 matriarchs of 600 million domestic cats | access-date = 2010-11-27 | lang = en }}<blockquote>'''At least five females''', of the wildcat subspecies known as Felis silvestris lybica, accomplished this delicate transition from forest to village, scientists have concluded, based on new DNA research. And from these five matriarchs, all the world’s 600 million house cats are descended.</blockquote></ref><ref>{{cite journal |url = http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf |author1 = Driscoll C. A. |author2 = Menotti-Raymond M. |author3 = Roca A. L. |author4 = Hupe K. |author5 = Johnson W. E. |author6 = Geffen E. |author7 = Harley E. H. |author8 = Delibes M. |author9 = Pontier D. |author10 = Kitchener A. C. |author11 = Yamaguchi N. |author12 = O’brien S. J. |author13 = Macdonald D. W. |title = The Near Eastern origin of cat domestication |journal = Science |year = 2007 |volume = 317(5837) |pages = 519—523 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304115842/http://www.facstaff.bucknell.edu/sdjordan/PDFs/Driscoll%20Science%20Cat.pdf |archive-date = 4 сакавіка 2016 }}</ref>. Генетычны аналіз мітахандрыяльнай ДНК 209 катоў з 30 пахаванняў на тэрыторыі Еўропы, Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі паказаў, што свойскія каты засялялі свет дзвюма вялікімі хвалямі. Першая хваля мела месца на досвітку сельскай гаспадаркі 12—9 тыс. гадоў таму — ва Урадлівым паўмесяцы і яго наваколлі свойскія каты рассяліліся разам з земляробамі па ўсім Блізкім Усходзе. Праз некалькі тысяч гадоў другая хваля, што выйшла з Егіпта, ахапіла практычна ўсю Еўропу і Паўночную Афрыку<ref>[http://phys.org/news/2016-09-dna-hints-cat-domestication-history.html DNA study offers some hints of cat domestication history. September 23, 2016.]</ref><ref>[http://www.nature.com/news/how-cats-conquered-the-world-and-a-few-viking-ships-1.20643 How cats conquered the world (and a few Viking ships), 20 September 2016.]</ref><ref name="NKJ201708">{{артыкул|аўтар=Кирилл Стасевич|загаловак=[https://www.nkj.ru/archive/articles/31867/ Как появились домашние кошки] |выданне=Наука и жизнь |год=2017 |нумар=8 |старонкі=107-111}}</ref>. Адасабленне [[падвід]]у ''Felis silvestris lybica'' адбылося каля 130 тысяч гадоў таму. {{bt-bellat|Стэпавы кот}} дагэтуль пашыраны па ўсёй [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і ў шырокай зоне ад Міжземнамор’я да Кітая, дзе жыве ў зарасніках саксаула ў пустынях, у хмызняках каля вадаёмаў, у перадгор’ях і горах. Хаця дробныя дзікія каты розных падвідаў могуць крыжавацца паміж сабой і даваць патомства, вынікі генетычных даследаванняў паказалі, што ў [[філагенез]]е свойскага ката іншыя падвіды ''Felis silvestris'', апроч стэпавага, удзелу не прымалі<ref>{{cite web |url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |title = The Evolution of House Cats |author = Carlos A. Driscoll, Juliet Clutton-Brock, Andrew C. Kitchener and Stephen J. O'Brien |date = 2009-06-10 |publisher = Scientific American |access-date = 2011-01-21 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mClm4zr?url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. [[Прыручэнне]] ката адбылося прыблізна 9500 гадоў таму на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]], дзе ўзніклі і развіваліся найдаўнейшыя чалавечыя цывілізацыі<ref>{{артыкул | аўтар = Monika J. Lipinski etc | загаловак = The ascent of cat breeds: Genetic evaluations of breeds and worldwide random-bred populations | спасылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/B6WG1-4R8KT3B-3/2/3a963ce4b99082e9321dcb5a20204211 | мова = en | выданне = ScienceDirect | год = 2008 | doi = 10.1016/j.ygeno.2007.10.009 | issn=0888-7543 }}</ref>. Прыручэнне пачалося пры пераходзе чалавека да аселага спосабу жыцця, з пачаткам развіцця земляробства, калі з’явіліся лішкі ежы і стала трэба іх захоўваць і абараняць ад грызуноў<ref>{{артыкул | загаловак = The Near Eastern Origin of Cat Domestication | мова = en | выданне = Science | год = 2007 | старонкі = 519-523 | doi = 10.1126/science.1139518 }}</ref>. Найстаражытнейшае археалагічнае сведчанне прыручэння ката было знойдзена на [[Востраў Кіпр|Кіпры]], дзе падчас археалагічных раскопак было знойдзена сумеснае пахаванне чалавека і ката, якое датуецца 7500 годам да н. э.<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm |title = Dig discovery is oldest 'pet cat' |author = Paul Rincon |date = 8 April, 2004 |publisher = BBC News |access-date = 2011-01-17 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCnbDCw?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3611453.stm |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>The evidence comes from the Neolithic, or late stone age, village of Shillourokambos '''on Cyprus, which was inhabited from the 9th to the 8th millennia BC.'''</blockquote></ref><ref>{{cite web| url =http://www.membrana.ru/lenta/?2940| title =Обнаружены останки самого древнего домашнего кота| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mCoYOft?url=http://www.membrana.ru/particle/6704| archive-date =2012-05-19}}</ref> Таксама было высветлена, што востраў Кіпр быў каланізаваны выхадцамі з раёнаў сучасных [[Малая Азія|Анатоліі]] ([[Турцыя]]) і [[Сірыя|Сірыі]]<ref>{{cite web |author = Stuart Swiny |date = 2002 |url = http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf |title = The Earliest Prehistory of Cyprus |publisher = Boston University |page = 10 |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCpzi9Z?url=http://www.bu.edu/asor/pubs/books-monographs/swiny.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>In view of the finds at Shillourokambos, an Anatolian origin seems more likely.</blockquote></ref>. Раней навукоўцы меркавалі, што першымі прыручылі катоў [[Старажытны Егіпет|старажытныя егіпцяне]]. Аднак найранейшыя сведчанні пра гэта адносіліся да 2000—1900 гадоў да нашай эры. А нядаўна было высветлена, што ў Старажытны Егіпет свойскі кот трапіў, як і на Кіпр, з [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]]<ref>{{cite web |author = Carlos A. Driscolla,b, David W. Macdonalda and Stephen J. O'Brien |date = 16-June-2009 |url = http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc |title = From wild animals to domestic pets, an evolutionary view of domestication |publisher = Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA |page = 9976 |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCqRcNW?url=http://www.pnas.org/content/early/2009/06/15/0901586106.abstract?etoc |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>The available archaeological evidence indicates that the process of wildcat domestication began in the Neolithic in the same place and time as the development of year-round settlements and the onset of an agricultural economy.</blockquote></ref> ([[Малая Азія|Анатоліі]]). У наш час кот з’яўляецца адной з самых папулярных [[Свойскія жывёлы|свойскіх жывёл]]<ref name="firs">{{cite book | author = Фирсова Е. | year = 2006 | pages = 1 | title = Кошки от А до Я | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1220-2 }}</ref>. Нягледзячы на тое, што каты былі прыручаныя досыць даўно, большасць іх здольная выжываць і па-за чалавечым жытлом, папаўняючы рады паўторна здзічэлых катоў, бо ва ўмовах бадзяжнага жыцця каты звычайна хутка паўторна дзічэюць. Паўторна здзічэлыя каты часта жывуць самотна і палююць адны, але часам утвараюць невялікія [[Калонія (біялогія)|калоніі]] з некалькіх самак з кацянятамі. === Пытанне пра поўнае прыручэнне === У наш час сярод навукоўцаў няма дакладнага адказу, ці з’яўляецца кот цалкам прыручанай жывёлай, бо, напрыклад, сабака падчас прыручэння змяніў сваю мадэль паводзін, здолеўшы развіць даволі моцную прыхільнасць і адданасць чалавеку, адначасна страціўшы мноства здольнасцей да паляўнічага спосабу жыцця і сігнальнага камунікавання, уласцівага яго продкам — ваўкам<ref name="animaux" />. Кот жа ў паводзінах амаль не адрозніваецца ад свайго дзікага продка, дэманструючы высокую незалежнасць і звычкі «самотнага драпежніка»<ref name="animaux" />. Некаторыя навукоўцы лічаць, што кот зусім не з’яўляецца прыручанай жывёлай, а сам мог прыйсці да чалавека, бо ў паселішчах заўсёды ў дастатку вяліся [[Сінантропныя арганізмы|сінантропныя жывёлы]]: шматлікія грызуны і птушкі. Такім чынам, кот знайшоў для сябе зручную крыніцу ежы, замацаваўшыся ў «новай нішы». Суіснаванне чалавека і ката было ўзаемавыгадным, бо чалавек пазбаўляўся ад грызуноў, якія часта рабіліся крыніцай захворванняў і шкодзілі гаспадарцы<ref name="animaux" /><ref name="vesti">http://www.vesti.ru/doc.html?id=1168465&cid=2161 Кошки сами решили жить рядом с человеком 5000 лет назад</ref>. Таксама важкім довадам праціўнікаў ідэі прыручэння застаецца той факт, што, паводле іх думкі, кот паказвае цікаўнасць да чалавека, толькі пакуль гэта выгадна, г. зн. маленькі драпежнік не здольны на вернасць<ref name="animaux" />. Іншыя ж навукоўцы прасоўваюць іншы пункт гледжання. На іх думку, той факт, што каты зазналі прыручэнне, пацвярджаецца тым, што яны здольныя на прыхільнасць і гуллівыя паводзіны, і менавіта для ўсталявання эмацыйнага кантакту з чалавекам навучыліся варкатаць. Многія каты паказваюць сваю прыхільнасць, наладжваючы фізічны кантакт з чалавекам, напрыклад залазячы яму на калені; вядомыя выпадкі, калі адданасць ката гаспадару была мацней, чым у многіх сабак, і гэта на фоне таго, што каты пайшлі з «найбольш небяспечных драпежнікаў у свеце». На негатыўны вобраз ката як дзікай і падазронай жывёлы паўплываў і працягвае ўплываць той факт, што ў сярэднявечнай Еўропе [[каталіцкая царква]] звінаваціла катоў у сувязі з д’яблам і вядзьмарствам<ref name="animaux" />. Нягледзячы на спрэчкі, большасць навукоўцаў сышліся ў думцы, што кот — паўпрыручаная жывёліна, г. зн. ён здольны на суіснаванне з чалавекам, але, страціўшы з ім кантакт, лёгка вяртаецца да дзікага тыпу існавання<ref name="animaux" />. Хоць у ката назіраюцца генетычныя змены ў параўнанні з дзікім продкам, гэтая розніца ў 10 разоў меншая, чым у сабак з ваўкамі<ref name="animaux" />. Навукоўцы лічаць, што дзікі кот сапраўды мог сам прыйсці да чалавека, каб харчавацца грызунамі, а такія дачыненні былі суседскімі, і ўжо праз некалькі тысяч гадоў людзі самі сталі прыручаць маленькіх драпежнікаў<ref name="vesti" />. Гэта таксама, імаверна, тлумачыць, чаму мадэль каціных паводзін амаль не змянілася, бо, напрыклад, пры прыручэнні сабакі з ваўка чалавек змяніў ягоны спосаб жыцця і асяроддзе пасялення, а кот зведаў мінімальныя змены<ref name="vesti" />. З аднаго боку, кот здолеў захаваць мадэль паводзін, уласцівую дзікім продкам — ён амаль таксама добра палюе, як дзікія, але, з другога боку, ў той самы час можа мірна суіснаваць з чалавекам, праяўляць да яго эмацыйную прыхільнасць, пяшчоту ці нават дэманстраваць гуллівыя паводзіны<ref name="animaux">[http://www.slate.fr/story/104539/chats-animaux-domestiques-sauvages Les chats sont-ils des animaux sauvages ou domestiques?]</ref>. == Біялогія == === Фізіялогія === {| class="wikitable" 0" style="float:right; float:right; border:1.5px solid #bbb; margin:0.5em 0 0 0.5em;" | colspan="2" style="text-align:center;"|'''Нармальныя фізіялагічныя паказчыкі'''<ref>{{кніга |аўтар = Cynthia M. Kahn, Scott Line |загаловак = The Merck/Merial Manual for Pet Health |выдавецтва = Merck |год = 2007 |старонкі = 330 |isbn = 0911910999 }}</ref> |- | [[Тэмпература цела]] | style="text-align:center;"| 38,6&nbsp;°C |- | [[Сэрцабіццё|Частата сардэчных скарачэнняў]] | style="text-align:center;"| 110—140 удараў<ref>{{cite web| url =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| title =The heart of the cat| publisher =Еurocatfancy| access-date =2011-01-17| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mCquxle?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/heart.asp| archive-date =2012-05-19}}</ref> у хвіліну |- | [[Дыханне|Частата дыхання]] | style="text-align:center;"| 16—40 удыхаў у хвіліну |} Нармальная ўнутраная (рэктальная) [[тэмпература цела]] дарослага ката складае 38—39,5&nbsp;°C, у кацянят яна трохі вышэйшая. У бясшэрсных парод унутраная тэмпература цела такая, як і ва ўсіх<ref>{{кніга |аўтар = Carolyn M. Vella, Roy Robinson |загаловак = Robinson's genetics for cat breeders and veterinarians |адказны = Carolyn M. Vella, Roy Robinson |спасылка = https://books.google.com/books?id=wxgf-CwKlLoC&pg=PA195&dq=body+temperature+of+sphynx+cat&hl=en&ei=wZ4jTffzA4WZOq3Z4I0J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CE4Q6AEwBw#v=onepage&q=body%20temperature%20of%20sphynx%20cat&f=false |выдавецтва = Elsevier Health Sciences |год = 1999 |старонак = 253 |старонкі = 195 |isbn = 0750640693, 9780750640695 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, аднак з-за адсутнасці шэрснага покрыва на целе ката тэмпература скурнага покрыва ў [[Сфінкс (кот)|сфінксаў]] ці [[петэрболд]]аў чалавекам тактыльна ўспрымаецца як вышэйшая. Частата [[пульс]]а ў дарослых катоў вар’іруе ў залежнасці ад фізічнай і псіхічнай актыўнасці і складае ад 120 да 220 удараў у хвіліну. Частата дыхання складае ў сярэднім 20—40 дыхальных рухаў у хвіліну. У катоў вылучаны тры [[Група крыві|групы крыві]] — А, B і АВ. Каты з групай крыві А могуць мець [[антыцелы]] да групы крыві В, і наадварот. Каты з групай крыві АВ не маюць антыцел ні да групы крыві А, ні да групы В, таму яны могуць быць рэцыпіентам абедзвюх груп крыві пры пераліванні. Група крыві АВ самая рэдкая, яна сустракаецца ў 1 % усіх свойскіх катоў і таму застаецца малавывучанай, аднак вучоныя высветлілі, што АВ па сваім паходжанні не звязана з групамі крыві А і В<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| url =http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| title =Blood Goup Incompatibility in Cats| publisher =Messybeast| access-date =2010-05-24| archive-url =https://web.archive.org/web/20080617194902/http://www.messybeast.com/bloodgroups.htm| archive-date =2008-06-17}}</ref>. Механізм хлябтання вадкасці катом палягае ў тым, што язык выцягваецца з быстрынёй 1 м/с, падгінаецца ўніз і дакранаецца паверхні вадкасці, але, у адрозненне ад сабачага хлябтання, не пранікае ў яе. Потым язык ідзе ўгару і захапляе за сабой слупок вадкасці. Кот глытае вадкасць у той момант, калі вертыкальны складнік быстрыні вадкасці запавольваецца гравітацыяй і робіцца роўным нулю. У гэты момант сківіцы ката схінаюцца, і вадкасць праглынаецца. Гэты працэс паўтараецца з перыядычнасцю 4 разы ў секунду<ref>{{cite web |url = http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html |title = Cats' Tongues Employ Tricky Physics |author = Gisela Telis |date = 2010-11-11 |publisher = ScienceNOW |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCrevEl?url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/11/cats-tongues-employ-tricky-physi.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/11/12/science/12cats.html?_r=1&ref=science For Cats, a Big Gulp With a Touch of the Tongue].{{ref-en}} // The New York Times, 11.11.2010</ref><ref>{{cite web |url = http://www.membrana.ru/particle/2030 |title = Скоростная съёмка раскрыла секрет кошачьего лакания |author = Леонид Попов |date = 2010-11-12 |publisher = Membrana.ru |access-date = 2011-01-26 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mCsO7tv?url=http://www.membrana.ru/particle/2030 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. === Анатомія === <imagemap> Image:Scheme cat anatomy-ru.svg|Унутраныя органы ката.|375px|left|thumb rect 48 19 115 46 [[Мозг]] rect 130 19 292 45 [[Спінны мозг]] rect 303 16 438 41 [[Дыяфрагма (анатомія)|Дыяфрагма]] rect 409 50 494 74 [[Печань]] rect 472 10 580 35 [[Страўнік]] rect 532 55 602 79 [[Нырка]] rect 659 21 758 75 [[Тоўстая кішка]] rect 659 111 721 139 [[Анус]] rect 657 156 773 182 [[Сяменнікі]] rect 635 317 720 346 [[Мочаспускальны канал]] rect 509 302 611 355 [[Мачавы пузыр]] rect 480 366 610 393 [[Селязёнка]] rect 369 287 478 338 [[Жоўчны пузыр]] rect 328 365 417 392 [[Сэрца]] rect 233 365 314 391 [[Лёгкія]] rect 114 264 223 292 [[Стрававод]] rect 102 210 190 240 [[Трахея]] rect 18 154 111 204 [[Ратавая паражніна]] rect 38 76 135 129 [[Насавая паражніна]] desc bottom-left </imagemap> [[Файл:CreativeTools.se - PackshotCreator - Cat's skulll.jpg|thumb|200px|Чэрап ката.]] Сярэдняя даўжыня цела без хваста 60 [[сантыметр|см]], даўжыня хваста 25—35 см. Зазвычай, самкі меншыя за самцоў, як і ў іншых сысуноў (з’ява [[Палавы дымарфізм|палавога дымарфізму]]). Самы буйны кот, згодна «[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнізе рэкордаў Гінэса]]», дасягае ў даўжыню 121,9 см<ref name="bolshoy_kot">{{cite web | url = http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm | title = Гиннесс представляет: самая длинная кошка в мире | access-date = 2010-05-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090112011400/http://www.royalpet.ru/News/28.05.03.htm | archive-date = 12 студзеня 2009 | url-status = dead}}</ref><ref name="long_cat">{{cite web |url = http://www.verismocat.com/htmscripts/leo-guinness.htm |title = 2006 Guinness World Record Holder for Longest Cat |publisher = Maine Coon Cats by Verismo |access-date = 2010-05-24 |lang = en |url-status = dead |archive-date = 10 лістапада 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081110123948/http://www.verismocat.com/htmscripts/leo-guinness.htm }}</ref>. Вага сярэдняга здаровага ката складае 2,5—6,5 кг, але сустракаюцца і буйнейшыя асобіны, вага якіх дасягае 7—9 кг. [[Сібірскі кот]] і [[мэйн-кун]] могуць дасягаць вагі 11,5—13 кг<ref>{{cite web|url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|title=И создал Бог кошку... (часть 3)|publisher=Zooprice|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD0rzve?url=http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Каты могуць дасягаць масы 20 кг, а самы цяжкі кот меў вагу 21,3 кг<ref name="cwr">{{cite web |url = http://www.cat-world.com.au/CatRecords.htm |title = Cat World Records: Heaviest Cat |publisher = Cat World |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD2xqS3?url=http://www.cat-world.com.au/cat-world-records |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Glenda Moore |url = http://www.xmission.com/~emailbox/records.htm |title = Those Amazing Cats |publisher = CatStuff |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD3uDTz?url=http://user.xmission.com/~emailbox/records.htm |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Звычайна параўнальна вялікая вага ката з’яўляецца вынікам атлусцення. Кот тыповы дробны [[Драпежныя|драпежнік]] з характэрнымі асаблівасцямі [[анатомія|анатоміі]]. [[Шкілет]] сфармаваны прыблізнана з 240 костак і складаецца з двух аддзелаў: восевага і перыферычнага. Восевы аддзел шкілета складзены чэрапам, хрыбетнікам і грудной клеткай. Перыферычны шкілет ці шкілет канечнасцей складаецца з 2 грудных (пярэдніх) і 2 тазавых (задніх) канечнасцей<ref>{{cite web |date = 2008 |url = http://my-dog-cat.ru/cat/002.html |title = Анатомия кошки |publisher = my-dog-cat.ru |access-date = 2010-06-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100127053800/http://my-dog-cat.ru/cat/002.html |archive-date = 27 студзеня 2010 |url-status = dead }}</ref>. Чэрап і хрыбетнік засцерагаюць цэнтральную нервовую сістэму (цэфалічны і спінны мозг) ад пашкоджанняў. [[Хрыбетнік]] складаецца з 7 шыйных, 13 грудных, 7 паяснічных пазванкоў, 3 зрошчаных крыжавых і 20—26 хваставых пазванкоў. Да пазванкоў прымацаваны 13 пар рэбраў. Рэбры разам з груднымі пазванкамі і грудзінай утвараюць грудную клетку. Першыя 9 пар рэбраў злучаны непасрэдна з грудной косткай, астатнія 4 пары свабодныя. Косткі пярэдніх канцавін злучаны з грудной клеткай злучальнай тканкай і цягліцамі. Чэрап ката адрозніваецца ад чэрапаў іншых [[сысуны|сысуноў]] вельмі вялікімі вачніцамі і магутнымі і спецыялізаванымі сківіцамі<ref>{{кніга |аўтар = Linda P. Case |загаловак = The cat: its behavior, nutrition, and health |месца = Iowa |выдавецтва = Iowa State Press |год = 2003 |старонкі = 35 |isbn = 0-8138-0331-4 }}</ref>, а таксама прыблізна аднолькавым развіццём тваравага і мазгавога аддзелаў. Мазгавая частка чэрапа складаецца з 11 костак, а тваравая з 13<ref name="Вече">{{cite book | author = Мария Дорош | year = 2006 | title = Ветеринарный справочник для владельцев кошек | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1644-5 }}</ref>. Памер мозгу сярэдняга ката складае 5 см у даўжыню і важыць 30 гр. Кот мае 30 зубоў (16 на верхняй сківіцы і 14 на ніжняй)<ref>{{cite web|url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|title=Анатомия пищеварительной системы кошки (ротовая полость)|access-date=2010-05-24|archive-url=https://www.webcitation.org/67mD4X9zI?url=http://www.veterinarka.ru/content/view/13/66|archive-date=2012-05-19}}</ref>, з іх 12 [[Разцы|разцоў]], 4 [[іклы]], 10 [[прэмаляр]]аў і 4 [[маляры]]. Зубы прыстасаваны для забойства здабычы і раздзірання мяса. Злавіўшы здабычу, кот наносіць ёй укус двума доўгімі ікламі, утыкаючы іх паміж двума пазванкамі ахвяры, тым самым пераразаючы спінны мозг ахвяры, што прыводзіць да незваротнага паралічу і смерці<ref name=Smith1992>{{Cite book | publisher = Freund Publishing House Ltd. | isbn = 9652222704 | author = Patricia Smith, Eitan Tchernov | title = Structure, function and evolution of teeth | year = 1992 | page = 217 }}</ref>. [[Зубная формула]] тыповая для [[каціныя|каціных]] <math>I{3 \over 3} C{1 \over 1} P{3 \over 2} M{1 \over 1}</math>. [[Файл:Cat's Eyes.jpg|thumb|200px|Вочы ката з бачным трэцім павекам.]] Адметная рыса будовы вока, характэрная для многіх сысуноў — наяўнасць мігальнай перапонкі (так званае ''трэцяе павека'') — тонкай зморшчыны кан’юнктывы, якая высоўваецца з унутранага вугла вока і выконвае ахоўную функцыю. Яна чысціць паверхню бачнай [[рагавіца|рагавіцы вока]] ад пылу і змочвае яе. Трэцяе павека можна ўбачыць, калі кот спіць з прыадчыненымі вачамі ці адчувае стомленасць. Калі трэцяе павека відаць увесь час, у тым ліку, калі кот не спіць, гэта ў большасці выпадкаў можа быць прыкметай хваробы. Поўсць ката мае ўласцівасць [[статычная электрычнасць|наэлектрызоўвацца]] ад шаравання, таму пры чышчанні шчоткай і расчэсванні злёгку звільгатняюць поўсць ці шчотку. Назапашанне статычнай электрычнасці можа адбывацца ўвесь час пры знаходжанні ката ў занадта сухой атмасферы, у такіх выпадках выкарыстоўваюць увільгатняльнікі паветра<ref>{{cite web| url =http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| title =Keeping Up with Your Cat's Hygiene| publisher =Family Education| access-date =2010-06-25| archive-url =https://www.webcitation.org/67mD5bdZo?url=http://life.familyeducation.com/cats/hygiene/45696.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. === Органы пачуццяў === На думку шмат якіх [[Заалогія|заолагаў]], сярод сысуноў [[Орган пачуццяў|органы пачуццяў]] найболей развіты ў катоў. Хоць слых у іх развіты горш, чым, у мышэй, цудоўныя (па чалавечых мерках) зрок, нюх і слых у спалучэнні з тактыльнымі і смакавымі [[рэцэптар]]амі робяць катоў вельмі адчувальнымі жывёламі. ==== Зрок ==== [[Файл:Reflektion des Auges.JPG|thumb|200px|Вочы свойскага ката: [[тапетум]] адсвятляе зялёным святлом.]] [[Файл:Shiro 200504-2.jpg|thumb|Колер свячэння зрэнак залежыць ад колеру вясёлкавай абалонкі і абумоўлены рознай ступенню пігментацыі тапетума.]] [[Файл:Thai cats eyeshine 2.JPG|thumb|200px|Сіямскія каты: бачна адрозненне колеру. Адлюстраванне размыта з-за другаразовага адлюстравання на шклах акна.]] Сярод свойскіх жывёлін кот мае самыя вялікія [[вока|вочы]] адносна памераў цела. Як і ў большасці драпежнікаў, вочы скіраваны наперад, і іх глядзельныя палі перакрываюцца. Таму каты маюць [[стэрэаскапічны зрок]], што дазваляе ім ацэньваць адлегласць да прадмета назірання. Каля 60 % катоў здольныя да [[Вергенцыя|рухаў вачэй]], пры якіх глядзельныя восі сходзяцца і разыходзяцца<ref name="Hughes, 1972">''Hughes A.'' Vergence in the cat. Vision Res. Dec;12(12): 1961-94, 1972.</ref>. [[Поле зроку]] ў катоў складае 200° супраць 180° у чалавека. У [[Жоўтая пляма|жоўтай пляме]] на [[сятчатка|сятчатцы]] вока няма [[цэнтральная ямка|цэнтральнай ямкі]] (''fovea''), а замест яе ёсць дыск<ref name="zritelniy_disk">{{cite web| author =Швыркова Н.| url =http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| title =Как видит кошка?| publisher =Журнал «Кот и Пёс», 1997, № 4 // ЗооКлуб| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mD6h7ot?url=http://www.zooclub.ru/cats/sost/10.shtml| archive-date =2012-05-19}}</ref>, дзе знаходзяцца [[Колбачкі (сятчатка)|колбачкі]]. [[Палачкі (сятчатка)|Палачак]] у сятчатцы вока ў 25 разоў больш, чым колбачак<ref name="elem">{{cite web |url = http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/ |title = Жизнь в науке. Дневники |publisher = Elementy.ru |access-date = 2010-05-24 |description = Как видит кошка |archive-url = https://www.webcitation.org/67mD9dR32?url=http://elementy.ru/blogs/users/editor/4184/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, што абумоўлена тым, што кот з’яўляецца начным драпежнікам, таму здольнасць бачыць пры слабым асвятленні (за якую адказваюць менавіта палачкі ў сятчатцы) важнейшая. Каты ўмеюць адрозніваць колеры, але ў параўнанні з чалавекам успрыманне колеру ў іх слабейшае — менш кантраснае і яркае. У катоў (як і большасці іншых сысуноў, апроч [[Прыматы|прыматаў]]) ёсць два тыпы колбачак — адчувальныя да больш даўгахвалевага і караткахвалевага святла. «Даўгахвалевыя» колбачкі ката ўтрымліваюць [[апсін]], што мае максімум паглынання ў вобласці 553 нм<ref>''Yokoyama S., Radlwimmer F. B.'' The molecular genetics of red and green color vision in mammals. Genetics, 1999, 153(2), p. 919—932. PMCID: PMC1460773</ref>. Лічыцца, што ў большасці сысуноў няма «зялёных» колбачак (адпаведныя сярэдняхвалевым колбачкам прыматаў), таму іх колеравы зрок нібы ў чалавека пры [[Дэйтэранапія|дэйтэранапіі]] (від [[дальтанізм]]у)<ref name="Эволюция зрения млекопитающих">{{cite web | author = Gerald H. Jacobs. | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2781854/?tool=pubmed | title = Evolution of colour vision in mammals. | publisher = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2009 October 12; 364(1531): 2957–2967. | lang = en }}</ref>. Заўважана, што нерухомыя і блізка стаячыя прадметы кот успрымае горш, чым тыя, што рухаюцца<ref name="interesdom">{{cite web| url =http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| title =Зрение кошки.Третье веко| access-date =2010-06-12| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDBJgLi?url=http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=115| archive-date =2012-05-19}}</ref>. У катоў здольнасць да факусіравання зроку на прадметах у 2—3 разы менш, чым у [[Чалавекаватыя малпы|вышэйшых малп]] і чалавека. Каты цудоўна бачаць ва ўмовах слабога асвятлення. За сятчаткай вока размяшчаецца асаблівы пласт — ''[[тапетум]]'', які ў катоў, як і ў большасці жывёл, утрымлівае вялікую колькасць люмінесцэнтнага пігменту (tapetum lucidum). Функцыя тапетума ў адлюстраванні назад на сятчатку той часткі святла, якая праходзіць праз напаўпразрысты пласт святлоадчувальных клетак і якая без тапетума беззваротна гублялася б. Дзякуючы тапетуму і іншым механізмам, [[святлоадчувальнасць]] вачэй ката ў 7 разоў вышэй, чым у чалавека, і каты могуць добра бачыць нават пры слабым асвятленні, але пры яркім святле яны бачаць горш за чалавека. З-за інтэнсіўнай пігментацыі тапетума каціныя вочы пры іх асвятленні ў цемры свецяцца жоўта-зялёным. Пігментацыя тапетума цесна звязана з пігментацыяй радужнай абалонкі. У блакітнавокіх катоў (таксама як і ў сабак), незалежна ад колеру поўсці, тапетум пігментаваны слаба і іх зрэнкі адсвечваюць чырвоным колерам і менш ярка — як у чалавека (tapetum nigrum). Гэта дазваляе выказаць дапушчэнне, што начны зрок блакітнавокіх катоў такі ж слабы, як у чалавека. Кацяняты нараджаюцца блакітнавокімі, значыцца, са слаба пігментаванай радужнай абалонкай і, адпаведна, са слаба пігментаваным тапетумам. Прыблізна да 3-месячнага ўзросту, калі ў жаўтавокіх і зеленавокіх катоў радужная абалонка насычаецца пігментам, пігментуецца і тапетум. Адценне свячэння зрэнак таксама залежыць ад вугла падзення святла, бо пігментацыя тапетума зніжаецца па кірунку ад задняй сценкі вочнага яблыка да пярэдняй і яго адценне змяняецца градыентам: жоўта-зялёны, бірузовы, блакітны, сіні, фіялетавы, чырвоны, чорны. Але пры франтальным ракурсе ў катоў з добра пігментаванай радужнай абалонкай зрэнкі свецяцца жоўта-зялёным колерам. Насуперак пашыранай памылцы, у абсалютнай цемры каты бачыць не могуць<ref name="interesdom" />. Каб зменшыць светлавы паток на сятчатцы пры яркім асвятленні, [[зрэнка]] кацінага вока можа змяняць форму. Прытым яна не круглая, як у чалавека, а вертыкальна-авальная аж да шчылінападобнай, бо [[радужная абалонка]] сціскаецца з дапамогай цяглічных валокнаў нераўнамерна; такія ж здольнасці маюць вочы ў [[Ліса|ліс]], якія адносяцца да сямейства сабачых. Радужная абалонка служыць [[Дыяфрагма (оптыка)|дыяфрагмай]], рэгулюючы колькасць святла, што праходзіць унутр вачэй. ==== Слых ==== [[Файл:Katzenohr seitlich.JPG|thumb|right|200px|Кацінае [[вуха]].]] Орган слыху свойскага ката дзеліцца на тры аддзелы — [[вонкавае вуха]], [[Вуха|сярэдняе вуха]] і [[унутранае вуха|ўнутранае вуха]], адкуль імпульсы паступаюць у цэнтры слыху ў цэфалічным мозгу. Каты валодаюць скіраваным слыхам, г. зн. шумы сартуюцца паводле кірунку. Каты могуць рухаць [[Вушная ракавіна|вушной ракавінай]] у бок крыніцы гуку, прытым кожнай вушной ракавінай незалежна адна ад адной, таму кот можа сачыць адначасова за дзвюма крыніцамі гуку. Гэтымі рухамі кіруюць больш за дзясятак цягліц, дзякуючы чаму вушная ракавіна можа паварочвацца амаль на 180°. Пры гэтым кот мае здольнасць прасторавага слыху — можа распазнаць [[Сіла гуку|сілу гуку]], яго выдаленне і [[Вышыня гуку|вышыню]], і на падставе гэтых даных вельмі акуратна ацэньваць месцазнаходжанне яго крыніцы. Слых катоў тае добра развіты, што яны могуць з заплюшчанымі вачамі арыентавацца ў прасторы на шоргат і піск і лавіць мышэй, якія прабягаюць міма; наш слых не можа так акуратна знайсці пазіцыю крыніцы шуму<ref name="Ильичёв1">{{артыкул|аўтар=Ильичёв В. Д.|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archive-date=24 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824075341/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17.shtml|archivedate=24 жніўня 2017}}</ref><ref name="Ильичёв2"/> Каты могуць успрымаць [[ультрагук]]авыя сігналы. Дыяпазон чутных гукаў у катоў яшчэ недастаткова вывучаны, паводле некаторых звестак, ён знаходзіцца паміж 45 [[Герц (адзінка вымярэння)|Гц]] і 64 000 Гц<ref>{{cite web|url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|title=How Well Do Dogs and Other Animals Hear?|date=2003-06-03|work=[http://www.lsu.edu/deafness/deaf.htm Deafness in dogs & cats]|lang=en|access-date=2010-06-02|archive-url=https://www.webcitation.org/61H1Nogft?url=http://www.lsu.edu/deafness/HearingRange.html|archive-date=2011-08-28}}</ref>, паводле іншых даходзіць да 100 000 Гц<ref name="Ильичёв2">{{артыкул|аўтар=Ильичёв В. Д.|загаловак=Слух кошки|спасылка=http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|выданне=Друг|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archive-date=7 верасня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907024458/http://www.zooclub.ru/cats/sost/17-2.shtml|archivedate=7 верасня 2017}}</ref>. У ката няма органа, які вырабляе ультрагук, таму каты не выкарыстоўваюць для камунікавання ультрагук, недаступны нашаму ўспрыманню, аднак яны здольныя чуць ультрагук, чым карыстаюцца падчас палявання, бо ультрагукавое камунікаванне грызуноў адбываецца ў прамежку 20—50 КГц, тым часам як каты здольныя чуць ультрагукі да 65—70 кГц<ref>{{кніга |аўтар = Melvin E. Sunquist, Fiona Sunquist |загаловак = Wild cats of the world |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 2002 |старонак = 452 |старонкі = 10 |isbn = 0226779998, 9780226779997 }}</ref>. У вусе ката каля 13 тысяч успрымальных клетак, што трохі менш, чым у чалавека, аднак у ката каля 52 000 перадавальных нервовых канцоў у [[Пераддзверна-смаўжовы нерв|слыхавым нерве]], а ў чалавека іх значна менш — 31 000<ref name="Ильичёв2"/>. ==== Дотык ==== [[Файл:Whiskers on cat paw.jpg|thumb|200px|[[Вібрысы]] на пярэдняй лапе ката]] [[Дотык|Датыкальныя]] функцыі ў катоў выконваюць асаблівыя тактыльныя (датыкальныя) валасінкі, размешчаныя з двух бакоў у чатыры рады над верхняй губой, над вачамі, пад падбародкам — [[вібрысы]] (вусы), а таксама адчувальныя валасінкі на хвасце, на ўнутраным і тыльным баку лап (запясцевыя валасінкі), на падушачках лап, паміж пальцаў, на кончыках вушэй і ў вушах<ref>{{кніга |аўтар = Linda P. Case |загаловак = The cat: its behavior, nutrition, & health |спасылка = https://books.google.com/books?id=mdg0R6nDWgoC&dq=The+cat:+its+behavior,+nutrition,+%26+health.+Ames,+Iowa:+Iowa+State+Press.+ISBN+0-8138-0331-4.&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 2003 |pages = 46-47 |allpages = 392 |isbn = 0813803314, 9780813803319 }}</ref>. Ні ў якім разе няможна кату выдаляць вібрысы, бо гэтым ён фактычна страціць сваю «сістэму арыентацыі і навігацыі» ў прасторы<ref>{{cite web| url =http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| title =Vibrissae in cats| access-date =2010-06-25| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDECAzZ?url=http://www.eurocatfancy.de/en1/nav/about-cats/cat-anatomy/vibrissae.asp| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Доследным шляхам было выяўлена, што чым слабейшы зрок у ката, тым даўжэйшыя і таўсцейшыя вібрысы, а ў катоў, якія нарадзіліся з парушэннем зроку, вібрысы перавышаюць 8 см<ref>{{cite web |url = http://pnas.org/content/89/11/ |title = Crossmodal changes in the somatosensory vibrissa |work = 5063.full.pdf |publisher = pnas |access-date = 2010-06-25 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDEtYJ7?url=http://www.pnas.org/content/89/11 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Вібрысы таксама паказваюць настрой жывёлы: нахіленыя наперад вусы часта азначаюць цікаўнасць ці насцярогу, тым часам як пры агрэсіі кот прыціскае вусы да морды, хоць і залагоджаны кот варкочучы таксама прыціскае вусы да шчок. [[Скура|Скурны]] дотык моцна развіты. ==== Нюх ==== [[Файл:Neko-no-hana.jpg|thumb|200px|[[Нос]] ката.]] У катоў моцна развіты [[нюх]], што тлумачыцца наяўнасцю ў іх добра развітай {{нп3|Нюхальная цыбуліна|нюхальнай цыбуліны||Olfactory bulb}} і вялікай колькасці сэнсарных клетак нюхальнага эпітэлію насавой поласці. У катоў паверхня нюхальнага эпітэлію складае 5,8 см², што ўдвойчы больш, чым у чалавека, і толькі ў 1,7 разоў менш, чым у сярэдняй [[Сабака|сабакі]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1093/icb/7.3.421 | volume = 7 | issue = 3 | pages = 421–429 | author = David G. Moulton | title = Olfaction in Mammals | journal = Amer. Zool. | access-date = 2010-05-26 | date = 1967-08-01 | url = http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/7/3/421 }}</ref>. Дзякуючы гэтаму [[нюх]] у катоў прыблізна ў 14 разоў мацнейшы за чалавечы, што дазваляе ім адчуваць пахі, аб якіх чалавек нават не падазрае. У верхняй частцы поласці рота ў катоў размешчаны [[вамераназальны орган]], які дазваляе ім адчуваць асабліва тонкія пахі пры вынюхванні. Пры гэтым кот прыадкрывае пашчу і ўцягвае вусны, збіраючы скуру на галаве ў адмысловую грымасу, дэманструючы т.зв. рэакцыю [[флемен]]а, вядомую таксама ў [[Сабака|сабак]], [[Конь свойскі|коней]] і некаторых іншых [[Сысуны|сысуноў]]<ref name="oboyanie_i_vkus">{{cite web| author = Ильичёв В. Д| url =http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| title =Обоняние и вкус у кошек| publisher =Журнал «Друг» (кошки), 1997, № 6 // ЗооКлуб| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDGQhh2?url=http://zooclub.ru/cats/sost/19.shtml| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Каты таксама вельмі адчувальныя да каціных [[Ферамоны|ферамонаў]], такіх, як 3-меркапта-3-метылбутан-1-ол, які ўтвараецца пры дэградацыі сінтэзаванай катамі амінакіслаты [[фелінін]]у<ref name="felinine">{{cite journal | author1 = M. Miyazaki | author2 = T. Yamashita | author3 = Y. Suzuki | author4 = Y. Saito | author5 = S. Soeta | author6 = H. Taira | author7 = A. Suzuki | date = October 2006 | title = A major urinary protein of the domestic cat regulates the production of felinine, a putative pheromone precursor | journal = Chem. Biol. | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1071–1079 | pmid = 17052611 | doi = 10.1016/j.chembiol.2006.08.013 | issn = 1074-5521 | lang = en }}</ref>, якія яны выкарыстоўваюць для камунікавання паміж сабой, распырскваючы мачу і пазначаючы сваю тэрыторыю з дапамогай вылучэнняў з пахкіх залозаў. Пахкія залозы кацянят пачынаюць вырабляць пахкія рэчывы з узросту трох месяцаў. Таксама каты разам з экскрэментамі вылучаюць невялікую колькасць пахкай вадкасці з [[Анальныя залозы|анальных залоз]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/S0168-1591(98)00102-6 | issn = 0168-1591 | volume = 57 | issue = 3-4 | pages = 269–286 | author = Sommerville B. A. | title = Olfactory awareness | journal = Applied Animal Behaviour Science | year = 1998 | lang = en}}</ref>. Такія залозы ёсць ва ўсіх драпежных, у прыватнасці, у [[скунс]]аў яны выкарыстоўваюцца для самаабароны. ==== Успрыманне смаку ==== Каты добра арыентуюцца ў смаках, адрозніваюць кіслае, горкае і салёнае. Такая пераборлівасць абумоўлена, перадусім, добрым нюхам і развітымі смакавымі рэцэптарамі на [[язык]]у. Доўгі час лічылася, што ў адрозненне ад большасці сысуноў каты не адчуваюць салодкае, бо адпаведны ген у іх пашкоджаны<ref name="sweet_taste_receptor">{{cite web |url = http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php |title = Defective sweet taste receptor gene shapes cat cuisine |publisher = EurekAlert |access-date = 2010-05-24 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDInsUB?url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-07/mcsc-dst072005.php |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, аднак апошнія даследаванні<ref>{{cite web |url = http://pets.academ.org/pets/koshki/1115 |title = Биология кошки |publisher = pets.academ.org |access-date = 2010-06-12 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDJLxfY?url=http://pets.academ.org/pets/koshki/1115 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref> аспрэчылі гэтую інфармацыю. ==== Вестыбулярны апарат ==== За пачуццё раўнавагі ў катоў адказвае добра развіты [[вестыбулярны апарат]], размешчаны ва [[унутранае вуха|ўнутраным вусе]]. Каты могуць бязбоязна перасоўвацца па берагах дахаў, платах і суках дрэў. Падаючы яны могуць рэфлекторна прыняць у паветры становішча, патрэбнае для [[Прызямленне на лапы|прызямлення на лапы]]. Пры гэтым ролю стабілізатара выконвае вельмі рухомы хвост (у бясхвостых катоў стабілізатарам выступае ўсё цела). Дадатковым засцерагальным сродкам служыць рэфлекторнае расстаўленне лап убок, у выніку чаго паверхня цела ката павялічваецца, і спрацоўвае «эфект [[парашут]]а»<ref name="Allan Parachini">{{cite web |author = Allan Parachini |url = http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F |title = They Land on Little Cat Feet |publisher = Los Angeles Times |access-date = 2010-06-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111028033233/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/58791292.html?dids=58791292:58791292&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+28%2C+1987&author=ALLAN+PARACHINI&pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+F |archive-date = 28 кастрычніка 2011 |url-status = dead }}</ref>. Аднак у выпадку падзення з вялікай вышыні (з вокнаў шматпавярховых дамоў) гэты рэфлекс не заўсёды спрацоўвае, і жывёла можа пабіцца, што злучана з эфектам «[[шок]]у» пры выпадзенні з акна. Пры падзенні з малой вышыні (з рук дзіцяці) часу на разварот можа быць недастаткова, і кот таксама можа траўмавацца<ref>{{cite web|url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|title=Keeping Indoor Cats Safe From Harm!|publisher=www.a-house-full-of-cats.com|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDMn3jS?url=http://www.a-house-full-of-cats.com/indoorcats.html|archive-date=2012-05-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.html|title=High-Rise Syndrome|publisher=The American Society for the Prevention of Cruelty to Animals (ASPCA)|access-date=2010-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDSaUqw?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/high-rise-syndrome.aspx|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Як паказалі новыя даследаванні, пры падзенні з вялікай вышыні каты прызямляюцца не на лапы, а хутчэй на жывот<ref>{{cite web | date =Dec 29, 1987 | url =https://news.google.com/newspapers?id=970sAAAAIBAJ&sjid=JBQEAAAAIBAJ&pg=6991,5564153&hl=en | title =Study finds the mystery of cats' falls | publisher =Star-News | access-date = 2010-05-24 }}</ref><ref>{{cite web | author = Vnuk D, Pirkić B, Maticić D, Radisić B, Stejskal M, Babić T, Kreszinger M, Lemo N. | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15363762 | title = Feline high-rise syndrome: 119 cases (1998-2001) | publisher = PubMed | access-date = 2010-06-03 }} <blockquote>High-rise syndrome was diagnosed in 119 cats over a 4-year period. 59,6 % of cats were younger than one year, and the average height of the fall was four stories. High-rise syndrome was more frequent during the warmer period of the year. 96,5 % of the presented cats, survived after the fall. 46,2 % of cats had fractured limbs; 38,5 % of fractures were of the forelimb, 61,5 % of the hindlimb. The tibia was fractured most often (36.4 %), followed by the femur (23.6 %). 78,6 % of femoral fractures were distal. The mean age of patients with femoral fractures was 9.1 months, and with tibial fractures 29.2 months. Thoracic trauma was diagnosed in 33,6 % of cats. Pneumothorax was diagnosed in 20 % of cats, and pulmonary contusions in 13,4 %. Falls from the seventh or higher stories, are associated with more severe injuries and with a higher incidence of thoracic trauma.</blockquote></ref>. У 1976 годзе ветэрынарным лекарам з Нью-Ёрка Горданам Робінсанам быў апісаны так званы «{{нп3|Вышынны сіндром катоў|вышынны сіндром катоў||Cat righting reflex}}»<ref>{{cite web| author =Дж. Дайамонд| url =http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| title =Высотный синдром кошек| access-date =2010-06-03| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDTM7H7?url=http://oldcats.ru/myr-fakty/myr-fakty/visotnyi_sindrom.htm| archive-date =2012-05-19}}</ref>, паводле якога: «чым вышэйшы будынак, з якога зваліўся кот, тым менш пашкоджанняў атрымае жывёла<ref>{{cite web|url=http://www.straightdope.com/classics/a5_190.html|title=The Straight Dope: Do cats always land unharmed on their feet, no matter how far they fall?|access-date=2010-07-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDV0UME?url=http://www.straightdope.com/columns/read/1143/do-cats-always-land-unharmed-on-their-feet-no-matter-how-far-they-fall|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>Above seven stories, however, the number of injuries per cat sharply declined.</blockquote></ref>. То-бок, як ні парадаксальна, 15-ы паверх бяспечнейшы за 2-гі»<ref>{{cite web |author = Ирина Павленко |date = 2007-01-19 |url = http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=16&tek=22133&issue=306 |title = Сколько жизней у кошки? Человек спас кошачью жизнь. И его собственная судьба изменилась к лучшему |work = «Родная газета» № 2(186), 19 января 2007 г., полоса 72 |access-date = 2010-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDVWrQ5?url=http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Силагадзе З. К. |date = 2004-01-20 |url = http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html |title = Почему у кошек девять жизней? |access-date = 2010-06-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDWe4p9?url=http://www.scientific.ru/journal/translations/cat.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Матэматыкам Рычардам Мантгомеры была распрацавана тэорыя, што атрымала назву «{{нп3|Тэарэма кацінага падання|тэарэмы кацінага падання||Falling cat problem}}», паводле якой, кот, які падае спінай уніз, перакульваецца спінай угару, нават калі [[Момант імпульсу|кінетычны момант]] роўны нулю<ref>{{cite web| url =http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| title =Richard Montgomery| publisher =UCSC Mathematics Faculty| access-date =2010-06-03| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDXUzLi?url=http://www.math.ucsc.edu/faculty/montgomery.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. === Размнажэнне === [[Файл:Domestic cats breeding.ogg|thumb|[[Спароўванне]].]] [[Файл:Cornish rex kittens een dag oud.JPG|thumb|Нованароджаныя кацяняты.]] [[Файл:De Campos.JPG|thumb|Кацяняты ў узросце 2—3 месяцаў.]] Каты з’яўляюцца [[Эструс|поліэстральнымі]] жывёламі, значыцца, перыяды цечкі ў іх здараюцца некалькі разоў на год і доўжацца ад 4 да 7 дзён. У паўночных шыротах пачатак эстральнага цыкла выпадае на перыяд з лютага па красавік з наступным паўторам у ліпені-жніўні. Калі падчас першай цечкі не адбылося [[Палавы працэс|апладненне]], праз 14—21 дзень цечка можа паўтарыцца. Каты ў шлюбны перыяд пачынаюць пазначаць сваю тэрыторыю<ref name="firs1">{{cite book | author = Фирсова Е. | year = 2006 | pages = 66 | title = Кошки от А до Я | publisher = Вече | isbn = 5-9533-1220-2 }}</ref>. На стадыі праэструса котка жаласна муркае, трэцца мордай аб прадметы, іншых котак ці іншых жывёл у доме, пачынае качацца на спіне па падлозе. Пры з’яўленні ката на гэтай стадыі эструса котка можа чмыхнуць на яго і адагнаць ад сябе. Стадыя праэструса доўжыцца ад 12 гадзін да 3 дзён. Хоць праэструс назіраецца не ва ўсіх котак яўна. Стадыя эструса, калі котка гатова да [[Спараванне|спаравання]], доўжыцца 4—7 дзён. На стадыі эструса котка пачынае гучна мяўкаць і клікаць ката. На гэтай стадыі коткі могуць ставіць пазнакі. [[Авуляцыя]] адбываецца ў кошак у момант спаравання і патрабуе стымуляцыі. Таму апладненне ў катоў рэдка адбываецца падчас першага спаравання. Пры спараванні ў кошак часта адбываецца [[суперфекундацыя]], г. зн. апладненне дзвюх яйцаклетак падчас аднаго перыяду цечкі, таму ў адным прыплодзе ў кацянят могуць быць розныя бацькі. Калі на стадыі эструса адбылася авуляцыя, то настае стадыя дыэструса, калі авуляцыя не адбудзецца, то настае стадыя інтэрэструса. Дыэструс доўжыцца 35—100 дзён, пасля чаго зноў настае стадыя прээструса і г.д. У паўночных шыротах з кастрычніка па студзень у свойскіх кошак доўжыцца стадыя анэструса — сексуальнага спакою<ref>{{cite web |author = Brenda Griffin. |url = http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf |title = Prolific Cats: The Estrous Cycle |format = pdf |publisher = VetLearn.com |access-date = 2010-05-26 |lang = en |description = The estrous cycle of the female cat (queen) is unique among domestic species and consists of five phases: proestrus, estrus, interestrus, diestrus, and anestrus. |archive-url = https://web.archive.org/web/20191206034630/http://vlsstore.com/Media/PublicationsArticle/PV_23_12_1049.pdf |archive-date = 6 снежня 2019 |url-status = dead }}</ref>. Свойскія коткі выяўляюць першыя прыкметы цечкі ўжо ў 6—8-месячным узросце. Каты дасягаюць [[палавая сталасць|палавой сталасці]] да 8—10 месяцаў. Каты і коткі захоўваюць здольнасць да спаравання ўсё жыццё, аднак у старых кошак роды могуць скончыцца гібеллю маці. [[Цяжарнасць]] у кошак доўжыцца 55—60 дзён, у прыплодзе звычайна ад трох да васьмі кацянят (у першародных — менш) памерам каля 12 см. Кацяняты нараджаюцца глухімі і сляпымі: здольнасць бачыць з’яўляецца на 5—10 дзень пасля родаў, а чуць кацяняты пачынаюць толькі ва ўзросце 9—11 дзён. Кармленне малаком у кошак канчаецца праз 8—10 тыдняў па нараджэнні кацянят, пасля чаго яны ўжо могуць харчавацца мясам. Коткі лічацца ідэальнымі маці, але ніводная не будзе выходжваць хворую патомства, у такім разе яна кідае непаўнавартасных кацянят і ідзе з гнязда. Лічыцца, што каты, знайшоўшы гняздо з безабароннымі кацянятамі (калі маці-котка, напрыклад, на паляванні), душаць іх. Аднак такія паводзіны больш уласцівы бадзяжным і вясковым катам, у сітуацыі, калі невядомы бацька. Калі жывёлы ўтрымліваюцца ва ўмовах, калі ў патомства адзін вызначаны бацька, паводзіны ката зусім іншыя: ён з’яўляецца для сваіх нашчадкаў абаронцам і даглядае сваё патомства разам з коткай. Некаторыя каты могуць узяць на сябе абавязкі па доглядзе і абароне кацянят у выпадку гібелі маці-коткі<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| date =2002| url =http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| title =Cats that Kill Kittens| publisher =Messybeast.com Cat Resource Archive| access-date =2010-05-26| lang =англ.| description =Some males also become excellent and trustworthy kitten-sitters.| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDZ3zuN?url=http://www.messybeast.com/kill_kit.htm| archive-date =2012-05-19}}</ref>. == Здароўе ката == [[Файл:Siamese cat 2.jpg|thumb|220px|left|Сіямскі кот.]] Сярэдні век жыцця катоў складае 14 гадоў<ref>{{cite web |author = E. J. Taylor, C. Adams and R. Neville |date = 1995 |url = http://journals.cambridge.org/action/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession= |title = Some nutritional aspects of ageing in dogs and cats, Proceedings of the Nutrition Society, 54, 645—656 |publisher = Cambridge University Press |access-date = 2010-05-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDZhjII?url=http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FPNS%2FPNS54_03%2FS002966519500067Xa.pdf |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Разам з тым, вядомы выпадак, калі кот па мянушцы [[Крым Паф]] дажыў да 38 гадоў<ref name=G2010>{{cite book |title=Guinness World Records 2010 |year=2010 |publisher=Bantam; Reprint edition |page=320 |quote=The oldest cat ever was Creme Puff, who was born on August 3, 1967 and lived until August 6, 2005--38 years and 3 days in total. | url=https://books.google.com/books?id=hLYzvUvPL3MC&pg=PA320&lpg=PA320&hl=en&ei=E7FATPjJLMG78gaqwJyZDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |isbn=978-0553593372 }}</ref><ref>{{cite news |author=Jessica Warren |title=Caterack Dies - World's Oldest Cat Was 30! |url=http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |quote=A report from MSNBC News notes that the oldest cat ever recorded was a 38-year-old feline named Creme Puff, according to a rep from Guinness World Records. |work=The National Ledger |date=Oct 23, 2009 |access-date=2011-01-06 |archive-url=https://archive.today/20120909030904/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=42&num=28649 |archive-date=9 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. На студзень 2011 года самай старой лічылася кошка Люсі. Яна жыла ў [[Вялікабрытанія|брытанскай]] сям’і і адсвяткавала сваё 39-годдзе. Як расказаў гаспадар жывёлы Біл Томас, котка нарадзілася ў [[1972]] годзе. Прадстаўнікі [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]] афіцыйна прызналі, што Люсі — самая старая прадстаўніца свайго падвіду ў свеце<ref>{{cite web| url =http://www.dailymail.co.uk/news/article-1344271/Can-Lucy-39-really-oldest-cat-world.html/displayFulltext?type=1&fid=789760&jid=PNS&volumeId=54&issueId=03&aid=789752&bodyId=&membershipNumber=&societyETOCSession=| title =Can Lucy, 39, really be the oldest cat in the world? (Or is it just a shaggy dog story?)| publisher =Daily Mail Reporter| access-date =2011-02-17| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDaL1tn?url=http://www.dailymail.co.uk/news/index.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. [[Кастрацыя]] катоў і [[Стэрылізацыя (размнажэнне)|стэрылізацыя]] катоў спрыяльна адбіваецца на іх здароўі, бо ў катоў-кастратаў не можа развіцца рак насеннікаў, а ў стэрыльных катоў — [[Карцынома эндаметрыя|рак маткі]] ці [[рак яечнікаў]], апроч таго і ў катоў і ў катоў зніжаецца рызыка захворвання ракам малочных залозаў<ref name="spay-neuter">{{cite web |url = http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.html |title = Cat care: Spay-neuter |year = 2009 |work = American Society for the Prevention of Cruelity to Animals |access-date = 2010-05-24 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDcERos?url=http://www.aspca.org/pet-care/cat-care/spay-neuter.aspx |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Стэрылізацыя катоў да першай [[цечка|цечкі]] з’яўляецца прафілактыкай [[рак малочнай залозы|раку малочнай залозы]]<ref name="profilaktika_raka_1">{{cite web |url = http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21 |title = Диагностика и лечение новообразований молочных желёз у собак и кошек |publisher = Ветеринарная клиника «Зоовет» |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDcp2jb?url=http://www.zoovet.ru/text.php?newsid=21 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref><ref name="profilaktika_raka">{{cite web |url = http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617&ELEMENT_ID=2418 |title = Рак молочной железы у кошек |work = Советы доктора Никола |publisher = Интернет зоомагазин ПетСовет |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDffzhU?url=http://www.petsovet.ru/tips/detail.php?SECTION_ID=617 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Аднак кастрыраваныя каты часта пакутуюць ад мачакаменнай хваробы і схільныя да атлусцення<ref>{{cite web |url = http://www.animall.ru/node/1162 |title = Ожирение у кастрированных котов |work = Журнал «Друг» (кошки) 1998/4-5 |publisher = www.animall.ru |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDhly1x?url=http://www.animall.ru/node/1162 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Ранняе пакладанне (ва ўзросце менш 8—9 месяцаў) можа прыводзіць да развіцця [[Мачакаменная хвароба|мачакаменнай хваробы]]<ref>{{cite web |author = Николаева Л. В. |url = http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis |title = Кастрация приводит к развитию мочекаменной болезни |publisher = Ветеринарная клиника «Белый Клык» |access-date = 2010-05-24 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDiKInu?url=http://www.bkvet.ru/castration_and_urolitiasis |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Век жыцця бяздомных катоў цяжка вызначыць дакладна. Аднак, згодна аднаму даследаванню, сярэдні ўзрост такіх жывёл складае 4,7 гадоў, пры тым, што частка бадзяжных катоў гіне яшчэ кацянятамі, хоць некаторыя могуць дажыць і да 10 гадоў<ref>{{cite journal |author1 = Levy JK |author2 = Gale DW |author3 = Gale LA |title = Evaluation of the effect of a long-term trap-neuter-return and adoption program on a free-roaming cat population |journal = J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume = 222 |issue = 1 |pages = 42–6 |date=January 2003 |pmid = 12523478 |url = http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf |format = PDF |doi = 10.2460/javma.2003.222.42 |issn = 0003-1488 |access-date = 7 снежня 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120523065049/http://www.collierferalcatcoalition.org/tnr%20sources/javma.2003.222.pdf |archive-date = 23 мая 2012 |url-status = dead }}</ref>. Ва ўмовах сучаснага горада бадзяжныя каты жывуць звычайна не больш за два гады, аднак у арганізаваных калоніях бадзяжныя стэрылізаваныя каты могуць жыць значна даўжэй. Па паведамленнях Брытанскага кацінага апякунскага фонду (''British Cat Action Trust''), самай старой з вядомых бадзяжных катоў было 19 гадоў. Самым старым бадзяжным катом быў 26-гадовы Марк, якім апекаваўся Дабрачынны саюз абароны катоў. === Хваробы катоў === У катоў могуць быць розныя праблемы са здароўем, уключаючы хваробы рознага характару, наяўнасць паразітаў, пашкоджанні і генетычныя расстройствы. Сярод кашэчых хвароб вылучаюць інфекцыйныя<ref>{{cite web| url =http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| title =Классификация инфекционных болезней| access-date =2010-05-24| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDjDxMV?url=http://webmvc.com/bolezn/catdog1/klassifi.php| archive-date =2012-05-19}}</ref> і ўнутраныя неінфекцыйныя, а таксама хірургічныя і акушэрска-гінекалагічныя. Асобную групу складаюць інвазійныя (паразітарныя) хваробы, да якіх ставяцца розныя [[гельмінтозы катоў]]. Паводле звестак спецыялістаў, у прыватнасці Каледжа ветэрынарнай медыцыны Корнэлскага ўніверсітэта, кішачныя паразіты з’яўляюцца агульнай праблемай здароўя ў катоў, 45 % катоў, зазвычай, заражаны гельмінтамі, такімі як ''Ollanulus tricuspis'', ''Physaloptera'', ''[[Анкіластомы|Ancylostoma]]'' і ''Uncinaria'', а таксама паразітычнымі [[Protista|пратыстамі]] — ''Giardia'' ([[лямбліі]]), ''Isospora'' (какцыдый). [[Нематоды|Круглыя чарвякі]] ''Toxascaris leonina'' і ''[[Toxocara cati]]'' па ацэнках спецыялістаў маюць пашыранасць ад 25 % да 75 %, а часцяком і вышэй, у кацянят. Некаторыя выгляды [[стужкавыя чарвякі|стужкавых чарвякоў]], якія заражаюць катоў, могуць выклікаць хваробы і ў людзей, калі не пільнавацца правіл гігіены<ref>[http://www.vet.cornell.edu/fhc/brochures/parasite.html Gastrointestinal Parasites in Cats]</ref>. Да найболей пашыраных захворванняў катоў адносяць: [[каліцывіроз]], [[Мікраспарыя|мікраспарыю]], [[Панлейкапенія|панлейкапенію]], [[Рынатрахеіт катоў|рынатрахеіт]], [[цукровы дыябет]], [[таксаплазмоз]] і [[каціны хламідыёз]]. Адным з найболей небяспечных захворванняў, якім можа інфекцыявацца і чалавек з’яўляецца [[таксаплазмоз]]. «Прафілактыка [[таксаплазмоз]]у абцяжарана, бо меры супраць заражэння катоў і чалавека, цяжка прымяняць на практыцы. Жывёлы, якія палююць на мышэй ці атрымліваюць у рацыёне сырое мяса (25 % куплёнага мяса заражана таксаплазмозам), пэўна будуць інфекцыяванымі»<ref>{{cite web| author =Владимиров Владимир| url =http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| title =Лечение токсоплазмоза у кошек| publisher =Московская городская ветеринарная помощь| access-date =2010-12-01| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDk0Ycc?url=http://www.vetprofy.ru/toksaplazmos.php| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Каты, як і многія іншыя сысуны, могуць хварэць на [[шаленства]], а таксама заразіць ім чалавека. Кату хвароба перадаецца праз укус хворай жывёлы (напрыклад, лісы). Інкубацыйны перыяд доўжыцца ад 2 да 24 тыдняў, але ў большасці выпадкаў сімптомы з’яўляюцца на 4—6 тыдні, жывёла гіне на 3—4 дзень іх праявы<ref>{{кніга |аўтар = Gary D. Norsworthy, Mitchell A. Crystal, Sharon Fooshee Grace, Larry P. Tilley |загаловак = The Feline Patient |спасылка = https://books.google.com/books?id=YDcrQ_mkt2cC&dq=cat+rabies&source=gbs_navlinks_s |выдавецтва = John Wiley and Sons |год = 2010 |старонак = 1052 |старонкі = 440-441 |isbn = 0813818486, 9780813818481 }}</ref>. Прафілактычная вакцынацыя можа зменшыць рызыку захворвання на шаленства і іншыя інфекцыйныя хваробы катоў. Аднак, у апошні час спецыялісты прыйшлі да высновы, што праблему вакцынацыі катоў мае трэба яшчэ даследаваць. З аднаго боку, прафілактычная [[вакцынацыя]] катоў можа папярэдзіць многія з інфекцыйных хвароб, а таксама папераджае заражэнне небяспечнымі інфекцыямі гаспадара жывёлы і членаў яго сям’і<ref>{{cite web |url = http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp |title = Vaccination Principles |work = AVMA policy |publisher = [[The American Veterinary Medical Association]] (AVMA) |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDkUfr1?url=http://www.avma.org/issues/policy/vaccination_principles.asp |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>Vaccination is a potent medical procedure with both risks and benefits. While there is evidence that some vaccines provide immunity beyond one year, revaccination of patients with sufficient immunity does not necessarily add to their disease protection and may increase the potential risk of post-vaccination adverse events.</blockquote></ref>. З іншага боку, было высветлена, што ў некаторых выпадках вакцынацыя, асабліва вакцынамі супраць віруса лейкаміі катоў і віруса шаленства, правацыруе захворванне катоў на саркому, таму прапануецца зменшыць да мінімуму вакцынацыю катоў<ref>{{cite web |url = http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm |title = UC Davis VMTH Canine and Feline Vaccination Guidelines (Revised 11/09) |work = AVMA policy |publisher = UC Davis VMTH |access-date = 2011-01-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6OAohoM2o?url=http://www.vetmed.ucdavis.edu/vmth/small_animal/internal_medicine/vaccination_protocols.cfm |archive-date = 2014-03-18 }}<blockquote>In general, guidelines for vaccination of cats have been strongly influenced by the appearance of vaccine-associated sarcomas in cats, and in particular their epidemiologic association with feline leukemia virus vaccines and killed rabies virus vaccines. Thus, there is clear evidence for minimizing frequency of vaccination in cats.</blockquote></ref>. == Харчаванне == {{асноўны артыкул|{{нп3|Каціны корм|||cat food}}}} Каты — [[Драпежныя|драпежныя жывёлы]]. У адрозненне ад [[сабачыя|сабачых]] — сабак, ваўкоў, шакалаў, ліс, каётаў (якія з’яўляюцца [[Усёедныя|ўсёеднымі]], у сілу чаго часта разбаўляюць жывёльную ежу расліннай і могуць лёгка рабіцца вегетарыянцамі), каты звычайна спажываюць толькі мясную ежу, да якой прыстасаваны іх [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальны тракт]]<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6380542 Nutrition of the domestic cat, a mammalian carnivore.]{{ref-en}}</ref>. Перадусім, развітыя іклы дазваляюць разжоўваць ежу; доўгі і рухомы каціны [[язык]] мае па баках асаблівыя грудкі, якія дазваляюць аднімаць мяса ад шкілета ахвяры. Таксама гэтыя грудкі вылучаюць [[Кератыны|кератын]] і дапамагаюць пры мыцці. Пры жванні галава ката апускаецца ў бок сківіцы, якой кот жве. Паколькі абодва жавальныя мускулы слаба развіты, кот часта змяняе бок сківіцы, якой жве<ref>{{кніга |аўтар = Manfred Bürger |загаловак = Cats, the complete book |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=AOssKBRDDQ8C&q=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&dq=chewing.+Indeed,+it+often+requires+several+changes+from+side+to+side,+before+a+single&hl=ru&ei=C44CTa-5MIWZOsmZ1KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCQQ6AEwAA |выдавецтва = Exeter Books : distributed by Bookthrift |год = 1980 |старонак = 250 |старонкі = 90 |isbn = 0896730379, 9780896730373 }}</ref>. [[Кішачнік]] у ката, як і ў шмат якіх [[Драпежныя жывёлы|драпежных жывёл]], досыць кароткі і не перавышае ў даўжыню 1,8 м. Каціны страўнік выконвае функцыю стрававання, прытым кату трэба перыядычна чысціць яго ад часцінак ежы, якая не пераварваецца: костак, сухажылляў і ўласнай поўсці. Ачышчэнне страўніка забяспечваецца [[рыгота]]й, гэта звычайны ахоўны рэфлекс, але таксама можа быць сімптомам хваробы<ref>{{кніга |аўтар = Gary D. Norsworthy, Mitchell Crystal, Sharon Fooshee Grace |загаловак = The feline patient |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=_aSMmFN4TQYC&pg=PA329&dq=cat+vomiting&hl=ru&ei=7JECTYOnO4qeOriV9IsH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDkQ6AEwAw#v=onepage&q=cat%20vomiting&f=false |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 2006 |старонак = 776 |старонкі = 329 |isbn = 0781762685, 9780781762687 }}</ref>. Пажадана для прадухілення закупоркі страўніка ката валасянымі шарыкамі даваць кату зялёную адмыслова прарошчаную пшаніцу<ref>{{кніга |аўтар = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson |загаловак = Cat love: understanding the needs and nature of your cat |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=7IZGAAAAYAAJ&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&dq=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain,+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&hl=ru&ei=uaECTfiNKcrrOdnlzbsE&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA |выдавецтва = Storey Communications |год = 1990 |старонак = 247 |старонкі = 77 |isbn = 0882665944, 9780882665948 }}</ref>. Паўторна здзічэлыя каты, а таксама каты, якія маюць доступ за межы дома, харчуюцца дробнай здабычай, пераважна грызунамі і птушкамі. Нават каты, якім гаспадары даюць паўнавартаснае харчаванне, палююць на дробных сысуноў, птушак, амфібій, рэптылій, рыб і беспазваночных, калі маюць выхад за межы дома<ref name=Woods>{{cite journal |author=Woods M, McDonald RA, Harris S. |title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain |journal=Mammal Review |volume=23 |issue=2 |pages=174–188 |year=2003 |doi=10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robertson ID |title=Survey of predation by domestic cats |journal=Aust. Vet. J. |volume=76 |issue=8 |pages=551–4 |date=August 1998 |pmid=9741724 |doi=10.1111/j.1751-0813.1998.tb10214.x |first1=ID |issn=0005-0423}}</ref>. Звычайна каты харчуюцца невялікімі порцыямі некалькі разоў на дзень.<ref name=Bradshaw>{{cite journal |author1=Bradshaw JW |author2=Goodwin D |author3=Legrand-Defrétin V |author4=Nott HM |title=Food selection by the domestic cat, an obligate carnivore |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a-physiology_1996-07_114a_3/page/205 |journal=Comp. Biochem. Physiol. A Physiol. |volume=114 |issue=3 |pages=205–9 |date=July 1996 |pmid=8759144 |doi=10.1016/0300-9629(95)02133-7 |issn=1096-4940}}</ref>. [[Файл:Chloe-eats-wheatgrass-2889.jpg|thumb|left|200px|Кот есць прарошчаную пшаніцу.]] Катоў нельга пазбаўляць мясной ежы, бо з расліннай ежы немагчыма сінтэзаваць усе патрэбныя ім [[амінакіслоты]]. Адно з найболей важных рэчываў для катоў — [[таўрын]], адсутнасць якога ў рацыёне прыводзіць да пагаршэння здароўя і можа выклікаць слепату з-за дэградацыі цэнтральнай вобласці сятчаткі. Каровіна [[малако]] дрэнная крыніца таўрыну, акрамя таго, большасць катоў хварэюць на [[непераноснасць лактозы]], а спажыванне малака прыводзіць да расстройства стрававання ў катоў<ref>{{кніга |аўтар = Jennifer A. Coscia, Don Hamilton |загаловак = The Holistic Cat: A Complete Guide to Wellness for a Healthier, Happier Cat |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=koO55THXBCMC&pg=PA94&dq=non-lactose+milk+cats&hl=ru&ei=7pYCTaD7Gs2gOtiDpKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFAQ6AEwCA#v=onepage&q&f=false |выдавецтва = North Atlantic Books |год = 2009 |старонак = 201 |старонкі = 94 |isbn = 1556437668, 9781556437663 }}</ref>. Кату трэба [[Рэтынол|вітамін A]], змешчаны ў жывёльнай ежы, бо, у адрозненне ад многіх іншых жывёл, кот не можа сінтэзаваць яго з [[бэта-каратын]]у (таксама называецца [[Правітаміны|правітамінам]] вітаміну А)<ref>{{кніга|аўтар =Фогель А., Шнайдер Х.Э. |частка =Питание кошки |загаловак = Советы любителям кошек|арыгінал =dr. Annemarie Vogel, dr.heinz-Eberhard Schneider Ratschläge für den Katzenfreud |адказны =ред. и предисл. канд. биол. наук С.К. Клумова |месца =М |выдавецтва = Лесн. пром-сть|год =1987 |старонкі =170 |старонак =335 }}</ref><ref>Shawn Messonnier — ''Natural health Bible for dogs & cats : your A-Z guide to over 200 conditions, herbs, vitamins, and supplements'', стр. 161 — Prima Pets, 2000 — ISBN 0-7615-2673-0</ref>, — для гэтага трэба [[Ферменты|фермент]], якога ў арганізме ката няма<ref>{{кніга |аўтар = Benjamin Charles Gruenberg, Nelson Eldred Bingham |загаловак = Biology and man |выдавецтва = Ginn and company |год = 1944 |старонак = 718 |старонкі = 110 }}</ref>. Як і ва многіх іншых сысуноў, [[вітамін C]] сінтэзуецца ў арганізме ката з [[Глюкоза|глюкозы]]<ref>Ann Wortinger — ''Nutrition for veterinary technicians and nurses'', стр. 46 — Blackwell, 2007 — ISBN 0-8138-2913-5</ref>. Часам каты прыстасоўваюцца да некаторых відаў чалавечай ежы, аднак такая ежа шкодная для ката і можа справацыраваць рад хвароб (напрыклад, [[мачакаменная хвароба|мачакаменную хваробу]], [[ныркавая недастатковасць|хранічную ныркавую недастатковасць]]), а ўжыванне [[шакалад]]у, какавы, кавы можа нават прывесці да цяжкага атручвання і гібелі жывёлы<ref>{{кніга |аўтар = James B. Lawhead,MeeCee Baker |загаловак = Introduction to veterinary science |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=ArYnRIAAOCoC&pg=PA195&dq=chocolate+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=BJ0CTbixDMKEOo_usaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=chocolate%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false |выдавецтва = Cengage Learning |год = 2005 |старонак = 327 |старонкі = 195 |isbn = 076683302X, 9780766833029 }}<blockquote>Chocolate toxicity can be fatal. Cats happen to be very sensitive to a toxin in onions.</blockquote></ref><ref>{{кніга |аўтар = Michael W. Fox |загаловак = Cat Body, Cat Mind: Exploring Your Cat's Consciousness and Total Well-Being |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=QREviOHZ3jMC&pg=PA190&dq=human+food+may+cause+disease+in+cats&hl=ru&ei=7ZsCTZ2GONGgOq7S-KYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDQQ6AEwAw#v=onepage&q=human%20food%20may%20cause%20disease%20in%20cats&f=false |выдавецтва = Globe Pequot |старонак = 233 |старонкі = 190 |isbn = 1599210622, 9781599210629 }}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Problems arise when people get into the habit of giving their cats more than a taste of various human foods.</blockquote></ref>. Таксама некаторыя каты могуць есці ў нязначнай колькасці гародніну, садавіну, хлеб. Пажадана мець у рацыёне 1-2 чайныя лыжкі тварагу ці кефіру<ref>{{кніга |аўтар = Sandra Choron, Harry Choron, Arden Moore |загаловак = Planet Cat: A CAT-alog |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=shAHJQwXslYC&printsec=frontcover&dq=Sandra+Choron,+Harry+Choron,+Arden+Moore+Planet+Cat:+A+CAT-alog&hl=ru&ei=4KYCTc2VM8PpOe72lJkC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=The%206%20Nutritional%20Needs%20of%20Cats%20Cats%20are%20classified%20as%20obligate%20carnivores%20%E2%80%94%20big%20meat%20eaters%2C%20that%20is%20%E2%80%94%20but%20some%20felines%20won%27t%20turn%20down%20an%20occasional%20non-meat%20selection%2C%20such%20as%20grass%2C%20green%20beans%2C%20or%20yogurt.&f=false |выдавецтва = Houghton Mifflin Harcourt |год = 2007 |старонак = 424 |старонкі = 202 |isbn = 0618812598, 9780618812592 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Pam Johnson-Bennett, Pam Johnson |загаловак = Cat love: understanding the needs and nature of your cat |спасылка = http://www.google.com.au/search?hl=ru&tbo=1&tbs=bks%3A1&q=Yogurt.+A+tablespoon+of+yogurt+is+a+wonderful+and+healthy+snack.+Buy+plain%2C+unflavored+yogurt+%E2%80%94+your+cat+won%27t+miss+the+fruit+flavors.&btnG=%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA&aq=f&aqi=&aql=&oq=&gs_rfai= |выдавецтва = Storey Communications |год = 1990 |старонак = 247 |старонкі = 77 |isbn = 0882665944, 9780882665948 }}<blockquote>A tablespoon of yogurt is a wonderful and healthy snack. Buy plain, unflavored yogurt — your cat won’t miss the fruit flavors.</blockquote></ref>. Для паляпшэння працы стрававальнай сістэмы і для таго, каб выклікаць рыготу, што ачышчае страўнік ад шэрсці, каты перыядычна глытаюць траву, лісце і маладыя парасткі раслін. Калі няма прыдатнай травы каты могуць аб’ядаць, напрыклад, пялёсткі [[ружа|руж]]. Часам, калі не стае [[Біялагічна значныя элементы|мікраэлементаў]] у ежы, каты могуць есці зямлю<ref>{{cite web |url = http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html |title = Несколько советов: о питании |access-date = 2010-07-04 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDl0pxi?url=http://www.siam-orikatz.de/Soveti.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. У апошнія гады катоў, якія жывуць у дамах, часта кормяць адмысловым гатовым {{нп3|каціны корм|каціным кормам||cat food}}, што ўтрымлівае патрэбны дзённы рацыён бялкоў, вітамінаў, амінакіслот і мікраэлементаў, у залежнасці ад іх узросту, полу, вагі і здароўя<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mdpi-res.com/d_attachment/animals/animals-09-00372/article_deploy/animals-09-00372.pdf?version=1560933574|аўтар=Raúl A. Alegría-Morán , Sergio A. Guzmán-Pino , Juan I. Egaña, Valeria Sotomayor and Jaime Figueroa|загаловак=Food Preferences in Cats: Effect of Dietary Composition and Intrinsic Variables on Diet Selection|год=2019|мова=en|выданне=[https://www.mdpi.com/journal/animals Animals]|тып=артыкул|старонкі=2|doi=10.3390}}</ref>. Нястачу мікраэлементаў можа пакрываць {{Нп3|попел|3=fr|4=Cendre}} (мінеральныя рэчывы, якія застаюцца пры спальванні 100 гр. корму), які з’яўляецца крыніцай магнію і звязаных з ім мінералаў, таму вытворцы кармоў дадаюць яго<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://whiskas.ru/articles/zachem-v-sostave-korma-zlaki-i-zola/|title=Зачем в составе корма для кошек злаки и зола?|website=whiskas.ru|access-date=2023-08-16}}</ref>. == Гігіена == [[Файл:Cat claw closeup.jpg|thumb|200px|Каціны кіпцюр.]] Каты вельмі [[Гігіена|ахайныя]]. Яны мыюцца, вылізваючы сваю поўсць, не менш дзесяці разоў на дзень. Ахайнасць з’яўляецца [[інстынкт]]ыўнай ва ўсіх каціных: чысціня цела трэба пры паляванні, каб ахвяра не магла ўчуць драпежніка<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.newscientist.com/lastword/mg25934481-500-why-do-cats-wash-themselves-while-dogs-dont/|title=Why do cats wash themselves, while dogs don’t?|website=New Scientist|access-date=2023-08-16}}</ref>. Каты часта любяць вылізваць сваіх суродзічаў і чалавека, аднак кампаненты іх сліны выклікаюць у некаторых людзей алергію. Многія каты часта адрыгаюць {{Нп3|Безаар|трыхабезаар|ru|Безоар}} — поўсць, што сабралася ў страўніку ад вылізвання. Даўгашэрсныя каты часцей так робяць, чым караткашэрсныя. Прафілактыка ўтварэння трыхабезаараў палягае ў кармленні ката спецыяльнымі кармамі і лекамі, што спрыяюць вывядзенню поўсці са страўніка праз [[дэфекацыя|дэфекацыю]]<ref>{{кніга |аўтар = Debra Eldredge,Delbert G. Carlson,Liisa D. Carlson,Beth Adelman,James M. Giffin |загаловак = Cat owner's home veterinary handbook |адказны = Beth Adelman |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=yjHrgg4pmngC&pg=PA273&dq=cat+Bezoar&hl=ru&ei=iacCTa2qEI-bOpKB6aYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDYQ6AEwBA#v=onepage&q=cat%20Bezoar&f=false |выдавецтва = John Wiley and Sons |год = 2007 |старонак = 626 |старонкі = 273 |isbn = 047009530X, 9780470095300 }}<blockquote>As cats groom their coat, they pick up and swallow hair. The hair forms tubular wads. Other material, such as wool, may be incorporated into the wad of hair, resulting in the formation of a bezoar.</blockquote></ref>. Каты часта даглядаюць свае [[кіпцюр]]ы. У звычайных умовах задоўгія кіпцюры зразаюцца, бо кот лезе на дрэвы і бегае, а потым верхні, стары адмерлы [[рагавая абалонка|рагавы пласт]] здымаецца з кіпцюра пустой абалонкай. У няволі кот вострыць кіпцюры аб прадметы побач. У некаторых выпадках кіпцюры трэба стрыгчы, але пры гэтым важна не закрануць пульпу — [[Крывяносныя судзіны|крывяносную судзіну]], якая даходзіць практычна да кончыка кіпцюра<ref name="kogti">{{Cite web |url=http://www.kitty.ru/Care/Kogot.htm |title=Стрижка когтей у кошек. |access-date=8 снежня 2017 |archive-date=30 студзеня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130141111/http://www.kitty.ru/Care/Kogot.htm |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Declawedcat.jpg|thumb|200px|Лапа ката пасля [[Аніхэктамія|аніхэктаміі]].]] Пры пэўных умовах урач можа рэкамендаваць выдаленне кіпцюроў — {{Нп3|Аніхэктамія|аніхэктамію|4=Onychectomy}}<ref>{{cite web| author =Кузнецов В.С.| url =http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1&category_id=34&text_id=89| title ="Мягкие Лапки" или спасение от кошачьих когтей| publisher =Vetdoctor.ru| access-date =2010-06-05| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDldPKL?url=http://www.vetdoctor.ru/lib/text_reader.php?specialization=1| archive-date =2012-05-19}}</ref> — ці аперацыю па падразанні сухажылля пальцавага згінальніка, адмысловага механізма для ўцягвання і выпускання кіпцюроў ([[тэнданэктамія]]<ref>{{cite web| url =http://www.wcf.com.ua/kogti.html| title =Цап-царапки| publisher =WCF на Украине| access-date =2010-06-05| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDmyc0c?url=http://www.wcf.com.ua/kogti.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>). Аперацыі забаронены ў многіх еўрапейскіх краінах у рамках {{нп3|Еўрапейская канвенцыя па абароне праў жывёл-кампаньёнаў|Еўрапейскай канвенцыі па абароне праў жывёл-кампаньёнаў||European Convention for the Protection of Pet Animals}}<ref>{{cite web |url = http://conventions.coe.int/Treaty/EN/Treaties/Html/125.htm |title = European Convention for the Protection of Pet Animals (ETS No. 125), Explanatory Report |date = 13-11-1987 |publisher = Совет Европы |access-date = 2010-12-10 |lang = en |archive-date = 14 мая 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110514054310/http://conventions.coe.int/treaty/en/Treaties/Html/125.htm |url-status = dead }}<blockquote>Article 10 — Surgical operations 1. Surgical operations for the purpose of modifying the appearance of a pet animal or for other non-curative purposes shall be prohibited and, in particular: 1. the docking of tails; 2. the cropping of ears; 3. devocalisation; 4. declawing and defanging; 2. Exceptions to these prohibitions shall be permitted only: 1. if a veterinarian considers non-curative procedures necessary either for veterinary medical reasons or for the benefit of any particular animal; 2. to prevent reproduction. 3. a Operations in which the animal will or is likely to experience severe pain shall be carried out under anaesthesia only by a veterinarian or under his supervision. Operations for which no anaesthesia is required may be carried out by a person competent under national legislation.</blockquote> <blockquote>35. It was also agreed that the example in sub-paragraph 1.d of Article 10, relating to declawing, applied particularly to cats and dogs. 36. Surgical procedures are prohibited but may be carried out if: - deemed necessary by a veterinarian, either for veterinary medical reasons, or in the interest of the animal itself, such as the removal of dewclaws; - such procedures would prevent reproduction. 37. Such procedures must be carried out by a veterinarian, or at least under his supervision, and under anaesthesia if they are likely to cause severe pain to the animal. If no anaesthesia is required, the operation may be carried out by persons who are competent to do so under domestic law.</blockquote></ref>. Паводле правіл усіх міжнародных феліналагічных арганізацый, каты з выдаленымі кіпцюрамі не дапушчаюцца да ўдзелу ў выстаўках катоў<ref>{{кніга |аўтар = Tilly Anger |загаловак = How to Be the Purrfect Guardian to Your Feline Companion |спасылка = https://books.google.com.au/books?id=p7jwgIwXV_kC&pg=PA70&dq=declawing,+tendonectomy+is+not+allowed&hl=ru&ei=9qkCTe_xMs-UOsDQvagB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCIQ6AEwAA#v=onepage&q=declawing%2C%20tendonectomy%20is%20not%20allowed&f=false |выдавецтва = Trafford Publishing |год = 2004 |старонак = 123 |старонкі = 70 |isbn = 1412042402, 9781412042406 }}<blockquote>CFA disapproves of declawing or tendonectomy surgery." A cat that has been declawed is considered mutilated and is not allowed in the show ring. The kitten/cat who has been declawed frequently falls or appears clumsy.</blockquote></ref>. Некаторыя каты самі ці з дапамогай чалавека прывучаюцца хадзіць на ўнітаз. == Псіхалогія == Некаторыя расліны, прыкладам [[Валерыяна лекавая|валерыяна]] ці [[Кацямятка каціная|каціная мята]], вылучаюць рэчывы, якія звычайна аказваюць на катоў (на кошак меней) уплыў, блізкі да [[Наркотык|наркатычнага]]<ref>Магчыма, да такога стану прыводзіць змешчаны ў клетках валерыяны [[барнеол]] — рэчыва, што адносіцца да [[Тэрпенавыя спірты|тэрпенавых спіртоў]] (Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 171. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4)</ref>. Зрэшты, не ўсе каты рэагуюць на іх пах, і не на ўсіх катоў яны робяць аднолькавы ўплыў. У некаторых катоў валерыяна можа выклікаць атручванне. [[Файл:Котёнок у окна.jpg|thumb|left|Кацяня, сфатаграфаванае ў дождж ля акна.]] Як і астатнія [[плацэнтарныя]], кот мае выразную схільнасць да набыцця [[Умоўныя рэфлексы|ўмоўных рэфлексаў]] і добра паддаецца асобным выглядам [[Дрэсура|дрэсуры]], напрыклад, карыстацца стандартным унітазам. Было даказана, што каты навучаюцца метадам проб і памылак, пасярэдніцтвам назірання і імітацыі<ref name="thorndike">[https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm Thorndike’s Puzzle Box experiments noted]{{ref-en}}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Adler, H. M. | загаловак = Some Factors Of Observation Learning In Cats | выданне = Journal of Genetic Psychology | старонкі = 159-77 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Hart, Benjamin L. | загаловак = Learning Ability in Cats | выданне = Feline Practices | год = 1975 | нумар = 10—12 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Caro, T M, and M D Hauser | загаловак = Is There Teaching in Nonhuman Animals? | выданне = Quarterly Review of Biology | старонкі = 151—74 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = John, E R, P Chesler, F Bartlett and I Victor | загаловак = Observation Learning in Cats | выданне = Science | старонкі = 1589—1591 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Pallaud, B | загаловак = Hypotheses On Mechanisms Underlying Observational Learning In Animals | мова = en | выданне = Behavioural Processes | год = 1984 | нумар = 9 | doi = 10.1016/0376-6357(84)90024-X }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Doré, François Y | загаловак = Search Behaviour of Cats (Felis catus) in an Invisible Displacement Test: Cognition and Experience | мова = en | выданне = Canadian Journal of Psychology | старонкі = 359—370 | doi = 10.1037/h0084262 }}</ref><ref>{{артыкул | аўтар = Dumas, Claude | загаловак = Object Permanence in Cats (Felis catus): An Ecological Approach to the Study of Invisible Displacements | мова = en | выданне = Journal of Comparative Psychology | старонкі = 404—410 | doi = 10.1037/0735-7036.106.4.404 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Dumas, Claude | author2 = Doré, François Y | title = Cognitive Development in Kittens (Felis catus): An Observational Study of Object Permanence and Sensorimotor Intelligence | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-psychology_1991-12_105_4/page/356 | lang = en | journal = Journal of Comparative Psychology | year = 1991 | volume = 105 | issue = 4 | pages = 357—365 | doi = 10.1037/0735-7036.105.4.357 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Fiset, Sylvain | author2 = Doré, François Y | title = Spatial Encoding in Domestic Cats (Felis catus) | lang = en | journal = Journal of Experimental Psychology: Animal Behaviour Processes | year = 1996 | volume = 22 | pages = 420—437 | doi = 10.1037/0097-7403.22.4.420 }}</ref><ref>{{cite journal | author1 = Heishman, Miriam | author2 = Mindy Conant | author3 = Robert Pasnak | title = Human Analog Tests of the Sixth Stage of Object Permanence | lang = en | journal = Perceptual and Motor Skills | pages = 1059—68 | year = 1995 | volume = 80 | issue = 3 | doi = 10.2466/pms.1995.80.3c.1059 }}</ref>. Каты захоўваюць інфармацыю даўжэй, чым сабакі<ref>{{cite web| url =http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| title =Re-Directed Aggression Towards Other Cats| access-date =2010-06-01| archive-url =https://www.webcitation.org/67mDoL8qM?url=http://www.catsinternational.org/articles/training/the_intelligent_cat.html| archive-date =2012-05-19}}</ref>. На працягу аднаго эксперыменту было выяўлена, што каты маюць глядзельную памяць, параўнальную з глядзельнай памяццю малпаў<ref>[https://web.archive.org/web/20080821155903/http://www.nencki.gov.pl/pdf/an/vol65a/14.pdf Okujava et al., Acta Neurobiol Exp (Wars). 2005;65(2):205-11.]</ref>. У іншым эксперыменце па вызначэнні здольнасцей кароткатэрміновай рабочай памяці сабакі паказалі лепшы час (на 60 с), чым каты<ref>{{cite journal |author1 = Fiset, Sylvain |author2 = François Y Doré |year = 2006 |url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10071-005-0005-4 |title = Duration of cats' (''Felis catus'') working memory for disappearing objects |journal = Animal Cognition |volume = 9 |issue=1 |pages=62—70 |doi=10.1007/s10071-005-0005-4 |publisher = Springer Berlin }}</ref>. Каты, перад якімі ставілі па чарзе простыя і складаныя заданні, хутчэй развязвалі складаныя заданні, чым каты, перад якімі ставілі толькі складаныя заданні. Так, адзін кот, перад якім ставілі для рашэння толькі складаныя заданні, так і не навучыўся развязваць ніякіх, нягледзячы на 600 спроб. Калі катам даваць для выканання толькі складаныя заданні, з чым каты не могуць сутыкацца ў прыродзе, дык яны губляюць матывацыю<ref>{{cite web| author =Sarah Hartwell| url =http://www.messybeast.com/intelligence.htm| title =How Intelligent Are Cats?| publisher =MESSYBEAST| access-date =2010-05-31| archive-url =https://web.archive.org/web/20080620223218/http://www.messybeast.com/intelligence.htm| archive-date =2008-06-20}}<blockquote>Cats that are given a mix of simple and tough problems catch on faster to the tough problems than do cats who are given a straight course of nothing but the tough problems. … In certain types of test, intelligent cats are content to underachieve — a problem with the design of the test, not with the cats' intelligence!</blockquote></ref>. === Асаблівасці паводзін === Каты захоўваюць энергію з дапамогай сну ў большай меры, чым большасць жывёл. Працягласць сну ў суткі складае 12—16 гадзін. Некаторыя каты спяць па 20 гадзін у суткі, але сярэдняя працягласць сну складае 13—14 гадзін у суткі. Падчас сну ў катоў перыядычна настае [[фаза хуткага сну]], якая суправаджаецца быстрымі рухамі вачэй і скарачэннем мускулаў, што сведчыць пра тое, што каты ўмеюць сніць сны<ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/0166-2236(79)90110-3 | issn = 0166-2236 | volume = 2 | pages = 280–282 | last = Jouvet | first = Michel | title = What does a cat dream about? | journal = Trends in Neurosciences | year = 1979 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0166223679901103?via%3Dihub }}</ref>. Доўгая працягласць сну катоў таксама звязана з тым, што ў звыклым для чалавека разуменні, яны зусім не спяць, а хутчэй дрэмлюць. Ува сне ў іх практычна не зніжаюць сваёй актыўнасці органы пачуццяў (акрамя зроку), і каты працягваюць сачыць за сітуацыяй вакол. === Сістэма знакаў і самавыяўленне ў паводзінах === {{Listen | filename = Meow.ogg | title = Запіс кацінага мяўкання | description = | format=[[Ogg]] }} Свойскія каты выкарыстоўваюць шмат размаітых гукавых сігналаў для камунікавання, уключаючы некалькі розных відаў мяўкання, [[варкатанне]], шыпенне, завыванне, свіст, бурчанне і іншыя<ref name=Moelk>{{Cite journal | volume = 57 | issue = 2 | pages = 184–205 | last = Moelk | first = Mildred | title = Vocalizing in the House-Cat; A Phonetic and Functional Study | journal=The American Journal of Psychology | year = 1944 | url = https://www.jstor.org/stable/1416947 | doi = 10.2307/1416947 }}</ref>. У залежнасці ад значэння інтанацыя мяўкання змяняецца. Каты звычайна '''''мяўкаюць''''' для таго, каб прыцягнуць увагу чалавека (напрыклад, для таго, каб пакармілі ці пагулялі)<ref>{{cite web |url = http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780 |title = Кошки способны манипулировать инстинктами человека |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDoshGO?url=http://novosti-n.mk.ua/ukraine/read/?id=14780 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. У [[Англія|Англіі]] мяўканне ката перадаюць як «''міу''», у [[Японія|Японіі]] — як «''[[ня]]''». Таксама мяўканне ката можа азначаць вітанне ці адчуванне хваробы. Некаторыя каты вельмі гаманкія, іншыя ж рэдка падаюць голас. Каты могуць надаваць свайму голасу каля сотні розных інтанацый (сабакі, да прыкладу, толькі каля дзесяці)<ref>{{cite web |url = http://www.ourkitten.ru/poved/ |title = Особенности поведения |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDqMXmJ?url=http://www.ourkitten.ru/poved/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Некаторыя вельмі рэзкія і непрыемныя для чалавечага слыху: асабліва ў часе баёў паміж катамі за самку ці ў часе спаравання. Разам з тым для зносін паміж сабой каты рэдка мяўкаюць, затое маюць зносіны праз сістэму знакаў, якая мае шырокі дыяпазон гукаў, рухаў цела, паглядаў. Кацяняты пры нараджэнні выдаюць тонкі піск, прытым вядома, што звычайна кацяняты клічуць маці [[ультрагук|ультрагукавымі сігналамі]]<ref name="miau">{{cite web |url = http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/ |title = Что значит "мяу"? |access-date = 2009-09-07 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDqsO7w?url=http://wavygold.ru/allarticles/onearticle/article/chto-znachit-mjau/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. Некаторыя дарослыя каты, асабліва тыя, хто рэдка трэніруе свой голас, могуць таксама выдаваць піск замест мяўкання<ref name="miau" />. Як і іншыя [[малыя каты]], свойскія каты могуць '''''варкатаць''''' (інакш кажучы, «курняўкаць» ці «муркаць») — гэта звычайна азначае, што жывёла задаволена. Каты часта варкочуць сярод суродзічаў: калі кот сустракае сваіх кацянят. Да нядаўніх пор высоўваліся розныя тэорыі пра тое, як варкочуць каты: біццё крыві аб [[аорта|аорту]], ваганні звязак пры ўдыху і выдыху ці ваганні ў саміх лёгкіх. Сёння лічыцца, што варкатанне — вынік рытмічных ваганняў у кацінай [[гартань|гартані]]. Каты могуць мяўкаць і варкатаць адначасна; зрэшты, гэта характэрна толькі для гаманкіх асобін. У дадатак да варкатання давольны кот можа напалову прыжмурыць [[вочы]]. Вядома, што каты могуць варкатаць для самазаспакаення. Часам варкатанне можа быць прыкметай хваробы ў ката, напрыклад пры хваробе сэрца, калі кот «расказвае» гаспадару пра сваю хваробу. [[Файл:GAto.jpg|thumb|left|250px|Кот пагрозліва выгінае спіну і шыпіць.]] У стане спалоху і агрэсіі каты могуць чмыхаць, шыпець ці ў рэдкіх выпадках выць. Пры гэтым жывёла звычайна выгінае спіну і хвост, узнімае дыбам поўсць і прыціскае вушы да галавы. Некаторыя каты і кошкі могуць выдаваць пагрозлівы рык, які нагадвае сабачы, што служыць прыкметай надзвычайнага гневу і раздражнення. Каты таксама могуць выдаваць адрывістае «цвырканне» пры назіранні за здабычай або для выражэння зацікаўленасці да нечага пры стасунках з людзьмі. Часам гэты гук бывае звернуты да недасягальнай здабычы, і невядома, ці з’яўляецца ён гукам пагрозы, выразам прыкрасці ці спробай пераймаць птушыныя спевы. Аднак такія гукі характэрныя хутчэй для паўторна здзічэлых катоў, якія жывуць калоніямі. Такія гукі выдаюць, напрыклад, курыльскія бабтэйлы і анаталійскія каты, таму ім далі мянушку «цвыркуны»<ref>{{артыкул |аўтар = Арушанян Заринэ Лоренцовна |загаловак = Анатолийская кошка в свете доместикации |выданне = Кошки.info |месца = Москва |год = 2009 |нумар = 2 |старонкі = 20-22 }}</ref>. У некаторых навукова-папулярных відэа сцвярджаецца, што гэтыя гукі з’яўляюцца вынікам перабольшанага сківічнага рэфлексу (то-бок кот загадзя спрабуе рабіць рухі сківіцай, нібы здабыча ўжо ў ягонай пашчы)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nodhpX0s_NY&t=10m13s Дикий нрав кошек. Познавательное видео. 10:13-10:42]</ref>. Хвост таксама важны выяўленчы сродак: спакойны загорнуты вакол цела ці высока падняты хвост азначае міралюбівы настрой. Кот можа падрыгваць кончыкам хваста ў выпадку ўзрушанасці ці зацікаўленасці. У стане злосці хвост ката пачынае біцца. Калі кот лашчыцца, задаволены, ён можа рабіць па чарзе паступальныя рухі пярэднімі лапамі, выпускаючы і ўцягваючы кіпцюры. Гэты рух завецца «'''''малочная хада'''''» — такім рухам кацяняты стымулююць вылучэнне малака з матчыных саскоў. Часам «малочная хада» суправаджаецца выразным прыцмокваннем ката. Некаторыя каты здзяйсняюць «малочную хаду», калі іх лашчаць, іншыя могуць рабіць гэта самастойна, уткнуўшыся мордай у пухнатую рэч, але ў любым разе гэта значыць, што кот вельмі задаволены. У некаторых катоў можна справакаваць «малочную хаду» перайманнем з дапамогай уласных пальцаў кісці — калі кот у спрыяльным духу, ён можа адказаць узаемным рухам. «Малочная хада», зазвычай, суправаджаецца варкатаннем. Акрамя гэтага, калі кот спіць, выцягнуўшыся і раскінуўшы лапы, то пры пагладжванні многа якія каты выцягваюцца яшчэ мацней, выпускаючы пры гэтым кіпцюры і часам выдаючы гукі, падобныя на варкатанне. Аднак варкатанне само па сабе не заўсёды азначае, што кот задаволены<ref>{{cite web |url = http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03 |title = Что у кошки на уме? |author = H. Непомнящий |access-date = 2010-06-01 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDs1y7P?url=http://mau.ru/pub/talk/?p=mur03 |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. === Паляванне === Свойскіх катоў часта завуць дасканалымі [[Драпежніцтва|драпежнікамі]]. Гэты від вельмі лёгка прыстасоўваецца да зменлівага навакольнага асяроддзя і мае добры зрок, яны — умелыя паляўнічыя<ref>[http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states Why Cats Are a Threat to Our Ecosystem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100619200821/http://www.environmentalgraffiti.com/animals/news-most-damaging-invasive-species-united-states |date=19 чэрвеня 2010 }}<blockquote>Cats are a very adaptable species that have excellent eyesight and are skilled hunters. Their numbers and their natural hunting skills make them extremely damaging to the ecosystem.</blockquote></ref>. Як паказалі даследаванні, якімі былі ахоплены як каты, якія жывуць у доме, так і бадзяжныя, у сярэднім адзін кот на працягу аднаго года ловіць 57 дробных жывёл<ref>[http://www.abcbirds.org/abcprograms/policy/cats/materials/predation.pdf Domestic cat predation on birds and other wildlife] (pdf){{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|author=Robbie A. McDonald и др.|date=2003-05-27|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118839928/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|title=Predation of wildlife by domestic cats Felis catus in Great Britain|publisher=Mammal Review|access-date=2010-06-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDtmvNg?url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2907.2003.00017.x/abstract|archive-date=2012-05-19}}<blockquote>… Based on the proportion of cats bringing home at least one prey item and the back-transformed means, a British population of approximately 9 million cats was estimated to have brought home in the order of 92 (85-100) million prey items in the period of this survey, including 57 (52-63) million mammals, 27 (25-29) million birds and 5 (4-6) million reptiles and amphibians.</blockquote></ref>. Дагэтуль каты лічацца лепшым сродкам барацьбы з грызунамі, пра што сведчыць гісторыя знакамітага брытанскага ката [[Хамфры (кот)|Хамфры]], які афіцыйна быў на службе пры рэзідэнцыі прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі. На [[пацук]]оў каты палююць рэдка. Шэрыя пацукі, якія прыйшлі ў Еўропу з Азіі, адрозніваюцца буйным памерам, агрэсіўнасцю і спрытам, таму большасць катоў іх баіцца<ref>{{cite web| author =Ксения Лисун| date =2008-01-08| url =http://www.pressa.irk.ru/number1/2008/01/012001.html| title =Хитра, вынослива, способна на многое| publisher ="Номер один"| access-date =2010-06-26| lang =ru| archive-url =https://www.webcitation.org/6OAoib2vx?url=http://baikalpress.ru/number1/2008/01/012001.html| archive-date =2014-03-18}}</ref>. Тым не менш, ёсць каты — прызнаныя пацукаловы<ref>{{кніга |аўтар = Сетон-Томпсон, Эрнест |загаловак = Королевская Аналостанка |выдавецтва = Амфора |год = 2010 |старонак = 96 |isbn = 978-5-367-01564-5 }}</ref>. У адрозненне ад ільвоў, якія жывуць і палююць у [[прайд]]ах, каты палююць адны і ніколі не палююць групамі, з выняткам паляўнічых гульняў кацянят і кошкі-маці. У адрозненне ад сабак і [[воўк|ваўкоў]], якім трэба падтрымліваць моцны пах свайго цела, каб паляваць разам, каты ўвесь час вылізваюць сваю поўсць для таго, каб не спудзіць сваім пахам здабычу. Кожны кот кантралюе сваю тэрыторыю<ref>{{cite web |url = http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html |title = Кошачья иерархия |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDubeSE?url=http://petland.org.ua/mode-article/pge-379.html |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>: актыўныя самцы заваёўваюць вялікую тэрыторыю. На вёсцы пад кантролем жывёлы знаходзіцца ўвесь гаспадарскі двор. Тым не менш заўсёды існуе «нейтральная тэрыторыя», на якой каты могуць сустрэцца без канфлікту і агрэсіі. Аднак з кантраляванай тэрыторыі кот наважна праганяе прыхадняў, пры гэтым сваю тэрыторыю бароняць не толькі самцы, але і самкі. Галодны кот адразу кідаецца на забітую здабычу і з’ядае яе; або кот гуляе са здабычай, перад тым, як з’есці: падкідвае яе, ловіць, суправаджаючы «рытуал» скокамі. Кот звычайна есць здабычу ў хованцы: дробных жывёл есць са скурай і поўсцю, буйных птушак спачатку абскубае, выплёўваючы пёры, што засядаюць у роце<ref>{{cite web |url = http://www.dsxsphinx.com/domashnyaya-koshka/ |title = Домашняя кошка |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |url-status = dead }}</ref>. Усяго ў лік ахвяр катоў уваходзіць каля тысячы розных відаў, тым часам як вялікія каты ([[леў|львы]], тыгры і г.д.) палююць толькі на буйных сысуноў. Вынятак складае [[леапард]], які часта палюе на [[Зайцавыя|зайцоў]] і нават дробных грызуноў. Тактычныя прыёмы падчас палявання ў катоў такія самыя, як у [[тыгр]]аў і [[леапард]]аў: кот цікуе ахвяру і атакуе раптоўным скокам, імкнецца папасці доўгімі ікламі ў шыю, наносе смяротны ўдар па [[шыйныя пазванкі|шыйных пазванках]], ці, пашкоджвае [[дыхальнае горла]], выклікаючы [[асфіксія|асфіксію]]. Акрамя таго, каты ўмеюць пярэднімі лапамі лавіць рыбу ў праточнай вадзе. Калі ўсё ўдала, каты (і нават маленькія кацяняты, якія бачаць рыбу ўпершыню ў жыцці) кусаюць рыбу за галаву і ядуць пасля таго, як яна перастае біцца<ref>{{cite web |url = http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=7&Itemid=14 |title = Повадки кошек |access-date = 2010-06-27 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDwZJTx?url=http://pets.to-var.com/index.php?option=com_content |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:chat-affut.JPG|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Ocicat-woodpecker.jpg|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Cat and mouse.jpg|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Kot po polowaniu (Aw58).JPG|center|200px]] |- |Кот у засадзе |Кот злавіў [[Дзятлы|дзятла]] |Кот злавіў [[Мышы|мыш]] |Кот пасля палявання |} === Гульня === У хатніх умовах каты любяць гуляць з невялікімі прадметамі: мячыкамі, палачкамі, скамечанай паперай, адмысловымі цацкамі. Нярэдка катоў вабяць падвешаныя прадметы, бо яны рухаюцца ў паветры, чым імітуецца паляванне ката на птушак. Асабліва схільныя да гульняў кацяняты, у якіх ужо ёсць паляўнічыя інстынкты, але яшчэ няма навыкаў палявання і дакладнай каардынацыі рухаў. Свойскія каты гуляюць у любым узросце, але кацяняты бываюць значна больш гуллівымі за вялікіх катоў, і могуць гуляць з любым прадметам: са званочкам, з шарыкам, што коціцца па падлозе, аборкай, тэлефонным провадам, нават са сваім хвастом і г.д. Любоў катоў да гульняў тлумачыцца з’явай [[неатэнія|неатэніі]] (дзяціннасці), што абумоўлена самім працэсам прыручэння ката. На найранейшых стадыях прыручэння чалавек адбіраў жывёл з прыкметамі неатэніі, калі ювенільныя (інфантыльныя) характарыстыкі пераважаюць над сталымі, у прыватнасці ў паводзінах, што спрыяе залежнасці ад чалавека<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405 Арушанян З. Л., «''Большая покорность и неотения''», «И создал Бог кошку…» (часть 3)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120304172416/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99405 |date=4 сакавіка 2012 }}</ref>. === Стасункі з іншымі жывёламі === [[Файл:Black white cats.jpg|thumb|left|200px|Прыклад сацыяльных паводзін.]] Каты, якія жывуць у доме, могуць мірна суіснаваць як з іншымі катамі, так і з іншай свойскай жывёлай і жывёламі-кампаньёнамі, якія ў прыродзе з’яўляюцца іх ахвярамі. Так, калі да кацяняці ва ўзросце некалькіх тыдняў прынесці мыш, яны могуць на доўгі час захоўваць сяброўскія адносіны, аднак заўсёды існуе небяспека, што ў часе сумесных гульняў можа спрацаваць паляўнічы інстынкт<ref>{{кніга |аўтар = Gary M. Landsberg, Wayne L. Hunthausen, Lowell J. Ackerman |загаловак = Handbook of behavior problems of the dog and cat |спасылка = https://books.google.com/books?id=dXJRpmUG9aEC&pg=PA49&dq=Others+maintain+social+relationships+with+people+or+other+family+pets+throughout+life.+Approximately+15%25+of+cats+seem+resistant+to+socialization+with+humans.+Most+cats+adapt+well+to+sharing+a+home+or+apartment+with+people,+other+cats,&hl=en&ei=UbMCTamnEo6cOoPgtKYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA#v=onepage&q=Others%20maintain%20social%20relationships%20with%20people%20or%20other%20family%20pets%20throughout%20life.%20Approximately%2015%25%20of%20cats%20seem%20resistant%20to%20socialization%20with%20humans.%20Most%20cats%20adapt%20well%20to%20sharing%20a%20home%20or%20apartment%20with%20people%2C%20other%20cats%2C&f=false |выдавецтва = Elsevier Health Sciences |год = 2003 |том = 1 |старонак = 554 |старонкі = 49 |isbn = 0702027103, 9780702027109 }}{{Недаступная спасылка}}<blockquote>Some cats are independent, with little desire for contact with humans and other cats. Others maintain social relationships with people or other family pets throughout life. Approximately 15 % of cats seem resistant to socialization with humans. Most cats adapt well to sharing a home or apartment with people, other cats, and other pets.</blockquote></ref>. Вельмі рэдка куры на вясковым двары робяцца іх ахвярамі, калі куратнік і двор уваходзяць у тэрыторыю ката, бо ён ахоўвае гэту тэрыторыю ад іншых катоў і дробных драпежнікаў. Цяжкія стасункі катоў і прыручаных сабак абумоўлены паляўнічымі інстынктамі: кожны сабака бачыць у каце, калі той уцякае, аб’ект пераследу і гоніць яго, пакуль не нагоніць ці кот не ўцячэ, часцей залезшы на недаступны прадмет. Вартаўнічыя і ваенныя сабакі часта забіваюць катоў; забіваюць катоў і бадзяжныя сабакі, але прычына гэтага застаецца невядомай — бадзяжныя сабакі забіваюць катоў нават без патрэбы ў ежы<ref>{{cite web|url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|title=Статья: «Собаки как доминирующие хищники в экосистемах городов», авторы: Е.А Ильинский, С.О. Ильинская|language={{ru icon}}|publisher=Animalsprotectiontribune.ru|access-date=2009-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDx7klB?url=http://www.animalsprotectiontribune.ru/VetPat1.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Свойскія каты, як і любыя [[Інтрадукаваны выгляд|інтрадукаваныя]] драпежнікі, могуць нанесці сур’ёзную шкоду эндэмічным [[экасістэма]]м, асабліва калі каты былі інтрадукаваны (завезены) адносна нядаўна, і іншыя віды яшчэ не прыстасаваліся да іх. Паводле аспрэчанай<ref>Galbreath, Ross & Brown, Derek (2004): The tale of the lighthouse-keeper’s cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli). Notornis 51(4): 193—200</ref><ref>Medway, David G. (2004): The land bird fauna of Stephens Island, New Zealand in the early 1890s, and the cause of its demise. Notornis 51(4): 201—211.</ref> у наш час легенды, у [[1894]] годзе кот наглядчыка маяка на [[Стывенс (востраў, Новая Зеландыя)|востраве Стывенс]] ля берагоў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адзін знішчыў усю папуляцыю нелятучага [[Стэфенскі хмызняковы крапіўнік|стэфенскага хмызняковага крапіўніка]]<ref>{{cite web |url = http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193 |title = The tale of the lighthouse-keeper's cat: Discovery and extinction of the Stephens Island wren (Traversia lyalli) |author = R. Galbreath, D. Brown |date = 2004 |publisher = Notornis |access-date = 2010-12-10 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016025607/http://www.notornis.org.nz/abstract.php?volume_issue=n51_4&first_page=193 |archive-date = 16 кастрычніка 2008 |url-status = dead}}</ref>. Для змяншэння шкоды ад свойскіх катоў-паляўнічых выкарыстоўваецца [[Званочак для ката|званочак]] на нашыйнік. === Стасункі з чалавекам === [[Файл:Jean-Baptiste Perronneau - Magdaleine Pinceloup de la Grange, née de Parseval.jpg|thumb|right|180px|«''Вялікая Прынцэса Магдалена''» (з катом пароды [[Шартроз (кот)|шартроз]])<ref>Карціна [[Жан-Батыст Перона|Жана-Батыста Перона]] (1715—1783).</ref>]] З’яўляючыся адной з самых папулярных [[Жывёлы-кампаньёны|жывёл-кампаньёнаў]], кот знаходзіцца ў пастаянных дачыненнях з чалавекам, які ўплывае на паводзіны ката. Але нягледзячы на гэта, каты ўспрымаюць навакольны свет інтуітыўна і любяць рабіць усё па-свойму<ref>{{cite web |date = 2009-07-03 |url = http://www.enotalone.com/article/19743.html |title = Dogs Are Smarter Than Cats - Study |publisher = eNotAlone.com |access-date = 2010-05-31 |archive-url = https://www.webcitation.org/67mDyTbzt?url=http://www.enotalone.com/parenting/19743.html |archive-date = 2012-05-19 }}<blockquote>Hogben said that in spite of the fact that humans have had a huge impact on the behavior of cats, it is still not easy to understand them or how they percieve the world around them. Cats are very intuitive animals and like to do things their own way.</blockquote> </ref>. Як і некаторыя іншыя [[свойская жывёла|свойскія жывёлы]], каты і людзі маюць [[мутуалізм|мутуалістычныя]] дачыненні. Нягледзячы на тое, што каты даўно жывуць поруч з чалавекам, ступень іх прыручэння з’яўляецца прадметам спрэчкі. Спачатку дзікая жывёла знайшла адносна бяспечнае існаванне ў чалавечым селішчы ў абмен на тое, што кот знішчаў [[пацук]]оў і мышэй у збожжасховішчах. У адрозненне ад сабак, якія таксама могуць знішчаць грызуноў, кату не трэба гародніна, садавіна і іншая раслінная ежа. У сельскай мясцовасці некаторыя каты могуць нават выступаць у ролі [[пастух]]оў. Часта людзі трымаюць катоў у хаце і часам клапоцяцца пра іх, як пра маленькіх дзяцей. Да людзей каты лёгка прывязваюцца<ref>[http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=131 Одомашнивание кошки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223214643/http://www.interesdom.ru/articles.php?article_id=131|date=2014-02-23}}</ref>. Калі кот вельмі прывязаны да свайго гаспадара, ён можа пераняць некаторыя чалавечыя звычкі: лажыцца пад коўдру ў пасцель да гаспадара і т.п. Некаторыя каты могуць нават імітаваць інтанацыі чалавечага голасу; гэтымі гукамі яны могуць апавяшчаць гаспадара пра свае патрэбы. Многія ўладальнікі катоў адрозніваюцца фанатычнай прыхільнасцю да сваіх гадаванцаў, як ёсць і каты, бязмежна прывязаныя да гаспадара. Каты могуць выяўляць пачуцці і эмоцыі праз [[міміка|міміку]] і пагляд<ref name="andr">{{cite web |author = Владимир Андреев |date = 1989 г. |url = http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm |title = Занимательные, полезные и поучительные сведения по анатомии, физиологии и психологии |publisher = Издательство "Пламя" Нижний Новгород |access-date = 2010-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20040606091945/http://murlika.by.ru/behavior/behavior.htm |archive-date = 6 чэрвеня 2004 |url-status = dead}}</ref>. Методык апазнання падобных мімічных значэнняў яшчэ няма. Зазвычай, каты горш, чым сабакі, паддаюцца дрэсуры, аднак многія аматары катоў вучаць сваіх гадунцоў розным штукам, напрыклад, скокам па камандзе. Каты часта выступаюць у [[цырк]]у. З-за малых памераў, у большасці выпадкаў, каты не ўяўляюць небяспекі для чалавека, за выняткам [[алергія|алергіі]] ці інфекцыі (часам [[шаленства]]), якая трапляе праз разадраную скуру ці са слінай пры ўкусах. З небяспечных для чалавека інфекцый можна назваць [[таксаплазмоз]], якім кот можа заразіцца ад мышэй і пацукоў. [[Алергія]] на ферменты, што змяшчаюцца ў кацінай сліне, найчасцейшая прычына, па якой людзі не могуць трымаць катоў. Для зніжэння эфекту ад уплыву кацінай сліны ветэрынары рэкамендуюць штодня вычэсваць ката і купаць раз на шэсць тыдняў<ref>{{cite web| url =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title =Allergies to Cats| date =2000-2010| publisher =Cat Care Society| access-date =2010-10-09| lang =англ.| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date =2011-08-13}}<blockquote>The cat should be combed/brushed daily to control shedding. A coat conditioner should be added to its food to help prevent dry skin and reduce shedding. Coat conditioners can be purchased from pet supply stores or your veterinarian. Bathe your cat about every six weeks. Use a veterinarian-approved shampoo and rinse the cat very well. Towel off the excess water when the pet is in the tub or sink.</blockquote></ref>. Таксама дапамагаюць частае прыбіранне ў доме і ўстаноўка паветраачышчальніка<ref>{{cite web| url =http://www.catcaresociety.org/allergies.html| title =Allergies to Cats| date =2000-2010| publisher =Cat Care Society| access-date =2010-10-09| lang =англ.| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKwnBz?url=http://www.catcaresociety.org/allergies.html| archive-date =2011-08-13}}<blockquote>If possible, invest in '''a large commercial-size air purifier''' because room-size units are usually not adequate. An air purifier cleans the air of animal dander, dust, molds, fur, and other air-borne irritants. Clean up the dander that has accumulated all over the house by '''vacuuming''' thoroughly. Damp wipe all counters and furniture. Thoroughly wash all bedspreads, sheets, throw rugs and slip covers, etc. It may take several house cleanings to allergize the home. If this is not accomplished, your family and your pet will simply be picking up loose dander from the house even after the pet has been allergized. '''The more washable surfaces in the home, the better''', e.g. wood or linoleum floors, furniture with simple lines and Venetian blinds that wipe clean are better than carpets, upholstered and ornate furniture, and draperies that collect dust.</blockquote></ref>. Пры гульні з чалавекам добра выхаваныя каты звычайна ўцягваюць [[кіпцюр]]ы і дакранаюцца да чалавека толькі падушачкамі лап, аднак часам пры гульні кот можа ненаўмысна выпусціць кіпцюры і нанесці пашкоджанне скуры чалавека. Драпіны ад кіпцюроў могуць лёгка [[Інфекцыя|запаліцца]], асабліва калі каты маюць доступ на вуліцу, і ў асобных выпадках прывесці да так званай [[Ліхаманка ад каціных драпін|хваробы каціных драпін]] ([[Ліхаманка ад каціных драпін|якасны лімфарэтыкулёз]])<ref>[http://www.medkurs.ru/sickness_catalog/infectious/scratch/3291.html Болезнь кошачьей царапины (доброкачественный лимфоретикулёз, фелиноз)] {{v|19|02|2011}}</ref>. Таму нанесеныя катом драпіны патрабуюць неадкладнай апрацоўкі дэзінфектарам. == Генетыка ката == Свойскі кот і яго найбліжэйшы дзікі продак з’яўляюцца дыплоіднымі арганізмамі і маюць 38 [[Храмасома|храмасом]]<ref>{{cite journal |title=The genome phylogeny of domestic cat, red panda and five mustelid species revealed by comparative chromosome painting and G-banding |journal=Chromosome Res. |volume=10 |issue=3 |pages=209–22 |year=2002 |pmid=12067210 |doi=10.1023/A:1015292005631 |last1=Nie |first1=W |last2=Wang |first2=J |last3=O'Brien |first3=PC |last4=Fu |first4=B |last5=Ying |first5=T |last6=Ferguson-Smith |first6=MA |last7=Yang |first7=F |issn=0967-3849}}</ref> і каля 20 000 [[ген]]аў<ref>{{cite journal |title=Initial sequence and comparative analysis of the cat genome |journal=Genome Res. |volume=17 |issue=11 |pages=1675–89 |date=November 2007 |pmid=17975172 |pmc=2045150 |doi=10.1101/gr.6380007 |last1=Pontius |first1=JU |last2=Mullikin |first2=JC |last3=Smith |first3=DR |author4=Agencourt Sequencing Team |last5=Lindblad-Toh |first5=K |last6=Gnerre |first6=S |last7=Clamp |first7=M |last8=Chang |first8=J |last9=Stephens |first9=R |last10=Neelam |first10=B |last11=Volfovsky |first11=N |last12=Schäffer |first12=AA |last13=Agarwala |first13=R |last14=Narfström |first14=K |last15=Murphy |first15=WJ |last16=Giger |first16=U |last17=Roca |first17=AL |last18=Antunes |first18=A |last19=Menotti-Raymond |first19=M |last20=Yuhki |first20=N |last21=Pecon-Slattery |first21=J |last22=Johnson |first22=WE |last23=Bourque |first23=G |last24=Tesler |first24=G |last25=Nisc Comparative Sequencing |first25=Program |last26=O'brien |first26=SJ |issn=1088-9051 |url=http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17975172 |format=Free full text |url-status=dead }}</ref>. У катоў было выяўлена 250 спадчынных генетычных расстройстваў, многа з якіх падобны з чалавечымі<ref>{{cite journal |author1=O'Brien SJ |author2=Johnson W |author3=Driscoll C |author4=Pontius J |author5=Pecon-Slattery J |author6=Menotti-Raymond M |title=State of cat genomics |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2008-06_24_6/page/268 |journal=Trends Genet. |volume=24 |issue=6 |pages=268–79 |date=June 2008 |pmid=18471926 |doi=10.1016/j.tig.2008.03.004 |first1=SJ |first2=W |first3=C |first4=J |first5=J |first6=M |issn=0168-9525}}</ref>. Высокі ровень падабенства ў [[метабалізм]]е [[Сысуны|сысуноў]] дазваляе дыягнаставаць гэтыя спадчынныя хваробы катоў генетычнымі тэстамі, якія былі спачатку атрыманы для дыягнаставання спадчынных хвароб чалавека, а таксама выкарыстаць катоў у даследаваннях чалавечых хвароб<ref>{{cite journal |author1=Sewell AC|author2=Haskins ME|author3=Giger U |title=Inherited metabolic disease in companion animals: searching for nature's mistakes |url=https://archive.org/details/sim_veterinary-journal_2007-09_174_2/page/252 |journal=Vet. J. |volume=174 |issue=2 |pages=252–9 |date=September 2007 |pmid=17085062 |doi=10.1016/j.tvjl.2006.08.017 |issn=1090-0233}}</ref>. Найболей вывучанымі з’яўляюцца гены [[Афарбоўкі катоў|афарбоўкі поўсці катоў]]. [[Дамінантнасць|Кадамінантны ген]], што вызначае чырвонае і чорнае фарбаванне ў катоў, знаходзіцца ў жаночай [[Палавыя храмасомы|палавой храмасоме]] X, таму каты чырвонай афарбоўкі (XX) сустракаюцца радзей, чым коткі чырвонай афарбоўкі (XY), а чарапахавай (чырвона-чорнай ці крэмава-блакітнай) афарбоўкі бываюць толькі коткі, але не каты (дагэтуль было апісана некалькі выпадкаў трохкаляровых катоў, чарапахавая афарбоўка якіх была абумоўлена наборам палавых храмасом ХХУ)<ref name=autogenerated1>[http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html Samurai — Scottish Fold] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120213175554/http://www.nekosamurai.jp/samurai/A_precious_cat_e.html |date=13 лютага 2012 }}{{ref-en}}</ref>. === Афарбоўкі свойскіх катоў === {{асноўны артыкул|Афарбоўкі катоў}} Паняцце «афарбоўка поўсці ката» яднае як сам колер поўсці жывёлы, так і «малюнак» з палос ці плям. У пярэстых катоў, на шэрсным покрыве якіх знаходзяцца неафарбаваныя плямы белага колеру, адрозніваюць і суадносіны размяшчэння белых і каляровых плям. Таксама паняцце афарбоўкі апісвае ступень афарбаванасці кожнага асобнага воласа поўсці ката. Акрамя таго вылучаюцца каты з рознымі формамі альбінізму, што адлюстроўваецца на афарбаванасці шэрснага покрыва і таксама ахапляецца паняццем афарбоўкі. Афарбоўка ката вызначаецца наборам генаў, ад якіх залежыць колькасць і тып [[меланін]]у ў поўсці<ref name="genetika_cveta">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|title=Генетика окрасов кошек|author1=Orca Starbuck|author2=David Thomas|lang=ru|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/67mDz61E8?url=http://www.satpro.ru/homes/clorgen.html|archive-date=2012-05-19}}</ref>. Па афарбоўцы каты дзеляцца на:<ref name="okras_koshki">{{cite web|url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|title=Окрасы кошек|lang=ru|author1=Orca Starbuck|author2=David Thomas|access-date=2010-05-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6OAom2r0G?url=http://www.satpro.ru/homes/colors.html|archive-date=2014-03-18}}</ref>: * '''Табі''' — напамінае афарбоўку дзікіх катоў. Сустракаецца ў выглядзе вузкіх палос, дробных плям па ўсім целе ці асаблівага малюнку. Сярод гэтай групы афарбовак катоў вылучаюць: абісінскі табі, табі-макрэль (ён жа тыгровы), плямісты табі і мармуровы (класічны) табі афарбоўкі. * '''Аднаколерная''' ці інакш '''суцэльная''' афарбоўка, калі колер поўсці аднолькавы па ўсім целе ката. * '''Дымчастая''' афарбоўка, калі афарбаваныя толькі кончыкі валасоў поўсці. Афарбоўка ката называецца шыншылавай, калі ў яго афарбавана 1/8 воласа. * '''Каларпойнт'''<ref name="kolor-point">[http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html Порода «Колорпойнт»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180220100835/http://home-animal.org.ua/22-kolor-point.html |date=20 лютага 2018 }}</ref> (ці {{lang-en|colour}} — колер і {{lang-en2|point}} — пляма) ці інакш акрамеланічныя афарбоўкі. Для гэтай групы афарбовак характэрныя слаба афарбаванае, светлае (ад белага да крэмавага) цела і цямнейшыя лапы, хвост, морда і вушы. Для сіямскай афарбоўкі характэрныя ярка блакітныя, кобальтавага колеру вочы, а ў катоў бурманскай афарбоўкі вочы жоўтага колеру. * '''Двуколерныя''' — на шэрсным покрыве па ўсім целе на белым фоне знаходзяцца афарбаваныя плямы без пэўных суадносін. * '''[[Рыска]]''' — кот размаляваны спалучэннямі чорнага, белага і рудага (крэмавага) колераў. Такія каты, зазвычай, заўсёды з’яўляюцца самкамі<ref name="chrephi">[http://www.messybeast.com/tricolours.htm Черепаховые и трёхцветные кошки.]{{ref-en}}</ref>, бо гэта афарбоўка з’яўляецца вынікам [[Дамінантнасць|няпоўнага дамінавання]] [[Успадкоўванне, сашчэпленае з полам|сашчэпленага з полам гена]] ў генатыпе самак. Наяўнасць такой афарбоўкі ў ката-самца сведчыць пра генетычныя парушэнні. Таксама лічыцца, што такія каты бясплодныя. На сённяшні дзень вядомы адзін кот, ад якога нарадзілася кацяня. Аднак пры медычным абследаванні ў ката была выяўлена {{нп3|тэратазоаспермія||en|Teratospermia}}, якая з’яўляецца прычынай [[бясплоднасць|бясплоднасці]]<ref name=autogenerated1 />. ==== Белая афарбоўка ў катоў і глухата ==== {{main|Глухата белых катоў}} [[Файл:Manx Dante blue eyes.jpg|left|thumb|200px|Цалкам белы блакітнавокі кот.]] Сярод катоў цалкам белай афарбоўкі сустракаюцца каты з блакітнымі вачамі ці [[Гетэрахрамія|разнавокія]] каты. Прычына гэтага ў наяўнасці ў [[генатып]]е ката дамінантнага эпістатычнага [[ген]]а '''W'''. Такія каты з імавернасцю 40 % нараджаюцца [[Парушэнне слыху|глухімі]]. Гэта тлумачыцца тым, што пад уплывам гена дамінантнага эпістатычнай афарбоўкі '''W''' у цалкам белых катоў адбываецца дэгенерацыя [[Улітка|ўліткі ўнутранага вуха]]<ref>{{cite web| url =http://www.cfainc.org/breeds/profiles/articles/turkish-van.html| title =Breed Article: Turkish Van| author =Diane Marcus| publisher =CFA| access-date =2010-10-09| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/60ulKU0Wp?url=http://www.cfa.org/404redirect.html| archive-date =2011-08-13}}</ref>. Глухата можа быць на абодва вухі (тады кот будзе цалкам глухім) ці можа быць аднабаковай (тады кот будзе чуць). Каля 5 % усіх катоў маюць белую афарбоўку, сярод цалкам белых неблакітнавокіх катоў 17—22 % нараджаюцца глухімі. Сярод цалкам белых катоў колькасць глухіх катоў узрастае да 40 %, калі ў ката адно вока блакітнае, і да 65-85 %, калі ў цалкам белага ката абодва вокі блакітныя. Некаторыя белыя каты глухія толькі на адно вуха, пры тым, што глухата ў цалкам белага ката бывае з боку блакітнага вока<ref name="elizabeth">{{cite web| author =Feline Health Center| url =http://www.vet.cornell.edu/fhc/| title =Ask Elizabeth| publisher =Cornell University Feline Health Center| access-date =2010-05-26| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE0S6F2?url=http://www.vet.cornell.edu/fhc/| archive-date =2012-05-19}}</ref>. Глухія каты нармальна жывуць у хатніх умовах, і нават могуць мець нармальнае патомства, аднак у дзікай папуляцыі або на вуліцы такія жывёлы рэдка выжываюць. У аматарскай феліналогіі глухата лічыцца заганай, таму глухія каты выключаюцца з праграм развядзення. Часам белая афарбоўка з’яўляецца вызначальнай прыкметай пароды. Напрыклад, да [[1978]] года феліналагічныя арганізацыі не прызнавалі паўнавартаснымі прадстаўнікамі пароды [[турэцкая ангора]] катоў нябелай афарбоўкі. == Пароды свойскіх катоў == {{Main|Пароды катоў}} [[Пароды катоў|Пародзістымі]] лічацца каты, якія валодаюць пэўнымі рысамі ці ўласцівасцямі адной з зарэгістраваных [[парода (заалогія)|парод]], якая прызнаецца адной з феліналагічных арганізацый. Розныя феліналагічныя арганізацыі прызнаюць розную колькасць парод катоў. Так, Livre Officiel des Origines Félines прызнае 74 пароды катоў, The Governing Council of the Cat Fancy — 35, Cat Fanciers’ Association — 50, The Cat Association — 63, World Cat Federation — 62, а Fédération Internationale Féline — 42. Кожная феліналагічная арганізацыя мае сваё ўяўленне пра прызнаную ёю пароду, што замацавана ў адмысловым апісанні, якое завецца [[стандарт]]ам пароды. Зазвычай, у ката ёсць [[радавод]], выдадзены феліналагічным клубам, які пацвярджае прыналежнасць жывёлы да нейкай пэўнай пароды і яе адпаведнасць стандарту пароды. Сярод агульнага ліку катоў — менш за адзін адсотак пародзістых, яны могуць браць удзел у выстаўках катоў — паказах-спаборніцтвах па выстаўных класах. Беспародныя каты таксама могуць браць удзел у выстаўках, але па класе хатніх улюбёнцаў. Забараняюцца спалучэнні катоў адной пароды з катамі іншай пароды (аўткросы), з выняткам тых парод, працэс утварэння якіх яшчэ не завершаны. Разнастайнасць парод свойскага ката — вынік шматгадовай [[селекцыя|селекцыі]] і, у меншай ступені, выпадковых генетычных [[мутацыя|мутацый]]. Напрыклад, [[экзатычны кот]] на пачатковых этапах фарміравання пароды быў створаны ў выніку скрыжавання даўгашэрснай [[персідскі кот|персідскай]] і [[Брытанскі караткашэрсны кот|брытанскай кароткашэрснай]] пароды, а такія пароды, як бясхвосты [[мэнкс]] або каратканогі [[манчкін (парода катоў)|манчкін]], з’яўляюцца вынікам генетычных мутацый. Пароды так званых «голых катоў», такіх як [[канадскі сфінкс]], [[данскі сфінкс]], [[петэрболд]], таксама з’явіліся ў выніку генетычных мутацый, замацаваных гадамі селекцыі. Па статыстыцы, бясшэрсныя кацяняты нараджаюцца адзін раз у некалькі гадоў. Напрыклад, сучасная папуляцыя канадскіх сфінксаў паходзіць ад кацянят беспрытульнай кошкі, якія з’явіліся ў [[1976]] г. [[Данскі сфінкс]] бярэ пачатак ад кошкі Варвары, знойдзенай на вуліцы ў Растове-на-Доне<ref>[http://www.sphinxes.ru/ Донской сфинкс: история породы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100208231435/http://www.sphinxes.ru/ |date=8 лютага 2010 }} {{v|26|11|2009}}</ref>. У адрозненне ад канадскага сфінкса, механізм унаследавання бясшэрснасці ў данскога сфінкса дамінантны. Пры стварэнні бясшэрснай [[Украінская ляўконія|украінскай ляўконіі]] выкарыстоўваліся каты наступных парод: данскі сфінкс, петэрболд, арыентальная, скоціш-фолд, персідская. Некаторыя пароды катоў, такія як [[Тайская (парода катоў)|тайская]] ці [[Турэцкая ангора|ангорская]], лічацца натуральнымі ці першабытнымі пародамі свойскага ката, бо былі выведзены на аснове катоў ізаляваных папуляцый з раёнаў іх паходжання. Ёсць таксама пароды катоў, якія характарызуюцца пэўнай мутацыяй генаў. Так, напрыклад, для парод [[дэван рэкс]], [[корніш рэкс]] і [[селкірк рэкс]] характэрна кучаравая поўсць, для парод [[мэнкс]], [[японскі бабтэйл]], [[курыльскі бабтэйл]] і [[карэльскі бабтэйл]] — кароткі хвост у форме пампона. [[Шатландскі віславухі кот]] мае вушы, загнутыя к пераду і ўніз. А [[амерыканскі кёрл]] адрозніваецца тым, што ў яго вушы загнуты к заду. Некаторыя [[Гібрыдызацыя (біялогія)|гібрыдныя]] пароды (як [[Бенгальскі кот (свойскі)|бенгальскі кот]] ці [[хаусі]]), якія з’яўляюцца [[Гібрыд (біялогія)|гібрыдамі]] свойскага і дробных дзікіх катоў, з’явіліся ў выніку спаравання свойскага ката з асобінай аднаго з дзікіх відаў. Гібрыды свойскага ката адрозніваюцца тым, што каты, якія з’яўляюцца гібрыдамі першых 3-5 пакаленняў, не маюць нашчадкаў. Парода бенгальскі кот выведзена шляхам скрыжавання дзікага [[Бенгальскі кот|бенгальскага ката]] і свойскага. Парода свойскіх катоў [[Савана (кот)|савана]] з’яўляецца вынікам скрыжавання [[сервал]]а і свойскага ката. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="33%"|[[Файл:Crystal Palace cat show.jpg|center|250px]] |width="33%"|[[Файл:Judging American Curl.jpg|center|150px]] |width="33%"|[[Файл:Katzenausstellung.jpg|center|250px]] |- |Выстаўка катоў у [[Крыштальны палац|Крыштальным палацы]], [[Лондан]], [[1903]] г. |Судзейства на выстаўцы катоў (Амерыканскі кёрл) |Выстаўка катоў, 2007 г. |} === Феліналагічныя арганізацыі === Асноўнымі феліналагічнымі арганізацыямі, што складаюць спісы парод катоў, праводзяць міжнародныя выстаўкі і займаюцца вывядзеннем новых парод, з’яўляюцца: {| cellspacing="5" cellpadding="7" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="width:50%; text-align:left;" | * FIFe (''[[FIFe|Міжнародная федэрацыя катоў]]''); * CFA (''[[Асацыяцыя аматараў катоў]]''); * ICU (''[[International Cat Union]]''); * TICA (''[[Міжнародная каціная асацыяцыя]]''); | style="width:50%; text-align:left;" | * WCF (''[[Сусветная федэрацыя катоў]]''); * МФА (''[[Міжнародная Феліналагічная Асацыяцыя]]''); * WACC (''[[World Association of Cat Clubs]]''). |} == Асяроддзе жыцця == [[Файл:India the Cat Listens to a Piano.jpg|thumb|200px|left|Котка па мянушцы [[Індыя (котка)|Індыя]] слухае ігру на раялі ва ўнутраных пакоях [[Белы дом|Белага дома]].]] Асяроддзем жыцця ката, як свойскай жывёлы, з’яўляецца жыллё чалавека. У залежнасці ад умоў утрымання, абраных для ката гаспадаром, каты падзяляюцца на тых, якія ніколі не пакідаюць жыллё чалавека, і тых, якія маюць доступ за межы дома. У паўночных шыротах свойскія каты любяць спаць, грэючыся пад косамі сонца, прытым пачынаюць адчуваць дыскамфорт, калі тэмпература паверхні скуры дасягае 52&nbsp;°C. Разам з тым свойскія каты дрэнна пераносяць пастаянную спякоту<ref name="andr" />, а цалкам белыя каты і каты з белымі вушамі схільныя да анкалагічных хвароб у большай ступені, чым іх цямнейшыя браты, таму ім небяспечна доўга быць на сонцы. Каты добра пачуваюцца ў [[умераны клімат|умераным клімаце]], але не ўва ўсіх умовах — дрэнна пераносяць [[туман]], [[дождж]] і [[снег]]. Большасць катоў не любяць купання ў вадзе, за выняткам катоў некаторых парод і папуляцый (напрыклад, [[Турэцкі ван|ванскія каты]] і [[Курыльскі бабтэйл|курыльскія бабтэйлы]], [[Бенгальскі кот|бенгальскія каты]]). Аднак цяглічны апарат ката робіць яго добрым плыўцом, а ўмее плаваць кожны кот, нават які ўпершыню патрапіў у ваду, бо палажэнне і рухі ката пры плаванні тыя, што і пры хадзе<ref>{{кніга |аўтар = [[Эрнэст Сетан-Томсан|Эрнест Сетон-Томпсон]] |загаловак = Королевская Аналостанка |выдавецтва = Амфора |год = 2010 |старонак = 96 |isbn = 978-5-367-01564-5 }}</ref>. Многія кацяняты любяць гуляць са струменьчыкамі вады, што цячэ з-пад крана, але нават ванскія каты, што любяць плаваць, робяць гэта ў плыткіх месцах і ў цёплай чыстай вадзе, хоць вядомыя выпадкі, калі ваны плавалі ў ванне ці ў невялікім басейне. == Паўторна здзічэлыя каты == Свойскія каты могуць існаваць у гарадской экасістэме без непасрэднага ўдзелу чалавека. Ва ўмовах горада бадзяжныя каты часта ўтвараюць цэлыя калоніі<ref>{{cite web |url = http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0 |title = Бродячие кошки спасли малыша от смерти |access-date = 2009-11-26 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/67mE0ylHs?url=http://www.pravda.ru/society/family/life/22-12-2008/296896-koshka-0/ |archive-date = 2012-05-19 }}</ref>, у якіх патомства выхоўваецца разам. Вельмі часты спосаб — жыццё ў нейкай хованцы, непадалёк ад крыніцы ежы. У гарадах Беларусі каты часта ўладкоўваюцца ў падвалах дамоў. Кату цяжка выжываць у гарадскіх умовах, бо [[бадзяжныя каты]] сутыкаюцца з нястачай ежы і [[бялкі|бялку]]; асаблівую пагрозу для іх уяўляюць [[Сабака|сабакі]]. Ва ўмовах горада кот рэдка аддаляецца ад асноўнага месца рассялення далей, чым на 200 метраў. Тым не менш, у многіх гарадах існуюць вялікія каціныя калоніі: у ліку найбуйнейшых — калонія ў [[рым]]скім [[Калізей|Калізеі]]<ref>[http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php Кошки в Италии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100113100502/http://www.zoomir.nn.ru/journal1/kosh/italia.php |date=13 студзеня 2010 }} {{v|4|10|2009}}</ref>. На японскім востраве [[Тасіра (востраў)|Тасіра]], дзе да нашых дзён захавалася не менш 10 цэркваў, прысвечаных катам, і 51 статуя катоў, а здзічэлых катоў больш як мясцовых жыхароў<ref>{{cite web| url =http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| title =Tashiro| access-date =2010-12-10| lang =ja| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE7TROf?url=http://plaza.rakuten.co.jp/tashirohamaya/diary/201010310000/| archive-date =2012-05-19}}</ref>. У наш час у Еўропе, Аўстраліі і ЗША існуюць праграмы па рэгуляванні колькасці паўторна здзічэлых катоў метадам адлову, стэрылізацыі, вакцынацыі і наступнага вяртання ў асяроддзе жыцця. Так, у ЗША існуе мноства арганізацый і добраахвотнікаў, якія адлоўліваюць паўторна здзічэлых катоў, [[Стэрылізацыя (медыцына)|стэрылізуюць]] ці пакладаюць іх, [[Прышчэпка (медыцына)|прышчапляюць]] ад [[панлейкапенія|панлейкапеніі]] і шаленства, апрацоўваюць сродкамі ад паразітаў<ref name="Alley Cat Rescue FAQs">{{cite web| url =http://www.saveacat.org/faq.html#9| title =Alley Cat Rescue FAQs| publisher =Alley Cat Rescue| access-date =2010-12-10| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67ukNLxNX?url=http://www.saveacat.org/faq.html#9| archive-date =2012-05-25}}</ref>. Перад тым, як вярнуць жывёлу назад на вуліцу, ветэрынары падразаюць ёй кончык вуха ці робяць іншую пазнаку, каб не лавіць яе зноў. Так вызначаецца колькасць кацінай калоніі; катоў, якія жывуць у ёй рэгулярна кормяць<ref name="Alley Cat Rescue FAQs"/>. Асабліва праблематычнае выжыванне на вуліцах гарадоў для пародзістых катоў, якія ніколі не былі на вуліцы. Каты, якія ніколі не выходзілі за межы чалавечага жытла, не маюць навыкаў паводзін у гэтых незнаёмых для іх умовах<ref>{{cite web| url =http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| title =Indoors or Outdoors?| publisher =Kisses Cattery| access-date =2010-12-12| lang =en| archive-url =https://www.webcitation.org/67mE9ycVJ?url=http://www.kissescattery.co.za/facts-2.html| archive-date =2012-05-19}}<blockquote>As with other breeds, and more especially the longhaired breeds, the Longhair Silver or Golden is an indoor cat. There are several reasons why they should not be allowed to roam freely outside:… — These cats are usually very friendly and soft-natured and get stolen easily. — They are easy prey for dogs. — They are the oldest man-made breed and have been cared for by humans since their inception, hence they are poor hunters that will not survive out on their own if they stray.</blockquote></ref>. Пасля вынішчэння валачашчых катоў у гарадах назіраецца рэзкі ўзрост папуляцый пацукоў і мышэй<ref>{{артыкул |загаловак = Киев атаковали крысы и мыши |спасылка = http://kp.ua/online/news/246168/ |мова = ru |выданне = ««Комсомольская правда» в Украине» |год = 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/ |archive-date = 27 лютага 2014 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140227144710/http://kp.ua/online/news/246168/ |archivedate = 27 лютага 2014 }}</ref>. У [[Кіеў|Кіеве]] камісія мэрыі па пытаннях [[ЖКГ]] падтрымала петыцыю пра прызнанне валачашчых катоў часткай гарадской [[экасістэмы]] і іх абарону<ref>[https://mirkvartir.ua/news/show/4644 Бездомных котов признали в столице в законе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170222113930/https://mirkvartir.ua/news/show/4644 |date=22 лютага 2017 }}</ref>. == Каты ў гісторыі, рэлігіі і міфалогіі == === Старажытны свет === ==== Урадлівы паўмесяц і Кіпр ==== Рассяленне катоў з цэнтра прыручэння ў раёне [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]] звязана з рассяленнем старажытных [[Земляробства|земляробчых плямён]], якія ў пошуках новых урадлівых зямель, перасяляючыся на новыя месцы, бралі з сабой прыручаныя віды раслін і жывёл, уключаючы ката. У [[1983]] годзе на [[Кіпр (востраў)|Кіпры]] поруч з вёскай Шылаўракамбас было знойдзена пахаванне астанкаў чалавека і ката, дзікія віды якога ніколі не жылі на гэтым востраве. Мяркуючы па размяшчэнні рэшткаў, васьмімесячная жывёла была забіта і пахавана разам з гаспадаром. У Анатоліі былі знойдзены тэракотавыя статуэткі, датаваныя [[VII тысячагоддзе да н.э.|VII тыс. да н.э.]], у выглядзе жанчын, якія гулялі ці трымалі на руках, мяркуючы па плямістай афарбоўцы, дзіцяня леапарда ці ката такой жа афарбоўкі. ==== Старажытны Егіпет ==== {{Main|Каты ў Старажытным Егіпце}} [[Файл:Bastet-E 2533-IMG 0630-gradient.jpg|thumb|200px|Старажытнаегіпецкая статуэтка ката. Луўр]] Першая пісьмовая згадка пра свойскіх катоў належыць да [[II тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н.э.]], калі ў Старажытным Егіпце для аховы збожжасховішчаў ад грызуноў сталі шырока прымяняцца каты. У Старажытным Егіпце каты лічыліся ўвасабленнем багіні ўрадлівасці [[Баст]] і шанаваліся як святыя жывёлы; карай за забойства ката было пакаранне смерцю. Ёсць шмат статуэтак і выяў катоў гэтага перыяду. Часта каты [[муміфікацыя|муміфікаваліся]] тым жа спосабам, што і людзі — у XIX стагоддзі каля храма багіні Баст у [[Бубастыс]]е было знойдзена самае вялікае пахаванне — каля 19 тон каціных [[мумія|мумій]]. Каты былі так папулярныя ў Старажытным Егіпце, што ў муміях кашэчай формы хавалі і іншых жывёл. [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|Рэнтгенаўскія]] даследаванні некаторых [[Мумія|мумій]] паказалі, што ў жывёл была зламана шыя. Існуюць тэорыі пра тое, што каты прыносіліся ў ахвяру багіні [[Баст]], аднак гэтая здагадка не даказана. [[Рэлігійны культ|Культ]] Баст захоўваўся ў Старажытным Егіпце аж да яго забароны ў [[390]] годзе. Ёсць здагадка, што спачатку культ бога [[Бес (егіпецкая міфалогія)|Беса]] быў звязаны з шанаваннем ката, які лічыўся абаронцам дома ад [[Мышы|мышэй]]. [[Афарбоўкі катоў|Чырвоны]] кот шанаваўся старажытнымі егіпцянамі як персаніфікацыя вярхоўнага бога [[Ра]]. У 17-й частцы збору сакральных тэкстаў, «[[Егіпецкая кніга мёртвых|Кнігі мёртвых]]», бог сонца Ра выступае як «вялікі кот», які кожную ноч ваюе са змеем [[Апоп]]ам, увасабленнем сіл зла, цемры і хаосу, і на досвітку перамагае яго. Аднак не кожны чырвоны кот лічыўся святым. Для гэтай ролі жрацы храмаў адмыслова адбіралі катоў па радзе характэрных прыкмет. Лічылася, што душа бога ўсялялася ў звязаную з ім жывёлу, а пасля яго смерці [[Рэінкарнацыя|перасялялася]] ў іншую жывёлу з адпаведнымі прыкметамі. Менавіта гэтым катам былі асаблівыя ўшанаванні, да іх былі прыстаўлены [[Жрэцтва Старажытнага Егіпта|жрацы]], жрыцы і слугі. Пасля смерці іх хавалі ў вялікіх каменных ці драўляных [[саркафаг]]ах, у якія змяшчалі ўпрыгожванні, амулеты і іншыя багатыя падарункі<ref>[http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 Арушанян Заринэ Лоренцовна, Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus) (Часть 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120303182928/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344091 |date=3 сакавіка 2012 }}</ref>. [[Файл:Cat mosaic.JPG|right|thumb|200px|Кот. [[Мазаіка]] з [[Пампеі]].]] [[Поліэн (пісьменнік)|Поліэн]] прывёў анекдот пра тое, што персы здабылі [[Пелузій]]<ref>{{кніга |аўтар = Полиэн |загаловак = Стратагемы |адказны = А. К. Нефёдкин |спасылка = http://antiqlib.ru/ru/node/210 }}</ref> — егіпецкі горад-крэпасць — з-за пакланення старажытных егіпцян перад святымі катамі, авечкамі, ібісамі і сабакамі, калі ў [[525 год да н.э.|525 годзе да н.э.]] [[Дзяржава Ахеменідаў|персідскі]] цар [[Камбіс II]] [[Бітва пры Пелузіі|атакаваў]] войскі фараона [[Псаметых III|Псаметыха III]]. Персы змясцілі гэтых жывёл перад сваім войскам у выглядзе жывога шчыта<ref>{{кніга |аўтар = Тураев Б.А. |загаловак = История древнего Востока |адказны = Струве В.В. и Снегирёва И.Л. |спасылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000039/st015.shtml |месца = Ленинград |выдавецтва = Социально-экономическое |год = 1935 |том = 2 (ОТДЕЛ ПЯТЫЙ ПЕРСИДСКАЯ ЭПОХА ПЕРСЫ. КИР. «ЦАРСТВО СТРАН» - КАМБИЗ. ПОКОРЕНИЕ ЕГИПТА) }}<blockquote>Прыводзіцца анекдот, быццам Камбіз здабыў горад, выставіўшы наперадзе войска егіпецкіх святых жывёл, што пацягнула быццам бы здачу з боку гарнізона, што асцерагаўся параніць катоў, ібісаў і сабак.</blockquote></ref><ref>{{кніга |аўтар = Полиэн |загаловак = Стратагемы |адказны = А. К. Нефёдкин |спасылка = http://antiqlib.ru/ru/node/210 }}></ref>, таму егіпцяне, каб не прычыніць шкоду гэтым святым жывёлам, не сталі абстрэльваць з лукаў персідскае войска. Бітва завяршылася поўным разгромам егіпцян. ==== Старажытны Рым ==== Лічыцца, што [[рымляне]] даведаліся пра катоў ад егіпцян, аднак каты заставаліся ў Старажытным Рыме даволі рэдкай свойскай жывёлай і шанаваліся перш за ўсё як лаўцы мышэй. Пазней рымляне пашырылі катоў па ўсёй Еўропе. Але магчыма, што яшчэ да з’яўлення Рымскай імперыі каты ўжо былі вядомыя ў Еўропе. Ёсць некаторыя сведчанні таго, што на Брытанскіх астравах каты жылі яшчэ ў канцы [[Жалезны век Брытаніі|жалезнага веку]], магчыма, яны былі дастаўлены туды на караблях старажытных мараходаў<ref name=OConnor>{{Cite journal | doi = 10.1002/oa.913 | volume = 17 | issue = 6 | pages = 581–595 | last = O'Connor | first = T. P. | title = Wild or domestic? Biometric variation in the cat ''Felis silvestris'' Schreber | journal = International Journal of Osteoarchaeology | year = 2007 }}</ref>. === Сярэднія вякі === [[Файл:Freyja and cats and angels by Blommer.jpg|thumb|left|200px|Багіня [[Фрэя]] на калясніцы, запрэжанай двума катамі.]] У [[Вікінгі|вікінгаў]] кот быў святой жывёлай і ўвасабленнем багіні кахання і ўрадлівасці [[Фрэя|Фрэі]]. У [[Малодшая Эда|Малодшай Эдзе]] [[Сноры Стурлусан]]а Фрэя вандруе на калясніцы, запрэжанай двума катамі<ref>{{кніга |аўтар = Snorri Sturluson |загаловак = Edda |адказны = Faulkes, Anthony |выдавецтва = Everyman |год = 1995 |старонкі = (1995:24) |isbn = 0-460-87616-3 }}</ref>. У сярэднявечнай [[Еўропа|Еўропе]] стаўленне да катоў было розным. У каталіцкіх краінах [[Еўропа|Еўропы]] кот лічыўся спадарожнікам [[ведзьма]]ў і ўвасабленнем нячыстай сілы. У Англіі катоў лічылі спадарожнікамі каралевы фей Маб. Таму катоў (асабліва чорных) жыўцом [[Спаленне|спальвалі на вогнішчах]] ці скідвалі са [[званіца|званіц]]. Знішчэнне катоў у Сярэднія вякі ўскосна выклікала эпідэміі [[чума|чумы]], бо вынішчаць пацукоў і іншых грызуноў-пераносчыкаў чумы ўжо амаль не было каму. У праваслаўных краінах [[Еўропа|Еўропы]] стаўленне да катоў было практычна процілеглым. Кот — адзіная жывёла, якая можа наведваць праваслаўны храм (апроч алтарнай часткі). == Каты ў культуры == [[Файл:2004. Stamp of Belarus 0585-0589.jpg|thumb|Каты на паштовых марках Беларусі (2004).]] {{commons|Category:Cats in art|Каты ў мастацтве}} У [[Забабоны|забабонах]], вядомых і сёння, каты лічацца захавальнікамі хатняга ачага і ўтульнасці. На ўходзінах прынята першым упускаць у дом ката<ref>{{cite web | url = http://www.izba-project.ru/traditsii-koshka-petukh-i-venik | title = Традиции. Кошка, петух и веник | access-date = 2009-09-05 | lang = ru | url-status = dead | archiveurl = https://archive.today/20130416225031/http://www.izba-project.ru/traditsii-koshka-petukh-i-venik | archivedate = 2013-04-16 }}</ref>. З-за здольнасці катоў [[Прызямленне на лапы|прызямляцца на лапы]] пры падзенні<ref name="Allan Parachini"/> лічыцца, што яны маюць асаблівае «шостае пачуццё», і што ў іх дзевяць жыццяў. У большасці славянскіх краін існуюць [[забабоны]] пра тое, што [[Чорны кот|чорныя каты]] звестуны няшчасцяў, асабліва, калі каму такі кот перабяжыць дарогу. Чэхі ж лічаць, што кот, які перабег дарогу справа налева, наадварот, прадвеснік удачы. Вобразы катоў часта перадавалі ў выглядзе статуэтак і малюнкаў з часоў Старажытнага Егіпта. Найболей вядомыя мастакі, у чыёй творчасці часта сустракаюцца выявы катоў: [[Франц Марк]], [[Генрыета Ронер-Кніп]] і [[Луіс Уільям Уэйн|Луіс Уэйн]] (вядомы сваімі малюнкамі [[антрапамарфізм|чалавекападобных]] катоў). У [[геральдыка|геральдыцы]] кот — знак незалежнасці і малюецца ў профіль і анфас. Ён называецца напалоханым ({{lang-fr|effarouché}}), калі паўзе, і сціснутым ({{lang-fr|herissoné}}), калі спіна і хвост падняты вышэй галавы. === Літаратура і кінематограф === Каты часта бываюць персанажамі літаратурных твораў. Казку «Кот, які гуляў сам сабою» напісаў [[Рэдзьярд Кіплінг]] і на беларускую мову пераклаў [[Міхась Багун]], вершы «Каток» [[Адам Гурыновіч]], «Пра майго катка» [[Алесь Жаўрук]] і [[Андрэй Ушакоў]], апавяданні «Кот Знайдзён» [[Леаніла Гарэцкая|Леаніла Чарняўская-Гарэцкая]], «Шэрык» [[Альбін Стаповіч]]… Вядомы «[[Чорны кот (апавяданне)|Чорны кот]]» [[Эдгар Алан По|Эдгара По]], «[[Кот у ботах]]» [[Шарль Перо|Шарля Перо]], «[[Каты-Ваяўнікі]]» [[Эрын Хантар]], Кот-Крываножка з казкі [[Джані Радары]] «[[Джэльсаміна ў Краіне хлусаў]]», «Развагі пра жыццё ката Мура» [[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Эрнста Гофмана]], «[[Каралеўская аналостанка]]» [[Эрнест Сетан-Томпсан|Э. Сетана-Томпсана]], «[[Шамайка]]» [[Юрый Іосіфавіч Коваль|Юрыя Коваля]], «Тамасіна» [[Пол Гэліка|Пола Гэліка]]. У казцы [[Льюіс Кэрал|Люіса Кэрала]] «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]» ёсць [[Чэшырскі Кот]]. У творах [[Армяне|армянскіх]] пісьменнікаў часта сустракаюцца згадкі і апісанні [[Ванскі кот|ванскіх катоў]]. У знакамітага кітайскага пісьменніка [[Лаа Шэ]] ёсць раман «[[Запіскі пра каціны горад|Запіскі пра Кашэчы горад]]» — [[Памфлет|сатырычны памфлет]] на рэаліі Кітая першай траціны XX ст. * У рамане [[Ліён Фейхтвангер|Ліёна Фейхтвангера]] «[[Лісы ў вінаградніку]]» ёсць гідкі і наравісты кот Гры-Гры, які належаў жонцы [[Жан-Фрэдэрык Феліпа дэ Марэпа|графа Марэпа]], дзяржаўнага міністра пры Людовіку XVI. Кароль неспадзявана яго забіў, бо ён разваяваў яго майстэрню ў Версалі. Гора графіні было няўцешным, і яна ўчыніла скандал свайму мужу. * Па матывах вершаў [[Томас Эліят|Томаса Эліята]] «[[Папулярная навука пра катоў, напісаная Старым Апосумам]]» [[Эндру Лойд Вэбер]] стварыў [[мюзікл]] «[[Каты (мюзікл)|Каты]]». * У амерыканскіх коміксах пра супер-герояў ёсць персанажы [[Жанчына-кошка]] (з сусвету [[Бэтмэн]]а) і Чорная кошка (сусвет [[Чалавек-Павук|Чалавека-Павука]]). * Нямецкі пісьменнік [[Акіф Пірынчы]] напісаў дэтэктыўны раман «Felidae», героі якога — гарадскія каты (людзі ж выступаюць як эпізадычныя персанажы). Кніга была перакладзена на 17 моў, а таксама атрымала анімацыйную [[Прыгоды знакамітага ката-дэтэктыва|экранізацыю]]. Далей сюжэт развіўся ў цэлую серыю з яшчэ пяці твораў. * [[Міхаэль Эндэ]] прыдумаў ката Мяўрыцыя ў казцы «Вунш-пунш». * Аповесць-казка «[[Мурлі]]» ({{lang-nl|Minoes}}) нідэрландскай пісьменніцы [[Ані Шміт]] аб кошцы, якая стала дзяўчынай, але пры гэтым захавала ў сабе каціныя звычкі і здольнасць разумець мову іншых катоў. Па матывах аповесці ў 2001 годзе быў зняты фільм «[[Лэдзі-кошка]]», галоўную ролю ў якім сыграла актрыса [[Кэрыс ван Хаўтэн]]. * У 1977 годзе на экраны выйшаў фільм «[[Фантазіі Вяснухіна]]», у якім расказваецца пра тое, як першакласнік Кірыл спрабуе дрэсіраваць ката Цішку, каб выступіць у цырку. === Мультыплікацыя === У [[мультыплікацыя|мультыплікацыі]] каты і коткі часта бываюць галоўнымі героямі, напрыклад, «[[Кот Леапольд]]», «[[Трое з Прастаквашына]]» ([[кот Матроскін]]), «[[Кацяня па імі Гаў]]», «[[Том і Джэры]]», «[[Кацяня з вуліцы Лізюкова]]», «[[Пастка для катоў]]», «[[Чарцяня з пухнатым хвастом]]» і «[[Кот Фелікс]]», пра якога зняты мультсерыялы, а таксама поўнаметражныя анімацыйныя і мастацкія фільмы. У 2008 годзе ў Інтэрнэце быў выпушчаны мультсерыял «[[Кот Саймана]]», створаны англійскім аніматарам [[Сайман Тофілд|Сайманам Тофілдам]], а таксама кнігі на яго аснове. Анімэ-фільм «[[Вяртанне ката]]» (Neko no Ongaeshi) зняты пра прыгоды дзяўчынкі Хару ў цалкам каціным царстве. Персанажы [[анімэ]] часта малююцца ў выглядзе паўкатоў-паўлюдзей. Іх называюць «нэко» ({{lang-ja2|猫}}, літар. «кот») ці [[Дзяўчына-котка|нэкомімі]] (у перакладзе «каціныя вушы»). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара / Рэдкал М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 736 с.: іл. ISBN 3-85700-079-3 * {{кніга |загаловак = [[Генетыка|Генетика]] кошки |адказны = С. О’Брайен, Р. Робинсон, А. С. Графодатский и др.; Отв. ред. доктора биол. наук П. М. Бородин, А. О. Рувинский. [[Сібірскае аддзяленне РАН|Сибирское отделение РАН]]. [[Інстытут цыталогіі і генетыкі СА РАН|Институт цитологии и генетики]] |месца = [[Новасібірск|Новосибирск]] |выдавецтва = ВО «Наука». Сибирская издательская фирма |год = 1993 |старонак = 216 |isbn = 5-02-030567-7 |тыраж = 1&nbsp;350 }} * ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 Как кошка в дом вошла. Начальные этапы формирования подвида кошка домашняя (Felis silvestris catus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120326003542/http://www.zooprice.ru/articles/detail.php?ID=344134 |date=26 сакавіка 2012 }} // Зоопрайс. — 2009. — № 1—2 (часть 1 и 2). * ''Арушанян З. Л.'' [http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 И создал Бог кошку… Доместикация подвида Felis silvestris catus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203010646/http://zooprice.ru/articles/detail.php?ID=99403 |date=3 лютага 2012 }} // Зоопрайс. — 2008. — № 6—11. * ''[[Раіса Львоўна Берг|Берг Р. Л.]]'' [http://www.belani.narod.ru/3/catberg.htm Чем кошка отличается от собаки?] // ''[[Знание — сила]]''. — 1968. — № 1. — С. 46—47. * {{кніга|аўтар=[[Альфрэд Брэм|Брем А.]]|загаловак=Жизнь животных|спасылка=https://books.google.ru/books?id=nex2re8XZQcC|адказны=Предисловие и комментарии М. С. Галиной и М. Б. Корниловой|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС, ОАО «Красный пролетарий»|год=2004|старонак=1192|isbn=5-224-04422-7|тыраж=5000}} ISBN 5-85197-214-9 * Иллюстрированная энциклопедия кошек. — {{М.}}: Олма-Пресс, 2001. — ISBN 5-224-02331-9 * {{кніга |аўтар = [[Аляксандр Барысавіч Лакіер|Лакиер А. Б.]] |частка = [http://www.heraldrybooks.ru/text.php?id=82 Глава третья, § 20 ...Четвероногие животные,..] |загаловак = Русская геральдика |месца = {{М.}} |выдавецтва = Книга |год = 1990 }} * [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html Махов А. Е. Кошка в средневековой культуре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171220185054/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat.html |date=20 снежня 2017 }} // Махов А. Е. HOSTIS ANTIQUUS: Категории и образы средневековой христианской демонологии. Опыт словаря. — {{М.}}: Intrada, 2006, с. 228—230. * ''Мей Дж.'' Всё о породах кошек. — ИД Кристалл, 2005. — ISBN 5-9603-0015-X * ''Мельников И. В.'' Энциклопедия кошек и их хозяев. Советы на каждый день. — {{М.}}: Феникс, 2005. — ISBN 5-222-05694-5. * {{кніга |аўтар = Спадафори Д., Пайон П. |загаловак = Кошки для «чайников» |арыгінал = Cats for Dummies |выданне = 2-е изд |месца = М. |выдавецтва = Диалектика |год = 2006 |старонкі = 336 |isbn = 0-7645-5275-9 }} * ''[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html Кот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171124112035/http://ec-dejavu.ru/c-2/Cat-2.html |date=24 лістапада 2017 }} // Мифы народов мира: Энциклопедия: В 2 т. — Т. 2. — {{М.}}, 1992. — С. 11. * ''Фогель А., Шнайдер Х.-Э.'' — «Советы любителям кошек»: перевод с немецкого. — {{М.}}: Лесная промышленность, 1987. * ''Дазидова Д., Рублёв С.'' — Всё о кошке: породы, содержание, питание. — Ростов-на-Дону, ИД Владис, 2007. — ISBN 5-9567-0142-0 {{refend}} {{Гербавыя фігуры}} {{Хатнія жывёлы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Каты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Хатнія жывёлы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] 2dvt2dudy0jidezzv3qxcqo7zrkoor8 0 31119 5192657 5140610 2026-09-04T08:52:29Z M.L.Bot 261 5192657 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Русь}} '''Русь''' або '''русы''' (імаверна, ад скандынаўскага кораню *''roρs-'') — першапачаткова назва ваенна-гандлёвая эліта скандынаўскага паходжання ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], потым назва ўтворанай гэтай элітай сярэднявечнай [[Кіеўская Русь|дзяржавы Рурыкавічаў]]; назва замацавалася за землямі ўкраінскага Падняпроўя, за іх славянскім насельніцтвам; у XIII—XIV стст. набыла этнаканфесійны сэнс, пашыралася на ўсе [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] землі, адсюль такія назвы як «Беларусь», «Расія» і падобныя. Назва «русь» ва [[Аповесць мінулых часоў|ўсходнеславянскіх крыніцах]] упершыню згадваецца пры апісанні падзей IX ст., і ўзнікла, відаць, на поўначы Усходняй Еўропы, у будучай [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлі]]. Пытанне паходжання назвы ляжыць асобна ад пытання паходжання [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]] і ад замацавання назвы за пэўнай тэрыторыяй або [[этнас]]ам. Усе гэтыя пытанні моцна палітызаваныя з XVIII ст. і часта разглядаюцца з пазанавуковых пазіцый. == Актуальная тэорыя == За час вывучэння паходжання назвы «Русь» прапаноўваліся славянскія, старажытнарускія, гоцкія, шведскія, іранскія, яфетычныя і іншыя версіі. Канчаткова пытанне не было вырашана, але адносна слова «русь» былі зробленыя дзве ''дастаткова пэўныя'' высновы: яно не было саманазвай славянаў; яно не было назвай якога-небудзь паўднёвага ўсходнеславянскага [[Правадырства|саюза]] ў перыяд фарміравання ранніх дзяржаўных аб’яднанняў. У пачатку XXI ст. шырокапрызнанай тэорыяй з’яўляецца развіццё [[этнонім]]а/[[харонім]]а «русь» у некалькі этапаў: 1. Пачатковым значэннем слова было, відаць, «войска, дружына», але магчымыя і вузейшыя значэнні «каманда баявога карабля, весляры» ці «пешае войска, апалчэнне». Да гэтых значэнняў летапіснага «русь» найбліжэй фінскае ''ruotsi'', старажытнаісландскае ''roρs'', рунічнае ''ruþ''. Назва склалася на поўначы Усходняй Еўропы, населенай славянамі і фіна-уграмі, дзе так называлі скандынаваў з веславых суднаў; слова паходзіла ад скандынаўскага кораню ''*roρs-'' і было, магчыма, своеасаблівым [[этнонім|экзаэтнонімам]]. Пазней адбыўся перанос назвы на княжацкія дружыны, бо ў іх складзе было шмат прафесійных воінаў-скандынаваў. 2. Назва пашырылася на збіральнікаў даніны (адной з традыцыйных функцый дружыны быў збор даніны) і ў выніку пачынае азначаць шырэйшы, надплемянны грамадскі слой, кансалідаваны вакол князя; прадстаўнікоў дружыны, купецтва, баярска-княжацкай адміністрацыі; але захоўваецца і ранейшае, вузейшае значэнне слова — «дружына».<ref>Думка пра этап сацыяльнай функцыі назвы абгрунтоўвалася, напрыклад, [[Г. Ф. Кавалёў|Г. Ф. Кавалёвым]].</ref> Яшчэ ў XI ст. «русин» у «Рускай праўдзе» [[Яраслаў Мудры|Яраслава Мудрага]] — гэта «''гридин, любо коупчина, любо ябетник, любо мечник''»<ref name=kirp3/>. 3. Перанос назвы варажскай русі на ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне, створанае пры ўдзеле скандынаваў — [[Кіеўская Русь|Кіеўскую Русь]], а таксама на насельніцтва Сярэдняга Падняпроўя. Такі перанос адбыўся, відаць, на працягу X—XI стст.<ref name=kirp3>Кирпичников А. Н., Дубов И. В., Лебедев Г. С. Русь и варяги: Русско-скандинавские отношения домонгольского времени // Славяне и скандинавы. М., 1986, С. 202—205, як працыт. у: Данілеўскі, С.59—61.</ref>. 4. Назва набывае этнаканфесійны сэнс, ахоплівае ўсе ўсходнеславянскія землі (часам шырэй), што прасочваецца па літаратурных творах і граматах XIII—XIV стст. Не выключана, што [[амафанія|амафанічныя]] ці блізкія па гучанні [[тапонім]]ы і [[этнонім]]ы з каранямі ''*ros-'' / ''*rus-'', якія сустракаюцца ў старажытнарускіх, грэчаскіх, скандынаўскіх, гоцкіх, лацінска- і арабамоўных крыніцах, маглі мець рознае паходжанне і толькі пазней былі [[кантамінацыя|кантамінаваныя]]. Гэта магло стварыць дадатковыя цяжкасці ў вывучэнні пачатковых значэнняў такіх тэрмінаў. Галоўныя праблемы актуальнай тэорыі: назвай азначаюць прадстаўнікоў розных народаў; слова не сустракаецца ў скандынаўскіх крыніцах; незразумела, чаму запазычана было менавіта гэтае слова, а не «[[варагі]]» (якое таксама не сустракаецца ў скандынаўскіх крыніцах); калі слова скандынаўскае, то чаму не атрымала ва ўсходнеславянскім ужытку формы множнага ліку (як для ўсіх іншых народаў Еўропы). == Палітызацыя == Навуковы разгляд пытання значна ўскладнены яго палітызацыяй. Так, настойліва шукаліся славянскія карані назвы, асабліва ў вядомых тапонімах ([[Рось (прыток Дняпра)|Рось]] — [[М. М. Ціхаміраў]], паселішча [[Старая Руса|Руса/Старая Руса]], востраў Руяна/Руген). У ліку актыўных прыхільнікаў такой тэорыі быў [[Б. А. Рыбакоў]]. Рабіліся спробы ([[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачоў]], [[Д. Л. Таліс]], [[Д. Т. Беразавец]]) звязаць назву «Русь» з крымскімі [[тапонім]]амі [[готы|гоцкага]] паходжання — Расатар, Рукуста, «Rogastadzans» [[Іардан (гісторык)|Іардана]] і інш. Але лінгвістычныя абгрунтаванні такіх тэорый прызнаюцца непераканаўчымі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Данілеўскі 1998}} * ''Кром М. М.'' Патриотизм, или Дым отечества / Михаил Кром. — СПб.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге, 2020. — 160 с. ISBN 978-5-94380-309-3 * ''Мельникова Е. А.'', ''Петрухин В. Я.'' Название «Русь» в этнокультурной истории Древнерусского государства (IX—X вв.) // Вопросы истории. — Москва, 1989. — № 8. — С. 24—38. * ''Толочко А. П.'' Очерки начальной Руси. — 2-е изд. — <abbr>Киев</abbr>: Laurus, 2018. — 333 с. — ISBN 978-966-2449-99-0 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіеўская Русь]] [[Катэгорыя:Тапаніміка]] 1dp5askgwy0x35sod9up8l52ssoze37 0 31313 5192600 5192139 2026-09-04T07:10:16Z ~2026-48047-82 173573 5192600 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Еўрабачанне | арыгінальная назва = {{lang-en|Eurovision Song Contest}}<br/>{{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson}} | выява = [[Выява:Eurovision Song Contest.svg|300px]] | жанр = Конкурс [[Песня|песні]] | фармат_выявы = * [[576i]] (SDTV) (з 1956) * [[720p]] (HDTV) (з 2003) * [[1080i]] (HDTV) (з 2007) * [[4K]] (UHDTV) (з 2013) | працягласць = * 2 г. 30 хв. (паўфіналы) * 3 г. 30 хв. (фінал) | аўтар = [[Марсель Безансон]] | краіна = [[Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»|Спіс краін-удзельніц]] | мова = | канал = [[Еўрабачанне, тэлеканал|Eurovision]] | першы_выпуск = [[24 мая]] [[1956]] | апошні_выпуск = цяперашні час | серыі = 70 | chronology = 1 }} '''Конкурс песні «Еўрабачанне»''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Eurovision Song Contest'', [[Французская мова|фр.]]: ''Concours Eurovision de la Chanson'')<ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|title=Пераможцы конкурса "Еўрабачанне"|format=PDF|access-date=2007-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528174029/http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref> — штогадовы конкурс, які праводзіцца сярод краін-членаў [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюза]] (EBU). Ад кожнай краіны-члена ЕВС выступае выканавец, ці група (не больш за 6 чалавек). Пасля гэтага адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы ў прапорцыі 50/50. Конкурс распачаўся ў [[1956]] годзе і з тых часоў з’яўляецца адной з самых працяглых тэлевізійных праграм у свеце<ref>{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |url= http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |title= Live Webcast |access-date= 2006-05-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525094524/http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |archive-date= 25 мая 2008 |url-status= live }}({{lang-en}})</ref>. Ён таксама з’яўляецца адным з найбольш папулярных неспартыўных мерапрыемстваў з аўдыторыяй {{Num|100000000}} і 600 млн на міжнародным узроўні (у апошнія гады)<ref>{{cite web |publisher= ''[[Al Jazeera English]]''|date= 2006-05-21|url= http://english.aljazeera.net/archive/2006/05/2008410141723346664.html |title= Фінляндыя перамагла на Еўрабачанні 2006|access-date=2007-05-08}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|first=Мюрай.|last=Мец'ю|url=http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|title=Eurovision Song Contest - International Music Program|publisher=''[[Музей тэлевяшчання, Чыкага|Музей тэлевяшчання]]''|access-date=2006-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20050113034609/http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|archive-date=13 студзеня 2005|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. «Еўрабачанне» таксама трансліруецца па-за межамі [[Еўропа|Еўропы]] ў такіх месцах, як [[Аргенціна]], [[Аўстралія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кітай]], [[Калумбія]], [[Егіпет]], [[Індыя]], [[Японія]], [[Іарданія]], [[Мексіка]], [[Новая Зеландыя]], [[Філіпіны]], [[Паўднёвая Карэя]], [[Тайвань]], [[Тайланд]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Уругвай]] і [[Венесуэла]] нягледзячы на тое, што яны не з’яўляюцца членамі ЕВС<ref>{{cite web|publisher= ''[[BBC Online]]''|year=2002|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/05_may/16/eurovision_trivia.pdf |title= Eurovision Trivia|access-date=2006-07-18|format= PDF}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=288|title=Конкурс песні Еўрабачанне 1972|access-date=2009-07-21}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=8|title=Конкурс песні Еўрабачанне 2004 фінал|access-date=2009-07-22}}({{lang-en}})</ref>. З 2000 года конкурс таксама транслюецца і ў Інтэрнэце, з аўдыторыяй у {{Num|74000}} людзей у амаль 140 краінах (2006 год)<ref>{{cite web|author=Філіп Лавен.|date=Ліпень 2002|url=http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|title=Webcasting and the Eurovision Song Contest|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528091401/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. Шмат удзельнікаў конкурсу сталі сусветна вядомымі спявакамі. Сярод іх можна вылучыць [[Даменіка Мадун'я|Даменіка Мадун’я]], які заняў трэцяе месца з песняй «[[Nel blu dipinto di blu]]» у [[Еўрабачанне-1958|1958]] годзе, група [[ABBA]], якая перамагла ў конкурсе ад Швецыі ў [[Еўрабачанне-1974|1974]] годзе з песняй «[[Waterloo]]», [[Селін Дыён]], якая выйграла конкурс, прадстаўляючы [[Швейцарыя|Швейцарыю]] ў [[Еўрабачанне-1988|1988]] годзе з песняй «[[Ne partez pas sans moi]]»<ref name="sfgate1">{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Адкрыццё музея група АББА адкладецца | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | access-date=19 лютага 2013 | archive-date=9 верасня 2012 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}</ref><ref name="reuters2007">{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Сербская "Малітва" - пераможца Еўрабачання 2007 | date=2007-05-14 | work=Рэйтэрс}}</ref> і іспанец [[Хуліа Іглесіяс]], які заняў чацвёртае месца ў [[Еўрабачанне-1970|1970]] годзе. Уладальнікам усёй інтэлектуальнай уласнасці, якая вырабляецца ў рамках конкурсу, з’яўляецца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]. == Гісторыя == У [[1950]] годзе ў спустошанай вайной Еўропе быў адноўлены [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (EBU). Штаб-кватэра арганізацыі была створана ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Там жа створаны і адмысловы камітэт, каб шукаць шляхі культурнага аб’яднання краін Еўропы праз «лёгкія забаўляльныя праграмы». На пасяджэнні камітэта, якое адбылася ў адбылася ў [[Манака]] ў [[Студзень|студзені]] [[1955]] года, генеральны дырэктар Швейцарскага тэлебачання і старшыня камітэта [[Марсель Безансон]] прапанаваў ідэю міжнароднага песеннага конкурсу, дзе будуць удзельнічаць усе краіны Еўропы.<ref name="GoldenJubilee">{{cite web|first=Патрык.|last=Жаквін|date=2004-12-01|url=http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|title=Залаты юбілей Еўрабачання|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|access-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20040811033906/http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|archive-date=11 жніўня 2004|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |publisher= ''[[BBC Online]]'' |year= 2003 |url= http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-url= https://www.webcitation.org/5nDiNS1hs?url=http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-date= 1 лютага 2010 |title= Гісторыя Еўрабачання |access-date= 2006-07-20 |url-status= live }}</ref>.Конкурс быў заснаваны накшталт [[Фестываль у Сан-Рэма|музычнага фестываля]] ў [[Сан-Рэма]] ([[Італія]]). Канцэпцыя конкурса, якая больш вядома пад назвай «Гран-пры Еўрабачанне» была адзначана Генеральнай Асамблеяй ЕВС на пасяджэнні, якое адбылося ў [[Рым]]е [[19 кастрычніка]] [[1955]]. У гэты час было вырашана, што першы конкурс адбудзецца вясной [[1956]] года ў [[Лугана]], [[Швейцарыя]]. Назва «Еўрабачанне» было ўпершыню выкарыстана ў адносінах да тэлевізійнай сеткі ЕВС брытанскім журналістам Джорджам Кемпі ў лонданскай газеце «[[Evening Standard]]» ў [[1951]] годзе.<ref name="GoldenJubilee"/> Першы конкурс быў праведзены ў горадзе [[Лугана]], [[Швейцарыя]], [[24 мая]] [[1956]] года. У гэтым конкурсе ўдзельнічалі 7 краін, кожная з якіх прадставіла па 2 песні. Гэта быў адзіны конкурс у гісторыі «Еўрабачання», у якім ад адной краіны было выканана больш за 1 песню. З [[Еўрабачанне-1957|1957]] года ад кожнай краіны-ўдзельніцы было дазволена выконваць толькі адну песню. Першай пераможцай конкурса «Еўрабачанне» стала прымаючаючая краіна, якую прадстаўляла [[Ліз Асія]].<ref name="milestones">{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |year= 2005 |url= http://www.eurovision.tv/english/611.htm |title= Historical Milestones |access-date= 2006-05-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060526065558/http://www.eurovision.tv/english/611.htm |archive-date= 26 мая 2006 |url-status= live }}</ref> У гэты час былі зацверджаны англа- і франкамоўная назвы конкурса ''Eurovision Song Contest'' і ''Concours Eurovision de la Chanson''. Першай назвай сталі карыстацца ўсе краіны, акрамя [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Люксембург]]а. == Фармат == За шмат гадоў фармат конкурса неаднаразова змяняўся, нягледзячы на тое, што асноўныя прынцыпы заўсёды былі нязменнымі: краіны прадстаўляюць песні, якія спяваюцца ў тэлевізійнай праграме і перадаюцца па сетцы Еўрабачання адначасова для ўсіх краін-удзельніц.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3712029.stm | work=BBC News | title=Voting fault hits Eurovision heat | date=2004-05-13 | access-date=2010-05-02}}</ref> Трансляцыю конкурса ў кожнай дзяржаве ажыццяўляе спецыяльная тэлекампанія, якая атрымала дазвол ад ЕВС. Паколькі трансляцыя была і ёсць прамой, то пасля выканання ўсіх песень адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы (у розныя годы маглі быць толькі тэлегледачы, ці толькі журы). У канцы конкурса абвяшчаецца пераможца — краіна, якая набрала найбольшую колькасць балаў. Часцей за ўсё вядучымі конкурсу з’яўляюцца 2 чалавекі, але першыя конкурсы вяліся толькі адным вядучым (вядучай). Паколькі «Еўрабачанне» — адзін з самых папулярных шоу у свеце, то тэлекампанія-арганізатар конкурса ў рэкламных роліках, ці канцэпцыі самога конкурса найлепш разгарнуць тэму гісторыі і культуры прымаючай краіны, каб стымуляваць развіццё мясцовага турызму. Паміж песнямі і абвяшчэннем вынікаў галасавання, адбываецца т.з. «інтэрвал-акт», падчас якога выступаюць ці пераможцы мінулага года, ці сусветна вядомыя спевакі прымаючай краіны.<ref name="ESC1974">{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=290|title=Eurovision Song Contest 1974|access-date=2009-07-19}}</ref><ref>{{cite web |first=Clive |last=Barnes |url=http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney |title=Riverdance Ten Years on |publisher=''RiverDance'' |access-date=2006-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522033151/http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney/ |archive-date=22 мая 2009 |url-status=dead }}</ref> Традыцыйнай музычнай тэмай конкурса «Еўрабачанне» стаў урывак з музычнага твора «[[Te Deum]]» [[Марк антуан Шарпанц'е|Марка Антуана Шарпанц’е]]. Фінал «Еўрабачання» традыцыйна адбываецца ў [[Субота|суботу]] вечарам, але першыя конкурсы даволі часта праводзіліся і ў іншыя месяцы і дні тыдня ([[чацвер]] — [[Еўрабачанне-1956|1956]] год).<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=273|title=Eurovision Song Contest 1956|access-date=2009-07-19}}</ref> and as early as March.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=295|title=Eurovision Song Contest 1979|access-date=2009-07-19}}</ref> == Краіны-удзельніцы конкурсу == [[Файл:EurovisionParticipants.svg|thumb|300px|right|Удзелы з 1956: {{legend|#22b14c|Удзельнічалі 1+ раз}} {{legend|#ffc20e|Ніколі не ўдзельнічалі, але маюць права}} {{legend|#d40000|Збіраліся ўдзельнічаць, але адмовіліся}}]] [[Файл:Cities and Countries which Eurovision held.png|thumb|300px|Гарады, што прымалі конкурс «Еўрабачанне»]] {{main|Спіс краін-удзельніц «Еўрабачання»}} Любая краіна-ўдзельніца, якая ўваходзіць у [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (нават, калі яна знаходзіцца за межамі Еўропы) можа прыняць удзел у конкурсе. Такімі краінамі з’яўляюцца Марока (паўночна-афрыканская краіна), якая прымала ўдзел у конкурсе ў 1980 годзе, і Ізраіль, які да сённяшніх часоў кожны год адпраўляе ўдзельнікаў на конкурс. {| class="wikitable" style="font-size:94%" ! Год ! У конкурсу першы раз удзельнічае: |- | '''[[Еўрабачанне-1956|1956]]''' | {{ESC|Бельгія}}, {{ESC|Францыя}}, {{ESC|Германія}}^1., {{ESC|Італія}}, {{ESC|Люксембург}}, {{ESC|Нідэрланды}}, {{ESC|Швейцарыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1957|1957]]''' | {{ESC|Аўстрыя}}, {{ESC|Данія}}, {{ESC|Вялікабрытанія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1958|1958]]''' | {{ESC|Швецыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1959|1959]]''' | {{ESC|Манака}} |- | '''[[Еўрабачанне-1960|1960]]''' | {{ESC|Нарвегія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1961|1961]]''' | {{ESC|Фінляндыя}}, {{ESC|Іспанія}}, {{ESC|Югаславія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1964|1964]]''' | {{ESC|Партугалія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1965|1965]]''' | {{ESC|Ірландыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1971|1971]]''' | {{ESC|Мальта}} |- | '''[[Еўрабачанне-1973|1973]]''' | {{ESC|Ізраіль}} |- | '''[[Еўрабачанне-1974|1974]]''' | {{ESC|Грэцыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1975|1975]]''' | {{ESC|Турцыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1980|1980]]''' | {{ESC|Марока}} |- | '''[[Еўрабачанне-1981|1981]]''' | {{ESC|Кіпр}} |- | '''[[Еўрабачанне-1986|1986]]''' | {{ESC|Ісландыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-1993|1993]]''' | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}, {{ESC|Харватыя}}, {{ESC|Славенія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1994|1994]]''' | {{ESC|Эстонія}}, {{ESC|Венгрыя}}, {{ESC|Літва}}, {{ESC|Польшча}}, {{ESC|Румынія}}, {{ESC|Расія}}, {{ESC|Славакія}} |- | '''[[Еўрабачанне-1998|1998]]''' | {{ESC|Македонія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2000|2000]]''' | {{ESC|Латвія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2003|2003]]''' | {{ESC|Украіна}} |- | '''[[Еўрабачанне-2004|2004]]''' | {{ESC|Албанія}}, {{ESC|Андора}}, {{ESC|Беларусь}}, {{ESC|Сербія і Чарнагорыя}} |- | '''[[Еўрабачанне-2005|2005]]''' | {{ESC|Балгарыя}}, {{ESC|Малдова}} |- | '''[[Еўрабачанне-2006|2006]]''' | {{ESC|Арменія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2007|2007]]''' | {{ESC|Грузія}}, {{ESC|Сербія}}, {{ESC|Чарнагорыя}}, {{ESC|Чэхія}} |- | '''[[Еўрабачанне-2008|2008]]''' | {{ESC|Азербайджан}}, {{ESC|Сан-Марына}} |- | '''[[Еўрабачанне-2015|2015]]''' | {{ESC|Аўстралія}} |} : <small>1. Як Федэратыўная Рэспубліка Германія.</small> == Працэдура адбора == Кожная краіна павінна прадставіць адну песню за адно выступленне. Адзіным выключэннем з гэтага быў першы конкурс 1956 года (2 песні ад кожнай краіны). На дадзены момант, для ўдзельнікаў «Еўрабачання» існуе правіла, згодна з якім песня канкурсант не можа быць апублікавана раней дазволенай даты (1 кастрычніка). Краіны маюць права самастойна вырашаць спосаб выбару прадстаўніка і песні, але ЕВС заклікае да правядзення публічнага галасавання, бо гэта стварае больш адкрытасці. Незалежна ад метаду, які выкарыстоўваецца для выбару песні, яна павінна быць дапрацавана і прадстаўлена ў EBU да пэўнага тэрміна (часцей — да сярэдзіны сакавіка). == Правядзенне конкурсу == Большая частка выдаткаў на правядзенне конкурсу пакрыта камерцыйнымі спонсарамі і ўзносамі ад іншых краін-удзельніц. Конкурс лічыцца ўнікальнай магчымасцю для развіцця турызму ў прымаючай краіне. У [[Еўрабачанне-2005|2005]] годзе [[Украіна]] адмяніла свае патрабаванне наконт візы для турыстаў з ЕС з-за правядзенне конкурса ў [[Кіеў|Кіеве]].<ref>{{cite news |first= Helen |last=Fawkes | publisher = ''[[BBC News Online]]'' |date=2005-05-19|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4561275.stm |title=Ukrainian hosts' high hopes for Eurovision|access-date= 2009-07-19}}</ref> Падрыхтоўка да мерапрыемства пачынаецца праз некалькі тыдняў пасля таго, як пройдзе папярэдні конкурс. Кожная краіна павінна абраць горад і пляцоўку, дзе будуць праходзіць канцэрты і астатнія мерапрыемствы «Еўрабачання». Двумя найбуйнейшымі пляцоўкамі ў гісторыі конкурса былі стадыён «[[Parken]]» ў [[Капенгаген]]е (38,000 чалавек; [[Еўрабачанне-2001|2001]] год) і «[[Esprit Arena]]» ў [[Дзюсельдорф]]е (36,500 чалавек, [[Еўрабачанне-2011|2011]] год). Самы маленькі горад, які прымаў у сябе «Еўрабачанне», — [[Ірландыя|ірландскі]] [[Мілстрыт]] ([[Еўрабачанне-1993|1993]] год). Насельніцтва горада складае ўсяго 1,500 чалавек, а на сам конкурс прыехала значна больш людзей.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Ірландыя]]''|url= http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-url= https://www.webcitation.org/5iLzAiOSQ?url=http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-date= 18 ліпеня 2009|title= General Information on Millstreet|format= PDF|access-date= 2009-07-17|url-status= live}}</ref> == Лагатып і графічнае аздабленне == Сучасны лагатып быў створаны ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе, падчас конкурса ў [[Турцыя|Турцыі]], з мэтай стварэнне паслядоўнай візуальнай ідэнтычнасці. Сцяг прымаючай краіны знаходзіцца ў самым цэнтры агульнага лагатыпу. Разам з тым, кожны раз, краіна, што прымае конкурс стварае свой асабілвы дызайн і слоган. Графічная тэма і дэвіз конкурса аб’яўляюцца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] і мясцовай тэлекампаніяй, што займаецца арганізацыяй конкурсу. == Еўратыдзень == [[Файл:Lena Oslo3.jpg|thumb|right|[[Лена Маер-Ландрут]], якая прадстаўляла [[Германія на «Еўрабачанні»|Германію]], падчас рэпетыцыі]] Тэрмін ''«Еўратыдзень»'' («Eurovision Week») выкарыстоўваецца для абазначэння тыдня, падчас якога адбываецца конкурс. Еўратыдзень уключае ў сябе некалькі рэпетыцый, прэс-канферэнцый, а таксама розных мерапрыемстваў іншага плану. якія арганізоўваюцца рознымі грамадскімі арганізацыямі. Падчас Еўратыдня, каардынацыю мерапрыемстваў і дзейнасці ўдзельніка ажыццяўляе кіраўнік дэлегацыі. У склад самой дэлегацыі ўваходзяць сам выканаўца (група), аўтары слоў і музыкі да песні, афіцыйная прэса, а таксама дырыжор (у гады, калі на «Еўрабачанні» быў [[аркестр]]). Акрамя гэтага, у склад дэлегацыі можа ўваходзіць і каментатар. === Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі === [[Файл:2006ch Press Conference.jpg|thumb|Швейцарская група падчас прэс-канферэнцыі на [[Еўрабачанне-2006|Еўрабачанні-2006]]]] Часцей за ўсё, дэлегацыі прыбываць на конкурс за 2 тыдні да пачатку, каб правесці ўсе рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі. Кожная краіна мае прва на 2 рэпетыцыі. Краіны, які ўдзельнічаюць у першым паўфінале, праводзяць рэпетыцыі з нядзелі да серады, у другім — з чацвярга па нядзелю. Таксама ў суботу і нядзелю, праводзяць свае рэпетыцыі і краіны-фіналісткі. Пасля рэпетыцыі, удзельнікі ад кожнай краіны сустракаюцца з сваім мастацкім кіраўніком у спецыяльным пакоі, дзе глядзяць відэа з рэпетыцыі, абмяркоўваючы ракурсы, асвятленне і харэаграфію, для таго, каб паспрабаваць дасягнуць максімальна эстэтычнага эфекту на тэлебачанні. У гэты момант кіраўнік дэлегацыі можа патрабаваць ад арганізатараў усё, што неабходна для выканання. Пасля гэтай сустрэчы, дэлегацыя праводзіць прэс-канферэнцыю, на якой акрэдытаваныя журналісты задаюць пытанні. Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі адбываюцца пралельна. Так, адна краіна праводзіць сваю прэс-канферэнцыю, у той час як наступная ў зале рэпетыцыі. Перад паўфіналам і фіналам праводзіцца 3 рэпетыцыі (2 пробныя і 1 генеральная). Паколькі часта адбываецца так, што квіткоў на сам конкурс не хапае, было прынята рашэнне прадаваць квіткі і на генеральныя рэпетыцыі, падчас якіх свае адзнакі выстаўляе прафесійнае журы ў кожнай краіне (з [[Еўрабачанне-2008|2008]] года). === Вечарыны і Еўраклуб === У панядзелак т.зв. Еўратыдня мэр горада-гаспадара «Еўрабачання» арганізоўвае спецыяльны прыём, куды запрашаюцца ўсе ўдзельнікі і журналісты. Дадзенае мерапрыемства звычайна праводзіцца ў будынку мэрыі (2010 год), ці іншым буйным будынку горада. Акрамя гэтага, кожная краіна можа арганізаваць свае персанальныя вечарыны, з мэтай папулярызацыі свайго ўдзельніка. Усе вечарыны краін адбываюцца ў спецыяльным Еўраклубе. Вечарыны ў ім адбываюцца кожны дзень на тыдні. == Крытыка і спрэчкі == === Музычны стыль === Конкурс «Еўрабачанне» ўжо доўгі час з’яўляецца аб’ектам спрэчак адносна стылю і якасці музычнага матэрыялу, што на ім выконваецца. Некаторыя з краін спрабуюць з дапамогай конкурса адлюстраваць сваю [[Этнамузыка|нацыянальную культуру]]. Даволі часта такія песні займаюць высокія месцы і нават перамагаюць ([[Украіна|украінская]] спявачка [[Руслана]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе; [[Сертаб Эрэнер]] з [[Турцыя|Турцыі]] ў [[Еўрабачанне-2003|2003]] і г.д.), але вельмі часта такія песні і выступаюць вельмі дрэнна ([[Аляксандра і Канстанцін]] ад [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Еўрабачанне-2004|2004]] годзе). Часцей за ўсё, на «Еўрабачанні» гучаць песні з жанру [[Поп-музыка|поп-музыкі]] (у апошні час вельмі часта стаў гучаць і [[еўрадэнс]]). Гэта найбольш папулярныя ў еўрапейскай аўдыторыі жанры. Іншыя, такія як [[рэп]], [[хард-рок]], [[Класічная музыка|класіка]] вельмі рэдка займаюць добрыя месцы. Выключэннем з гэтага стала [[Фінляндыя|фінская]] група «[[Лордзі]]», якая перамагла на конкурсе песні «Еўрабачанне» ў [[Еўрабачанне-2006|2006]] годзе. === «Суседскае галасаванне» === Асабліва балючай тэмай для «Еўрабачання» з даўніх часоў з’яўляецца т.зв. «суседскае галасаванне» — практыка галасавання краінамі згодна з геаграфічным ці палітычным становішчам. Вельмі часта адбываецца і сітуацыя, калі [[Дыяспара|дыяспары]], што жывуць у іншай краіне, дапамагаюць сваёй радзіме. У гэтым выпадку вельмі паказальны прыклад [[Турцыя|Турцыі]], якая амаль заўсёды атрымлівае высокія балы ад [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Францыя|Францыі]] — краін з максімальнай колькасцю турэцкага насельніцтва ў [[Еўропа|Еўропе]]. Традыцыйныя і гістарычныя сувязі таксама маюць заўважны ўплыў, напр. Мальта, якая некаторы час была часткай Брытанскай імперыі, рэгулярнае дае самыя высокія адзнакі Вялікабрытаніі, ад якой таксама атрымала больш балаў, чым ад якой іншай дзяржавы.[https://en.wikipedia.org/wiki/Malta_in_the_Eurovision_Song_Contest#Voting_history] == Сваяцкія праекты == * [[Дзіцячае Еўрабачанне]] — праходзіць кожны год з [[2003]] года для дзяцей не старэй за 15 год. * [[Міжнародны песенны фестываль у Сопаце]] — праходзіць у [[Польшча|польскім]] горадзе [[Сопат]] з 1961 года. * [[Інтэрбачанне]] — праходзіў у [[1977]]—[[1980]] гадамі паміж сацыялістычнымі краінамі. У [[2008]] годзе ў [[Сочы]] прайшоў конкурс паміж краінамі былога [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. * [[Сусветны музычны фест]] — упершыню прайшоў у [[2005]] годзе ў [[Сараева]]; уключае ўдзельнікаў з [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]. * [[Бундэсбачанне]] — праходзіць штогод з [[2005]] года паміж 16 рэгіёнамі [[Германія|Германіі]]. * [[MGP Nordic]] — дзіцячы песенны конкурс, што праходзіць паміж краінамі [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]]. * [[Our Sound]] — «Еўрабачанне» для краін [[Азія|Азіі]]. * [[OTI Festival]] — песенны конкурс для іспана- і партугаламоўных краін ([[1972]]—[[1998]], 2000). * [[Yamaha Music Festival]] — музычны фестываль у [[Токія]] ([[1970]]—[[1989]]) * [[Baltic Song Contest]] — песенны конкурс для краін Балтыі. * [[Caribbean Song Festival]] — «Еўрабачанне» для краін [[Карыбскі вяшчальны саюз|Карыбскага вяшчальнага саюза]]. * [[Castlebar Song Contest]] — песенны конкурс у [[Ірландыя|Ірландыі]] ([[1966]]—[[1989]]). == Гл. таксама == * [[Масавая культура]] * [[Еўрапейская музыка]] * [[Best of Eurovision]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Eurovision}} [http://www.eurovision.tv/ Eurovision.tv] {{ref-en}} [http://www.eurovision.gen.tr/ Eurovision Song Contest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090218090140/http://eurovision.gen.tr/ |date=18 лютага 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс песні Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне| ]] [[Катэгорыя:Конкурсы]] [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі|Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі вяшчальны саюз]] goxctsc0l33jo6sl2deouh9usik6c0p 0 44835 5192465 5051278 2026-09-03T16:33:25Z M.L.Bot 261 5192465 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = перамогі СССР у [[Савецка-японская вайна|вайне з Японіяй]] |былыя назвы = |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро ={{minskmetro|2}} [[Маладзёжная (станцыя метро, Мінск)|Маладзёжная]] |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца 3-га Верасня''' — вуліца ў [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Савецка-японская вайна|Свята перамогі над Японіяй]] 3 верасня 1945 года, абвешчанага Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 2 верасня 1945 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * В. Воложинский [https://minsk-old-new.com/places/ulicy/3-go-sentyabrya Улица 3-го Сентября] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210110032348/https://minsk-old-new.com/places/ulicy/3-go-sentyabrya |date=10 студзеня 2021 }} // Минск старый и новый * [https://ato.by/street/1 Улица 3-го Сентября] // карта АТО.ВУ * Владимир Савич. [https://tochka.by/articles/life/mnogo_tsifr_i_shifrogramm_zagadki_nazvaniy_minskikh_ulits/ Много цифр и шифрограмм: загадки названий минских улиц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230522100611/https://tochka.by/articles/life/mnogo_tsifr_i_shifrogramm_zagadki_nazvaniy_minskikh_ulits/ |date=22 мая 2023 }} // [[Точка BY]] * [https://berastouski.blogspot.com/2024/12/blog-post.html Вуліца 3 верасня на здымках 2024 г.] {{Вуліцы Мінска:Фрунзенскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] b3w4svey9j66ro0w9vz386x3y8ftrbo 10 46873 5192530 5017755 2026-09-03T20:02:42Z JerzyKundrat 174 5192530 wikitext text/x-wiki '''[[15 верасня]]''' : {{Сцяг ААН}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]: Міжнародны дзень дэмакратыі : {{Сцяг Гандураса}} [[Гандурас]], {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]], {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]], {{Сцяг Нікарагуа}} [[Нікарагуа]], {{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]: Дзень незалежнасці ([[1821]]) * [[1794]]: Расійская армія пад камандаваннем [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] разбіла пры [[Кобрын]]е войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * [[1805]]: [[Расійская імперыя]] аб’явіла вайну [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]]. * [[1823]]: Створана [[Беларускае генерал-губернатарства|Віцебскае, Магілёўскае і Смаленскае генерал-губернатарства]]. Існавала да [[1836]] года. * [[1835]]: [[Чарлз Дарвін]] на борце судна «[[HMS Beagle (1820)|Бігль]]» прыбыў на [[Галапагоскія астравы]]. * [[1890]]: Нарадзілася брытанская пісьменніца [[Агата Крысці]]. * [[1916]]: У [[Бітва на Соме|бітве на Соме]] англічане выпрабавалі ў баі першы ў свеце танк «[[Mark I]]». * [[1928]]: Англійскі мікрабіёлаг [[Аляксандр Флемінг]] выдзеліў [[пеніцылін]]. * [[1971]]: У [[Ванкувер]]ы ([[Канада]]) створана экалагічная арганізацыі «[[Грынпіс]]». * [[2017]]: Міжпланетная станцыя «[[Касіні-Гюйгенс]]» завяршыла сваю місію, згарэўшы ў атмасферы [[Сатурн (планета)|Сатурна]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|915]] </noinclude> sf66qgwuhg8h51ja75myg2xsj6xok17 5192533 5192530 2026-09-03T20:06:36Z JerzyKundrat 174 5192533 wikitext text/x-wiki '''[[15 верасня]]''' : {{Сцяг ААН}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]: Міжнародны дзень дэмакратыі : {{Сцяг Гандураса}} [[Гандурас]], {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]], {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]], {{Сцяг Нікарагуа}} [[Нікарагуа]], {{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]: Дзень незалежнасці ([[1821]]) * [[1794]]: Расійская армія пад камандаваннем [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] разбіла пры [[Кобрын]]е войска [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * [[1805]]: [[Расійская імперыя]] аб’явіла вайну [[Напалеон I Банапарт|Напалеону]]. * [[1823]]: Створана [[Беларускае генерал-губернатарства|Віцебскае, Магілёўскае і Смаленскае генерал-губернатарства]]. Існавала да [[1836]] года. * [[1830]]: Адкрыта чыгунка [[Ліверпул]] — [[Манчэстэр]]. * [[1835]]: [[Чарлз Дарвін]] на борце судна «[[HMS Beagle (1820)|Бігль]]» прыбыў на [[Галапагоскія астравы]]. * [[1916]]: У [[Бітва на Соме|бітве на Соме]] англічане выпрабавалі ў баі першы ў свеце танк «[[Mark I]]». * [[1928]]: Англійскі мікрабіёлаг [[Аляксандр Флемінг]] выдзеліў [[пеніцылін]]. * [[1971]]: У [[Ванкувер]]ы ([[Канада]]) створана экалагічная арганізацыі «[[Грынпіс]]». * [[2017]]: Міжпланетная станцыя «[[Касіні-Гюйгенс]]» завяршыла сваю місію, згарэўшы ў атмасферы [[Сатурн (планета)|Сатурна]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|915]] </noinclude> azw0u8puyssxkzn78kmf7zpfdgr3f23 0 49835 5192553 5169295 2026-09-04T00:12:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192553 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Станкевіч}} {{пісьменнік}} '''Станіслаў Лявонавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[выдавец]], [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1886 годзе ў [[Арляняты|Арлянятах]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). У 1903—1919 гадах працаваў у аптэках [[Пецярбург]]а, падтрымліваў сувязі з [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]]. З пачатку 1920-х гадоў супрацоўнічаў з [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1926 годзе адкрыў уласную беларускую кнігарню каля Вострай брамы<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamerla-miraslava-rusak.html|title=Памерла беларуская дзяячка Міраслава Русак|website=budzma.org|access-date=2026-02-12}}</ref>. Выдаваў разам з [[З. Верас|Зоськай Верас]] адрыўныя беларускія календары. У 1920-я гады выступаў з літаратурнымі творамі ў перыядычным друку [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Арыштаваны органамі НКУС 30 кастрычніка 1945 года і асуджаны на 10 гадоў высылкі ў [[Пермская вобласць|Пермскую вобласць]] [[РСФСР]]. У 1954 годзе вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]]. Рэабілітаваны ў 1957 годзе. Памёр 3 лютага 1964 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на могілках [[Роса]]. == Сям’я == Меў дачку Міраславу і сына Яраслава.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|title=Лявонава доля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-02-12|archive-date=24 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250824094122/https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|url-status=dead}}</ref> '''Міраслава''', у шлюбе '''Русак''' (7.12.1933 — 9.10.2023) — беларуская дзеячка ў Літве, папулярызавала беларускую культуру і ўдзельнічала ў працы беларускіх арганізацый у Вільні<ref name=":0" />. Захоўвала архіў рукапісаў свайго бацькі<ref name=":0" />. Аўтарка кнігі ўспамінаў пра жыццё і творчасць бацькі «Лявонава доля» (2000), куды ўвайшла яго неапублікаваная раней паэзія<ref name=":0" />. '''Яраслаў''', разам з сястрой захавальнік бацькавага архіва.<ref name=":0" /> == Творчасць == Лічаць, што выдаў два зборнікі сваёй паэзіі «Смех не грэх» (1926) і «З майго ваконца» (1928). Пісаў аўтабіяграфічную паэму «Лявонава доля». У 2000 годзе яго вершы апублікаваны ў кнізе ўспамінаў дачкі «Лявонава воля».<ref name=":0" /> == Публікацыі == * St. Stankiewič. ''Śmiech ― nia hrech: humarystyčnyja wieršy.'' — Wilnia: wydańnie А. Jacyny. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1926. — 62 с. * St. Stankiewič. ''Z majho wakonca.'' — Wilnia: Wydańnie J. Hapanowiča. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1928. — 62 с. * Ст. Станкевіч. ''Іван Луцкевіч. (У дзясятыя ўгодкі сьмерці яго) (1919—1929 г.)'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 1 (11). — С. 5—11. * Ст. Станкевіч. ''«C. I. E.» і ўдзел у ім беларускага студэнства. Шануйма народныя вартасьці.'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 2 (13). — С. 7—9, 26—28. * Міраслава Русак. [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000/mode/2up ''Лявонава доля''. Успаміны пра майго бацьку Станіслава Станкевіча] / У склад уваходзіць збор вершаў Станістава Станкевіча пад назвай «Мне не забыці…» / Рэдактар і аўтар пасляслоўя Алег Мінкін; Мастак А. Блажэй. — Вільнюс: Рунь, 2000. — С. 103. — 500 ас. — ISBN 9955-427-05-1 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Трацяк, Я.'' «''Аб якім тут Станкевічу гутарка?..''» // ЛіМ. 1997. 29 жн.; * Русак, Міраслава. ''Справа № 528'' // [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 Рунь. 1999. 13 снеж. № 28.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250707110119/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 |date=7 ліпеня 2025 }} * [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000 Русак, Міраслава. ''Лявонава доля.'' Вільня: Рунь, Выдавецтва Беларусаў Літвы. 2000.] * Вабішчэвіч, А. ''Станкевіч Станіслаў Лявонавіч'' // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн. 2001. * [https://web.archive.org/web/20090406165302/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/04/art_05.htm Глагоўская, Лена. ''Пра кнігара Станіслава Станкевіча'' // Ніва № 4, 28 студзеня 2001 г.] == Спасылкі == * [https://archive.org/search?query=%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B+%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BA Збор Міраславы Русак і сям’і Станкевічаў у архіве Віленскага беларускага музея] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Лявонавіч}} [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] kwka40pt74c99uyz4oi1honf3z0zdbt 0 49900 5192482 4584861 2026-09-03T18:06:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192482 wikitext text/x-wiki Ніжэй пералічаны кіраўніка княжацкага [[Ліхтенштэйнскі дом|дому Ліхтэнштэйн]] за ўсю яго гісторыю. __NOTOC__ {| class = "wikitable" width = 100% |- ! width = 20px|№ ! width = 80px|Партрэт ! Імя ! Гады жыцця ! Пачатак княжання ! Канец княжання |- | align = "center"|1||[[Выява:Prince Karl I of Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Карл I, князь Ліхтэнштэйн|Карл I]]||align = "center"| ([[1569]]-[[1627]])||align = "center"|[[20 снежня]] [[1608]]|| align = "center"|[[15 лютага]] [[1627]] |- | align = "center"|2||[[Выява:Karl Eusebius v Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Карл Эйсебіус]]|| align = "center"|([[1611]]-[[1684]])||align = "center"|[[15 лютага]] [[1627]]||align = "center"| [[5 лютага]] [[1684]] |- | align = "center"|3||[[Выява:Johann Adam Andreas v Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Ханс Адам I]] ||align = "center"|([[1657]] - [[1712]])|| align = "center" | [[5 лютага]] [[1684]] || align = "center" | [[16 чэрвеня]] [[1712]] |- | align = "center"|4||[[Выява:Joseph Wenzel von Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Іосіф Венцель I]] ||align = "center"|([[1696]]—[[1772]])|| align = "center" |[[17 чэрвеня]] [[1712]]||align = "center"|[[12 сакавіка]] [[1718]] |- | align = "center"|5||[[Выява:Anton Florian v Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Антон Фларыян]]|| align = "center"|([[1656]]-[[1721]])|| align = "center" | [[12 сакавіка]] [[1718]] || align = "center" | [[11 кастрычніка]] [[1721]] |- | align = "center" |6||[[Выява:Josef Johann Adam von Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Іосіф Іаган Адам]]||align = "center"|([[1690]] - [[1732]])|| align = "center" | [[11 кастрычніка]] [[1721]] || align = "center" | [[17 снежня]] [[1732]] |- | align = "center" |7||[[Выява:Johann Nepomuk Karl von Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Іаган Непамука Карл]]||align = "center"|([[1724]] - [[1748]])|| align = "center" |[[17 снежня]] [[1732]]||align = "center"|[[22 снежня]] [[1748]] |- | align = "center" |4||[[Выява:Joseph Wenzel von Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Іосіф Венцель I]] || align = "center"|([[1696]]-[[1772]])|| align = "center" |[[22 снежня]] [[1748]]||align = "center" |[[10 лютага]] [[1772]] |- | align = "center" |8||[[Выява:Franz Josef I Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Франц Іосіф I, князь Ліхтэнштэйна|Франц Іосіф I]]||align = "center"|([[1726]]-[[1781]])||align = "center"| [[10 лютага]] [[1772]]||align = "center" | [[18 жніўня]] [[1781]] |- | align = "center"|9||[[Выява:Alois I von Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Алаіз I]] || align = "center" | ([[1759]]-[[1805]])|| align = "center" | [[18 жніўня]] [[1781]] || align = "center" | [[24 сакавіка]] [[1805]] |- | align = "center" |10||[[Выява:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Іаган I Ліхтэнштэйн|Іаган I]] || align = "center "|([[1760]] - [[1836]])|| align = "center" | [[24 сакавіка]] [[1805]] || align = "center" | [[20 красавіка]] [[1836]] |- | align = "center"|11||[[Выява:Portrait of Alois II of Liechtenstein, Friedrich Schilcher (1858).jpg|80px]]||[[Алаіз II]] || align = "center" | ([[1796]]-[[1858]])|| align = "center" | [[20 красавіка]] [[1836]] || align = "center" | [[12 лістапада]] [[1858]] |- | align = "center" |12|| [[Выява:Johann II v Liechtenstein.jpg|80px]]||[[Іаган II, князь Ліхтэнштэйна|Іаган II]] || align = "center "|([[1840]]-[[1929]])|| align = "center" | [[12 лістапада]] [[1858]] || align = "center" | [[11 лютага]] [[1929]] |- | align = "center" |13|| ||[[Франц I (князь Ліхтэнштэйна)|Франц I]] || align = "center "|([[1853]] - [[1938]])|| align = "center" | [[11 лютага]] [[1929]] || align = "center" | [[25 ліпеня]] [[1938]] |- | align = "center" |14|| [[Выява:Fürst Franz Josef II..jpg|80px]]||[[Франц Іосіф II]] || align = "center "|([[1906]] -- [[1989]])|| align = "center" | [[25 ліпеня]] [[1938]] || align = "center" | [[13 лістапада]] [[1989]] |- | align = "center" |15|| [[Выява:Fürst Hans-Adam II. von und zu Liechtenstein (cropped).jpg|80px]]||[[Ганс Адам II]] || align = "center "|([[1945]]-)|| align = "center" | [[13 лістапада]] [[1989]] || align = "center" | |} [[Выява:Staatswappen-Liechtensteins.svg|thumb|140px|right]] === Поўны тытул князя Ліхтенштэйскага === Князь [[Ліхтэнштэйн]], герцаг [[Тропау]] і [[Ягерндорф]], граф [[Рытберг]], кіраўнік [[Ліхтенштэйнскі дом|Дому Ліхтэнштэйн]] ({{lang-de | Fürst von und zu Liechtenstein, Herzog von Troppau und Jägerndorf, Graf zu Rietberg, Regierer des Hauses von und zu Liechtenstein}}). === Наследны прынц === * [[Алаіз, наследны князь Ліхтэнштэйна|Алаіз]], сын князя Ганса-Адама II, [[рэгент]] Ліхтэнштэйна з [[2004]] года. == Спасылкі == * [http://www.fuerstenhaus.li Афіцыйны сайт княжага Дома Ліхтэнштэйн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060204072810/http://www.fuerstenhaus.li/ |date=4 лютага 2006 }} {{ref-en}} {{ref-de}} {{Ліхтэнштэйн у тэмах}} [[Катэгорыя:Ліхтэнштэйн]] [[Катэгорыя:Манархі Еўропы|Ліхтэнштэйн]] [[Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Еўропы|Ліхтэнштэйн]] [[Катэгорыя:Князі Ліхтэнштэйна]] df8kmgr0d24ionx3v5y3munur5ajfee 0 50160 5192514 5188342 2026-09-03T19:25:38Z JerzyKundrat 174 /* Верасень */ 5192514 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} {{Год у іншых календарах|2011|КК=3 лютага|ІК=27 лістапада}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] абвясціла '''2011''' [[Міжнародны год лясоў|Міжнародным годам лясоў]] ([[w:International Year of Forests|en]]) і [[Міжнародны год хіміі|Міжнародным годам хіміі]] ([[w:International Year of Chemistry|en]]). == Падзеі == === Студзень === * [[1 студзеня]]: [[Эстонія]] пераходзіць на [[еўра]] * 1 студзеня: [[Дылма Русеф]] заступіла на пасаду прэзідэнта [[Бразілія|Бразіліі]] (першая жанчына-прэзідэнт у гісторыі краіны) * [[3 студзеня]]: [[Арнольд Шварцэнэгер]] пакінуў пасаду губернатара штата [[Каліфорнія]] ([[ЗША]]) * [[8 студзеня]]: У горадзе [[Тусан]] (ЗША) падчас выступлення перад выбаршчыкамі адбыўся замах на члена Палаты прадстаўнікоў ЗША ад штата [[Арызона]] [[Габрыэль Гіфардс]], якая ў выніку была шпіталізавана з цяжкім раненнем галавы. Загінулі 6, параненыя 13 чалавек. * [[9 студзеня|9]]—[[15 студзеня]]: [[Паўднёвы Судан]] праводзіць рэферэндум аб незалежнасці * [[10 студзеня]]: [[Ліанель Месі]] названы лепшым футбалістам свету 2010 года * [[14 студзеня]]: Дзяржаўны пераварот у [[Туніс]]е. Прэзідэнт [[Зін эль-Абідзін Бен Алі]] ўцёк за мяжу * [[15 студзеня]]: 10 год праекту [[Вікіпедыя]] * [[21 студзеня]]: Інаўгурацыя Прэзідэнта [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] * [[24 студзеня]]: [[Выбух у аэрапорце Дамадзедава (2011)|Выбух у аэрапорце Дамадзедава]] * [[27 студзеня]]: У [[Эрзурум]]е ([[Турцыя]]) пачынаюцца гульні Зімовай Універсіяды 2011 === Люты === * [[1 лютага]]: У [[Екацярынбург]]у адкрыты помнік [[Барыс Ельцын|Барысу Ельцыну]] * [[11 лютага]]: Прэзідэнт [[Егіпет|Егіпта]] [[Хосні Мубарак]] пакінуў сваю пасаду * [[15 лютага]]: Дэманстранты выйшлі на вуліцы горада [[Бенгазі]], пачатак масавых выступленняў у [[Лівія|Лівіі]] * [[24 лютага]]: Старт шатла «Дыскаверы» да [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]]. Апошні палёт шатла «Дыскаверы» * [[Люты]]: пачаў дзейнічаць [[сайт]] [[часопіс]]а «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]» === Сакавік === * [[11 сакавіка]]: Катастрафічнае [[Землетрасенне ў Японіі (2011)|землетрасенне]] ля берагоў [[Японія|Японіі]] выклікала цунамі. [[Аварыя на АЭС Фукусіма I]]. * [[18 сакавіка]]: Прынята [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973]], паводле якой забаронены ўсе палёты над [[Лівія]]й * 18 сакавіка: Антыўрадавыя акцыі пачаліся ў [[Сірыя|Сірыі]] * 18 сакавіка: Аўтаматычная міжпланетная станцыя «New Horizons» перасякае арбіту [[планета Уран|Урана]] пасля пяцігадовага падарожжа. * [[19 сакавіка]]: Міжнародная кааліцыя ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Канада]] і [[Італія]]) пачала наносіць ракетныя ўдары па тэрыторыі Лівіі * [[31 сакавіка]]: [[НАТА]] прыняло камандаванне аперацыяй у Лівіі === Красавік === [[Файл:TerrorMinsk.jpg|thumb|Ачэплены выхад з метро «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]» пасля трагедыі.]] [[Файл:The royal family on the balcony (cropped).jpg|thumb|150px|Шлюб прынца Уільяма і Кейт Мідлтан.]] * [[11 красавіка]]: [[Выбух у мінскім метрапалітэне]]. * [[12 красавіка]]: Дзень касманаўтыкі: 50-годдзе першага палёта чалавека ў космас. * [[15 красавіка]]: У [[Светлагорск]]у адбылася III-ая [[Навука|навукова]]-практычная канферэнцыя «[[Шацілкаўскія чытанні]]». * [[17 красавіка]]: ** У сталіцы [[Емен]]а [[Сана|Сане]] салдаты расстралялі масавую антыўрадавую дэманстрацыю. ** Адбылася прэм’ера тэлесерыяла «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]» у ЗША. ** Сусветная прэм’ера фільма «[[Тор (фільм)|Тор]]» прайшла ў [[Сідней|Сіднеі]]. * [[24 красавіка]]: [[Вялікдзень]] у хрысціян. * [[26 красавіка]]: 25-годдзе [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. * [[29 красавіка]]: [[Шлюб прынца Уільяма і Кейт Мідлтан]]. === Май === * [[10 мая]]: [[Еўрапейскі Саюз]] увёў эмбарга на постаўкі зброі [[Сірыя|Сірыі]] ў адказ на жорсткае падаўленне антыўрадавых пратэстаў у краіне * [[14 мая]]: [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011]], фінал * 14 мая: [[Суд Партызанскага раёна Мінска]] прыгаварыў кандыдата ў прэзідэнты на выбарах 2010 года [[Андрэй Саннікаў|Андрэя Саннікава]] да пяці гадоў пазбаўлення волі за «арганізацыю масавых беспарадкаў» * [[18 мая]]: [[Дамінік Строс-Кан]] пакінуў пасаду дырэктара-распарадчыка [[МВФ]] * [[21 мая]]: Вывяржэнне ісландскага вулкана [[Грымсвотн]] * [[23 мая]]: [[НБ РБ|Нацбанк Беларусі]] дэвальвіраваў [[беларускі рубель]] больш як на 50 % * [[26 мая]]: У [[Сербія|Сербіі]] затрыманы [[Ратка Младзіч]], які вышукваўся Гаагскім трыбуналам па абвінавачванні ў ваенных злачынствах === Чэрвень === [[Файл:RevInBel1.jpg|thumb|Спецназаўцы адцясняюць удзельнікаў акцыі пратэсту ў Мінску, 15 чэрвеня.]] * [[7 чэрвеня]]: Акцыя «Стоп бензін!» у [[Мінск]]у. {{далей}} [[Пратэсты ў Беларусі (2011)|Пратэсты ў Беларусі, 2011]] * [[20 чэрвеня]]: [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011|Авіякатастрофа пад Петразаводскам]] * [[27 чэрвеня]]: Міжнародны крымінальны суд у Гаазе выдаў ордар на арышт [[М. Кадафі]] за арганізацыю забойстваў, затрыманняў і пазбаўлення волі паўсталых лівійцаў === Ліпень === * [[1 ліпеня]]: [[Польшча]] прымае старшынства ў [[ЕС]] * [[8 ліпеня]]: [[Андрыс Бэрзіньш]] стаў [[прэзідэнты Латвіі|прэзідэнтам Латвіі]] * [[9 ліпеня]]: [[Паўднёвы Судан]] атрымаў незалежнасць ад [[Судан]]а * [[14 ліпеня]]: Асвечаны [[касцёл Святога Юрыя (Беліца)|касцёл Святога Юрыя]] ў в. [[Беліца (Лідскі раён)]] * [[22 ліпеня]]: [[Тэракты ў Нарвегіі (2011)|Тэракты ў Нарвегіі]] * Пачаліся [[Лаўрышаўскія археалагічныя экспедыцыі]] === Жнівень === * [[5 жніўня]]: Прэм’ер-міністрам [[Тайланд]]а абрана [[Інглак Чынават]], яна стала першай у гісторыі краіны жанчынай на гэтай пасадзе. * [[21 жніўня]]: Лівійскія паўстанцы ўвайшлі ў [[Трыпалі]]. * [[24 жніўня]]: [[Землетрасенне ў Перу (2011)|Землетрасенне ў Перу]]. * [[28 жніўня]]: [[Айрын|Ураган Айрын]] ударыў па [[Нью-Ёрк]]у і прасунуўся да [[Вашынгтон]]а. === Верасень === * [[7 верасня]]: Пад [[Яраслаўль|Яраслаўлем]] разбіўся пасажырскі самалёт з хакейнай камандай «Лакаматыў» на борце. * [[11 верасня]]: Пераможцам [[снукер]]нага турніру [[Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)|Шанхай Мастэрс]] стаў англічанін [[Марк Сэлбі]], які адолеў валійца [[Марк Уільямс|Марка Уільямса]] ў фінальным матчы. * [[15 верасня]]: [[Парламенцкія выбары ў Даніі (2011)|Парламенцкія выбары ў Даніі]]. * [[27 верасня]]: Усталяваны дыпламатычныя зносіны паміж [[Андора]]й і [[Беларусь|Беларуссю]]. === Кастрычнік === * [[11 кастрычніка]]: Былы прэм’ер-міністр [[Украіна|Украіны]] [[Юлія Цімашэнка]] прысуджана да 7 гадоў пазбаўлення волі. * [[20 кастрычніка]]: ** Адкрыты [[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|помнік Уладзіміру Караткевічу]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. ** Паводле афіцыйнага курса Нацбанка Беларусі [[долар ЗША]] ў адносінах да [[беларускі рубель|беларускага рубля]] падаражаў на 52 %. ** Здарылася [[катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]], паблізу беларуска-літоўскай граніцы, загінулі члены экіпажу верталёта і тэлежурналісты. * [[23 кастрычніка]]: ** [[Землетрасенне ў Турцыі (2011)|Землетрасенне ў Турцыі]] выклікала разбурэнні і прывяло да гібелі людзей. ** [[Лівія]] абвешчана свабоднай ад рэжыму [[М. Кадафі]]. ** У Мінску прайшоў XI з’езд «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]». * [[26 кастрычніка]]: Нацбанк Беларусі выпусціў дзве памятныя манеты, прысвечаныя [[М. Багдановіч]]у. * [[27 кастрычніка]]: Перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Ірландыя|Ірландыі]] атрымаў [[Майкл Хігінс]]. * [[31 кастрычніка]]: ** Афіцыйна завершана [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|ваенная аперацыя сіл НАТА]] ў [[Лівія|Лівіі]]. ** Паводле ацэнак [[ААН]], [[насельніцтва]] [[планета Зямля|Зямлі]] перасягнула колькасць 7 мільярдаў чалавек. === Лістапад === * [[11 лістапада]]: Былы прэм’ер-міністр [[Украіна|Украіны]] [[Юлія Цімашэнка]] прызнана вінаватай у перавышэнні службовых паўнамоцтваў і асуджана да 7 гадоў пазбаўлення волі. * [[12 лістапада]]: [[Сільвіа Берлусконі]] пакінуў пасаду прэм’ер-міністра [[Італія|Італіі]]. * [[29 лістапада]]: Здарылася [[катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]]. === Снежань === * [[4 снежня]]: Парламенцкія выбары ў [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[28 снежня]]: Заснавана [[літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]]. * [[31 снежня]]: Запланаваны вывад усіх войск [[ЗША]] з [[Ірак]]а. == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]], беларускі паэт і празаік (нар. 31.3.[[1964]]) * [[11 лютага]]: [[Бу Карпелан]], фінскі шведскамоўны пісьменнік (нар. 25.10.[[1926]]) * [[16 лютага]]: [[Юсцінас Марцінкявічус]], літоўскі пісьменнік * [[28 лютага]]: [[Анні Жырардо]], французская актрыса тэатра і кіно (нар. 25.10.[[1931]]) * [[10 сакавіка]]: [[Святлана Навумава]], беларускі вучоны-палітолаг, паліттэхнолаг (нар. 29.2.[[1956]]) * [[10 сакавіка]]: [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік (нар. 15.1.[[1936]]) * [[13 сакавіка]]: [[Віталь Вульф]], расійскі тэатразнаўца (нар. 23.5.[[1930]]) * [[17 сакавіка]]: [[Аляксандра Гесь]], беларускі гісторык (1.2.[[1940]]) * [[21 сакавіка]]: [[Пайнтап Перкінс]], амерыканскі джазавы піяніст (нар. 7.7.[[1913]]) * [[23 сакавіка]]: [[Элізабэт Тэйлар]], англа-амерыканская актрыса (нар. 27.2.[[1932]]) * [[29 сакавіка]]: [[Іван Лагвіновіч]], беларускі паэт (нар. 16.1.[[1940]]) * [[30 сакавіка]]: [[Людміла Гурчанка]], расійская актрыса тэатра і кіно * [[5 красавіка]]: [[Барух Бламберг]], амерыканскі ўрач і генетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1976) (нар. [[28.7]].[[1925]]) * [[22 красавіка]]: [[Сяргей Леанідавіч Лагун|Сяргей Лагун]], беларускі цяжкаатлет * [[22 красавіка]]: [[Міхаіл Міхайлавіч Казакоў|Міхаіл Казакоў]], расійскі, ізраільскі рэжысёр і акцёр * [[24 красавіка]]: [[Сацья Саі Баба]], індыйскі гуру * [[27 мая]]: [[Джэф Конаўэй]], амерыканскі акцёр (нар. 5.10.[[1950]]) * [[28 мая]]: [[Рамуальд Іосіфавіч Клім|Рамуальд Клім]], савецкі лёгкаатлет, алімпійскі чэмпіён у кіданні молата * [[29 мая]]: [[Сяргей Багапш]], абхазскі дзяржаўны дзеяч * [[29 мая]]: [[Ферэнц Мадл]], 2-і прэзідэнт Венгрыі * [[30 мая]]: [[Разалін Сасмэн Ялаў]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (1977) * [[3 чэрвеня]]: [[Джэк Кеваркян]], амерыканскі ўрач, прыхільнік эўтаназіі * [[4 чэрвеня]]: [[Лоўрэнс Іглбергер]], амерыканскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Конан]], беларускі філосаф, гісторык, літаратурны крытык (нар. 23.4.[[1934]]) * [[9 чэрвеня]]: [[Павел Місько]], беларускі пісьменнік, празаік, паэт, публіцыст (нар. 14.3.[[1931]]) * [[12 чэрвеня]]: [[Лора Зіскін]], амерыканскі сцэнарыст (нар. 3.3.[[1950]]) * [[18 чэрвеня]]: [[Алена Георгіеўна Бонэр|Алена Бонэр]], савецкі праваабаронца (нар. 15.2.[[1923]]) * [[23 чэрвеня]]: [[Пітэр Фальк]], амерыканскі акцёр (нар. 16.9.[[1927]]) * [[25 чэрвеня]]: [[Раман Тармола-Мірскі]], беларускі паэт (нар. [[1936]]) * [[10 ліпеня]]: [[Ралан Пеці]], французскі харэограф * [[21 ліпеня]]: [[Казімір Свёнтак]], каталіцкі кардынал (нар. [[21.10]].[[1914]]) * [[23 ліпеня]]: [[Эмі Уайнхаус]], брытанская спявачка (нар. [[14.9]].[[1983]]) * [[31 ліпеня]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (нар. 24.8.[[1946]]) * [[2 жніўня]]: [[Барух Бенасераф]], амерыканскі генетык, мікрабіёлаг і імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1980) (нар. [[29.10]].[[1920]]) * [[5 жніўня]]: [[Анджэй Лепер]], польскі палітык * [[7 жніўня]]: [[Хары Холкеры]], фінляндскі палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр * [[16 жніўня]]: [[Андрэй Баюк]], славенскі палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр * [[20 жніўня]]: [[Віталь Скалабан]], беларускі гісторык, літаратуразнавец (нар. [[5.8]].[[1947]]) * [[22 жніўня]]: [[Джон Гілберт Лейтан]], канадскі палітык (нар. [[18.7]].[[1950]]) * [[24 жніўня]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. [[1936]]) * [[7 верасня]]: [[Сяргей Ігаравіч Астапчук|Сяргей Астапчук]], беларускі хакеіст (нар. [[19.3]].[[1990]]) * [[7 верасня]]: [[Руслан Салей]], беларускі хакеіст (нар. [[2.11]].[[1974]]) * [[7 верасня]]: [[Надзея Віктараўна Траян|Надзея Траян]], савецкая разведчыца * [[10 верасня]]: [[Кліф Робертсан]], амерыканскі акцёр * [[26 верасня]]: [[Вангары Маатаі]], [[Кенія|кенійскі]] грамадскі дзеяч, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]](2004) * [[29 верасня]]: [[Таццяна Міхайлаўна Ліёзнава|Таццяна Ліёзнава]], савецкі кінарэжысёр * [[30 верасня]]: [[Ральф Штэйнман]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2011) * [[5 кастрычніка]]: [[Стыў Джобс]], амерыканскі інжынер і прадпрымальнік, сузаснавальнік і генеральны дырэктар карпарацыі Apple Inc. (нар. [[24.2]].[[1955]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Манфрэд Герлах]], апошні старшыня Дзяржаўнага савета ГДР (нар. [[8 мая|8.5]].[[1928]]) * [[20 кастрычніка]]: [[Муамар Кадафі]], кіраўнік Лівіі (нар. [[7.6]].[[1942]]) * [[17 снежня]]: [[Сезарыя Эвара]], спявачка * [[17 снежня]]: [[Кім Чэн Ір]], кіраўнік Паўночнай Карэі (нар. [[16.2]].[[1941]] або [[1942]]) * [[18 снежня]]: [[Вацлаў Гавел]], чэшскі палітычны дзеяч, прэзідэнт [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (нар. [[5 кастрычніка|5.10]].[[1936]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2011| ]] jom2waydsnudfsh3v7sl7ueaeaedtro 0 59158 5192429 5003201 2026-09-03T14:14:27Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Плошча_Незалежнасці._2012_(18).jpg|Мінск._Плошча_Незалежнасці._2012_(18).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Bronze statues in Minsk|]]. 5192429 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|712Г000080}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1633 |Заканчэнне будаўніцтва = 1642 |Рэліквіі = [[Мінскі абраз Божай Маці]], мошчы княгіні [[Соф’я Слуцкая|Сафіі Слуцкай]] |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Свята-Духаў кафедральны сабор і былы кляштар бернардзінак''' — культавы комплекс у [[Мінск]]у. Першапачаткова з першай паловы [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]] належаў каталіцкаму ордэну [[бернардзінкі|бернардзінак]]. Комплекс складаўся з мураваных будынкаў касцёла Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і 2-павярховага кляштарнага жылога корпуса, 3-павярховага флігеля і драўляных гаспадарчых пабудоў. Усе кляштарныя збудаванні ў [[1860]]-х гадах былі перададзены расійскімі ўладамі праваслаўнай царкве{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Сёння ў былым кацёле размяшчаецца галоўны храм [[Беларускі экзархат|беларускага экзархата Рускай Праваслаўнай царквы]]. == Гісторыя == Першыя [[бернардзінкі]] з’явіліся ў [[Мінск]]у ў [[1630]] годзе. Спачатку ў іх не было свайго касцёла і кляштара. Сярод першых менскіх бернардзінак лічылася Людвіна Завішанка — дачка [[Кашталяны віцебскія|віцебскага кашталяна]] [[Мікалай Завіша|Мікалая Завішы]]<ref name="nhab">{{Cite web | author = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]] | year = 2012 | месяц = 07 | чысло = 04 | url = http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ | title = Касцёлы г. Мінска ў XVI – пачатку XX стст. (паводле дакументаў НГАБ) | publisher = Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі | access-date = 1 студзеня 2024 | archive-date = 21 студзеня 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200121075530/http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ | url-status = dead }}</ref>. Першая фундацыя на кляштар бернардзінак была атрымана [[20 верасня]] [[1633]] ад [[ваяводы троцкія|троцкага ваяводы]] [[Аляксандр Слушка|Аляксандра Слушкі]], дзякуючы намаганням якога ў тым жа годзе быў пабудаваны драўляны касцёл і жылы корпус<ref name="ks">{{Крыніцы/Каталіцкія святыні (2003)}}</ref>. Адначасова [[Аляксандр Слушка|Слушка]] падараваў кляштару маёнтак [[Гатава|Гатаў]] з чатырма вёскамі, столькімі ж карчмамі, дзвюма млынамі, гэты маёнтак налічваў больш за 109 валок ворнай зямлі<ref name="nhab"/>. [[Файл:Alaksandar Słuška. Аляксандар Слушка (XVII).jpg|міні|злева|[[Аляксандр Слушка]]]] У [[1642]] годзе па ініцыятыве таго ж [[Аляксандр Слушка|Слушкі]] пачалося будаўніцтва новага мураванага касцёла і будынкаў кляштара<ref name="nhab"/>. Дабудаваць іх перашкодзілі ваенныя падзеі сярэдзіны [[17 стагоддзе|XVII ст.]], і толькі [[31 жніўня]] [[1687]] г. новы касцёл быў кансекраваны біскупам [[Мікалай Слупскі|Мікалаем Слупскім]] ў гонар Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі<ref name="ks"/>. У галоўным алтары святыні знаходзіўся цудатворны абраз Маці Божай, якому нават была прысвечана спецыяльная кніга (гл. ніжэй). [[15 красавіка]] [[1697]] года маскоўскі стольнік [[Пётр Андрэевіч Талстой|Пётр Талстой]] занатаваў у сваім дзённіку наступныя радкі, прысвечаныя касцёлу і кляштару бернардзінак: {{пачатак цытаты}} Той самай даты быў і ў кляштары ў паннаў Бернардзінак…. Дзявіцы Бернардзінкі ходзяць у чорным, на голым целе замест кашуль носяць уласяніцы тоўстыя і падперазаныя вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі ўзімку і ўлетку і на калодках, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай уладкаванай у сцяне, і стаяць у хорах гледзячы ў касцёл малымі свідравінамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі. Тыя Бернардзінкі пры мне гралі на арганах на хорах і спявалі надзвычай дзівосна. Вячэрні і ранішнія служаць самі без папа, толькі да іх прыходзіць ксёндз каб служыць імшу. {{арыгінал|ru|Тогожъ числа был и въ клашторѣ у паненъ Барнадынокъ.... Дѣвицы Барнадынки ходятъ въ черном, на голом тѣлѣ вмѣсто рубашекъ носятъ власяницы толстыя и подпоясаны веревками съ узлами, ступаютъ всегда босыми ногами въ зимѣ и въ лѣтѣ и на колодкахъ, въ костелъ входятъ тайной лѣстницей, устроенной въ стѣнѣ, и стоятъ на хорахъ, смотря въ костелъ малыми скважинами скрозь рѣшетокъ, чтобы ихъ люди не відѣли. Тѣ Барнадынки при мнѣ играли на органахъ на хорахъ и пѣли зѣло предивно. Вечерни и утрени отправляютъ сами безъ попа, только къ нимъ приходитъ ксендзъ для отправленія мши.}} {{канец цытаты |крыніца=Путешествие стольника П. А. Толстого <ref>{{Cite web |url=http://www.memoirs.ru/rarhtml/1011Tolstoy.htm |title=''Толстой П. А.'' Путешествие стольника П. А. Толстого / Предисл. Д. А. Толстого // Русский архив, 1888. — Кн. 1. — Вып. 2. — С. 161—204; Вып. 3. — С. 321—368; Вып. 4. — С. 505—552; Кн. 2. — Вып. 5. — С. 5-62; Вып. 6. — С. 113—156; Вып. 7. — С. 225—264; Вып. 8. — С. 369—400. |access-date=1 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002083133/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1011Tolstoy.htm |archive-date=2 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>}} [[Файл:Miensk, Bernardynski. Менск, Бэрнардынскі (1869).jpg|міні|злева|Абмеры кляштара, 1869 г.]] Пасля пажару [[1741]] года комплекс кляштара бернардзінак аднавілі і рэканструявалі<ref name="nhab"/>. Гэтыя працы сконьчыліся ў [[1746]] годзе<ref name="ks"/>, а ў [[1760]]-я гады ў касцёле быў пабудаваны новы манументальны мураваны алтар<ref name="nhab"/>. Кляштар пацярпеў ад вялікага пажару горада ў [[1835]] годзе, але хутка быў адноўлены{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Каля [[1842]] года ў менскім кляштары бернардзінак знаходзілася 20 законніц, навіцыятка, кандыдатка і дзве тэрцыяркі. У ім выхоўваліся таксама каля 20 дзяўчат, большасць з якіх страціла бацькоў<ref name="nhab"/>. У [[1853]] годзе кляштар бернардзінак быў скасаваны расійскімі ўладамі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Законніцы былі вывезены ў [[Нясвіж]]<ref name="pc"/>. Перад адыходам ім удалося перадаць некаторыя касцельныя прадметы ў суседнія парафіі. Прыгожы арган трапіў у [[Кальвінскі збор (Койданава)|кальвінскі збор]] у [[Койданаў|Койданава]], а што стала з абразом, невядома<ref name="nv">[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Аляксандр Ярашэвіч]]. [http://media.catholic.by/nv/n4/art5.htm Абразы Маці Божай XVII—XVII стст. у Мінскіх касцёлах] // «[[Наша вера]]», 1(4) / 1998.</ref>. === Як праваслаўны храм === У [[1860]] годзе былы касцёл быў пераўтвораны ў праваслаўную царкву, якая была асвечана ў імя [[Кірыл і Мяфодзій|святых Кірыла і Мяфодзія]]. Гэтая царква прызначалпся дзеля студэнтаў [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінарыі]], якія часова, пасля пераезду са [[Слуцк]]а, размяшчаліся ў келлях былога [[Мінскі бернардзінскі кляштар|бернардзінскага кляштара]]. Потым семінарыя была пераведзена ў перабудаваныя [[Мінская гарадская бальніца|будынкі шпіталя Таварыства Дабрачыннасці]] на [[Траецкая гара|Траецкай гары]]<ref name="pc">Церкви и приходы Минска. — Мн.: Свято-Петро-Павловский собор, белорусское Православное Братство Трех Виленских Мучеников, 1996—192 с. ISBN 985-6143-05-5. С. 32.</ref>. Пасля здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у кляштары працавала дзяржаўная следчая камісія, некалькі гадоў знаходзіліся зняволенныя паўстанцы, у тым ліку [[Каміла Марцінкевіч]] (дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]])<ref name="zp">Т. І. Чарняўская. 19. Кляштар бернардзінак // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск / АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.- Мн.: БелСЭ, 1988.-333 с.: іл. ISBN 5-85700-006-8. С.52-53.</ref>. У [[1869]] годзе паводле хадайніцтва архіепіскапа Мінскага і Бабруйскага [[Аляксандр Дабрынін|Аляксандра Дабрыніна]] з казны былі вылучана сродкі для перабудовы, аднаўлення, рэканструкцыі і добраўпарадкавання манастырскага комплексу. З вылучанай сумы ў 13 тысяч руб. палавіна пайшла на аднаўленне храма і стварэння [[іканастас]]а. 4 студзеня 1870 г храм адкрыты і асвячоны ў гонар [[Сашэсце Святога Духа|Сашэсця Святога Духа]] на апосталаў. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (Lauvergne, 1840) (2).jpg|У панараме горада. Б. Лавернь, 1840 г. Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (XIX) .jpg|З боку [[Траецкае прадмесце|Траецкай гары]], пач. XIX ст. Miensk. Менск (1868).jpg|1891 г. Miensk, Łavy. Менск, Лавы (F. Ruščyc, 1895).jpg|З боку [[Лавы (Мінск)|Лаваў]]. [[Фердынанд Рушчыц|Ф. Рушчыц]], 1895 г. Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (J. Drazdovič, 1919).jpg|З боку Траецкай гары. [[Язэп Драздовіч|Я. Драздовіч]], 1918 г. Miensk, Kaźmadziamjanaŭski, Bernardynski. Менск, Казьмадзям’янаўскі, Бэрнардынскі (1917-19).jpg|да 1920 г. Miensk, Kaźmadziamjanaŭski, Bernardynski. Менск, Казьмадзям’янаўскі, Бэрнардынскі (M. Filipovič, 1924).jpg|М. Філіповіч, 1924 г. Miensk, Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Вялікая Бэрнардынская (M. Filipovič, 1924).jpg|М. Філіповіч, 1924 г. </gallery> У будынку кляштара размясціўся праваслаўны мужчынскі манастыр, брацію якога склалі манахі, пераведзеныя са старажытнага [[Слуцкі Свята-Троіцкі манастыр|Слуцкага Свята-Троіцкага манастыра]]<ref name="pc" />, адначасова з якога былі забраны бібліятэка, рызніца і іншая манастырская маёмасць. У маі 1870 г. [[Святы Сінод|Сінод]] даў прадпісанне называць манастыр Святадухаўскім. Асвячэнне галоўнага прастола ў гонар сашэсця Святога Духа адбылося 22 кастрычніка 1870 года епіскапам Дабрыніным, правы прыдзел у імя святых Кірыла і Мяфодзія асвячоны 1 лістапада{{sfn|Наследышева|2001|с=36}}. На [[Горняе месца|горніх месцах]] змяшчаліся абразы [[Ісус Хрыстос|Збавіцеля]] і [[Багародзіца|Богамаці]], прывезеныя са слуцкай царквы [[Стэфан Першамучанік|святога Стэфана]] у Трайчанах. Два абразы: «Маці Божая» і «[[Сабор архангелаў (усцюжскі абраз)|Сабор архангелаў]]» — быццам бы знойдзеныя ў пачатку 1860-х гадоў пры перабудове царквы, — былі змешчаны ў каменным [[ківот|ківоце]] левага [[неф]]а і над заходнімі дзвярамі. Ад часавага знаходжання ў 1869 годзе Мінскай кафедры на перыяд рэстаўрацыі сабора ў храме засталіся [[царскія вароты]] і абразы мясцовага рада: Спас, Маці Божая, архідыяканы Стэфан і [[Лаўрэнцій Рымскі|Лаўрэнцій]], а таксама [[панікадзіла]], падоранае [[Масква|маскоўскімі]] жыхарамі. Сярод [[Царкоўнае начынне|начыння]], якое прыбыўла са Слуцка, — чатыры [[Нагрудны крыж|нагрудныя крыжы]] з [[Мошчы|мошчамі]], [[Царкоўны посах|посах]] [[Міхаіл (Казачынскі)|архімандрыта Міхаіла (Казачынскага)]] са [[Слановая косць|слановай косці]] з дароўным надпісам, 36 [[Фунт (адзінка вымярэння)|фунтаў]] «сярэбранага лому» і шэсць [[Евангелле|Евангелляў]] у сярэбраных аправах. Адна з аправаў была знята з рукапіснага Евангелля [[Юрый Юр'евіч Алелькавіч-Слуцкі|Юрыя Алелькавіча]] 1582 года, пакінутага ў Слуцку. Чатыры Евангеллі XVII стагоддзі «дрэнна чыталіся» і таму не падыходзілі для [[Богаслужэнне|богаслужэння]]. Перавезены быў таксама архіў Слуцкага манастыра (155 [[Том (кніга)|тамоў]]). Царкве быў падораны [[звон]] вагай 52 [[пуд]]ы, а звон у шэсць пудоў застаўся ад кляштара бернардзінак{{sfn|Паўлюкевіч|2006|с=36}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Miensk, Trajeckaje pradmieście. Менск, Траецкае прадмесьце (1863).jpg|З боку [[Татарская Слабада|Татарскіх агародаў]], 1863 г. Miensk, Haściny Dvor. Менск, Гасьціны Двор (1865).jpg|З вежы [[Менскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіюма]] Kaśćoł i klaštar bernardynak. Vyglad u XIX st. Miensk.jpg|да 1900 г. Miensk, Zybickaja. Менск, Зыбіцкая (1903).jpg|З боку Зыбіцкай вуліцы, 1903 г. Miensk, Rakaŭskaje pradmieściе. Менск, Ракаўскае прадмесьце (S. Niakrasaŭ, 1903).jpg|З боку Нямігі, 1903 г. Miensk, Vysoki Rynak-Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Высокі Рынак-Вялікая Бэрнардынская (1915).jpg|З боку Высокага Рынку, {{nowrap|1915 г.}} Miensk, Kaźmadziamjanaŭski, Bernardynski. Менск, Казьмадзям’янаўскі, Бэрнардынскі (1915-17).jpg|1915—17 гг. </gallery> === Найноўшы час === На пачатак XX стагоддзя было 16 чалавек браціі, у 1905 годзе 10 чалавек: [[архімандрыт]], [[ігумен]], 4 [[іераманах]]і, 2 [[іерадыякан]]а і 2 манахі. У 1918 годзе манастыр скасаваны, спыніліся набажэнствы і ў храме. Ён быў пераўтвораны ў [[Спартыўная зала|спартыўную залу]]{{sfn|Наследышева|2001|с=37}}. З 1927 года ў будынку храма размяшчаўся [[Цэнтральны архіў Кастрычніцкай рэвалюцыі БССР]], для чаго яго абсталявалі 37 стэлажамі агульнай даўжынёй 2400,55 пагонных метраў. Фонды размясцілі ў архівасховішчах плошчай 315,4 м². У сувязі з памежным становішчам Менска архіў у 1930 годзе перавезлі ў [[Магілёў]], дзе размясцілі ў былым будынку [[Сабор Святога Станіслава (Магілёў)|Сабора Святога Станіслава]]<ref name="archives">[http://archives.gov.by/be/home/organy-arhiunaj-spravy-i-spravavodstva-i-sistemy-dzyarzhaunyh-arhiunyh-ustanou/respublikanskiya-arhiunyya-ustanovy/dzyarzhaunaya-ustanova-naczyyanalny-arhiu-respubliki-belarus-narb/narb-gistarychnaya-davedka Дзяржаўная ўстанова «Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь» (НАРБ). Гістарычная даведка.]</ref>. Прыкладна з 1929 года ў скляпах трымалі арыштаваных. Крыжы з веж знялі, выявы і іншыя царкоўна-гістарычныя каштоўнасці зніклі{{sfn|Паўлюкевіч|2006|с=37}}. Перад вайной у будынку царквы па вул. Бакуніна, 3 размяшчалася [[Цэнтральнае архіўнае ўпраўленне БССР|Цэнтральнае архіўнае]] [[Цэнтральнае архіўнае ўпраўленне БССР|ўпраўленне БССР]] і архівасховішча [[Менскі абласны архіў|Менскага абласнога архіва]]<ref>Спіс абанентаў Менскай АТС. — Мн., 1939. — 215, [1] с. ; 26 см. — 4000 экз. — 4 р.</ref>, канцылярыя якога размяшчалася ў суседнім будынку былога [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|касцёла Святога Іосіфа]]<ref name=":2">Архивное дело в БССР (1918—1968). Сборник законодательных и руководящих документов. Минск, 1972. С. 17.</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://archives.gov.by/home/arhivnye-spravochniki/vnutriarhivnye-spravochniki/gosudarstvennyj-arhiv-minskoj-oblasti-putevoditel-1944-2006/predislovie|title=Предисловие {{!}} Архивы Беларуси|access-date=2025-06-01}}</ref>. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]] праваслаўныя вернікі ўлетку 1941 года адкрылі зачыненыя бальшавікамі храмы. Паводле [[Антон Антонавіч Шукелойць|А. Шукелойця]] будынак перадала вернікам [[Менская гарадская ўправа]], пасля чаго архіў «давялося звальняць для праваслаўнай царквы»<ref name=":4">[[А. Шукелойць]], Менск пад немцамі, «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» 1992, № 9</ref><ref name=":5">{{Артыкул|спасылка=http://psw.uw.edu.pl/archiwum/4-2019/spis-tresci/%d0%9c%d0%b5%d0%bd%d1%81%d0%ba-23-%d1%87%d1%8d%d1%80%d0%b2%d0%b5%d0%bd%d1%8f-1941-23-%d0%bb%d1%96%d0%bf%d0%b5%d0%bd%d1%8f-1944-%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%b0/|аўтар=[[Uniwersytet Warszawski]], [[Віктар Корбут]]|загаловак=Менск 23 чэрвеня 1941 – 23 ліпеня 1944 года|год=2019-01-15|выданне=[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]|том=4/2019|старонкі=263–318|doi=10.32612/uw.2543618X.2019.pp.263-318}}</ref>. Каб вызваліць храм святар [[Уладзімір Фінькоўскі]] наняў 50 яўрэяў, якія на працягу трох дзён выкінулі на вуліцу ўсе дакументы з архівасховішча<ref name=":02">[[Таццяна Дзмітрыеўна Герновіч|Гернович, Т. Д.]] [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/267436/1/34-39.pdf Минский окружной архив в годы Великой Отечественной войны (по материалам Государственного архива Минской области)] // Архивы и война. К 75-летию Победы над фашизмом [Электронный ресурс]: материалы междунар. науч. конф., Минск, 4 нояб. 2020 г. / Белорус. гос. ун-т; под общ. ред. А. Г. Кохановского; науч. ред. М. Ф. Шумейко. — Минск : БГУ, 2021. — С. 34-39.</ref><ref name=":1">[[ГАМО]]. Ф.1039. Оп.1. Д.250. Л. 14.</ref>. Акрамя таго, Фінькоўскі забраў з архіва частку маёмасці<ref name=":02" />. Чатыры архівісты абласнога архіва змаглі іх перанесці іншае архівасховішча<ref name=":03">[[Таццяна Дзмітрыеўна Герновіч|Гернович, Т. Д.]] [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/267436/1/34-39.pdf Минский окружной архив в годы Великой Отечественной войны (по материалам Государственного архива Минской области)] // Архивы и война. К 75-летию Победы над фашизмом [Электронный ресурс]: материалы междунар. науч. конф., Минск, 4 нояб. 2020 г. / Белорус. гос. ун-т; под общ. ред. А. Г. Кохановского; науч. ред. М. Ф. Шумейко. — Минск : БГУ, 2021. — С. 34-39.</ref>, відаць, у суседнім будынку былога касцёла Святога Іосіфа па вул. Бакуніна, 4. У 1943 годзе пасля асвячэння сабора архіепіскапам [[Філафей (Нарко)|Філафеем (Нарко)]] набажэнствы ў ім адноўлены. Быў створана новы 3-ярусны іканастас. Адначасова з храмам аднавіўся і мужчынскі манастыр, у якім мелася ўсяго 3 чалавекі браціі{{sfn|Паўлюкевіч|2006|с=37}}<ref name=":4" /><ref name=":5" />. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Miensk, Kaźmadziamjanaŭski. Менск, Казьмадзям’янаўскі (1917) (2).jpg|да 1918 г. Miensk, Daminikanskaja-Małaja Bernardynskaja. Менск, Дамініканская-Малая Бэрнардынская (1918).jpg|З [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|дамініканскага касцёла]], да 1918 г. Miensk, Vialikaja Bernardynskaja-Kaźmadziamjanaŭski. Менск, Вялікая Бэрнардынская-Казьмадзям’янаўскі (1918).jpg|1918 г. Miensk, Śvisłač-Zybickaja. Менск, Сьвіслач-Зыбіцкая (1918).jpg|З боку Зыбіцкай вуліцы, 1918 г. Miensk, Zboravaja-Vysoki Rynak. Менск, Зборавая-Высокі Рынак (1918).jpg|1918 г. Miensk, Daminikanskaja-Małaja Bernardynskaja. Менск, Дамініканская-Малая Бэрнардынская (1918) (2).jpg|1918 г. Miensk, Vysoki Rynak-Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Высокі Рынак-Вялікая Бэрнардынская (1918).jpg|Ад гістарычнай Вялікай Бэрнардынскай, 1918 г. Miensk, Kaźmadziamjanaŭski. Менск, Казьмадзям’янаўскі (1918).jpg|1918 г. Miensk, Kaźmadziamjanaŭski, Bernardynski. Менск, Казьмадзям’янаўскі, Бэрнардынскі (1914-18).jpg|да 1920 г. </gallery> Амаль адразу пасля [[Беларуская аперацыя (1944)|вызвалення Мінска]] савецкія ўлады зачынілі галоўны праваслаўны храм горада — [[Сабор Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскі сабор]], які дзейнічаў у гады акупацыі, пасля чаго ў 1945 годзе ў манастыр былі перанесены кафедра і [[Мінскі абраз Божай Маці|цудатворны абраз Маці Божай]]{{sfn|Паўлюкевіч|2006|с=37}}. У 1947 г. над вежамі сабора былі ўзняты крыжы. У першай палавіне 1950-х гг. праведзены [[капітальны рамонт]] інтэр’ера храма, на які затрачана 500 тыс. руб. У 1960-х гадах у паўднёвай частцы сабора створаны прыдзел святы [[Варвара Іліёпальская|Варвары]] з часціцай яе мошчаў, прастол у гонар [[Казанскі абраз Божай Маці|Казанскага абраза Божай Маці]], а ў паўночнай частцы паставілі [[Рака (царкоўнае начынне)|раку]] з [[Мошчы|мошчамі]] праведнай [[Сафія Слуцкая|Сафіі, княгіні Слуцкай]]; у [[Крыпта|крыптавай частцы]] сабора стварылі прыдзел у гонар роўнаапостальных Мяфодзія і Кірыла (сёння ён дзейнічае як хрысцільная царква){{sfn|Паўлюкевіч|2006|с=37}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Miensk, Kaźmadziamjanaŭski. Менск, Казьмадзям’янаўскі (1927) (2).jpg|1927 г. Miensk, Vialikaja Barysaŭskaja. Менск, Вялікая Барысаўская (1939).jpg|З боку Траецкага прадмесця, 1939 г. Miensk, Trajeckaje pradmieściе, Vialikaja Barysaŭskaja. Менск, Траецкаe прадмесьце, Вялікая Барысаўская (1941).jpg|1941 г. Miensk, Małaja-Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Малая-Вялікая Бэрнардынская (1941).jpg|Нямецкі аэрафотаздымак, 1941 г. Miensk, Vysokaje Miesta. Менск, Высокае Места (10.09.1941).jpg|Нямецкі аэрафотаздымак, 10.09.1941 г. Miensk, Chłusaŭ most. Менск, Хлусаў мост (1942-44).jpg|З боку Хлусава моста, {{nowrap|1942—44 гг.}} Miensk, Bernardynski. Менск, Бэрнардынскі (1950).jpg|Праваслаўнае духавенства ў саборы, каля 1950-х гг. Minsk1981-06.jpg|Былы касцёл да перафарбавання ў белы колер і нанясення мазаікі на франтон, 1981 г. </gallery> У 1961 года Свята-Духаву храму быў прысвоены статус кафедральнага сабора [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]]<ref>{{cite web | date =2018-08-18 | url =http://sabor.by/about/ | title =История собора | publisher =Минский Свято-Духов кафедральный собор | access-date =2019-02-12 | archive-date =2019-02-15 | archive-url =https://web.archive.org/web/20190215050451/http://sabor.by/about/ | url-status =live }}</ref>. Сучаснае аблічча храм атрымаў у час рамонту ў канцы 1970-х — пачатку 1980-х гг. пры настаяцелі Міхаіле Булгакаве. У 1986 годзе ўпершыню пасля паўвекавога маўчання над Мінскам зазванілі званы{{sfn|Паўлюкевіч|2006|с=37}}{{sfn|Шамов|1991|с=68}}. У часы «[[Перабудова|перабудовы]]», у канцы 1980-х гадоў [[Протаіерэй|протаіерэем]] у храме служыў кандыдат багаслоўскіх навук Яўгеній Грушэцкі<ref name="krynica">{{cite web|url= https://krynica.info/ru/2018/08/18/299058/|title= Священник, который крестил в советские времена |publisher= Крыніца.INFO|access-date= 2018-03-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20190214134500/https://krynica.info/ru/2018/08/18/299058/ |archive-date= 2019-02-14|url-status= dead}}</ref>, пры ўдзеле якога ў 1988 годзе адзначалася [[1000-годдзе Хрышчэння Русі]]<ref name="krynica" />. 25 лістапада 1990 года ў Мінску адбыўся першы за многія дзесяцігоддзі [[хросны ход]] — са Свята-Духава кафедральнага сабора ў наноў асвечаную [[Царква Святой Роўнаапостальнай Марыі Магдаліны (Мінск)|царкву Марыі Магдаліны]] перанеслі ў адмысловым каўчэжцы часціцу мошчаў [[Марыя Магдаліна|роўнаапостальнай Марыі Магдаліны]]<ref>{{артыкул |загаловак= 1990 год. Состоялся первый за многие десятилетия крестный ход — из Свято-Духова кафедрального собора во вновь освященную церковь равноапостольной Марии Магдалины перенесли частицу мощей святой |спасылка= https://minsknews.by/wp-content/uploads/2015/11/MK_20151125.pdf |мова= ru |выданне= [[Минский курьер]] |год= 2015 |месяц= 11 |чысло= 25 |нумар= 136 |старонкі= 1 |archive-date= 2015-12-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151203110805/http://minsknews.by/wp-content/uploads/2015/11/MK_20151125.pdf }}</ref>. У 2000 годзе рэканструяваны прыдзел святой Варвары, у ім пастаўлены новы іканастас з абразамі працы [[П. Жараў|П. Жарава]]{{sfn|Паўлюкевіч|2006|с=37}}. У 1990-я гады будынкі кляштарнага комплексу перафарбавалі ў белы колер, а на франтон былога касцёла змясцілі мазаіку ў неавізантыйскім стылі, што не адпавядае стылістыцы барока. У 2008 годзе 2-павярховы флігель часткова зруйнавалі<ref>Карней І. [https://nn.by/?c=ar&i=14995 Верхні горад зьмяшалі з гразьзю], [[Радыё Свабода]], 12 лютага 2008 г.</ref> і рэканструявалі да непазнавальнасці пад адзін з карпусоў [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]. Пры саборы існуе Праваслаўнае таварыства міласэрнасці Святой праведнай Сафіі Слуцкай. == Ахова == Комплекс будынкаў былога манастыра бернардзінак у г. Мінску ўзяты пад ахову дзяржавай згодна з пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 18.05.1953 № 625<ref name=":0">Сборник информационно-методических материалов по охране историкокультурного наследия Республики Беларусь — / сост. Ходор Г. Н. — Гомель, 2023. — 204 с. ISBN 978-985-7156-81-8</ref>. У адпаведнасці з Законам БССР аб ахове і выкарыстанні помнікаў гісторыі і культуры 1978 года і пастановай Савета Міністраў БССР ад 01.10.1984 № 350 па выніках комплексных навуковых даследаванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі БССР]] уключаны ў [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]] (у 8 тамах) як помнік архітэктуры<ref name=":0" />. Пастановай Савета Міністраў БССР ад 18.02.1988 № 32 уключаны ў спіс помнікаў гісторыі і культуры рэспубліканскага значэння БССР<ref name=":0" />. У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь 1992 года «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]» рашэннем [[Беларуская рэспубліканская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны|Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рады па пытаннях аховы гісторыка-культурнай спадчыны]] ад 28.02.2002 № 71 уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны cпic гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] як гісторыка-культурная каштоўнасць нацыянальнага значэння. Згодна з пастановай [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрства культуры]] ад 10.04.2003 № 11 меў шыфр «1а1Е400803». Пасля прыняцця пастановы [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 14.05.2007 № 578 — шыфр 712Г0000080<ref name=":0" />. На падставе навукова абгрунтаваных прапаноў [[Беларуская Праваслаўная Царква|БПЦ]] Рада рашэннем ад 15.12.2021 № 04-01-02/7 падтрымала неабходнасць удакладнення назвы і адрасоў помніка архітэктуры. Пастановай Міністэрства культуры ад 05.01.2022 № 4 назва ГКК выкладзена «Комплекс будынкаў Свята-Духава кафедральнага сабора (былы клаштар бернардзінцаў)»<ref name=":0" />. == Архітэктура == [[Файл:Miensk, Bernardynski. Менск, Бэрнардынскі (1869) (plan).jpg|thumb|250px|План кляштара, зроблены ў [[1869]] годзе, пры перадачы комплексу ў праваслаўнае ведамства]] === Храм === Паводле візітаў і інвентароў канца [[18 стагоддзе|XVIII]] — першай паловы [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] касцёл Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі, пабудаваны ў стылі сталага барока, уяўляў трохнефную, пакрытую гонтай, 6-слуповую [[Базіліка|базіліку]] з двухвежавым галоўным фасадам і трохграннай [[апсіда]]й, да якой сіметрычна прыбудаваны прамавугольныя ў плане [[Сакрысція|сакрысціі]]<ref name="nhab"/><ref name="ks"/>. Цэнтральны неф накрыты [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]], бакавыя нефы — аднасхільнымі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. Галоўны паўночна-заходні фасад, завершаны высокім фігурным франтонам, карнізнымі цягамі падзелены на 3 [[Ярус (архітэктура)|ярусы]]. Вылучаецца трохчасткавы падзел і па вертыкалі, дзве бакавыя часткі — асновы дзвюх трох’ярусных [[вежа]]ў (вышынёй 34 метра), завершаныя складанымі барочнымі купаламі, дэкараваныя [[пілястра]]мі, прафіляванымі [[карніз]]амі, плоскімі паўцыркульнымі [[ніша]]мі ў ніжніх і [[Лучковая арка|лучковымі]] праёмамі ў верхніх ярусах. Паміж вежамі размешчаны складаны па абрысу [[Шчыт (архітэктура)|шчыт]], упрыгожаны падвойнымі пілястрамі, карнізнымі [[Цяга (архітэктура)|паясамі]]. Бакавыя фасады [[Раскрапоўка|раскрапаваны]] пілястрамі, карнізнымі паясамі, прарэзаны вялікімі лучковымі і арачнымі ваконнымі праёмамі. Цэнтральны неф перакрыты [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычным скляпеннем]] з [[распалубка]]мі, а бакавыя — [[Крыжовае скляпенне|крыжовымі]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}<ref name="ks"/><ref name="zp"/>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск) 01.jpg|Храм з боку плошчы Свабоды Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск) 04.jpg|Храм з боку гасцінага двара Belarus-Minsk-Cathedral of Holy Spirit-8.jpg|Храм з боку [[Казьмадзям’янаўская вуліца (Мінск)|Казьмадзям’янаўскай вуліцы]] Katedralny sabor śv. Ducha - 3.jpg|Храм у панараме Верхняга Горада </gallery> <!-- === Сабор === Помнік архітэктуры [[Віленскае барока|віленскага барока]]. Вырашаны паводле канона 3-нефавай 6-слуповай 2-вежавай базілікі. Пануючы карабель галоўнага нефа пераходзіць у 3-гранную апсіду з бакавымі рызніцамі. Галоўны фасад тонкапрафіляванымі карнізнымі цягамі падзелены на 3 ярусы. Трэці ярус фарміруюць 2 бакавыя 6-ярусныя тэлескапічныя вежы (вышыня 34 м) са складанымі па форме барочнымі купаламі і фігурны шчыт паміж імі, запоўнены мазаікай з выявай Хрыста. Вуглы фасада і ярусаў вежаў крапаваны пілястрамі, якімі вылучана і цэнтральная частка і прасценкі лучковых і арачных аконных праёмаў бакавых фасадаў. Ніжнія ярусы вежаў дэкарыраваны плоскімі арачнымі нішамі.--> ==== Інтэр’ер ==== У інтэр’еры (умяшчальнасць каля 800 чал.) цэнтральны [[неф]], які ў 2 разы шырэйшы за бакавыя, перакрыты [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычным скляпеннем]] з [[распалубка]]мі, бакавыя — [[Крыжовыя скляпенні|крыжовымі]]. Інтэр’ер касцёла ў [[18 стагоддзе|ХVIII ст.]] быў упрыгожаны 7 [[стука]]вымі алтарамі<ref name="ks" /> — [[калона|калоннымі]] [[порцік]]амі з крапаванымі [[антаблемент]]амі, выкананыя пад блакітны [[мармур]] з [[пазалота|залачэннем]] [[Ляпніна|ляпных элементаў]], — якія захаваліся да нашага часу. Галоўны алтар, у якім знаходзіўся абраз Маці Божай з Дзіцяткам, уяўляў сабой 6 калонаў, якія неслі барочны [[антаблемент]] з 2 [[анёл]]амі і 2 [[Вазон (архітэктура)|вазонамі]]. Астатнія алтары былі 2-яруснымі. Бакавыя алтары Хрыста Укрыжаванага і святога [[Францішак Серафіцкі|Францішка Серафіцкага]] фланкавалі праём [[Прэзбітэрый|прэзбітэрыя]]. Пры апорах стаялі алтары [[Святы Антоній|Святога Антонія]] і [[Святая Клара|Святой Клары]]. Бакавыя навы завяршаліся капліцамі з каменнымі алтарамі [[Найсвяцейшая Тройца|Найсвяцейшай Тройцы]] і [[Міхал Арханёл|Міхала Арханёла]]<ref name="ks" />. [[Файл:Icon_MK.JPG|thumb|[[Абраз Маці Божай Мінскай]]]] Сёння ў праваслаўным саборы твораны 3 [[прыдзел]]ы: асноўны прастольны — [[Пяцідзясятніца|сашэсце Святога Духа]], правы — у імя [[Святая Варвара|велікамучаніцы Варвары]] (1953), левы — у гонар [[Казанская ікона Божай Маці|Казанскай іконы Маці Божай]] (1968). Каля паўночнай сцяны ўсталявана рака з мошчамі праведнай [[Сафія Слуцкая|Сафіі]], княгіні Слуцкай, а ў [[крыпта]]вай частцы сабора зроблены прыдзел у імя святых роўнаапостальных [[Кірыл і Мяфодзій|Кірылы і Мяфодзія]], які выкарыстоўваецца як хрысцільная царква. Яе [[іканастас]] мае абразы Прасвятой [[Багародзіца|Багародзіцы]] і [[Збавіцель|Збавіцеля]], прападобнага [[Серафім Сароўскі|Серафіма Сароўскага]]. [[Апсіда|Апсіду]] вылучае 4-ярусны драўляны пазалочаны [[іканастас]]. Са святынь сабор меў абраз [[святы Мікіта|святога Мікіты]], епіскапа Наўгародскага, з часткай яго мошчаў, прыжыццёвы партрэт [[Ціхан Задонскі|Ціхана Задонскага]], 4 пасярэбраныя крыжы-каўчэжцы для мошчаў. На галоўным прастоле знаходзілася старажытнае [[Евангелле]], перапісанае ў 1582 г. слуцкім князем [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)|Юрыем Алелькам]] і ахвяравана ім у [[Слуцкі Свята-Троіцкі манастыр]]. Шануецца абраз 2-й палавіны 17 ст. «[[Крупецкая Маці Божая Адзігітрыя]]» (знаходзіўся ў Пакроўскай царкве в. [[Крупцы]], якая зараз увайшла ў межы Мінска). У 1945 г. з закрытага Петра-Паўлаўскага сабора ў Свята-Духаўскі храм быў перанесены старажытны цудатворны абраз Мінскай Маці Божай. Абраз 1731 г. «Грамніцы (Стрэчанне)», выяўлены ў 1920-я гг. ва [[Успенская царква (Басценавічы)|Успенскай царкве]] в. [[Басценавічы]] (Мсціслаўскі раён Магілёўскай вобласці), да [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] знаходзіўся ў [[Дзяржаўны мастацкі музей БССР|Дзяржаўным мастацкім музеі БССР]]. Маецца абраз сярэдзены 18 ст. «Мікалай з жыціем». <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Interiér kostela Svatého ducha, Minsk - panoramio (1).jpg|Цэнтральны неф Cathedral of the Holy Spirit, Minsk BY.jpg|Іканастас 20190526 145739 Cathedral of Holy Spirit in Minsk.jpg|Бакавы прытвор Мінск. Петрапаўлаўская ў жніўні 2018 (11).jpg|Іканастас у бакавым прытворы Мінск. Петрапаўлаўская ў жніўні 2018 (10).jpg| </gallery> === Кляштар === З паўночна-заходняга фасада да касцёла далучаўся 2-павярховы кляштарны корпус, які замыкаў унутраны двор. Далучаная да апсіды «лінія» выходзіла на [[Вялікая Бернардзінская вуліца|Вялікую Бернардзінскую вуліцу]] дзвюма [[рызаліт]]амі, якія ўтваралі невялікі [[курданёр]], дзе быў [[кветнік]]<ref name="ks"/>. Сцены будынка рытмічна падзелены [[пілястра]]мі і прамавугольнымі [[Аконныя праёмы|ваконнымі праёмамі]]. Жылы корпус меў [[калідор]]ную планіроўку: уздоўж аднабаковага калідора, перакрытага крыжовымі скляпеннямі і арыентаванага на ўнутраны дворык, размяшчаліся [[Келля|келлі]], [[Трапезная|трапезныя]], а таксама склады і розныя гаспадарчыя памяшканні<ref name="zp"/>. З паўночнага ўсходу ад жылога корпуса знаходзіцца 2-павярховы [[лямус]], з паўднёвага ўсходу — 3-павярховы флігель, накрыты [[Вальмавы дах|вальмавым дахам]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У двары бернардзінскага кляштара пад зямлю вялі два ўваходы, якія зачыняліся масіўнымі жалезнымі дзвярыма. Адзін з іх даволі прасторны, у рост чалавека, быў выкладзены цэглай і вёў у бок ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Іншы ход ішоў пад зямлёй да [[Касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (Мінск)|касцёла і кляштара баніфратаў]]{{sfn|Шамов|1991|с=68}}. На тэрыторыі комплексу знаходзіўся сад, драўляныя флігель і гаспадарчыя пабудовы<ref name="nhab"/><ref name="ks"/>. == Цудатворны абраз Маці Божай == [[Файл:Graviura, zroblenaja Lavoncijem Tarasievičam z abraza Maci Božaj ź Mienskaha kaścioła bernardynak.jpg|thumb|250px|Гравюра, зробленная [[Лявонцій Тарасевіч|Лявонціем Тарасевічам]] з абраза Маці Божай з Дзіцяткам, які захоўвался ў галоўным алтары менскага касцёла бернардзінак]] У касцёле Звеставання Дзевы Марыі жаночага кляштара бернардзінак быў цудатворны абраз Маці Божай, аздоблены сярэбранай шатай і каронамі. Прыарыса кляштару Юдзіцкая паведамляла, што абраз быў прысланы з [[Рым]]а ад [[Папа Рымскі|Папы]] [[Урбан VIII|Урбана VIII]] Соф’і з Зяновічаў, жонцы [[Аляксандр Слушка|Аляксандра Слушкі]], тады [[кашталяны троцкія|кашталяна троцкага]] за тое, што яна паслала Найсвяцейшаму Пастару «містэрн, выраблены ў ахвяру „Apparat ze wszystkim“» (магчыма, нейкае дарагое адзенне)<ref name="nv"/>. У доме [[Слушкі|Слушкаў]] абраз адразу праславіўся цудамі аздараўлення і дапамогі ў розных хваробах, ласкі дазнала тройчы і сама гаспадыня, пані Мар’яна Абрамавічоўна ([[1640]]), а таксама іншыя. Да таго ж менскі канцылярый Сымон Плявіза ў сне бачыў абраз, акружаны святлом, і нібы Маці Божая сказала: «ведай сам і іншым скажы, што хто будзе звяртацца, будзе ўсцешаны». Тады [[Слушкі]] аддалі абраз у кляштар, дзе ён дапамагаў многім у хваробах і няшчасных выпадках<ref name="nv"/>. Калі [[Мінск]] быў заняты маскоўскім войскам, бернардзінкі з абразом выехалі на [[Жмудзь]], дзе [[Аляксандр Юдзіцкі, сын Канстанціна|Юдзіцкі]] меў староства ў Ясвойнях. За 12 гадоў, якія паненкі правялі па-за сваім кляштарам, ніхто іх не крануў, не пашкодзіла ім і эпідэмія [[1657]] года, што яшчэ больш упэўніла сясцёр у цудатворнасці абраза. У хуткім часе пасля вяртання ў [[Мінск]], сёстры апісалі цуды ў кнізе, і Юдзіцкая запрасіла біскупа [[Мікалай Слупскі|Слупскага]] прыслаць кананічную камісію. У [[1672]] г. віленскі біскуп-суфраган [[Мікалай Слупскі]] і правінцыял бернардзінцаў Гіяцынт Буркевіч, вывучыўшы адпаведныя дакументы, прызналі абраз цудатворным<ref name="nv"/>. Тады ж у езуіцкай друкарні ў [[Вільня|Вільні]] была надрукавана кніга аб гісторыі і цудах абраза: ''Historia o cudownym obrazie Najśw. Marii Panny w klasztorze mińskim Panien Zakonnych Św. Franciszka, b.m. 1672'' <ref>Opisy parafii diecezji wileńskiej z 1784 roku T. 2. Dekanat Mińsk / Maroszek J., Maroszek M. oprac. — 2009. — Białystok.</ref>. У кнізе мелася прысвячэнне [[кашталяны менскія|менскаму кашталяну]] [[Аляксандр Юдзіцкі, сын Канстанціна|Аляксандру Юдзіцкаму]], які ''ў нейкіх абставінах, усё пакінуўшы, ад шведаў уратаваў абраз, вывез яго з небяспекі як Эней калісьці сваіх багоў'' (пісала ў прадмове сястра дабрадзея бернардзінак Францішка, прыарыса кляштару)<ref name="nv"/>. Неўзабаве пасля прызнання абраза цудатворным гравёр [[Лявонцій Тарасевіч]] наштыхаваў з яго гравюру на медзі, якая дазваляе ўявіць іканаграфію святыні. Марыя стаіць за сталом, на якім ляжыць разгорнутая кніга і раскіданы галінкі ружаў. Дзіцятка Ісус стаіць на гэтым стале, прыхінуўшыся да Маці, якая прытрымлівае Яго праваю рукой, а левай (са скіпетрам) паказвае Дзіцяці на літары, як бы навучаючы. На галовах высокія кароны, вакол — шырокія німбы з шасціканцовымі зорачкамі ўздоўж края. Сюжэт не мае аналагаў у беларускім іканапісу, ён выглядае як трансфармацыя больш вядомага сюжэта «Святая Ганна, якая навучае Марыю»<ref name="nv"/>. == У культуры == [[Файл:Міхаіл Філіповіч. Мінск. Духаў манастыр.jpg|250px|міні|злева|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч]]. «Мінск. Духаў манастыр», 1922]] Касцёл бернардзінак адлюстраваны ў скульптуры «[[Дойлід (скульптура)|Дойлід]]» [[Уладзімір Жбанаў|Уладзіміра Жбанава]], устаноўленай у 2007 годзе на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=292—293|артыкул=Мінскі кляштар бернардзінак|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]]}} * {{Крыніцы/Рэха даўняга часу}} * Klasztory bernardynow w Polsce. P/red. Wyczawskiego. OKM. Kalwaria Zebrzydowska.1985. S. 532—533 * Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4. * {{кніга |аўтар = Шамов В. П. |загаловак = Памятники Минска |спасылка = https://books.google.com/books/about/Памятники_Минска.html |месца = Минск |выдавецтва = Полымя |год = 1991 |старонак = 208 |isbn = 534-5002-88-6 |ref = Шамов}} * {{кніга |аўтар = Наследышева Е. |загаловак = Церкви и приходы Минска |мова = ru |месца = Минск |выдавецтва = Петро-Павловский собор |год = 2001 |старонак = 144 |isbn = 985-6594-05-7 |ref = Наследышева}} * {{кніга |аўтар = Павлюкевич Ю. А. |загаловак = Мінскі Свята-Духаў кафедральны сабор |месца = Минск |выдавецтва = Беларусь |год = 2006 |старонак = 64 |isbn = 985-0106-23-9 |ref = Паўлюкевіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ГККРБ|712Г000080}} * {{radzima|2981}} * {{ГБ|http://globustut.by/minsk/index3.htm#bernki_main}} {{Храмы Мінска}} {{Касцёлы Мінска}} {{Плошча Свабоды (Мінск)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Мінска]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінска]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Мінску]] [[Катэгорыя:Храмы Мінскай епархіі]] [[Катэгорыя:Вуліца Кірыла і Мяфодзія (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі барока|Мінск]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] l274k1qx89n7f7czbpaga8mtsbojq5q 0 59217 5192430 5190671 2026-09-03T14:14:32Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Плошча_Незалежнасці._2012_(18).jpg|Мінск._Плошча_Незалежнасці._2012_(18).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Bronze statues in Minsk|]]. 5192430 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вялікі тэатр (значэнні)}} {{Картка:Тэатр |назва = Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета |месцазнаходжанне = [[Мінск]], пл. [[Плошча Парыжскай камуны|Парыжскай камуны]], 1 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = 41 |region = BL |ранейшыя назвы = Беларускі акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета |заснаваны = [[25 мая]] [[1933]] |дырэктар = [[Кацярына Мікалаеўна Дулава|Кацярына Дулава]] |мастацкі кіраўнік = [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянцін Елізар’еў]] |галоўны балетмайстар = [[Ігар Паўлавіч Колб|Ігар Колб]] |галоўны хормайстар = [[Ніна Іосіфаўна Ламановіч|Ніна Ламановіч]] |сайт = http://bolshoibelarus.by/ |фота = Theatre opera&ballet, Minsk.JPG |памер = 250px |карта = Беларусь Мінск Цэнтр |подпіс = Фатаграфія будынка тэатра ў 2010 годзе. |Commons = Opera and Ballet Theatre, Minsk }} '''Нацыяна́льны акадэмі́чны Вялі́кі тэа́тр о́перы і бале́та''' ў [[Мінск]]у — адзіны ў [[Беларусь|Беларусі]] тэатр [[опера|оперы]] і [[балет]]а, адзін з двух музычных тэатраў краіны (разам з [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Музычным тэатрам]]), галоўная музычная і тэатральная пляцоўка краіны. Размешчаны ў гістарычным раёне Мінска — [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] ў велічным будынку, акружаным маляўнічым паркам, па адрасе [[Плошча Парыжскай камуны (Мінск)|плошча Парыжскай камуны]], дом 1. Будынак оперы — помнік міжнароднага значэння<ref name="спіс">{{кніга |аўтар = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк |частка = |загаловак =[[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = }}</ref>, узор савецкага канструктывізму з элементамі ар-дэко<ref name="arch"/> (арх. [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Р. Лангбард]], [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Л. Лаўроў]]). Пастаноўкі большасці спектакляў у тэатры ідуць на мове арыгінала, а таксама на абедзвюх дзяржаўных мовах краіны — на [[беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай]]. == Гісторыя будынка == === Конкурс і будаўніцтва === Першапачаткова будаўніцтва тэатра планавалася па праекце архітэктара [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Георгія Лаўрова]]. У 1932 годзе ў часопісе «Искусство и революция» быў апублікаваны яго артыкул «Да пабудовы Беларускага дзяржаўнага тэатру ў г. Мінску», дзе падрабязна апісваўся гэты праект. Новы будынак павінен быў быць абсталяваны па апошнім слове тэхнікі з адзінай залай на 3400 чалавек<ref name="зерно">[http://ais.by/story/2292 Театр оперы и балета «…зерно будущего и плевелы настоящего»]</ref>. [[Файл:Maket belorusskogo gosudarstvennogo teatra.jpg|thumb|300px|Макет Беларускага дзяржаўнага тэатра архітэктара [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Георгія Лаўрова]], [[1932]]]] 11 чэрвеня 1933 года ў дзень святкавання вызвалення сталіцы БССР ад белапалякаў на плошчы Парыжскай камуны адбылася ўрачыстая закладка будынка<ref name="зерно"/>. У сувязі з новымі патрабаваннямі праект [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Георгія Лаўрова]] быў перагледжаны і адхілены. У 1933 годзе быў абвешчаны новы конкурс на праект тэатра ў Мінску. У ім удзельнічалі бачныя савецкія дойліды {{нп3|Міхаіл Рыгоравіч Бархін|М. Р.|ru|Бархин, Михаил Григорьевич}} и {{нп3|Барыс Рыгоравіч Бархін|Б. Р. Бархіны|ru|Бархин, Борис Григорьевич}}, {{нп3|Ной Абрамавіч Троцкі|Н.А. Троцкі|ru|Троцкий, Ной Абрамович}}, [[Леў Уладзіміравіч Руднеў|Л. У. Руднеў]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Р. Лангбард]] і інш., беларускія архітэктары [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. П. Воінаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вараксін|У. М. Вараксін]], [[Наталля Мікалаеўна Макляцова|Н. М. Макляцова]]. Па ўмовах конкурсу неабходна было прадставіць праект тэатра з глядзельнай залай на 3000 месцаў і звышмеханізаванай сцэнай<ref name="зерно"/>. Па выніках конкурсу новым архітэктарам стаў [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]]<ref name="МСН">[http://minsk-old-new.com/minsk-2787.htm Фотаздымкі і інфармацыя на вэбсайце ''www.minsk-old-new.com'' («Мінск Старый і Новы»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126235517/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2787.htm |date=26 студзеня 2009 }} {{ref-ru}}</ref>. Умяшчальнасць была паменшана да 1200 гледачоў<ref name="МСН"/>. Існуе легенда, што [[Янка Купала]], убачыўшы праект, выклікнуў: «А летуценны хлопец гэты Лангбард!»<ref>[http://arhjournal.org/blogs/evgeniya-filimonova/neizvestnyy-langbard Неизвестный Лангбард]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Будаўніцтва тэатра завяршылася ў 1938<ref name="dojl">{{Літаратура/Беларусы: У 8 т.|2к}} С. 320</ref> годзе (паводле іншых звестак у 1937). Будынак тэатра адкрыўся 10 мая 1939 года прэм’ерай оперы беларускага кампазітара [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўгена Цікоцкага]] «[[Міхась Падгорны]]». [[Файл:Opera and Ballet Theatre in Minsk. The interior of the main lobby.jpg|thumb|200px|Праект інтэр’еру галоўнага вестыбюля са скульптурай [[Сталін]]а, [[1935]]]] Унутранае ўбранне даваеннага тэатра было досыць аскетычным: глядзельная зала, вырашаная ў выглядзе [[амфітэатр]]а, невялікія балконы і [[аркестравая яма]]. [[Партал]] сцэны меў вузкую паласу ляпных дэкаратыўных элементаў. З першапачатковых [[інтэр'ер]]аў захаваліся толькі нахільная [[Кесон (архітэктура)|кесаніраваная]] частка [[столь|столі]] з прафіляваным [[карніз]]ам, а таксама [[люстра]] глядзельнай залы<ref name="Интерьеры">[http://ais.by/story/1427 Реконструкция театра оперы и балета: Интерьеры до и после]</ref>. Таму ўжо ў 1941 годзе пачаліся першыя перабудовы аскетычных інтэр’ераў<ref name="Интерьеры"/>. <gallery align="center" widths="140px" perrow="3" caption="Конкурсны праект Лангбарда"> Image:Opera and Ballet Theatre on the facade of travel.jpg|Фасад на тэатральны праезд (вул. Чычэрына) Image:Opera and Ballet Theatre in Minsk. The project main facade.jpg|Галоўны фасад Image:Opera and Ballet Theatre in Minsk. project.jpg|Агульны выгляд </gallery> === Падчас Вялікай Айчыннай вайны === [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1990-013-07A, Minsk, Oper, Zuschauerraum.jpg|thumb|200px|злева|Інтэр’ер глядзельнай залы, май 1943]] У 1941 годзе ў тэатр трапіла бомба і пашкодзіла глядзельную залу<ref name="мумія"/>. Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў тэатр быў пераўтвораны ў [[Хлеў|стайню]] і сховішча<ref name="мумія"/>. Інтэр’еры і ўпрыгожванні былі разрабаваны: у [[Нацысцкая Германія|Германію]] вывезлі люстэркі, мэблю, люстры, дываны, карціны, унікальныя рэчы з тэатральнага рэквізіту і дэкарацый. Люстра глядзельнай залы ў гады вайны страціла каля 40 % шкляных дэталяў<ref name="Интерьеры"/>. Сам будынак немцамі планавалася падарваць, усе памяшканні былі замінаваны<ref name="мумія"/>. <gallery align="center" widths="140px" perrow="5" caption="Тэатр падчас вайны"> Image:Bundesarchiv Bild 146-1990-013-08A, Weißrussland, Minsk, Oper.jpg|Інтэр'ер тэатра, май 1943 Image:Bundesarchiv Bild 146-1990-013-11A, Weißrussland, Minsk, Zerstörungen.jpg|Оперны тэатр на фоне зруйнаванага Мінску Image:Bundesarchiv Bild 146-1990-013-09A, Minsk, Blick auf die Oper.jpg| </gallery> === Пасляваенны перыяд === Па вяртанні ў Мінск пасля вызвалення яго ад нямецкіх акупантаў І. Р. Лангбарда, ён распрацаваў практычна новае рашэнне інтэр’ераў: замест амфітэатра выканана класічная тэатральная зала з [[Партэр, тэатр|партэрам]], ложамі ў [[бельпаверх|бельпаверсе]], [[бенуар]]ам і яруснымі [[балкон]]амі. Былі выдзелены цэнтральная і бакавыя [[ложа|ложы]], павялічана аркестравая яма, выкладзены новы паркет, праведзена частковая рэканструкцыя парадных [[лесвіца|лесвіц]]. У інтэр’еры [[фае]] з’явілася вялікая колькасць ляпных дэкаратыўных элементаў: шэраг [[Медальён (архітэктура)|медальёнаў]], размешчаных на [[Фрыз (архітэктура)|фрызах]], з [[Рэльеф|барэльефнымі]] партрэтамі дзеячаў культуры, гіпсавыя [[Капітэль|капітэлі]] [[Калона|калон]]. Агароджы балконаў фае і глядзельнай залы ўпрыгожвалі ляпныя гірлянды з кветкавым [[арнамент]]ам, якія чаргуюцца з крыштальнымі [[бра]] і [[маскарон]]амі. Паводле праекта, усю ляпніну новых інтэр’ераў, выкананую скульптарам [[Андрэй Ануфрыевіч Бембель|Андрэям Бембелем]], прапанавалася пазалаціць<ref name="Интерьеры"/>. Дэкаратыўныя элементы старой [[партал]]ьнай [[арка|аркі]] былі разабраны і ўстаноўлены новыя. Новы партал уяўляў сабой шэсць палос з ляпнымі дэкаратыўнымі элементамі. У цэнтральнай частцы знаходзіўся [[Герб Беларускай ССР|герб БССР]] са [[сцяг БССР|сцягамі]] па баках<ref name="Интерьеры"/>. Рэканструкцыя доўжылася тры гады і скончылася 7 лістапада 1947 года. Тэрміны адкрыцця тэатра ўвесь час зрываліся, акрамя [[будматэрыял]]аў не хапала таксама працоўных рук, да ўсяго тэатр быў пераўтвораны «…з аднаўляльнага аб’екта ў стацыянарны лагер… ваеннапалонных…»<ref>Да праекта пастановы ГЛ БССР «Аб завяршэнні аднаўленчых прац і ўводзе ў эксплуатацыю будынка Беларускага дзяржаўнага ордэна Леніна тэатра оперы і балета». Оперны тэатр. Перапіска з СМ БССР аб аднаўленні тэатра. 1947 г. // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], ф. 20, оп. 1, д. 28, з. 7.</ref>. Больш таго, кіраўніцтва тэатра ў лютым 1947 года жалілася [[Старшыня Савета Міністраў БССР|Старшыне Савета Міністраў]], што «…са жніўня 1946 г. паступленне праектных матэрыялаў фактычна спынілася… ад аўтарскага нагляду без спецыяльнай аплаты прафесар Лангбард адмовіўся…»<ref>Аб аднаўленні будынка Беларускага дзяржаўнага ордэна Леніна тэатра оперы і балета… Оперны тэатр. Перапіска з СМ БССР аб аднаўленні тэатра. 1947 г. // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], ф. 20, оп. 1, д. 28, з. 13.</ref>. Сродкі для аплаты аўтарскага нагляду былі выдзелены толькі ў [[май|маі]]<ref>Оперны тэатр. Перапіска з СМ БССР аб аднаўленні тэатра. 1947 г. // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], ф. 20, оп. 1, д. 28, з. 24.</ref>. Навокал тэатра падчас рэканструкцыі быў разбіты [[сквер Траецкая гара|парк]], спраектаваны [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбардам]]. У 1967 годзе адбылася рэканструкцыя завяршэння тэатру, у выніку чаго апошні атрымаў досыць невыразны нізкі шаломападобны дах, які [[мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўцы]] жартаўліва ахрысцілі яе «безгустоўным парасонам»<ref name="перемены">[http://www.ng.by/ru/issues?art_id=23685 Большие перемены в Большом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120625113620/http://ng.by/ru/issues?art_id=23685 |date=25 чэрвеня 2012 }}</ref>, а таксама тэхнічнае пераабсталяванне — упершыню пасля вайны. Падчас рэканструкцыі будынка ў яго сутарэннях была знойдзена зброя часоў Айчыннай вайны, прадметы побыту і [[мумія|муміфікаваны]] труп [[Вермахт|нямецкага салдата]]<ref>[http://www.inyourpocket.com/belarus/minsk-russian/events/Opera-and-Ballet/Национальный-Академический-Большой-Театр-Оперы-и-Балета-Республики-Беларусь_85516v/ Национальный Академический Большой Театр Оперы и Балета Республики Беларусь]</ref>. Падчас рэканструкцыі ў 1977—1981 гадах (арх. [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|В. Аладаў]]) сцены ў вестыбюлі і фае былі аздоблены натуральным [[мармур]]ам. Адбыліся змены і ў дэкаратыўным рашэнні глядзельнай залы, так у 1981 годзе на агароджах балкона і бенуара на месцы згубленага ляпнога ўстаноўлены новы, пазалочаны дэкор, выразаны з дрэва (арх. [[Таццяна Куцапалава|Т. Куцапалава]])<ref name="Интерьеры"/>. === Рэканструкцыя === [[Файл:Belarus-Minsk-Opera and Ballet Theatre-Reconstruction-1.jpg|thumb|200px|Рэканструкцыя тэатра, кастрычнік [[2006]]]] 4 чэрвеня 2005 года пастановай [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|Саўміна]] № 595 зацверджаны архітэктурны праект «Рэстаўрацыя і рэканструкцыя помніка архітэктуры — будынка творчага аб’яднання „Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета РБ“»<ref name="площадка">[http://ais.by/story/673 В здании Лангбарда будет лучшая сценическая площадка Беларуси]</ref>. Генеральнай праектнай арганізацыяй стаў інстытут «[[Белпраект]]» (кіраўнік праекта архітэктар [[Анатоль Шабалін]]). У распрацоўцы праекта бралі ўдзел звыш 30 субпадрадчыкаў. Заказчыкам праектавання выступіла творчае аб’яднанне «Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета РБ». З функцыянальных запатрабаванняў, аб’ект быў разбіты на 3 пускавыя комплексы. Першы складаўся з малой рэпетыцыйная залы, грымёрныя, гаспадарчых і інжынерных памяшканняў. Другі — з памяшканняў абслугоўвання, падрыхтоўкі спектакляў і дэкарацый. У трэці ўвайшлі сцэнічны<ref>сцэна і яе кішэні, механічнае абсталяванне, усталявальнае асвятленне, акустычныя прылады</ref> і гледачовы<ref>глядзельная зала, фае, вестыбюль, гардэробная, буфет, санвузлы</ref> блокі<ref name="площадка"/>. У 2006—2009 гадах будынак мінскай оперы быў зачынены на рэканструкцыю, падчас якой адбылося вяртанне да першапачатковага варыянта Іосіфа Лангбарда. За кошт пераўтварэння [[гарышча]]ў дадалося 3 паверхі карыснай плошчы, пад будынкам з’явілася прастора, роўная вышыні 6-павярховага дома, дзе размясціліся новыя механізмы сцэны<ref name="мумія"/>. Усе працы абыйшліся дзяржаве ў 260 мільярдаў [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]], уключаючы выдаткі і па добраўпарадкаванне прылеглых тэрыторый<ref name="перемены"/>. <gallery align="center" widths="150px" perrow="4" caption="Тэатр пасля рэканструкцыі"> Image:OBTBel night.jpg|Тэатр уначы Image:ОркЯмаБТРБ.JPG|Заслона і аркестравая яма Image:Балконы.JPG|Балконы Image:ФоёеБТРБ.JPG|Фае </gallery> == Архітэктура == [[Файл:Opera and Ballet Theatre Perspective.jpg|thumb|Перспектыва цэнтральнага ўваходу]] Будынак з’яўляецца помнікам архітэктуры [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] [[Інтэрбелум|міжваеннага перыяду]]. Архітэктурнае рашэнне оперы мае шмат агульнага са знакавым для савецкай архітэктуры праектам {{нп3|Палац Саветаў|Палаца Саветаў|ru|Дворец Советов}} у [[Масква|Маскве]] (арх. {{нп3|Барыс Міхайлавіч Іафан|Б.М. Іафан|ru|Иофан, Борис Михайлович}}, 1933), аб’ём якога яшчэ не пераўтвораны ў пастамент для статуі [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]<ref name="arch"/>. Гэты аб’ём складаецца з некалькіх як бы часткова вылучаных з асноўнай масы элементаў рознага геаметрычнага віду: [[паўцыліндр]]аў рознай вышыні і дыяметра, некалькіх [[паралелепіпед]]аў<ref name="Кишик"> {{кніга |аўтар = Ю.Н. Кишик |частка = |загаловак = Архітэктурная кампазіцыя |арыгінал = Архитектурная копмпозиция |спасылка = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Вышэйшая школа |год = 2010 |том = |старонкі = |старонак = 191 |isbn = 978-985-06-1352-3 |тыраж = 1100 }}</ref>. [[Файл:Opera and Ballet Theatre in Minsk. Project. perspective geometry.jpg|злева|thumb|Аксанаметрыя]] Ярусная пабудова кампазіцыі, у якой ураўнаважаны манументальнасць і дынамізм, з аформленымі рытмічным строем [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]] паверхнямі фасадаў, з’яўляецца свабодным пераасэнсаваннем класічных узораў цэнтрычных збудаванняў, у якім прыкметны ўплыў стылю [[ар-дэко]] — у праекце прасочваецца характэрная тэндэнцыя да дэкаратывізму, аднак гэта скульптурнае афармленне фасадаў не было рэалізавана ў жыццё з-за недахопу сродкаў у рэспубліканскім буджэце<ref name="мумія">[http://www.ctv.by/новости/новости-минска-и-минской-области/в-театре-оперы-и-балета-в-минске-нашли-мумифицированный/ В Театре оперы и балета в Минске нашли… мумифицированный труп немца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130124011520/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2-%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9 |date=24 студзеня 2013 }}</ref>. У афармленні [[партал]]а [[сцэна|сцэны]], [[фае]] і [[вестыбюль|вестыбюляў]] выскарыстана дэкаратыўная пластыка<ref name="arch"/>. Сіметрычнае рашэнне аб’ёмнай формы і наяўнасць прасторнай плошчы перад акцэнтаваным выхадам паказваюць на асноўныя пункты ўспрымання збудавання<ref name="Кишик"/>. Дамінаванне вертыкалі ў кампазіцыі будынка адпавядае яго ролі горадабудаўнічага акцэнту ў [[панарама|панараме]]<ref name="arch"> {{кніга |аўтар = А.С. Шамрук |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі XX-пачатку XXI ст.:эвалюцыя стыляў і мастацкіх канцэпцый |арыгінал = Архитектура Беларуси XX-начала XXI в.:эволюция стилей и художественных концепций |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Белорус. Наука |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 335 |isbn = 978-985-08-0868-4 |тыраж = 2000 }}</ref>. === Інтэр’еры === [[Файл:Opera and Ballet Theatre interior of the auditorium.jpg|thumb|злева|Інтэр’ер глядзельнай залы]] [[Файл:Opera and Ballet Theatre Interior of 2nd floor.jpg|thumb|злева|Праект аднаўлення інтэр’еру 2-га паверху, [[1947]]]] {{цытата|Калі заходзіш у тэатр і глядзіш суцэльную безыдэйна барочную ляпніну, і яна абвальваецца на вашу свядомасць<ref name="Квартет">[http://ais.by/story/2402 Квартет Лангбарда, или Момент истины]</ref>}} {{цытата|Я чую шмат папрокаў па адрасе маіх прац. У стаўленні да Вялікага беларускага тэатра гэтыя папрокі зусім правільныя. Нават наадварот. Я б сказаў, што яны пераменшаны. Таму што гэта такая агіднасць, калі я праходжу, я сарамліва адварочваюся ад гэтага. Але з вас ніхто не ведае, што тэатр рабіўся без мяне. Я толькі пачаў унутранае аздабленне, а потым працавалі без мяне… Таму вы цяпер і маеце такую агіднасць. Прычым, усё зроблена бесталкова, брыдка, выродліва… Я глядзеў, як распісваюцца сцены тэатра… Дазвольце папрокі вярнуць, таму што гэты тэатр я не рабіў…<ref name="Квартет"/>|І. Лангбард}} Падчас апошняй рэстаўрацыі былі адноўлены згубленыя дэкаратыўныя ляпныя элементы ўнутранага ўбрання глядзельнай залы і фае ў адпаведнасці з наяўнымі графічнымі матэрыяламі, выкананымі самім І. Р. Лангбардам, і гістарычнымі фатаграфіямі канца 1940-х — пачатку 1950-х гадоў<ref name="Интерьеры"/>. Стылістыка інтэр’ераў была максімальна набліжана да першапачатковай. Аздабленне было выканана пераважна з натуральнага [[мармур]]у і [[граніт]]у. Значная частка дэкору глядзельнай залы была [[пазалота|пазалочана]]. З чырвонага [[аксаміт]]у адноўлены генеральная заслона, драпіроўкі на ложах, балконах і дзвярных праёмах. На столі выканыны [[альфрэйны жывапіс]], адрэстаўравана цэнтральная [[люстра]] і вялікія люстры фае. Свяцільні 1960—1970-х гадоў заменены на [[крышталь]]ныя люстры і [[бронза]]выя люстры з [[плафон]]амі з матавага шкла, якія адпавядаюць стылістыцы 1950-х гадоў. Падлога фае выканана з дзевяці відаў граніту з [[арнамент]]альным рысункам, на балконах фае і ў глядзельнай зале — з наборнага [[паркет]]а. У глядзельнай зале захаваўся партал 1946—1948 гадоў, на якім адсутнічае толькі герб са сцягамі<ref name="Интерьеры"/>. === Скульптурнае афармленне === Верагодна, на пэўных этапах будаўнічых прац разглядалася магчымасць стварэння скульптур<ref>Напрыклад, першапачатковы лангбардаўскі праект, які перамог у конкурсе 1934 г. на стварэнне тады яшчэ Вялікага дзяржаўнага тэатра (не «Оперы і балета» — меркавалася выкарыстоўваць новабудоўлю для грандыёзных тэатральна-агітацыйных пастановак), уключаў не толькі скульптурную групу са сцягамі перад уваходам, але таксама і вялікую трыбуну для прывітання парадаў і дэманстрацый</ref>. Але ў сувязі з памяншэннем каласальных памераў першапачатковага праекта Лангбарда і скарачэннем выдаткаў з дзяржбюжэту ў канчатковым выніку архітэктар адмовіўся ад статуй. Выключэннем стала [[статуя]] [[Сталін]]а, якая дамінавала ў афармленні [[фае]] да пачатку 1950-х гадоў<ref name="Черным">[http://ais.by/story/2412 Черным по белому: скульптуры на здании театра]</ref>. Пад час апошняй рэканструкцыі тэатра скульптурнае афармленне фасадаў выканалі скульптары [[Генадзь Васільевіч Буралкін|Генадзь Буралкін]], [[Аляксандр Міхайлавіч Фінскі|Аляксандр Фінскі]] і [[Міхаіл Лявонцьевіч Шкробат|Міхаіл Шкробат]]. Кожная са скульптур [[Музы|муз]], [[Каліёпа|Каліёпы]] — заступніцы эпічнай паэзіі і [[Тэрпсіхора (муза)|Тэрпсіхоры]] — заступніцы танца, мае ў вышыню 5 метраў і важыць 5 тон, а цэнтральная скульптура [[Старажытнагрэчаская міфалогія|гэчаскага бога]] [[Апалон]]а, заступніка [[мастацтва]], [[паэзія|паэзіі]] і [[музыка|музыкі]], мае ў вышыню 4,7 метраў<ref name="воятели ">[http://www.tvr.by/rus/culture.asp?id=7020 Белорусские воятели Геннадий Буралкин, Александр Финский и Михаил Шкробот создают композицию в виде Аполлона и двух нимф для Большого театра оперы и балета.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081115230616/http://www.tvr.by/rus/culture.asp?id=7020 |date=15 лістапада 2008 }}</ref> важыць каля 7 тон. Першапачаткова меркавалася ўстанавіць на [[порцік]]у над уваходам Апалона, які кіруе [[квадрыга]]й, але абралі скульптуру бога з двума вянкамі, якія славяць [[опера|оперу]] і [[балет]]. Па абодва бакі ад яго размешчаны [[німфы]], кожная 4 метра ў вышыню<ref name="воятели "/>, якія ляцяць і трубяць аб прыходзе заступніка мастацтваў<ref name="мумія"/>. Новае скульптурнае афармленне фасадаў па матывах [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] было сустрэта крытыкай: па першае, на эскізных праектах немагчыма разгледзець якія менавіта статуі прадугледжваў архітэктар, па другое, зыходзячы з функцыянальных задач пабудовы падобнага роду скульптуры не маглі мець места ў той час, бо акрамя ўласна тэатральных гледзішчаў будынак выкарыстоўваўся для буйных грамадскіх мерапрыемстваў да 1966 года, пакуль не быў уведзены ў эксплуатацыю [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]], па трэцяе, багатае скульптурнае афармленне супярэчыць стылістыцы будынка, яго прастаце і строгасці [[канструктывізм]]у, а таксама парушае важную для Лангбарда вертыкальнасць чляненняў будынка<ref name="Черным"/>. === Сквер Траецкая гара === {{асноўны артыкул|Сквер Траецкая гара}} [[Файл:Проект благоустройства театрального сквера.jpg|thumb|злева|Праект добраўпарадкавання парку і тэатра оперы і балета, 1948 г.]] Пасля вайны, у 1949 годзе пачаліся працы па добраўпарадкаванні прылеглай да тэатра тэрыторыі па праекту І. Лангбарда, быў ліквідаваны [[Тэатральны праезд]], які ішоў ад параднай лесвіцы цэнтральнага ўваходу тэатра да [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вуліцы Янкі Купалы]] — замест яго з’явілася Цэнтральная алея<ref name="задумал"/>. Падчас апошняй рэканструкцыі тэатра на галоўнай алеі быў размешчаны святлодынамічны каскадны [[фантан]], струмені якога паўтараюць сілуэт самога будынка, з’явіліся дадатковыя [[алея|алеі]] — Балетная і Оперная, якія былі ўпрыгожаны скульптурнымі групамі «Балет» (скульптар [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|С. Гумілеўскі]]) і «Оперная муза» (скульптары [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Л.]] і [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|С. Гумілеўскія]])<ref name="перемены"/><ref>[http://www.vminsk.by/news/18/53515/ CКУЛЬПТУРНАЯ КОМПОЗИЦИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151002085048/http://www.vminsk.by/news/18/53515/ |date=2 кастрычніка 2015 }}</ref>. Алеі асвятляюцца [[ліхтар]]амі, выкананымі ў стылі [[XVIII]] стагоддзя<ref name="задумал">[http://old.mk.by/archiv/14.06.2008/rub4.php Как задумал Лангбард…]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Театр оперы и балета (ночная съемка).jpg|thumb|Вячэрняе падсвятленне тэатра.]] У чэрвені 2008 годзе на новае месца пасля рэстаўрацыі быў перанесены [[Помнік Максіму Багдановічу|помнік]] [[Максім Багдановіч|Максіму Багдановічу]] (скульптар [[Сяргей Міхайлавіч Вакар|С. Вакар]], архітэктары [[Юрый Іванавіч Казакоў|Ю. Казакоў]], [[Леанард Віктаравіч Маскалевіч|Л. Маскалевіч]]), які быў усталяваны ў скверы 9 снежня 1981 годзе на 90-годдзе нараджэння класіка і да 2008 года знаходзіўся насупраць галоўнага ўваходу ў тэатр<ref name="спіс"/>. Месца для помніка абрана невыпадкова: праз вуліцу, якая носіць цяпер яго імя, стаяў дом, дзе нарадзіўся паэт<ref>[http://www.belta.by/ru/articles/dossier/120-let-so-dnja-rozhdenija-Maksima-Bogdanovicha_i_490.html 120 лет со дня рождения Максима Богдановича]</ref>. 14 мая 2009 гада камісія па найменні і перанайменні праспектаў, вуліц, плошчаў і іншых складовых частак Мінска прыняла рашэнне надаць безназоўнаму скверу ў межах [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|вул. Куйбышава]] — [[Вуліца Алаізы Пашкевіч (Мінск)|А. Пашкевіч]] — [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|М. Багдановіча]] — [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Я. Купалы]] гістарычную назву ''Траецкая гара,'' менавіта так называлася плошча [[Плошча Парыжскай камуны|Парыжскай камуны]] да будаўніцтва на ёй тэатра оперы і балета ў 1930-х гадах<ref>[http://minsk.gov.by/ru/news/municipal/2009/05/14/1914/ Десять безымянных скверов Минска обрели названия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004031632/http://minsk.gov.by/ru/news/municipal/2009/05/14/1914/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. == Гісторыя тэатра == === Зараджэнне === [[Файл:StampBelarus351.jpg|250px|thumb|Балет «Стварэнне Сусвету» [[Андрэй Паўлавіч Пятроў|А. Пятрова]]]] Гісторыя тэатра пачалася яшчэ ў 1920-я гады на сцэне Першага дзяржаўнага тэатра ([[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|БДТ—1]]), які меў у сваім складзе салістаў оперы, харавую і балетную групы і невялікі сімфанічны аркестр. Ужо тады ставіліся музычна-драматычныя спектаклі, урыўкі з опер «[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|А. Барадзіна]], «[[Зачараваны лес (балет)|Зачараваны лес]]» [[Рыкарда Дрыга|Р. Дрыга]], «{{нп3|Фея лялек|Фея лялек|de|Die Puppenfee}}» {{нп3|Ёзаф Баер|Ё. Баера|de|Josef Bayer (Komponist)}} і балетаў, гучала народная музыка. У [[1927]] годзе опера [[Аляксандр Сяргеевіч Даргамыжскі|А. Даргамыжскага]] «{{нп3|Русалка, опера Даргамыжскага|Русалка|ru|Русалка (опера Даргомыжского)}}» была пастаўлена цалкам<ref name="Дар">[http://belcanto.ru/belorus.html Большой театр оперы и балета Республики Беларусь] {{ref-ru}}</ref>. Пераклад «Русалкі» на беларускую мову зрабіў [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Ф. Ждановіч]], пастаноўка [[Вячаслаў Антонавіч Селях|В. Селяха]]). Першай спробай да ўвасаблення арыгінальнай беларускай камічнай оперы з`віўся твор [[Мікалай Ільіч Аладаў|М. Аладава]] «Тарас на Парнасе» (лібрэта [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін|Ю. Дрэйзіна]]). У той жа час [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|К. Алексютовіч]] спрабуе ставіць першы нацыянальны балет «У чэрвеньскую ноч» (лібрэта і музыка К. Алексютовіча і Маркевіча). У 1930 годзе оперны клас Мінскага музычнага тэхнікума, які ажыццявіў да таго часу пастаноўку шэрагу опер, быў пераўтвораны ў [[Дзяржаўная студыя оперы і балета|Дзяржаўную студыю оперы і балета]]<ref name="Дар"/>, якую ўзначаліў спявак [[Антон Пятровіч Баначыч|Антон Баначыч]] — у мінулым партнёр [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдара Шаляпіна]] па выступленнях у [[Марыінскі тэатр|Марыінскім тэатры]]. За тры гады ў студыі былі падрыхтаваны прафесійныя артысты і пастаўлены оперы «{{нп3|Залаты пеўнік|Залаты пеўнік|ru|Золотой петушок (опера)}}», «[[Кармэн (опера)|Кармэн]]», «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]», «{{нп3|Царская нявеста (опера)|Царская нявеста|ru|Царская невеста (опера)}}»<ref name="Дар"/>. === Адкрыццё тэатра === Дзяржаўны тэатр оперы і балета быў адкрыты ў [[Мінск]]у 25 мая 1933 года спектаклем «[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» з [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларысай Александроўскай]] у галоўнай ролі, пастаўлены рэжысёрам [[Б. Норд]]ам<ref name="МСН"/>. У ліку першых пастановак калектыву былі оперы «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]» у пастаноўцы [[Вольга Міхайлаўна Барысевіч|В. Барысевіч]] і «[[Пікавая дама (опера)|Пікавая дама]]» у пастаноўцы [[Барыс Аркадзевіч Мардвінаў|Б. Мардвінава]]<ref name="Дар"/>, балет «[[Чырвоны мак (балет)|Чырвоны мак]]». Першым беларускім балетам стаў «[[Салавей (балет)|Салавей]]» [[Міхаіл Яфімавіч Крошнер|М. Крошнера]], пастаўлены ў 1939 годзе<ref>[http://belarusopera.by/archiv-novostey-142 Соловей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220818073136/http://belarusopera.by/archiv-novostey-142 |date=18 жніўня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. Ужо ў чэрвені 1940 года тэатр гучна заявіў пра сябе ў Маскве, дзе з поспехам былі паказаны тры нацыянальныя оперы: «[[Міхась Падгорны]]» [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўгена Цікоцкага]], «[[У пушчах Палесся]]» [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоля Багатырова]] і «[[Кветка шчасця]]» [[Аляксей Яўлампавіч Туранкоў|Аляксея Туранкова]]. === Падчас вайны === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] шмат артыстаў тэатра пайшлі на фронт або далучыліся да партызанскага руху. Астатні калектыў тэатра, які складаўся з 50 чалавек, эвакуіраваўся, артысты працавалі ў тэатрах Алма-Аты, Свярдлоўска, Молатава, Масквы. Да вясны 1942 г. па ўсіх тылавых раёнах удалося сабраць значную частку даваеннай трупы, у тым ліку прыму тэатра народную артыстку СССР Л. Александроўскую, якая працавала ў г. Алма-Аце. У якасці сцэнічнай пляцоўкі была задзейнічана сцэна драматычнага тэатра ў г. [[Ніжні Ноўгарад|Горкім]]. Тут кампазітар [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Я. Цікоцкі]] пачаў працу над новай операй «Алеся» (лібрэта П. Броўкі), напісаў 11 песень для сольнага і харавога выканання на вершы вядучых беларускіх паэтаў, [[Аляксей Канстанцінавіч Клумаў|А. Клумаў]] стварыў аперэту «Каханне і нянавісць» (лібрэта І. Рубінштэйна). У 1943 г. беларускі тэатр оперы і балета перабраўся ў [[Каўроў]], дзе пачаў выступаць у памяшканні клуба «Металіст», цалкам прадстаўленага ў распараджэнне беларускіх артыстаў<ref name="МСН"/>. Артысты розных жанраў стваралі франтавыя канцэртныя брыгады і выступалі на перадавой перад салдатамі Савецкай Арміі. Адразу пасля вызвалення сталіцы калектыў вярнуўся ў Мінск<ref name="МСН"/> і 21 снежня 1944 года адкрыў сезон прэм’ерай оперы [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўгена Цікоцкага]] «[[Алеся (опера)|Алеся]]» на сцэне [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дома афіцэраў]], які цудам уцалеў пасля бамбардзіроўкі<ref name="МСН"/>. === Паваенныя гады === Вяртанне ў сталіцу БССР адзначыла адраджэнне Нацыянальнага тэатра оперы Беларусі. Пасля рамонту і рэканструкцыі будынка тэатра, пашкоджанага бамбёжкай, адбылося ўрачыстае адкрыццё 7 лістапада 1947 года операй «[[Кастусь Каліноўскі (опера)|Кастусь Каліноўскі]]» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Дзмітрыя Лукаса]]<ref name="МСН"/>. Вельмі хутка Беларускі тэатр оперы і балета ўвайшоў у лік прызнаных лідараў на культурнай прасторы СССР, меў устойлівую рэпутацыю аднаго з самых яскравых і творча жыццяздольных оперных калектываў. Тэатр шмат разоў гастраляваў на самай прэстыжнай сцэне былога СССР — у Вялікім тэатры ў Маскве. Паспяховыя гастролі 1940 года прынеслі тэатру ганаровае званне «Вялікі», [[1964]] года — «акадэмічны»<ref>[http://belarusopera.by/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus#:/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus Гісторыя тэатра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120328062757/http://belarusopera.by/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus#:/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus |date=28 сакавіка 2012 }} на [http://belarusopera.by/by Афіцыйным сайце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100127211659/http://belarusopera.by/by |date=27 студзеня 2010 }} {{ref-ru}}</ref>. Першы беларускі дзіцячы оперны спектакль «[[Марынка (опера)|Марынка]]» кампазітара [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Р. К. Пукста]] быў пастаўлены ў 1955 годзе<ref name="МСН"/><ref name="Дар"/>. На сцэне тэатра актыўна ставіліся нацыянальныя оперы, створаныя беларускімі кампазітарамі: «[[Надзея Дурава (опера)|Надзея Дурава]]» [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоля Багатырова]] ([[1956]]), «Зорка Венера» (1970) і «[[Новая зямля (опера)|Новая зямля]]» (1982) [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семянякі]], «[[Сівая легенда]]» [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрыя Смольскага]] ([[1978]]), «[[Сцежкаю жыцця]]» [[Генрых Матусавіч Вагнер|Генрыха Вагнера]] ([[1980]]), «[[Джардана Бруна (опера)|Джардана Бруна]]» ([[1977]]), «[[Візіт дамы (опера)|Візіт дамы]]» (1995) і «Юбілей» (2002) [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргея Картэса]], «[[Дзікае паляванне караля Стаха (опера)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|Уладзіміра Солтана]] ([[1989]]), «Майстар і Маргарыта» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]], «Князь Наваградскі» [[Андрэй Васілевіч Бандарэнка|Андрэя Бандарэнкі]] ([[1992]]), «Нататкі вар’ята» [[Вячаслаў Уладзіміравіч Кузняцоў|Вячаслава Кузняцова]] ([[2005]]), «Сіняя Барада і яго жонкі» [[Віктар Мікалаевіч Капыцько|Віктара Капыцько]] (2006) і шэраг іншых. У 76-м тэатральным сезоне (2008/2009) адбылася прэм’ера беларускай камічнай оперы «Чужое багацце», рэканструяванай Уладзімірам Байдавым і Віктарам Скарабагатавым за сілу партытурах кампазітара Яна Голанда, У [[1989]] годзе была пастаўлена опера «[[Дзікае паляванне караля Стаха (опера)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|Уладзіміра Солтана]], якая атрымала Дзяржаўную прэмію Беларусі. Значнай падзеяй у гісторыі Беларускай оперы сталі маштабныя пастаноўкі опер «Вайна і мір» [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|Сяргея Пракоф’ева]], «{{нп5|Лэдзі Макбет Мцэнскага павета (опера)|Лэдзі Макбет Мцэнскага павета|ru|Леди Макбет Мценского уезда (опера)}}» [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дзмітрыя Шастаковіча]], «[[Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў]]» [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мадэста Мусаргскага]]. Дзейнасці балетнай трупы ў [[1980-я]] — [[1990-я]] гг. уласціва ўзбагачэнне рэпертуару і засваення сучаснай харэаграфіі — у гэты час па яркія пастаноўкі [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянціна Елізар’ева]] «Кармэн-сюіта», «[[Стварэнне свету (балет)|Стварэнне свету]]», «[[Тыль Уленшпігель (опера)|Тыль Уленшпігель]]», «[[Спартак (балет)|Спартак]]», «[[Шчаўкунок]]», «Кармін Бурана», «Балеро», «Рамэа і Джульета», «Страсці», «Жар-птушка», «Вясна свяшчэнная». Сведчаннем прызнання беларускага балета стала прэмія Міжнароднай асацыяцыі танца пад эгідай ЮНЕСКА «{{нп3|Бенуа дэ ля данс|Бенуа дэ ля данс|en|Prix Benois de la Danse}}», якую атрымаў у [[1996]] годзе балет [[Страсці (балет)|«Страсці» («Рагнеда»)]] [[Андрэй Юр'евіч Мдзівані|Андрэя Мдзівані]]-[[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянціна Елізар’ева]], прысвечаны лёсу полацкай княгіні<ref name="МСН"/>. === Падзеі 2020 года === Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, калектыў тэатра выходзіў на акцыі пратэсту 14<ref>[https://t.me/spadczyna/3734 Пратэст на прыступках опернага тэатра]</ref> і 15 жніўня<ref>[https://t.me/spadczyna/3739 Пратэст каля помніка М. Багдановічу]</ref>. Пасля ціску на [[Купалаўскі тэатр]] з боку ўладаў і звальнення яго дырэктара [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]] больш за 300<ref name="nnЧарнуха">[https://nn.by/?c=ar&i=257957 Галоўны дырыжор пайшоў з Опернага праз два дні пасля прызначэння. Салідарнасць з Купалаўскім і Латушкам 26.08.2020 / 19:14 ]</ref> артыстаў і супрацоўнікаў Вялікага тэатра падпісалася пад зваротам у падтрымку купалаўцаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=257846 Супрацоўнікі Опернага тэатра запатрабавалі аднавіць на пасадзе Паўла Латушку 25.08.2020]</ref>: {{Цытата|Звальненне прафесіянала такога ўзроўню будзе вялікай памылкай. Акрамя таго, мы можам страціць адзін з найлепшых тэатральных калектываў краіны, бо супрацоўнікі Купалаўскага тэатра збіраюцца звольніцца разам са сваім дырэктарам. І гэта будзе непапраўнай стратай для беларускай культуры.}} [[24 жніўня]] галоўным дырыжорам Нацыянальнага тэатра оперы і балета быў прызначаны [[Вячаслаў Чарнуха-Воліч]]. Але ўжо [[26 жніўня]] ён пакінуў сваю пасаду. Паводле афіцыйнай інфармацыі — праз [[Каранавірусная інфекцыя COVID-19|каранавірусную інфекцыю]], але паводле некаторых супрацоўнікаў тэатра, адыход Чарнухі-Воліча ніяк не быў звязаны са станам яго здароўя<ref name="nnЧарнуха"/>. [[27 кастрычніка]] артысты правялі акцыю салідарнасці з беларускім народам, звярнуўшыся перад пачаткам спектакля «Царская нявеста» да прысутных: ''«У гэты пераломны момант, калі ў нашай краіне адбываецца беззаконне і несправядлівасць, мы не можам маўчаць…».'' Пасля звароту яны выканалі песню «[[Магутны Божа]]», гледачы падтрымалі артыстаў авацыямі<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261419 У Оперы перад «Царскай нявестай» пад авацыю выканалі «Магутны Божа» ВІДЭА]</ref>. [[28 кастрычніка]] «Беларускі фонд культурнай салідарнасці» паведаміў пра звальненне 4 супрацоўнікаў тэатра: дырыжора тэатра, заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі і ўладальніка [[Медаль Францыска Скарыны|медаля імя Францыска Скарыны]] [[Андрэй Ігаравіч Галанаў|Андрэя Галанава]] і першую скрыпку аркестра [[Рэгіна Саркісава|Рэгіну Саркісаву]]. Раней яны падпісалі зварот культурных дзеячаў з нагоды ўльтыматуму С. Ціханоўскай. Таксама звольнілі скрыпачку Алу Джыган і альтыстку Аляксандру Пацёміну, якія 27 кастрычніка перад пачаткам спектаклю выказаліся супраць гвалту і беззаконня ў Беларусі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30917704.html|title = Пасля акцыі салідарнасці з Опернага звольнілі дырыжора, першую скрыпку аркестра, скрыпачку і альтыстку|author = |date = 2020-10-28|work = [[Радыё Свабоды]]|language = |accessdate = 2020-10-28}}</ref>. У той жа дзень «у сувязі са [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|складанай эпідэміялагічнай сітуацыяй]]» былі адменены ўсе спектаклі, а таксама канцэрты ў малой залы з 29 кастрычніка па 20 лістапада<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30917435.html Пасля акцыі салідарнасці ў Оперным тэатры адмянілі спектаклі. Афіцыйна: каранавірус] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101061740/https://svabod1.azureedge.net/a/30917435.html |date=1 лістапада 2020 }}</ref>. === Зоркі мінулага === '''Народныя артысты СССР''': * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] — спявачка, рэжысёр, * [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|Мікалай Ворвулеў]] — спявак, * [[Яраслаў Антонавіч Вашчак|Яраслаў Вашчак]] — дырыжор * [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]] — кампазітар, на сцэне тэатра ішлі яго балеты «Мара», «Выбранніца», «Альпійская балада», «Ціль Уленшпігель», «[[Курган (балет)|Курган]]», опера «Майстар і Маргарыта», * [[Святлана Піліпаўна Данілюк|Святлана Данілюк]] — спявачка, * [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянцін Елізар’еў]] — харэограф, * [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Тамара Ніжнікава]] — спявачка, * [[Аркадзь Маркавіч Саўчанка|Аркадзь Саўчанка]] — спявак. '''Народныя артысты Беларусі''': * [[Людміла Бржазоўская]] — балерына, * [[Ніна Сцяпанаўна Давыдзенка|Ніна Давыдзенка]] — балерына, * [[Інэса Анатолеўна Душкевіч|Інэса Душкевіч]] — балерына, * [[Уладзімір Уладзіміравіч Іваноў|Уладзімір Іваноў]] — танцоўшчык, * [[Уладзімір Цярэнцьевіч Камкоў|Уладзімір Камкоў]] — танцоўшчык, * [[Людміла Кудраўцава]] — балерына, * [[Рыта Веньямінаўна Млодак|Рыта Млодак]] — спявачка, [[лірыка-драматычнае сапрана]], * [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|Сяргей Нікалаеў]] — сцэнограф, * [[Наталля Руднева]] — спявачка, [[меца-сапрана]] * [[Яўген Рыгоравіч Чамадураў|Яўген Чамадураў]] — сцэнограф, * [[Сямён Аляксандравіч Штэйн|Сямён Штэйн]],— рэжысёр. '''Заслужаныя артысты Беларусі''': * [[Юлія Дзятко]] — балерына, * [[Таццяна Рамуальдаўна Шаметавец|Таццяна Шаметавец]] — балерына. '''Выканаўцы без ганаровых званняў''': * [[Эрнст Давідавіч Гейдэбрэхт|Эрнст Гейдэбрэхт]] — сцэнограф, * [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] — сцэнограф, * [[Таццяна Міхайлаўна Каламійцава|Таццяна Каламійцава]]— дырыжор, * [[Леў Міхайлавіч Крамарэўскі|Леў Крамарэўскі]] — балетмайстар, * [[Леў Палікарпавіч Лях|Леў Лях]] — дырыжор, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь, * [[Алег Маралеў]] — рэжысёр, * [[Уладзімір Анатолевіч Машэнскі|Уладзімір Машэнскі]] — дырыжор, * [[Вячаслаў Аляксандравіч Окунеў|Вячаслаў Окунеў]] — сцэнограф, * [[Віталь Уладзіміравіч Пятроўскі|Віталь Пятроўскі]] — танцоўшчык, * [[Юрый Парыгоравіч Ужанцаў|Юрый Ужанцаў]] — рэжысёр. == Сучаснасць == У 1996 годзе ў выніку рэарганізацыі адзіны тэатр падзяліўся на самастойныя структуры: тэатр оперы і тэатр балета. У [[2009]] годзе пасля капітальнай рэканструкцыі будынка было прынята рашэнне зноў аб’яднаць трупы ў адзіны Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета. === Оперны рэпертуар === [[Файл:Міхаіл Блішч. Эскіз дэкарацыі 01.jpg|275px|thumb|Эскіз дэкарацыі да оперы «[[Севільскі цырульнік (опера)|Севільскі цырульнік]]» (1949). Мастак [[Міхаіл Андрэевіч Блішч|Міхаіл Блішч]]]] Аснову опернага [[рэпертуар]]у<ref>[http://belarusopera.by/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus#:/balet Рэпертуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120328062757/http://belarusopera.by/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus#:/balet |date=28 сакавіка 2012 }} на [http://belarusopera.by/by Афіцыйнай старонцы тэатра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100127211659/http://belarusopera.by/by |date=27 студзеня 2010 }}</ref> Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь складаюць пераважна класічныя оперы. Асаблівым попытам карыстаюцца творы прадстаўнікоў італьянскай і рускай кампазітарскай школы. У тым ліку «[[Севільскі цырульнік (опера)|Севільскі цырульнік]]» [[Джаакіна Расіні]], «[[Набука (опера)|Набука]]», «[[Баль-маскарад (опера)|Баль-маскарад]]», «[[Аіда]]» і «[[Травіята]]» [[Джузэпэ Вердзі]], «[[Мадам Батэрфляй]]», «{{нп5|Тоска (опера)|Тоска|ru|Тоска (опера)}}», «{{нп5|Багема (опера)|Багема|ru|Богема (опера)}}» і «[[Турандот (опера)|Турандот]]» [[Джакама Пучыні]]. Сярод рускіх кампазітараў — «[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|Аляксандра Барадзіна]], «[[Іаланта (опера)|Іаланта]]» і «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Чайкоўскага]]. З нацыянальных твораў на сцэне ідуць «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]» [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|Уладзіміра Солтана]], прызнаная адной з лепшых беларускіх оперных пастановак<ref>[http://belarustourism.by/belarus/history/sovet/objekt-kultura/Opera-Ballet/?print=1 Театр оперы и балета]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>, «[[Сівая легенда (опера)|Сівая легенда]]» [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрыя Смольскага]], «Мядзведзь» [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргея Картэса]], «Доктар Айбаліт» [[Марына Генадзьеўна Марозава|Марыны Марозавай]] (на аснове лібрэта [[Таццяна Мушынская|Таццяны Мушынскай]])<ref>{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=12257&mode=print |title=Дзіцячая опера: што «Доктар…» прапісаў? |access-date=22 мая 2016 |archive-date=22 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622114601/https://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=12257&mode=print |url-status=dead }}</ref>. === Балетны рэпертуар === [[Файл:StampBelarus352.jpg|250px|thumb|Балет [[Страсці (балет)|«Страсці» («Рагнеда»)]] на паштовай марцы]] Аснову рэпертуара складаюць класічныя пастаноўкі, а таксама балеты [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянціна Елізар’ева]]. Пастаноўкі іншых харэографаў (напрыклад, «Марная засцярога», пастаўлены нямецкім харэографам Дзітмарам Зайфертам, «Папялушка» у пастаноўцы маскоўскага харэографа Юрыя Пузакова, «{{нп5|Трыстан і Ізольда (опера)|Трыстан і Ізольда|ru|Тристан и Изольда (опера)}}» у версіі [[Юрый Антонавіч Траян|Юрыя Траяна]], «[[Шчаўкунок]]», пастаўлены Аляксандрай Ціхаміравай) прыкмента саступаюць ім па ўзроўню. == Трупа == === Дырыжоры === {{кал|3}} * [[Уладзімір Авадок]] * [[Мікалай Сяргеевіч Калядка|Мікалай Калядка]] * [[Іван Уладзіслававіч Касцяхін|Іван Касцяхін]] * [[Алег Лясун]] * [[Дзмітрый Матвіенка]] {{канец кал}} ;Запрошаныя дырыжоры {{кал|3}} * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Аляксандр Анісімаў]] * [[Андрэй Іваноў]] * [[Джанлука Марчано]] {{канец кал}} [[Файл:19-2013-05-15-m.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі. Артысты балета [[Вольга Гайко]] і [[Ігар Артамонаў]] у балеце «[[Лебядзінае возера]]» і салісты оперы [[Сяргей Франкоўскі]] і [[Аксана Волкава]] ў оперы «[[Набука]]»]] === Рэжысёры === ;Рэжысёр-пастаноўшчык * [[Галіна Леанідаўна Галкоўская|Галіна Галкоўская]] * [[Ганна Дзмітрыеўна Маторная|Ганна Маторная]] ;Рэжысёры {{кал|3}} * [[Наталля Бараноўская]] * [[Вольга Бураўлёва]] * [[Наталля Кузьмянкова]] * [[Алена Медзякова]] * [[Дар’я Пататурка]] * [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скорабагатаў]] {{канец кал}} === Балетная трупа === '''Галоўны балетмайстар''' — [[Ігар Паўлавіч Колб|Ігар Колб]]<ref>{{Cite web |url=https://bolshoibelarus.by/rus/novosti-novye/4899-igor-kolb-glavnyj-baletmejster-teatra.html |title=ИГОРЬ КОЛБ. ГЛАВНЫЙ БАЛЕТМЕЙСТЕР ТЕАТРА |access-date=21 красавіка 2022 |archive-date=20 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420141349/https://bolshoibelarus.by/rus/novosti-novye/4899-igor-kolb-glavnyj-baletmejster-teatra.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/glavnyy-baletmeyster-bolshogo-teatra-belarusi-igor-kolb-moe-vkhozhdenie-v-professiyu-bylo-imenno-zde.html Главный балетмейстер Большого театра Беларуси Игорь Колб: мое вхождение в профессию было именно здесь]</ref> '''Загадчык балетнай трупай''' — [[Таццяна Рамуальдаўна Шаметавец|Таццяна Шаметавец]] [[Файл:Crassus._Ballet_Spartacus,_Minsk_14.02.21.jpg|thumb|справа|[[Юрый Андрэевіч Кавалёў|Юрый Кавалёў]] ў ролі Краса (балет Спартак)]] ;Вядучыя майстры сцэны {{кал|3}} * [[Ягор Азаркевіч]] * [[Кацярына Васільеўна Алейнік|Кацярына Алейнік]] * [[Ігар Аношка]] * [[Ігар Артамонаў]] * [[Арцём Аляксандравіч Банькоўскі|Арцём Банькоўскі]] * [[Марына Валер’еўна Вежнавец|Марына Вежнавец]] * [[Вольга Уладзіміраўна Гайко|Вольга Гайко]] * [[Эвен Капітэн]] * [[Канстанцін Геронік]] * [[Юрый Андрэевіч Кавалёў|Юрый Кавалёў]] * [[Антон Яўгенавіч Краўчанка|Антон Краўчанка]] * [[Канстанцін Анатольевіч Кузняцоў|Канстанцін Кузняцоў]] * [[Таро Курачы]] * {{нп5|Такатошы Мачыяма|Такатошы Мачыяма|ru|Мачияма, Такатоши}} * [[Вікторыя Трэнкіна]] * [[Людміла Уланцава]] * [[Надзея Філіпава]] * {{нп5|Ганна Фокіна|Ганна Фокіна|ru|Фокина, Анна}} * [[Людміла Хітрова]] * [[Aляксандра Чыжык]] * [[Яна Штангей]] * [[Алег Ігаравіч Яромкін|Алег Яромкін]] * [[Ірына Уладзіміраўна Яромкіна|Ірына Яромкіна]] {{канец кал}} ;Салісты {{кал|3}} * [[Вераніка Аўчыннікава]] * [[Іжэна Сяргееўна Квашына|Іжэна Квашына]] * [[Аляксандр Місіюк]] * [[Элізабэт Ігнатчык]] * [[Ігар Мацкевіч]] * [[Дар’я Іванаўна Мядоўская|Дар’я Мядоўская]] * [[Ксенія Ржэўская]] * [[Таццяна Мікалаеўна Уласень|Таццяна Уласень]] * [[Мікіта Сяргеевіч Шуба|Мікіта Шуба]] {{канец кал}} ;Балетмайстры-пастаноўшчыкі * [[Вольга Костэль]] * [[Аляксандра Ціхамірава]] ;Балетмайстры-рэпетытары {{кал|3}} * [[Людміла Генрыхаўна Бржазоўская|Людміла Бржазоўская]] * [[Юлія Дзятко]] * [[Таццяна Яршова]] {{канец кал}} === Оперная трупа === [[Файл:Uladzimir Piatroŭ. Anastasija Maskvina.jpg|thumb|злева|[[Уладзімір Георгіевіч Пятроў|Уладзімір Пятроў]] і [[Настасся Ігараўна Масквіна|Настасся Масквіна]]. Опера «[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]»]] '''Загадчык трупы оперы''' — [[Наталля Валер’еўна Акініна|Наталля Акініна]] ;Сапрана {{кал|3}} * [[Алена Генадзьеўна Бундзелева|Алена Бундзелева]] * [[Таццяна Гаўрылава]] * [[Марыя Галкіна]] * [[Кацярына Уладзіміраўна Галаўлёва|Кацярына Галаўлёва]] * [[Ганна Віктараўна Гур’ева|Ганна Гур’ева]] * [[Марта Данусевіч]] * [[Алена Зотава]] * [[Надзея Анатольеўна Кучар|Надзея Кучар]] * [[Ірына Валерыеўна Кучынская|Ірына Кучынская]] * [[Марына Ліхашэрст]] * [[Анастасія Малашкевіч]] * [[Вольга Маліноўская]] * [[Святлана Марусевіч]] * [[Настасся Ігараўна Масквіна|Настасся Масквіна]] * [[Таццяна Пятрова]] * [[Клаўдзія Пацёмкіна]] * [[Іна Русіноўская]] * [[Алена Сіняўская]] * [[Алена Таболіч (спявачка)|Алена Таболіч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Траццяк|Таццяна Траццяк]] * [[Дыяна Трыфанава]] * [[Анастасія Андрэеўна Храпіцкая|Анастасія Храпіцкая]] * [[Ніна Уладзіміраўна Шарубіна|Ніна Шарубіна]] * [[Алена Уладзіміраўна Шведава|Алена Шведава]] {{канец кал}} [[Файл:Aksana Volkava.jpg|thumb|справа|[[Аксана Уладзіміраўна Волкава|Аксана Волкава]] ў выкананні оперы «Кармэн»]] ;Мецца-сапрана {{кал|3}} * [[Нагіма Харысаўна Галеева|Нагіма Галеева]] * [[Наталля Валер’еўна Акініна|Наталля Акініна]] * [[Марына Рыгораўна Аксёнцава|Марына Аксёнцава]] * [[Аксана Уладзіміраўна Волкава|Аксана Волкава]] * [[Вольга Кажгаліява]] * [[Кацярына Міхнавец]] * [[Марына Мароз]] * [[Алена Сало]] * [[Крыскенція Стасенка]] * [[Аксана Якушэвіч]] {{канец кал}} ;Тэнара {{кал|3}} * [[Сяргей Валянцінавіч Франкоўскі|Сяргей Франкоўскі]] * [[Віктар Аляксандравіч Стральчэня|Віктар Стральчэня]] * [[Юрый Рыгоравіч Гарадзецкі|Юрый Гарадзецкі]] * [[Юрый Балацько]] * [[Аляксандр Віктаравіч Гелах|Аляксандр Гелах]] * [[Аляксандр Жукаў]] * [[Андрэй Мацюшонак]] * [[Аляксей Мікуцель]] * [[Васіль Мінгалёў]] * [[Аляксандр Міхнюк]] * [[Віктар Мендзелеў]] * [[Павел Пятроў]] * [[Янаш Нялепа]] * [[Тарас Прысяжнюк]] * [[Дзмітрый Алегавіч Шабеця|Дзмітрый Шабеця]] {{канец кал}} ;Барытоны {{кал|3}} * [[Уладзімір Громаў]] * [[Андрэй Кліпо]] * [[Аляксандр Іванавіч Краснадубскі|Аляксандр Краснадубскі]] * [[Сяргей Лазарэвіч]] * [[Уладзімір Георгіевіч Пятроў|Уладзімір Пятроў]] * [[Станіслаў Трыфанаў]] * [[Дзяніс Янцэвіч]] {{канец кал}} ;Басы {{кал|3}} * {{нп5|Андрэй Мікалаевіч Валенцій|Андрэй Валенцій|ru|Валентий, Андрей Николаевич}} * [[Васіль Васільевіч Кавальчук|Васіль Кавальчук]] * [[Дзмітрый Капілаў]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Кеда|Аляксандр Кеда]] * {{нп5|Алег Уладзіміравіч Мельнікаў (спявак)|Алег Мельнікаў|ru|Мельников, Олег Владимирович}} * [[Ілля Пеўзнер]] * [[Андрэй Сялюцін]] * [[Дзмітрый Трафімук]] {{канец кал}} ;Запрошаныя салісты {{кал|3}} * [[Ахмед Эльціфатавіч Агадзі|Ахмед Агадзі]] * [[Міхаіл Малафій]] * [[Эдуард Мартынюк]] * [[Надзея Паўлава]] * {{нп5|Надзея Анатольеўна Паўлава|Надзея Паўлава|ru|Павлова, Надежда Анатольевна}} * [[Аляксандр Рославец]] * [[Марыя Віктараўна Шабуня|Марыя Шабуня]] {{канец кал}} '''Кіраўнік групы стажораў''' — [[Ніна Уладзіміраўна Шарубіна|Ніна Шарубіна]] === Хор === ;Хормайстары * [[Ніна Іосіфаўна Ламановіч|Ніна Ламановіч]] — Галоўны хормайстар * [[Сяргей Аграновіч]] * [[Iрына Карманова]] === Канцэртмайстры === ; Канцэртмайстры оперы {{кал|3}} * [[Алена Уладзіміраўна Алімпіева|Алена Алімпіева]] * [[Таццяна Іванова]] * [[Ірына Робертаўна Целяпнёва|Ірына Целяпнёва]] * [[Анастасія Дубоўская]] * [[Дзіяна Моршнева]] * [[Ларыса Уладзіміраўна Церахава|Ларыса Церахава]] * [[Юлія Шчарбакова]] {{канец кал}} ; Канцэртмайстры балета {{кал|3}} * [[Святлана Жыгала]] * [[Сяргей Альтшулер]] * [[Кацярына Слабадніцкая]] * [[Людміла Сямёнава]] * [[Андрэй Раранскі]] {{канец кал}} ;Канцэртмайстры хора {{кал|3}} * [[Аляксей Усачоў]] * [[Іван Цітоў]] * [[Паліна Задрэйка]] {{канец кал}} === Мастакі === ;Мастакі-пастаноўшчыкі {{кал|3}} * [[Кацярына Булгакава]] * [[Любоў Сідзельнікава]] * [[Кацярына Шымановіч]] {{канец кал}} ;Мастакі па святлу {{кал|3}} * [[Ніна Іванкіна]] * [[Людміла Кунаш]] * [[Надзея Няцветава]] {{канец кал}} == Кіраўніцтва == === Дырэктары === * [[Оскар Абрамавіч Гантман|Оскар Гантман]] (?-1937) * [[Фёдар Андрэевіч Ярыкаў|Фёдар Ярыкаў]] (1937—1938)— дырэктар-мастацкі кіраўнік * [[Оскар Абрамавіч Гантман|Оскар Гантман]] (1938-?) * [[Уладзімір Мацвеевіч Стэльмах|Уладзімір Стэльмах]] (1945—1947) * [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]] (1996—2002) — дырэктар-мастацкі кіраўнік Тэатра оперы * [[Андрэй Уладзіміравіч Лапцёнак|Андрэй Лапцёнак]] (2002-?) — дырэктар тэатра оперы * [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянцін Елізар’еў]] (1996—2009) — дырэктар-мастацкі кіраўнік Тэатра балета * [[Уладзімір Паўлавіч Грыдзюшка|Уладзімір Грыдзюшка]] (2009—2019) — дырэктар аб’яднанага Тэатра оперы і балета * [[Аляксандр Яўгенавіч Пятровіч|Аляксандр Пятровіч]] (2019—2021) * [[Вячаслаў Іванавіч Гарбузаў|Вячаслаў Гарбузаў]] (2021—2022)<ref>https://news.tut.by/culture/729937.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512085318/https://news.tut.by/culture/729937.html |date=12 мая 2021 }}</ref> * [[Кацярына Мікалаеўна Дулава|Кацярына Дулава]] (з 2022) === Мастацкія кіраўнікі, галоўныя рэжысёры === * [[Фёдар Андрэевіч Ярыкаў|Фёдар Ярыкаў]] (1937—1938)— дырэктар-мастацкі кіраўнік * [[Павел Самойлавіч Златагораў|Павел Златагораў]] (1939—1942) — галоўны рэжысёр * [[Барыс Аркадзевіч Мардвінаў|Барыс Мардвінаў]] (1947—1951) — галоўны рэжысёр * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1951—1960) — галоўны рэжысёр * [[Дзмітрый Мікалаевіч Смоліч|Дзмітрый Смоліч]] (1962—1970)— мастацкі кіраўнік і галоўны рэжысёр * [[Атар Міхайлавіч Дадышкіліяні|Атар Дадышкіліяні]] (1972—1976) — галоўны рэжысёр * {{нп3|Вячаслаў Алегавіч Цюпа|Вячаслаў Цюпа|ru|Цюпа, Вячеслав Олегович}} (1987—1992) — галоўны рэжысёр тэатра оперы і балета * [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]] (1991—2002) — спярша мастацкі кіраўнік опернай трупы, з 1996 года — мастацкі кіраўнік-дырэктар Тэатра оперы * [[Маргарыта Мікалаеўна Ізворска-Елізар’ева|Маргарыта Ізворска-Елізар’ева]] (2002—2009) — мастацкі кіраўнік Тэатра оперы * [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянцін Елізар’еў]] (1996—2009) — мастацкі кіраўнік-дырэктар Тэатра балета * [[Міхаіл Аляксандравіч Панджавідзэ|Міхаіл Панджавідзэ]] (2010—2019) — галоўны рэжысёр аб’яднанага Тэатра оперы і балета<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=242852&lang=ru</ref> * [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянцін Елізар’еў]] (2018—2021) — мастацкі кіраўнік аб’яднанага Тэатра оперы і балета * [[Маргарыта Мікалаеўна Ізворска-Елізар’ева|Маргарыта Ізворска-Елізар’ева]] (з 2021) — мастацкі кіраўнік Тэатра оперы і балета<ref>https://news.tut.by/culture/719423.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210218110953/https://news.tut.by/culture/719423.html |date=18 лютага 2021 }}</ref> === Галоўныя дырыжоры === * [[1933]]−[[1936]] — [[Ілья Аляксандравіч Гітгарц|Ілья Гітгарц]], * [[1938]]−[[1941]] — [[Натан Барысавіч Грубін|Натан Грубін]], * [[1944]]−[[1948]] — [[Анісім Міхайлавіч Брон|Анісім Брон]], * [[1948]]−[[1950]] — {{нп3|Уладзімір Іосіфавіч Пірадаў|Уладзімір Пірадаў|uk|Пірадов Володимир Йосипович}}, * [[1951]]−[[1964]] — [[Леў Уладзіміравіч Любімаў|Леў Любімаў]], * [[1966]]−[[1968]] — [[Газіз Ніязавіч Дугашаў|Газіз Дугашаў]], * [[1969]]−[[1972]] — [[Кірыл Кляменцьевіч Ціханаў|Кірыл Ціханаў]], * [[1972]]−[[1980]] — [[Яраслаў Антонавіч Вашчак|Яраслаў Вашчак]], * [[1980]]−[[1984]] — [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Аляксандр Анісімаў]], * [[1984]]−[[1989]] — {{нп3|Генадзь Панцеляймонавіч Праватораў|Генадзь Праватораў|ru|Проваторов, Геннадий Пантелеймонович}}, * [[1989]]−[[2007]] — [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Аляксандр Анісімаў]], * з [[2007]] — [[Віктар Міхайлавіч Пласкіна|Віктар Пласкіна]]. === Галоўныя балетмайстры === * [[Васіль Іванавіч Вайнонен|Васіль Вайнонен]] (1944—1946) — мастацкі кіраўнік балета * [[Канстанцін Аляксандравіч Мулер|Канстанцін Мулер]] (1946—1960) * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Аляксей Андрэеў]] (1960—1964) * [[Атар Міхайлавіч Дадышкіліяні|Атар Дадышкіліяні]] (1965—1971) * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Аляксей Андрэеў]] (1971—1973) * [[Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў|Валянцін Елізар’еў]] (1973—1996 — галоўны балетмайстар, 1996—2009 — дырэктар-мастацкі кіраўнік Тэатра балета * [[Юрый Антонавіч Траян|Юрый Траян]] (2009—2022) — галоўны балетмайстар, пазней мастацкі кіраўнік балета * [[Ігар Паўлавіч Колб|Ігар Колб]] (з 2022) === Галоўныя хармайстары === * [[Георгій Мікалаевіч Пятроў|Георгій Пятроў]] (1933—1937, 1945—1960) * [[Аляксей Пятровіч Кагадзееў|Аляксей Кагадзееў]] (1960—1993), * [[Ніна Іосіфаўна Ламановіч|Ніна Ламановіч]] (з 1993). == У культуры == Будынак Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета адлюстраваны ў скульптуры «[[Дойлід (скульптура)|Дойлід]]» [[Уладзімір Жбанаў|Уладзіміра Жбанава]], устаноўленай у 2007 годзе на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Мушынская Т. М.'' Валянцін Елізар’еў. — Мн., 2003. * ''Мушынская Т. М.''Гармония дуэта". — Мн., 1987. * ''Мушынская Т. М.''«Гаркавы смак ісціны». — Мн., 1993. * ''Мушынская Т. М.'' «Жарсці» («Рагнеда»). — Мн., 1997. * ''Смольский Б. С.'' Белорусский государственный ордена Ленина Большой театр оперы и балета. — Мн., 1963. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко Ю. М.]]'' Белорусский балет, Минск, 1966. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|711Г000210}} {{Commons|Category:Opera and Ballet Theatre, Minsk}} * [http://bolshoibelarus.by/by/ Афіцыйная вэб-старонка тэатра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150315052559/http://bolshoibelarus.by/by |date=15 сакавіка 2015 }} {{ref-be}} {{ref-ru}} {{ref-en}} * [http://www.hata.by/architecture/iosif_langbard_minskaya_opera-4959/ Иосиф Лангбард. Театр оперы и балета в Минске] {{ref-ru}} * [http://www.ctv.by/новости/новости-минска-и-минской-области/в-театре-оперы-и-балета-в-минске-нашли-мумифицированный/ В Театре оперы и балета в Минске нашли… мумифицированный труп немца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130124011520/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2-%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B5-%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B-%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9 |date=24 студзеня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://ais.by/story/2292 Театр оперы и балета «…зерно будущего и плевелы настоящего»] {{ref-ru}} * [http://bookz.ru/authors/avtor-neizvesten-3/theatre_encicl/page-66-theatre_encicl.html ст. ''"Беларускі тэатр оперы і балета "'' у рускамоўнай «Тэатральнай энцыклапедыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016023433/http://bookz.ru/authors/avtor-neizvesten-3/theatre_encicl/page-66-theatre_encicl.html |date=16 кастрычніка 2013 }} {{ref-ru}} * [http://belarusopera.by/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus#:/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus Гісторыя тэатра]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120328062757/http://belarusopera.by/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus#:/teatr/istoriya/istoriya-natsionalnogo-akademicheskogo-bolshogo-teatra-operi-i-baleta-respubliki-belarus |date=28 сакавіка 2012 }} на [http://belarusopera.by/by афіцыйнай вэб-старонцы тэатра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100127211659/http://belarusopera.by/by |date=27 студзеня 2010 }} {{ref-ru}} * [http://minsk-old-new.com/minsk-2787.htm Фотаздымкі і інфармацыя на вэбсайце ''www.minsk-old-new.com'' («Мінск Старый і Новы»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126235517/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2787.htm |date=26 студзеня 2009 }} {{ref-ru}} * [http://nashaniva.by/1998/04/13.htm Iосiф Лянгбард. Менская Опэра у «НН»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.ctv.by/новости/белорусский-балет-как-стать-балериной/ Белорусский балет: как стать балериной (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403122442/http://ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9 |date=3 красавіка 2015 }} {{ref-ru}} * {{Архіварта|nacyjanalny-akadjemichny-vjaliki-tjeatr-opery-i-baleta-rjespubliki-belarus}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Пабудовы І. Р. Лангбарда}} {{Тэатры оперы і балета}} {{Тэатры Беларусі}} {{Тэатры Мінска}} {{Оперныя і балетныя пастаноўкі, упершыню пастаўленыя на сцэне Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета}} {{Добры артыкул|Тэатр|Архітэктура|Мінск}} [[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:1933 год у Мінску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:1939 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Плошча Парыжскай Камуны (Мінск)]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя тэатры оперы і балета]] [[Катэгорыя:Оперныя тэатры Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатры балета]] [[Катэгорыя:Тэатры Мінска]] 86t5dx1jtugdt9ba7lzidmz31afnbft 0 65027 5192519 4923546 2026-09-03T19:37:00Z Rotondus 11765 афармленне 5192519 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[Файл:BernardDeVentadour.jpg|thumb|Бернарт дэ Вентадорн. Малюнак з рукапісу XIII ст.]] '''Трубаду́ры'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}{{sfn|ТСБМ|1983}} ({{lang-fr|troubadours}} {{lang-oc|trobar}} — складаць вершы) — [[сярэдневякоўе|сярэдневяковыя]] правансальскія вандроўныя [[паэт]]ы-спевакі, звычайна знатнага паходжання, у канцы XI — пачатку XIV стагоддя, пераважна ў [[Аксітанія|Аксітаніі]]. Першыя прадстаўнікі мастацтва, якія валодалі музычнай граматай і не былі звязаны з царкоўная музыкальнай культурай. Звычайна былі адначасова аўтарамі [[Музыка|музыкі]], тэксту і выканаўцамі сваіх твораў. Усхвалялі рыцарскае куртуазнае [[каханне]], зямныя радасці, героіку [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] і інш. Мелодыі іх песень блізкія да народных. Цікавасць да лірыкі трубадураў адрадзілася ў пачатку XIX стагоддзя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Трубаду́ры|Шымановіч Л. А.|531}} * {{крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Трубаду́р|828}} * {{крыніцы/ТСБМ|5-1|523|Трубаду́р}} * ''Тевосян А. Т.'' Трубаду́р // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. [[Юрый Усеваладавіч Келдыш|Ю. В. Келдыш]]. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 5: Симон — Хейлер. — 1981. — Стб. 621—623. — 1056 стб., илл. — 102 200 экз.{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура Францыі]] [[Катэгорыя:Вандроўныя артысты]] [[Катэгорыя:Музыка Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Паэты Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Трубадуры| ]] pthckc7cz4z3xat8zemhuhsqf9tibe8 0 66705 5192626 5174595 2026-09-04T07:56:53Z Ciepiersia 162280 афармленне, дапаўненне 5192626 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kulshiptsi.jpg|l150px|thumb|Кулінарныя шчыпцы]] '''Шчыпцы''' — агульная назва сталярных, слясарна-мантажных, цырульных прылад у выглядзе дзвюх рассоўных на шарніры плоскіх або паўкруглых канцавін (губы, шчокі) з дзяржальнамі, якія выкарыстоўваюцца для сціскання, схоплівання, вышморгвання (да прыкладу, вышморгванне або выцягванне цвікоў, дроту; гарачая завіўка валасоў; вышчыпванне валасоў на бровах). == Варыянты шчыпцоў == * [[Абцугі]] — [[Інструмент|прылада]] ў выглядзе рычажных [[Шчыпцы|шчыпцоў]], звычайна з доўгімі ручкамі, злучанымі на шарніры, і кароткімі губкамі, якія змыкаюцца на невялікім працягу плоскімі або завостранымі паверхнямі * Вастрагубцы — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу. * Татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл. * Кулінарныя шчыпцы — для захопу, сервіроўкі і падачы кулінарных вырабаў. * Кухонныя — для выкарыстання пры падрыхтоўцы розных страў (да прыкладу, для колкі арэхаў). * Касметычныя шчыпцы — для розных мэтаў, да прыкладу, завіўкі веек. * Абцужкі — цырульны інструмент, які выкарыстоўваецца для ўкладкі і завіўкі валасоў. == Гл. таксама == * [[Акушэрскія шчыпцы]] * [[Абцужкі для пазногцяў]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://verbum.by/tsbm/shchypcy Шчыпцы] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] aof5a4micn8gwjpc8gk74w9vtm4kysh 0 66802 5192620 605329 2026-09-04T07:49:36Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/151903843|Клещи (инструмент)]]» 5192620 wikitext text/x-wiki '''Абцугі''' — [[Інструмент|прылада]] ў выглядзе рычажных [[Шчыпцы|шчыпцоў]], звычайна з доўгімі ручкамі, злучанымі на шарніры, і кароткімі губкамі, якія змыкаюцца на невялікім працягу плоскімі або завостранымі паверхнямі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|title=Инструмент клещи - переставные, сантехнические, сварочные, зажимные: виды и особенности|website=met-all.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250809205522/https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|archive-date=2025-08-09|access-date=2025-07-16|url-status=live}}</ref> . Служаць для сціскання, захоплівання, расколвання і вырывання<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B0%D0%B1%D1%86%D1%83%D0%B3%D1%96|title=абцугі - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Вылучаюць ''сталярныя абцугі'' для выцягвання ўбітых цвікоў, ''кавальскія абцугі'' для трымання распаленага металу, ''электравымяральныя абцугі''. Да падобных па канструкцыі, але адрозных па форме працоўных паверхняў інтрументаў адносяць <nowiki>{{нп3|кусачкі||ru|Кусачки}}</nowiki> і <nowiki>{{нп3|пасатыжы||ru|Пассатижи}}</nowiki>. == Гісторыя == [[Файл:Kneifzange_HH-Harburg.jpg|злева|міні|Сярэднявечныя абцугі, знойдзеныя ў Гамбургу-Харбургу (XV—XVI стст.]] У перыяд развіцця цывілізацый адбывалася стварэнне [[Інструмент|ручной прылады]] для палягчэння якой-небудзь дзейнасці чалавека. Так з'явіліся абцугі <nowiki>{{нп3|Шавец|шавецкія|ru|Сапожник}}</nowiki> - для выцягвання іголак, нацягвання скуры і гэтак далей; <nowiki>{{нп3|Каваль|кавальскія|ru|Кузнец}}</nowiki> абцугі або клешчы - для трымання распаленага металу; <nowiki>{{нп3|Сталяр|сталярныя|ru|Столяр}}</nowiki> абцугі - для выцягвання ўбітых цвікоў; <nowiki>{{нп3|Крымпер (электрамантажны інструмент)|абцугі абціскныя (крымпер)|ru|Кримпер (электромонтажный инструмент)}}</nowiki>; абцугі для <nowiki>{{нп3|Злучэнне з нацягам|апрасоўкі|ru|Соединение с натягом}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|пласкагубцы для захопу і маніпулявання|вастрагубцы|ru|Плоскогубцы для захвата и манипулирования}}</nowiki> - асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу, татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл і гэтак далей. == Кавальскія абцугі (клешчы) == Кавальскія абцугі вядомыя з [[Жалезны век|жалезнага веку]]: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у [[Полацк|Полацку]], [[Мінск|Мінску]], [[Навагрудак|Навагрудку]], позняга — у [[Друя|Друі]], [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр|Мазыры]] і іншых гарадах<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Абцугі|Гурын, М. Ф.|15}}</ref>. Кавальскія абцугі меюць прамыя плоскія губы. Адрозніваюць таксама абушныя клешчы з паўкруглымі губамі<ref name="Сах57">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 57</ref>.<center><gallery widths="200" heights="250" perrow="4"> Файл:Kneifzange, Carpenter's Pincer, Tenaille, Tenaglia, Tenazas, Alicate extractor 1656 white90.JPG|alt=Столярные клещи|Сталярныя абцугі Файл:Pincers.jpg|alt=Комбинированные клещи, то есть имеющие различные приспособления, на ручках|'''Камбінаваныя абцугі'''<nowiki>, яны маюць розныя прынады на {{нп3|Рукаятка|ручках|ru|Рукоятка}}</nowiki> </gallery></center> === Электравымяральныя абцугі === Электравымяральныя абцугі — прыбор для вымярэння [[Сіла току|сілы току]] ў моцнадакладных і [[Лінія электраперадачы|высакавольтных лініях]] без электрычнага кантакту з токанясучымі правадамі. Галоўка электравымяральных абцугоў уяўляе сабой раздымны стрыжань з ферамагнітнага матэрыялу з размешчанай на ім шпулькай індуктыўнасці. Прыбор абсталяваны ізалявальнымі ручкамі і спружынным механізмам, што надае яму падабенства з абцугамі. Пры вымярэннях токанясучы провад ахопліваецца стрыжнем і разам з [[Шпуля індуктыўнасці|шпулькай індуктыўнасці]] ўтварае вымяральны трансфарматар, першаснай абмоткай служыць токанясучы провад, а другаснай - шпулька індуктыўнасці, да якой падлучаны стрэлкавы электравымяральны прыбор пераменнага току. == Гл. таксама == * [[Абцужкі для пазногцяў]] == Літаратура == * {{Крыніцы/Слоўнік Даля|Клести}} * {{Крыніцы/БіЭ|Клещи, инструмент}} *   [[Катэгорыя:Сантэхніка]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Шавецкія інструменты]] dzf871xhes0zwnokiyuicgfbboh4aby 5192621 5192620 2026-09-04T07:52:54Z Ciepiersia 162280 афармленне 5192621 wikitext text/x-wiki '''Абцугі''' — [[Інструмент|прылада]] ў выглядзе рычажных [[Шчыпцы|шчыпцоў]], звычайна з доўгімі ручкамі, злучанымі на шарніры, і кароткімі губкамі, якія змыкаюцца на невялікім працягу плоскімі або завостранымі паверхнямі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|title=Инструмент клещи - переставные, сантехнические, сварочные, зажимные: виды и особенности|website=met-all.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250809205522/https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|archive-date=2025-08-09|access-date=2025-07-16|url-status=live}}</ref> . Служаць для сціскання, захоплівання, расколвання і вырывання<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B0%D0%B1%D1%86%D1%83%D0%B3%D1%96|title=абцугі - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Вылучаюць ''сталярныя абцугі'' для выцягвання ўбітых цвікоў, ''кавальскія абцугі'' для трымання распаленага металу, ''электравымяральныя абцугі''. Да падобных па канструкцыі, але адрозных па форме працоўных паверхняў інтрументаў адносяць {{нп3|кусачкі||ru|Кусачки}} і {{нп3|пасатыжы||ru|Пассатижи}}. <center><gallery widths="200" heights="250" perrow="4"> Файл:Kneifzange, Carpenter's Pincer, Tenaille, Tenaglia, Tenazas, Alicate extractor 1656 white90.JPG|Сталярныя абцугі Файл:Pincers.jpg|'''Камбінаваныя абцугі''', яны маюць розныя прынады на {{нп3|Рукаятка|ручках|ru|Рукоятка}} </gallery></center> == Гісторыя == [[Файл:Kneifzange_HH-Harburg.jpg|злева|міні|250px|Сярэднявечныя абцугі, знойдзеныя ў Гамбургу-Харбургу (XV—XVI стст.]] У перыяд развіцця цывілізацый адбывалася стварэнне [[Інструмент|ручной прылады]] для палягчэння якой-небудзь дзейнасці чалавека. Так з’явіліся абцугі {{нп3|Шавец|шавецкія|ru|Сапожник}} — для выцягвання іголак, нацягвання скуры і гэтак далей; {{нп3|Каваль|кавальскія|ru|Кузнец}} абцугі або клешчы — для трымання распаленага металу; {{нп3|Сталяр|сталярныя|ru|Столяр}} абцугі — для выцягвання ўбітых цвікоў; {{нп3|Крымпер (электрамантажны інструмент)|абцугі абціскныя (крымпер)|ru|Кримпер (электромонтажный инструмент)}}; абцугі для {{нп3|Злучэнне з нацягам|апрасоўкі|ru|Соединение с натягом}}, {{нп3|пласкагубцы для захопу і маніпулявання|вастрагубцы|ru|Плоскогубцы для захвата и манипулирования}} — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу, татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл і гэтак далей. == Кавальскія абцугі (клешчы) == Кавальскія абцугі вядомыя з [[Жалезны век|жалезнага веку]]: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Навагрудак|Навагрудку]], позняга — у [[Друя|Друі]], [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр]]ы і іншых гарадах<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Абцугі|Гурын, М. Ф.|15}}</ref>. Кавальскія абцугі меюць прамыя плоскія губы. Адрозніваюць таксама абушныя клешчы з паўкруглымі губамі<ref name="Сах57">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 57</ref>. === Электравымяральныя абцугі === Электравымяральныя абцугі — прыбор для вымярэння [[Сіла току|сілы току]] ў моцнадакладных і [[Лінія электраперадачы|высакавольтных лініях]] без электрычнага кантакту з токанясучымі правадамі. Галоўка электравымяральных абцугоў уяўляе сабой раздымны стрыжань з ферамагнітнага матэрыялу з размешчанай на ім шпулькай індуктыўнасці. Прыбор абсталяваны ізалявальнымі ручкамі і спружынным механізмам, што надае яму падабенства з абцугамі. Пры вымярэннях токанясучы провад ахопліваецца стрыжнем і разам з [[Шпуля індуктыўнасці|шпулькай індуктыўнасці]] ўтварае вымяральны трансфарматар, першаснай абмоткай служыць токанясучы провад, а другаснай — шпулька індуктыўнасці, да якой падлучаны стрэлкавы электравымяральны прыбор пераменнага току. == Гл. таксама == * [[Абцужкі для пазногцяў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Слоўнік Даля|Клести}} * {{Крыніцы/БіЭ|Клещи, инструмент}} {{commonscat}} {{кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}}  [[Катэгорыя:Сантэхніка]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Шавецкія інструменты]] 1ddwxr1djg8ii482ewo5576qzxaz7d1 5192624 5192621 2026-09-04T07:54:39Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5192624 wikitext text/x-wiki '''Абцугі''' — [[Інструмент|прылада]] ў выглядзе рычажных [[Шчыпцы|шчыпцоў]], звычайна з доўгімі ручкамі, злучанымі на шарніры, і кароткімі губкамі, якія змыкаюцца на невялікім працягу плоскімі або завостранымі паверхнямі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|title=Инструмент клещи - переставные, сантехнические, сварочные, зажимные: виды и особенности|website=met-all.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250809205522/https://met-all.org/oborudovanie/prochee/instrument-kleshhi.html|archive-date=2025-08-09|access-date=2025-07-16|url-status=live}}</ref> . Служаць для сціскання, захоплівання, расколвання і вырывання<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B0%D0%B1%D1%86%D1%83%D0%B3%D1%96|title=абцугі - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>. Вылучаюць ''сталярныя абцугі'' для выцягвання ўбітых цвікоў, ''кавальскія абцугі'' для трымання распаленага металу, ''электравымяральныя абцугі''. Да падобных па канструкцыі, але адрозных па форме працоўных паверхняў інтрументаў адносяць {{нп3|кусачкі||ru|Кусачки}} і {{нп3|пасатыжы||ru|Пассатижи}}. <center><gallery widths="200" heights="250" perrow="4"> Файл:Kneifzange, Carpenter's Pincer, Tenaille, Tenaglia, Tenazas, Alicate extractor 1656 white90.JPG|Сталярныя абцугі Файл:Pincers.jpg|'''Камбінаваныя абцугі''', яны маюць розныя прынады на {{нп3|Рукаятка|ручках|ru|Рукоятка}} </gallery></center> == Гісторыя == [[Файл:Kneifzange_HH-Harburg.jpg|злева|міні|250px|Сярэднявечныя абцугі, знойдзеныя ў Гамбургу-Харбургу (XV—XVI стст.]] У перыяд развіцця цывілізацый адбывалася стварэнне [[Інструмент|ручной прылады]] для палягчэння якой-небудзь дзейнасці чалавека. Так з’явіліся абцугі {{нп3|Шавец|шавецкія|ru|Сапожник}} — для выцягвання іголак, нацягвання скуры і гэтак далей; {{нп3|Каваль|кавальскія|ru|Кузнец}} абцугі або клешчы — для трымання распаленага металу; {{нп3|Сталяр|сталярныя|ru|Столяр}} абцугі — для выцягвання ўбітых цвікоў; {{нп3|Крымпер (электрамантажны інструмент)|абцугі абціскныя (крымпер)|ru|Кримпер (электромонтажный инструмент)}}; абцугі для {{нп3|Злучэнне з нацягам|апрасоўкі|ru|Соединение с натягом}}, {{нп3|пласкагубцы для захопу і маніпулявання|вастрагубцы|ru|Плоскогубцы для захвата и манипулирования}} — асабліва завужаныя да канцоў шчыпцы для кропкавага захопу дроту, металічнай жылы, прутка, цвікоў, кавалкаў металу, татуіровачныя абцугі — шчыпцы для пазначэння сельскагаспадарчых жывёл і гэтак далей. == Кавальскія абцугі (клешчы) == Кавальскія абцугі вядомыя з [[Жалезны век|жалезнага веку]]: вялікія двухручныя (даўжыня 24—55 см) і малыя (даўжыня 15—25 см). Абцугі ранняга сярэдневякоўя на тэрыторыі Беларусі знойдзены пры археалагічных раскопках у [[Полацк]]у, [[Мінск]]у, [[Навагрудак|Навагрудку]], позняга — у [[Друя|Друі]], [[Крычаў|Крычаве]], [[Мазыр]]ы і іншых гарадах<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Абцугі|Гурын, М. Ф.|15}}</ref>. Кавальскія абцугі меюць прамыя плоскія губы. Адрозніваюць таксама абушныя клешчы з паўкруглымі губамі<ref name="Сах57">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 57</ref>. === Электравымяральныя абцугі === Электравымяральныя абцугі — прыбор для вымярэння [[Сіла току|сілы току]] ў моцнадакладных і [[Лінія электраперадачы|высакавольтных лініях]] без электрычнага кантакту з токанясучымі правадамі. Галоўка электравымяральных абцугоў уяўляе сабой раздымны стрыжань з ферамагнітнага матэрыялу з размешчанай на ім шпулькай індуктыўнасці. Прыбор абсталяваны ізалявальнымі ручкамі і спружынным механізмам, што надае яму падабенства з абцугамі. Пры вымярэннях токанясучы провад ахопліваецца стрыжнем і разам з [[Шпуля індуктыўнасці|шпулькай індуктыўнасці]] ўтварае вымяральны трансфарматар, першаснай абмоткай служыць токанясучы провад, а другаснай — шпулька індуктыўнасці, да якой падлучаны стрэлкавы электравымяральны прыбор пераменнага току. == Гл. таксама == * [[Абцужкі для пазногцяў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Слоўнік Даля|Клести}} * {{Крыніцы/БіЭ|Клещи, инструмент}} * {{Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі|Абцугі||24}} {{commonscat}} {{кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}}  [[Катэгорыя:Сантэхніка]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] [[Катэгорыя:Шавецкія інструменты]] k3vbsjhwg5rinvfp5ijio016ty2cwtz 0 66803 5192622 605330 2026-09-04T07:53:14Z Ciepiersia 162280 + 5192622 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абцугі]] i2ugeyb46497olr78sx95qoj1surq5d 0 69042 5192500 4370690 2026-09-03T18:39:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192500 wikitext text/x-wiki {{Палітыка Малдовы}} Малдова з’яўляецца шматпартыйнай рэспублікай з аднапалатным парламентам (101 дэпутат). == Парламенцкія партыі == {| class="wikitable sortable" ! colspan=3 | Назва ! Абрэвіятура ! Ідэалогія ! Лідар партыі ! Кіраўнік фракцыі ! Колькасць членаў фракцыі |- | colspan="8" | <center>'''Урад (63)'''</center> |- ! colspan="2" style="background-color: #E6C300" | | [[Дзеянне і салідарнасць (партыя)|Дзеянне і Салідарнасць]]<br>({{lang-ro|Partidul «Acțiune și Solidaritate»}}) | ПДС | [[Сацыяльны лібералізм]], [[Еўрапейскія каштоўнасці|еўрапеізм]] | [[Ігар Гросу]] (в. а.) | [[Міхаіл Папшой]] | 63 |- | colspan="8" | <center>'''Апазіцыя (38)'''</center> |- | rowspan="2" | [[Выбарчы блок камуністаў і сацыялістаў]] ! style="background-color: #8B0000 | | [[Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова]]<br>({{lang-mo|Partidul Socialiştilor din Republica Moldova}}) | ПСРМ | [[Дэмакратычны сацыялізм]], [[хрысціянскі сацыялізм]], [[сацыялізм XXI стагоддзя]], [[левы нацыяналізм]], [[еўраскептыцызм]], [[Дзяржава|дзяржаўнасць]], [[кансерватызм]] | [[Ігар Дадон]] | rowspan="2" | [[Зінаіда Грачаная]] | 22 |- ! style="background-color: #CE2A1E | | [[Партыя камуністаў Рэспублікі Малдова]]<br>({{lang-mo|Partidul Comuniștilor din Republica Moldova}}) | ПКРМ | [[Камунізм]], [[дэмакратычны сацыялізм]], [[русафілія]] | [[Уладзімір Варонін]] | 10 |- ! colspan="2" style="background-color: #3caa3c" | | [[Шор (партыя)|Палітычная партыя «Шор»]]<br>({{lang-mo|Partidul Politic «Șor»}}) | ППШ | [[Нацыянал-кансерватызм]] | colspan="2" |[[Ілан Шор]] | 6 |} == Партыя, якія дзейнічаюць == {| cellpadding="6" cellspacing="0" border="1" width="80%" class="wikitable" |----- ! align="left" valign="top" | Беларуская назва ! align="left" valign="top" | Назва ! align="left" valign="top" | Скарачэнне ! align="left" valign="top" | Палітычная ідэалогія ! align="left" valign="top" | Дата стварэння |----- ! colspan="6" align="left" bgcolor="#ebebeb" | |----- | valign="top" | [[Аграрная партыя Малдовы]] | valign="top" | Partidul Agrar din Moldova | valign="top" | PAM | valign="top" | [[аграрыянізм]] | valign="top" | [[1998]] |----- | valign="top" | [[Еўрапейская партыя (Малдова)|Еўрапейская партыя]] | valign="top" | Partidul European | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |----- | valign="top" | [[Кансерватыўная партыя (Малдова)|Кансерватыўная партыя]] | valign="top" | Partidul Conservator | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |----- | valign="top" | [[Народна-рэспубліканская партыя (Малдова)|Народна-рэспубліканская партыя]] | valign="top" | Partidul Popular Republican | valign="top" | PPR | valign="top" | | valign="top" | [[28 мая|28.05]] [[2005]] |----- | valign="top" | [[Нацыянал-ліберальная партыя (Малдова)|Нацыянал-ліберальная партыя]] | valign="top" | Partidul Naţional Liberal | valign="top" | PNL | valign="top" | [[лібералізм]], [[Рух за аб’яднанне Румыніі і Малдавіі|Малдаўска-румынскі юніанізм]] | valign="top" | [[16 снежня|16.12]] [[2006]] |----- | valign="top" | [[Партыя духоўнага развіцця «Аб’яднаная Малдова»]] | valign="top" | Partidul Dezvoltării Spirituale «Moldova Unită» | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |----- | valign="top" | [[Партыя сацыялістаў Малдовы «Радзіма»]] | valign="top" | Partidul Socialiştilor din Moldova «Patria-Rodina» | valign="top" | PSMPR | valign="top" | [[камунізм]], партыя рускай меншасці | valign="top" | [[29 чэрвеня|29.06]] [[1997]] |----- | valign="top" | [[Партыя сацыяльна-эканамічнай справядлівасці Малдовы]] | valign="top" | Partidul Dreptăţii Social-Economice din Moldova | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |----- | valign="top" | [[Хрысціянска-дэмакратычная народная партыя (Малдова)|Хрысціянска-дэмакратычная народная партыя]] | valign="top" | Partidul Popular Creştin Democrat | valign="top" | PPCD | valign="top" | [[хрысціянская дэмакратыя]], [[Рух за аб’яднанне Румыніі і Малдавіі|Малдаўска-румынскі юніанізм]] | valign="top" | [[20 мая|20.05]] [[1989]] |----- | valign="top" | [[Хрысціянская гуманістычная партыя Малдовы]] | valign="top" | Partidul Creştin Umanist din Moldova | valign="top" | - | valign="top" | | valign="top" | |----- | valign="top" | [[Цэнтрысцкі саюз Малдовы]] | valign="top" | Uniunea Centristă din Moldova | valign="top" | UCM | valign="top" | [[цэнтрызм]] | valign="top" | [[17 мая|17.05]] [[2000]] |----- | valign="top" | [[Экалагічная партыя Малдовы «Зялёны альянс»]] | valign="top" | Partidul Ecologist din Moldova «Alianţa Verde» | valign="top" | - | valign="top" | [[зялёная палітыка]] | valign="top" | [[9 красавіка|9.04]] [[1992]] |----- |} == Раней існаваўшыя партыі == * [[Альянс «Наша Малдова»]] (Alianţa «Moldova Noastră», увайшоў у склад [[Ліберал-дэмакратычная партыя Малдовы|ЛДПМ]]) * [[Сацыял-ліберальная партыя (Малдова)|Сацыял-ліберальная партыя]] (Partidul Social-Liberal, аб’ядналася з [[Дэмакратычная партыя Малдовы|ДПМ]]) * [[Партыя сацыяльнай дэмакратыі Малдовы]] (''Partidul Democraţiei Sociale'', аб’ядналася з Сацыял-дэмакратычнай партыяй Малдовы) * [[Камуністычная партыя рэфарматараў Малдовы]]. Заснавана ў 2014 годзе, прымала ўдзел у [[Парламенцкія выбары ў Малдове (2014)|парламенцкіх выбарах 2014 года]], атрамаўшы 4,92 % галасоў. Партыю не зарэгістравалі на [[Усеагульныя мясцовыя выбары ў Малдове (2015)|мясцовыя выбары 2015 года]]. Пазней, у лютым 2016 года, рэгістрацыя партыі была скасавана малдаўскім правасуддзем<ref>[http://agora.md/stiri/16359/partidul-comunist-reformator-a-fost-radin-registrul-partidelor-politice Partidul Comunist Reformator a fost radiat din registrul partidelor politice] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225224141/https://agora.md/stiri/16359/partidul-comunist-reformator-a-fost-radin-registrul-partidelor-politice |date=25 лютага 2025 }}{{ref-ro}}</ref>. == Гістарычная палітычныя партыі == * Нацыянальны патрыятычны фронт (''Partidul Naţional Patriotic'') * Камуністычная партыя Малдовы (''Partidul Comunist al Moldovei'') * Бесарабская сялянская партыя (''Partidul Ţărănesc din Basarabia'') * [[Нацыянальная малдаўская партыя|Нацыянальная малдаўская партыя (''Partidul Național Moldovenesc'')]] * Дэмакратычная аграрная партыя * Дэмакратычны саюз свабоды * Партыя свободы (Бесарабія) * Рух «Гагауз Халкы», [[Гагаузія]], выступае за незалежнасць Гагаузіі, на дадзены момант забаронена == Партыйныя альянсы == * [[Альянс за дэмакратыю і рэформы]] * [[Выбарчы блок «Дэмакратычная Малдова»]] * [[Выбарчы блок «Радзіма»]] * [[Альянс за еўрапейскую інтэграцыю]] * [[Альянс за еўрапейскую інтэграцыю III]] * [[Палітычны альянс за еўрапейскую Малдову]] * [[Кааліцыя праеўрапейскага кіравання]] * [[Выбарчы блок «ACUM Platforma DA și PAS»]] == Гл. таксама == * [[Палітыка Малдовы]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Еўропа паводле тэм|Палітычныя партыі}} {{Малдова ў тэмах}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Малдовы| ]] [[Катэгорыя:Спісы палітычных партый|Малдова]] 0h0w62wzio6n755mln1jxpqtnvphhgn 0 71791 5192635 5045737 2026-09-04T08:10:19Z Ueschar 151377 Абнаўленне звестак 5192635 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Ла́а Шэ''', раней '''Ла́о Шэ''' ({{IPA|[làʊ ʂɤ̀]}}; {{lang-zh|老舍}}, піньінь: ''Lǎo Shě''; пры нараджэнні '''Шу Цінчунь''' (舒庆春, ''Shū Qìngchūn''), пазней '''Шу Шэюй''' (舒舍予, ''Shū Shěyǔ''; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі празаік, [[драматург]] і публіцыст, найбольш вядомы рэалістычнай і сатырычнай прозай; адзін з вядучых прадстаўнікоў кітайскай літаратуры XX стагоддзя.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|9|Лао Шэ|Баршчэўскі Л.}}</ref><ref name="біяграфія">老舍 // 中国作家网. — 2016. — 27 чэрвеня.</ref> == Біяграфія == [[Файл:LAO SHE 1899-1966 Chinese writer lived here 1925-1928.jpg|міні|Мемарыяльная дошка на доме ў Лондане, дзе Лаа Шэ жыў у 1925—1928 гадах|злева]]Нарадзіўся ў 1899 годзе ў [[Пекін]]е, паходзіў з маньчжурскай сям’і. Пры нараджэнні атрымаў імя Шу Цінчунь. «Шэюй» (舍予) спачатку было ягоным ''цзы'' (字), а пазней стала ўжывацца як асабістае імя — Шу Шэюй.<ref name="імя">吴永平. 老舍的宗教虔诚与献身精神 // 中华读书报. — 2017. — 8 лютага. — С. 5.</ref> Псеўданім «Лаа Шэ» ўтвораны ад «Шэюй»: з яго быў узяты іерогліф 舍, а спераду дададзены 老 (''lǎo''), які ў пекінскіх гаворках мог ужывацца як фамільярны зварот да знаёмага чалавека.<ref>中国老舍研究会副秘书长：董卿濮存昕读错“舍”字 // 中国教育和科研计算机网. — 2017. — 19 красавіка.</ref> У 1924 годзе выехаў у Англію, дзе да 1929 года выкладаў кітайскую мову ў [[Школа ўсходазнаўства і афрыканістыкі Лонданскага ўніверсітэта|Школе ўсходазнаўства Лонданскага ўніверсітэта]]. У 1926 годзе ў літаратурным часопісе «Сяашо юэбаа» пачаў друкавацца яго першы раман «Філасофія шаноўнага Чжана». У сакавіку 1927 года ў тым жа часопісе пачалася публікацыя наступнага рамана «І сказаў Чжаа», а ў маі 1929 года — рамана «Двое з сям’і Ма». У 1929 годзе Лаа Шэ выехаў з Англіі назад у [[Кітай]], затрымаўшыся па дарозе ў [[Парыж]]ы, а затым крыху больш як на пяць месяцаў у [[Сінгапур]]ы, дзе выкладаў у кітайскай школе. У Сінгапуры ён пачаў аповесць «Дзень нараджэння Сяапо»; апошнюю яе частку дапісаў ужо ў [[Шанхай|Шанхаі]] ў 1930 годзе. Пасля вяртання ў Кітай жыў спачатку ў Пекіне, затым у [[Цзінань|Цзінані]] і [[Ціндаа]]. [[Файл:Former Residence of Laoshe in Jinan 2010-06.JPG|міні|Былы дом Лаа Шэ ў Цзінані]] У Цзінані Лаа Шэ напісаў раман «Дамінху», які так і не выйшаў у свет. Рукапіс быў перададзены шанхайскаму выдавецтву ''Commercial Press'' і загінуў у 1932 годзе, калі комплекс выдавецтва быў разбураны падчас японскай бамбардзіроўкі.<ref name="Дамінху">旧居里，老舍的文字在安睡 // 中国作家网. — 2016. — 30 жніўня.</ref> У 1933 годзе асобнымі выданнямі выйшлі раманы «Развод» і «Запіскі пра Кашэчы горад». У 1934—1935 гадах друкавалася «Гісторыя Нябеснага Дарунка», якая асобнай кнігай выйшла ў 1936 годзе. У верасні 1936 года пачалася часопісная публікацыя «Рыкшы»; асобным выданнем раман выйшаў у 1939 годзе.<ref name="БелЭн" /> У 1937 годзе, пасля японскага ўварвання ў Кітай, Лаа Шэ напісаў шэраг публіцыстычных артыкулаў, у якіх заклікаў аб’яднаць намаганні для адпору ворагу. Затым пераехаў ва [[Ухань]], дзе далучыўся да арганізацыі антыяпонскага літаратурнага руху. 27 сакавіка 1938 года ў Ханькоу (цяпер частка Уханя) была створана Усекітайская асацыяцыя работнікаў літаратуры і мастацтва па адпору ворагу. Лаа Шэ быў абраны членам яе пастаяннай рады і начальнікам аддзела агульных спраў, адказваючы за штодзённую працу арганізацыі.<ref name="асацыяцыя">老舍 以笔为枪赴国难 // 中国作家网. — 2025. — 1 верасня.</ref> Падчас вайны ён стварыў п’есу «Чжан Цзычжун» і раман «Спаленне».<ref name="БелЭн" /> Каля пяці гадоў Лаа Шэ працаваў над раманам «Чатыры пакаленні адной сям’і» — спачатку ў Кітаі, а затым у ЗША, куды ў 1946 годзе паехаў чытаць лекцыі.<ref name="біяграфія" /> Скарочаны англійскі пераклад рамана, падрыхтаваны пры ўдзеле Іды Пруіт, выйшаў у ЗША ў 1951 годзе пад назвай ''The Yellow Storm'' («Жоўтая бура»).<ref>{{cite book |author=Lao She |translator=Ida Pruitt |title=The Yellow Storm |location=New York |publisher=Harcourt, Brace and Company |year=1951 |language=en }}</ref> У Нью-Ёрку таксама быў напісаны раман «Казачнікі».<ref name="біяграфія" /> [[Файл:Grave of Lao She at Babaoshan (20191204145703).jpg|міні|Помнік Лаа Шэ на Рэвалюцыйных могілках Бабаашань у Пекіне|злева]] 13 кастрычніка 1949 года Лаа Шэ пакінуў [[Сан-Францыска]] і выправіўся ў Кітай; 12 снежня ён прыбыў у Пекін.<ref>“舍予”为谁？——张恨水与老舍的交往与友情 // 中国作家网. — 2020. — 10 верасня.</ref> За наступныя шаснаццаць гадоў ён напісаў мноства п’ес і нарысаў, у тым ліку п’есы «Канава Драконаў вус» і «Чайная», а таксама пакінуў няскончаным раман «Пад пурпурнымі сцягамі».<ref name="БелЭн" /><ref name="біяграфія" /> Мяркуецца, што 24 жніўня 1966 года Лаа Шэ скончыў жыццё самагубствам пасля збіцця і публічнага прыніжэння хунвэйбінамі ў час [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|культурнай рэвалюцыі]]. Паводле найбольш распаўсюджанай версіі, ён утапіўся ў возеры Тайпінху ў Пекіне.<ref name="біяграфія" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лао Шэ|Баршчэўскі Л.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Кітая]] 3klnnv1vqqqie9831hf3v80u50kc3f6 5192638 5192635 2026-09-04T08:12:29Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лао Шэ]] у [[Лаа Шэ]]: Назва з памылкай правапісу 5192635 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Ла́а Шэ''', раней '''Ла́о Шэ''' ({{IPA|[làʊ ʂɤ̀]}}; {{lang-zh|老舍}}, піньінь: ''Lǎo Shě''; пры нараджэнні '''Шу Цінчунь''' (舒庆春, ''Shū Qìngchūn''), пазней '''Шу Шэюй''' (舒舍予, ''Shū Shěyǔ''; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі празаік, [[драматург]] і публіцыст, найбольш вядомы рэалістычнай і сатырычнай прозай; адзін з вядучых прадстаўнікоў кітайскай літаратуры XX стагоддзя.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|9|Лао Шэ|Баршчэўскі Л.}}</ref><ref name="біяграфія">老舍 // 中国作家网. — 2016. — 27 чэрвеня.</ref> == Біяграфія == [[Файл:LAO SHE 1899-1966 Chinese writer lived here 1925-1928.jpg|міні|Мемарыяльная дошка на доме ў Лондане, дзе Лаа Шэ жыў у 1925—1928 гадах|злева]]Нарадзіўся ў 1899 годзе ў [[Пекін]]е, паходзіў з маньчжурскай сям’і. Пры нараджэнні атрымаў імя Шу Цінчунь. «Шэюй» (舍予) спачатку было ягоным ''цзы'' (字), а пазней стала ўжывацца як асабістае імя — Шу Шэюй.<ref name="імя">吴永平. 老舍的宗教虔诚与献身精神 // 中华读书报. — 2017. — 8 лютага. — С. 5.</ref> Псеўданім «Лаа Шэ» ўтвораны ад «Шэюй»: з яго быў узяты іерогліф 舍, а спераду дададзены 老 (''lǎo''), які ў пекінскіх гаворках мог ужывацца як фамільярны зварот да знаёмага чалавека.<ref>中国老舍研究会副秘书长：董卿濮存昕读错“舍”字 // 中国教育和科研计算机网. — 2017. — 19 красавіка.</ref> У 1924 годзе выехаў у Англію, дзе да 1929 года выкладаў кітайскую мову ў [[Школа ўсходазнаўства і афрыканістыкі Лонданскага ўніверсітэта|Школе ўсходазнаўства Лонданскага ўніверсітэта]]. У 1926 годзе ў літаратурным часопісе «Сяашо юэбаа» пачаў друкавацца яго першы раман «Філасофія шаноўнага Чжана». У сакавіку 1927 года ў тым жа часопісе пачалася публікацыя наступнага рамана «І сказаў Чжаа», а ў маі 1929 года — рамана «Двое з сям’і Ма». У 1929 годзе Лаа Шэ выехаў з Англіі назад у [[Кітай]], затрымаўшыся па дарозе ў [[Парыж]]ы, а затым крыху больш як на пяць месяцаў у [[Сінгапур]]ы, дзе выкладаў у кітайскай школе. У Сінгапуры ён пачаў аповесць «Дзень нараджэння Сяапо»; апошнюю яе частку дапісаў ужо ў [[Шанхай|Шанхаі]] ў 1930 годзе. Пасля вяртання ў Кітай жыў спачатку ў Пекіне, затым у [[Цзінань|Цзінані]] і [[Ціндаа]]. [[Файл:Former Residence of Laoshe in Jinan 2010-06.JPG|міні|Былы дом Лаа Шэ ў Цзінані]] У Цзінані Лаа Шэ напісаў раман «Дамінху», які так і не выйшаў у свет. Рукапіс быў перададзены шанхайскаму выдавецтву ''Commercial Press'' і загінуў у 1932 годзе, калі комплекс выдавецтва быў разбураны падчас японскай бамбардзіроўкі.<ref name="Дамінху">旧居里，老舍的文字在安睡 // 中国作家网. — 2016. — 30 жніўня.</ref> У 1933 годзе асобнымі выданнямі выйшлі раманы «Развод» і «Запіскі пра Кашэчы горад». У 1934—1935 гадах друкавалася «Гісторыя Нябеснага Дарунка», якая асобнай кнігай выйшла ў 1936 годзе. У верасні 1936 года пачалася часопісная публікацыя «Рыкшы»; асобным выданнем раман выйшаў у 1939 годзе.<ref name="БелЭн" /> У 1937 годзе, пасля японскага ўварвання ў Кітай, Лаа Шэ напісаў шэраг публіцыстычных артыкулаў, у якіх заклікаў аб’яднаць намаганні для адпору ворагу. Затым пераехаў ва [[Ухань]], дзе далучыўся да арганізацыі антыяпонскага літаратурнага руху. 27 сакавіка 1938 года ў Ханькоу (цяпер частка Уханя) была створана Усекітайская асацыяцыя работнікаў літаратуры і мастацтва па адпору ворагу. Лаа Шэ быў абраны членам яе пастаяннай рады і начальнікам аддзела агульных спраў, адказваючы за штодзённую працу арганізацыі.<ref name="асацыяцыя">老舍 以笔为枪赴国难 // 中国作家网. — 2025. — 1 верасня.</ref> Падчас вайны ён стварыў п’есу «Чжан Цзычжун» і раман «Спаленне».<ref name="БелЭн" /> Каля пяці гадоў Лаа Шэ працаваў над раманам «Чатыры пакаленні адной сям’і» — спачатку ў Кітаі, а затым у ЗША, куды ў 1946 годзе паехаў чытаць лекцыі.<ref name="біяграфія" /> Скарочаны англійскі пераклад рамана, падрыхтаваны пры ўдзеле Іды Пруіт, выйшаў у ЗША ў 1951 годзе пад назвай ''The Yellow Storm'' («Жоўтая бура»).<ref>{{cite book |author=Lao She |translator=Ida Pruitt |title=The Yellow Storm |location=New York |publisher=Harcourt, Brace and Company |year=1951 |language=en }}</ref> У Нью-Ёрку таксама быў напісаны раман «Казачнікі».<ref name="біяграфія" /> [[Файл:Grave of Lao She at Babaoshan (20191204145703).jpg|міні|Помнік Лаа Шэ на Рэвалюцыйных могілках Бабаашань у Пекіне|злева]] 13 кастрычніка 1949 года Лаа Шэ пакінуў [[Сан-Францыска]] і выправіўся ў Кітай; 12 снежня ён прыбыў у Пекін.<ref>“舍予”为谁？——张恨水与老舍的交往与友情 // 中国作家网. — 2020. — 10 верасня.</ref> За наступныя шаснаццаць гадоў ён напісаў мноства п’ес і нарысаў, у тым ліку п’есы «Канава Драконаў вус» і «Чайная», а таксама пакінуў няскончаным раман «Пад пурпурнымі сцягамі».<ref name="БелЭн" /><ref name="біяграфія" /> Мяркуецца, што 24 жніўня 1966 года Лаа Шэ скончыў жыццё самагубствам пасля збіцця і публічнага прыніжэння хунвэйбінамі ў час [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|культурнай рэвалюцыі]]. Паводле найбольш распаўсюджанай версіі, ён утапіўся ў возеры Тайпінху ў Пекіне.<ref name="біяграфія" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лао Шэ|Баршчэўскі Л.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Кітая]] 3klnnv1vqqqie9831hf3v80u50kc3f6 10 76199 5192618 4624043 2026-09-04T07:47:26Z Ueschar 151377 5192618 wikitext text/x-wiki Шаблон-картка для кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і іншых дзяржаўных дзеячаў. Частка звестак пры адсутнасці лакальнага значэння можа падцягвацца з [[Вікіданыя|Вікіданых]]. == Выкарыстанне == <pre> {{Дзяржаўны дзеяч | імя = | арыгінал імя = | выява = | пасада = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} </pre> Большасць параметраў неабавязковыя. Лакальна зададзенае значэнне мае прыярытэт перад адпаведным значэннем з Вікіданых. == Пасады == Для першай пасады выкарыстоўваюцца параметры без нумара: <code>пасада</code>, <code>перыядпачатак</code>, <code>перыядканец</code>, <code>папярэднік</code>, <code>пераемнік</code> і інш. Для другой і наступных пасад выкарыстоўваецца нумар пасады: <code>пасада_2</code>, <code>пасада_3</code> і г. д. Аналагічна нумаруюцца звязаныя параметры. <pre> | пасада_2 = | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = </pre> У TemplateData паказаны асноўныя параметры для пасад 1—5. Пры неабходнасці больш высокія нумары можна задаваць непасрэдна ў вікітэксце. Параметр <code>тытул</code> можа выкарыстоўвацца замест <code>пасада</code> як загаловак блока. Перыяд можна задаць або адным параметрам <code>перыяд кіравання</code>, або асобна праз <code>перыядпачатак</code> і <code>перыядканец</code>. Для парадкавага нумара асобы на пасадзе выкарыстоўваецца <code>парадак</code>, а для жаночай формы — <code>парадак-жан</code>. Значэнне задаецца лікам, напрыклад <code>5</code>. Значэнне <code>пасада = -</code> адключае блок першай пасады і аўтаматычнае падцягванне пасад з уласцівасці P39 Вікіданых. == Вікіданыя == З Вікіданых могуць падцягвацца, сярод іншага, выява, герб, пасады, даты і месцы нараджэння і смерці, сваяцкія сувязі, грамадзянства, адукацыя, месца працы, воінскае званне, узнагароды і сайт. Каб замяніць такое значэнне, дастаткова задаць адпаведны параметр лакальна. TemplateData змяшчае найбольш ужывальныя параметры. Некаторыя рэдкія або службовыя параметры захоўваюцца ў кодзе шаблона дзеля сумяшчальнасці, але не паказваюцца ў форме рэдагавання. == TemplateData == <templatedata> { "description": "Картка для кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і іншых дзяржаўных дзеячаў. Частка біяграфічных звестак можа падцягвацца з Вікіданых. TemplateData змяшчае асноўныя і найбольш ужывальныя параметры; рэдкія параметры, якія захоўваюцца ў кодзе дзеля сумяшчальнасці, можна пры неабходнасці задаваць у вікітэксце.", "format": "block", "params": { "імя": { "label": "Імя", "description": "Імя асобы ў загалоўку карткі. Калі не зададзена, можа выкарыстоўвацца іншая назва з шаблона або Вікіданых.", "type": "line", "aliases": [ "беларускае імя" ], "suggested": true }, "арыгінал імя": { "label": "Імя на мове арыгінала", "description": "Імя асобы ў арыгінальным напісанні.", "type": "line", "aliases": [ "арыгінальнае імя" ] }, "выява": { "label": "Выява", "description": "Назва файла з асноўнай выявай без прасторы назваў «Файл:». Калі параметр пусты, выкарыстоўваецца P18 з Вікіданых.", "type": "wiki-file-name", "aliases": [ "image", "партрэт" ], "suggested": true }, "шырыня": { "label": "Шырыня выявы", "description": "Шырыня асноўнай выявы. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца 305px.", "type": "line", "example": "250px" }, "апісанне выявы": { "label": "Подпіс выявы", "description": "Подпіс пад асноўнай выявай.", "type": "content", "aliases": [ "подпіс" ] }, "герб": { "label": "Герб", "description": "Назва файла герба. Калі параметр пусты, можа выкарыстоўвацца P94 з Вікіданых.", "type": "wiki-file-name" }, "шырыня герба": { "label": "Шырыня герба", "description": "Шырыня выявы герба. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца 100px.", "type": "line", "example": "100px" }, "подпіс герба": { "label": "Подпіс герба", "description": "Подпіс пад выявай герба.", "type": "content" }, "пасада": { "label": "Пасада 1 — назва", "description": "Назва асноўнай пасады. Значэнне «-» выключае вывод блока пасады і аўтаматычнае P39 з Вікіданых.", "type": "content", "suggested": true }, "тытул": { "label": "Пасада 1 — тытул", "description": "Альтэрнатыўны загаловак пасады. Калі зададзены, у загалоўку блока паказваецца тытул замест параметра «пасада».", "type": "content" }, "краіна": { "label": "Пасада 1 — краіна", "description": "Краіна або дзяржава, якая дапісваецца да назвы пасады. У цяперашнім кодзе гэты ж параметр таксама трапляе ў радок «Прыналежнасць» ваеннай службы.", "type": "content" }, "сцяг": { "label": "Пасада 1 — сцяг злева", "description": "Назва файла сцяга, які паказваецца злева ад назвы пасады.", "type": "wiki-file-name" }, "сцяг2": { "label": "Пасада 1 — сцяг справа", "description": "Назва другога файла сцяга, які паказваецца справа ад назвы пасады.", "type": "wiki-file-name" }, "парадак": { "label": "Пасада 1 — парадкавы нумар", "description": "Парадкавы нумар асобы на пасадзе для формы мужчынскага роду. Не запаўняць адначасова з «парадак-жан».", "type": "number", "example": "5" }, "парадак-жан": { "label": "Пасада 1 — парадкавы нумар (ж.)", "description": "Парадкавы нумар асобы на пасадзе для формы жаночага роду. Не запаўняць адначасова з «парадак».", "type": "number", "example": "3" }, "перыяд кіравання": { "label": "Пасада 1 — перыяд цалкам", "description": "Гатовы тэкст усяго перыяду знаходжання на пасадзе. Калі зададзены, мае прыярытэт над асобнымі датамі «перыядпачатак» і «перыядканец»; не запаўняйце іх адначасова.", "type": "content", "aliases": [ "перыяд праўлення" ] }, "перыядпачатак": { "label": "Пасада 1 — пачатак", "description": "Дата пачатку знаходжання на пасадзе. Выкарыстоўваецца разам з «перыядканец», калі «перыяд кіравання» не зададзены.", "type": "content", "aliases": [ "пачатак паўнамоцтваў" ], "suggested": true }, "перыядканец": { "label": "Пасада 1 — канец", "description": "Дата заканчэння знаходжання на пасадзе. Выкарыстоўваецца разам з «перыядпачатак», калі «перыяд кіравання» не зададзены.", "type": "content", "aliases": [ "заканчэнне паўнамоцтваў" ], "suggested": true }, "пад імем": { "label": "Пасада 1 — пад імем", "description": "Імя, пад якім асоба ажыццяўляла ўладу; выводзіцца пад перыядам.", "type": "content" }, "троннае імя": { "label": "Пасада 1 — троннае імя", "description": "Троннае або іншае афіцыйнае імя, якое выводзіцца пад перыядам.", "type": "content" }, "дэвіз": { "label": "Пасада 1 — дэвіз", "description": "Дэвіз, звязаны з пасадай або праўленнем.", "type": "content" }, "каранацыя": { "label": "Пасада 1 — каранацыя", "description": "Дата або апісанне каранацыі.", "type": "content" }, "рэгент1": { "label": "Рэгент 1 — асоба", "description": "Імя 1-га рэгента. Даты гэтага рэгенцтва задаюцца двума суседнімі параметрамі.", "type": "content" }, "рэгент1перыядпачатак": { "label": "Рэгент 1 — пачатак", "description": "Пачатак перыяду рэгенцтва для параметра «рэгент1».", "type": "content" }, "рэгент1перыядканец": { "label": "Рэгент 1 — канец", "description": "Канец перыяду рэгенцтва для параметра «рэгент1».", "type": "content" }, "рэгент2": { "label": "Рэгент 2 — асоба", "description": "Імя 2-га рэгента. Даты гэтага рэгенцтва задаюцца двума суседнімі параметрамі.", "type": "content" }, "рэгент2перыядпачатак": { "label": "Рэгент 2 — пачатак", "description": "Пачатак перыяду рэгенцтва для параметра «рэгент2».", "type": "content" }, "рэгент2перыядканец": { "label": "Рэгент 2 — канец", "description": "Канец перыяду рэгенцтва для параметра «рэгент2».", "type": "content" }, "суправіцель1": { "label": "Суправіцель 1 — асоба", "description": "Імя 1-га чалавека, які кіраваў сумесна з асобай. Даты задаюцца двума суседнімі параметрамі.", "type": "content" }, "суправіцель1перыядпачатак": { "label": "Суправіцель 1 — пачатак", "description": "Пачатак перыяду сумеснага кіравання для параметра «суправіцель1».", "type": "content" }, "суправіцель1перыядканец": { "label": "Суправіцель 1 — канец", "description": "Канец перыяду сумеснага кіравання для параметра «суправіцель1».", "type": "content" }, "суправіцель2": { "label": "Суправіцель 2 — асоба", "description": "Імя 2-га чалавека, які кіраваў сумесна з асобай. Даты задаюцца двума суседнімі параметрамі.", "type": "content" }, "суправіцель2перыядпачатак": { "label": "Суправіцель 2 — пачатак", "description": "Пачатак перыяду сумеснага кіравання для параметра «суправіцель2».", "type": "content" }, "суправіцель2перыядканец": { "label": "Суправіцель 2 — канец", "description": "Канец перыяду сумеснага кіравання для параметра «суправіцель2».", "type": "content" }, "суправіцель3": { "label": "Суправіцель 3 — асоба", "description": "Імя 3-га чалавека, які кіраваў сумесна з асобай. Даты задаюцца двума суседнімі параметрамі.", "type": "content" }, "суправіцель3перыядпачатак": { "label": "Суправіцель 3 — пачатак", "description": "Пачатак перыяду сумеснага кіравання для параметра «суправіцель3».", "type": "content" }, "суправіцель3перыядканец": { "label": "Суправіцель 3 — канец", "description": "Канец перыяду сумеснага кіравання для параметра «суправіцель3».", "type": "content" }, "прэзідэнт": { "label": "Пасада 1 — прэзідэнт", "description": "Прэзідэнт, пры якім асоба займала пасаду. Не выкарыстоўваць разам з «манарх»: пры запаўненні абодвух выводзіцца манарх.", "type": "content" }, "манарх": { "label": "Пасада 1 — манарх", "description": "Манарх, пры якім асоба займала пасаду. Мае прыярытэт над параметрам «прэзідэнт».", "type": "content" }, "прэм'ер": { "label": "Пасада 1 — кіраўнік урада", "description": "Кіраўнік урада ў адпаведны перыяд.", "type": "content", "aliases": [ "прэм'ер-міністр", "прэм’ер", "прэм’ер-міністр" ] }, "віцэ-прэзідэнт": { "label": "Пасада 1 — віцэ-прэзідэнт", "description": "Віцэ-прэзідэнт у адпаведны перыяд.", "type": "content" }, "губернатар": { "label": "Пасада 1 — губернатар", "description": "Губернатар у адпаведны перыяд.", "type": "content" }, "спадчыннік": { "label": "Пасада 1 — спадчыннік", "description": "Спадчыннік прастола або пасады.", "type": "content" }, "папярэднік": { "label": "Пасада 1 — папярэднік", "description": "Папярэднік асобы на гэтай пасадзе.", "type": "content", "suggested": true }, "пераемнік": { "label": "Пасада 1 — пераемнік", "description": "Пераемнік асобы на гэтай пасадзе.", "type": "content", "suggested": true }, "адрачэнне": { "label": "Пасада 1 — адрачэнне", "description": "Дата або акалічнасці адрачэння.", "type": "content" }, "каментарый": { "label": "Пасада 1 — каментарый", "description": "Дадатковы каментарый да блока пасады; выводзіцца курсівам пад яго асноўнымі радкамі.", "type": "content", "aliases": [ "каментар" ] }, "пасада_2": { "label": "Пасада 2 — назва", "description": "Назва 2-й пасады. Для дадатковых пасад выкарыстоўваецца суфікс _2.", "type": "content" }, "тытул_2": { "label": "Пасада 2 — тытул", "description": "Альтэрнатыўны загаловак 2-й пасады; паказваецца замест яе назвы.", "type": "content" }, "перыядпачатак_2": { "label": "Пасада 2 — пачатак", "description": "Дата пачатку знаходжання на 2-й пасадзе.", "type": "content" }, "перыядканец_2": { "label": "Пасада 2 — канец", "description": "Дата заканчэння знаходжання на 2-й пасадзе.", "type": "content" }, "папярэднік_2": { "label": "Пасада 2 — папярэднік", "description": "Папярэднік на 2-й пасадзе.", "type": "content" }, "пераемнік_2": { "label": "Пасада 2 — пераемнік", "description": "Пераемнік на 2-й пасадзе.", "type": "content" }, "пасада_3": { "label": "Пасада 3 — назва", "description": "Назва 3-й пасады. Для дадатковых пасад выкарыстоўваецца суфікс _3.", "type": "content" }, "тытул_3": { "label": "Пасада 3 — тытул", "description": "Альтэрнатыўны загаловак 3-й пасады; паказваецца замест яе назвы.", "type": "content" }, "перыядпачатак_3": { "label": "Пасада 3 — пачатак", "description": "Дата пачатку знаходжання на 3-й пасадзе.", "type": "content" }, "перыядканец_3": { "label": "Пасада 3 — канец", "description": "Дата заканчэння знаходжання на 3-й пасадзе.", "type": "content" }, "папярэднік_3": { "label": "Пасада 3 — папярэднік", "description": "Папярэднік на 3-й пасадзе.", "type": "content" }, "пераемнік_3": { "label": "Пасада 3 — пераемнік", "description": "Пераемнік на 3-й пасадзе.", "type": "content" }, "пасада_4": { "label": "Пасада 4 — назва", "description": "Назва 4-й пасады. Для дадатковых пасад выкарыстоўваецца суфікс _4.", "type": "content" }, "тытул_4": { "label": "Пасада 4 — тытул", "description": "Альтэрнатыўны загаловак 4-й пасады; паказваецца замест яе назвы.", "type": "content" }, "перыядпачатак_4": { "label": "Пасада 4 — пачатак", "description": "Дата пачатку знаходжання на 4-й пасадзе.", "type": "content" }, "перыядканец_4": { "label": "Пасада 4 — канец", "description": "Дата заканчэння знаходжання на 4-й пасадзе.", "type": "content" }, "папярэднік_4": { "label": "Пасада 4 — папярэднік", "description": "Папярэднік на 4-й пасадзе.", "type": "content" }, "пераемнік_4": { "label": "Пасада 4 — пераемнік", "description": "Пераемнік на 4-й пасадзе.", "type": "content" }, "пасада_5": { "label": "Пасада 5 — назва", "description": "Назва 5-й пасады. Для дадатковых пасад выкарыстоўваецца суфікс _5.", "type": "content" }, "тытул_5": { "label": "Пасада 5 — тытул", "description": "Альтэрнатыўны загаловак 5-й пасады; паказваецца замест яе назвы.", "type": "content" }, "перыядпачатак_5": { "label": "Пасада 5 — пачатак", "description": "Дата пачатку знаходжання на 5-й пасадзе.", "type": "content" }, "перыядканец_5": { "label": "Пасада 5 — канец", "description": "Дата заканчэння знаходжання на 5-й пасадзе.", "type": "content" }, "папярэднік_5": { "label": "Пасада 5 — папярэднік", "description": "Папярэднік на 5-й пасадзе.", "type": "content" }, "пераемнік_5": { "label": "Пасада 5 — пераемнік", "description": "Пераемнік на 5-й пасадзе.", "type": "content" }, "дата нараджэння": { "label": "Дата нараджэння", "description": "Дата нараджэння. Калі не зададзена, можа выкарыстоўвацца P569 з Вікіданых.", "type": "content", "suggested": true }, "месца нараджэння": { "label": "Месца нараджэння", "description": "Месца нараджэння. Калі не зададзена, можа выкарыстоўвацца P19 з Вікіданых.", "type": "content", "suggested": true }, "дата смерці": { "label": "Дата смерці", "description": "Дата смерці. Калі не зададзена, можа выкарыстоўвацца P570 з Вікіданых.", "type": "content" }, "месца смерці": { "label": "Месца смерці", "description": "Месца смерці. Калі не зададзена, можа выкарыстоўвацца P20 з Вікіданых.", "type": "content" }, "пахавана": { "label": "Месца пахавання", "description": "Месца пахавання. Калі не зададзена, можа выкарыстоўвацца P119 з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": [ "пахаваны" ] }, "род": { "label": "Род або дынастыя", "description": "Род або дынастыя асобы. Калі не зададзена, можа выкарыстоўвацца P53 з Вікіданых.", "type": "content", "aliases": [ "дынастыя" ] }, "імя пры нараджэнні": { "label": "Імя пры нараджэнні", "description": "Імя пры нараджэнні; можа падцягвацца з P1477.", "type": "content" }, "бацька": { "label": "Бацька", "description": "Бацька асобы; можа падцягвацца з P22.", "type": "content" }, "маці": { "label": "Маці", "description": "Маці асобы; можа падцягвацца з P25.", "type": "content" }, "у шлюбе": { "label": "Муж / жонка", "description": "Сужэнец або сужэнцы. Назва радка ў картцы аўтаматычна залежыць ад полу асобы.", "type": "content", "aliases": [ "жонка", "муж" ] }, "дзеці": { "label": "Дзеці", "description": "Дзеці асобы; можа падцягвацца з P40.", "type": "content" }, "нацыянальнасць": { "label": "Нацыянальнасць", "description": "Нацыянальнасць асобы.", "type": "content" }, "грамадзянства": { "label": "Грамадзянства", "description": "Грамадзянства асобы; можа падцягвацца з P27.", "type": "content" }, "веравызнанне": { "label": "Веравызнанне", "description": "Веравызнанне або рэлігія; можа падцягвацца з P140.", "type": "content", "aliases": [ "рэлігія" ] }, "партыя": { "label": "Партыя", "description": "Палітычная партыя; можа падцягвацца з P102.", "type": "content" }, "член у": { "label": "Членства", "description": "Арганізацыя або аб’яднанне, членам якога была асоба; можа падцягвацца з P463.", "type": "content", "aliases": [ "член" ] }, "адукацыя": { "label": "Адукацыя", "description": "Навучальная ўстанова або адукацыя; можа падцягвацца з P69.", "type": "content" }, "навуковая ступень": { "label": "Навуковая ступень", "description": "Навуковая ступень; можа падцягвацца з P512.", "type": "content" }, "навуковае званне": { "label": "Навуковае званне", "description": "Навуковае або акадэмічнае званне; у шаблоне звязана з P803.", "type": "content" }, "прафесія": { "label": "Прафесія", "description": "Прафесія асобы.", "type": "content" }, "дзейнасць": { "label": "Дзейнасць", "description": "Асноўная сфера дзейнасці; можа падцягвацца з P101.", "type": "content" }, "навуковая сфера": { "label": "Навуковая сфера", "description": "Навуковая сфера. Пры запаўненні з’яўляецца загаловак «Навуковая дзейнасць».", "type": "content" }, "месца працы": { "label": "Месца працы", "description": "Установа або арганізацыя, дзе працавала асоба; можа падцягвацца з P108.", "type": "content" }, "вядомы як": { "label": "Вядомы як", "description": "Кароткае ўдакладненне, чым асоба найбольш вядомая.", "type": "content" }, "чын": { "label": "Чын", "description": "Чын або спецыяльнае званне; можа падцягвацца з P5012.", "type": "content", "aliases": [ "спецыяльнае званне" ] }, "гады службы": { "label": "Гады службы", "description": "Перыяд ваеннай службы.", "type": "content" }, "прыналежнасць": { "label": "Прыналежнасць", "description": "Дзяржава, арганізацыя або бок, да якога адносілася асоба падчас службы; можа падцягвацца з P945.", "type": "content" }, "род войскаў": { "label": "Род войскаў", "description": "Род войскаў або від узброеных сіл; можа падцягвацца з P241.", "type": "content" }, "званне": { "label": "Ваеннае званне", "description": "Ваеннае званне; можа падцягвацца з P410. Пры запаўненні з’яўляецца загаловак «Ваенная служба».", "type": "content" }, "камандаваў": { "label": "Камандаваў", "description": "Вайсковыя часткі або злучэнні, якімі камандавала асоба; можа падцягвацца з P598.", "type": "content" }, "бітвы": { "label": "Бітвы", "description": "Бітвы, войны або канфлікты; можа падцягвацца з P607.", "type": "content" }, "аўтограф": { "label": "Аўтограф", "description": "Назва файла з аўтографам; можа падцягвацца з P109.", "type": "wiki-file-name" }, "манаграма": { "label": "Манаграма", "description": "Назва файла з манаграмай; можа падцягвацца з P1543.", "type": "wiki-file-name" }, "узнагароды": { "label": "Узнагароды", "description": "Узнагароды асобы; можа падцягвацца з P166. Дапускае вікітэкст і шаблоны ўзнагарод.", "type": "content", "aliases": [ "awards" ] }, "сайт": { "label": "Сайт", "description": "Афіцыйны сайт; можа падцягвацца з P856.", "type": "url" }, "вікісховішча": { "label": "Вікісховішча", "description": "Назва катэгорыі або старонкі на Вікісховішчы для спасылкі ўнізе карткі.", "type": "line" } }, "sets": [ { "label": "Даты пасады 1", "params": [ "перыядпачатак", "перыядканец" ] }, { "label": "Рэгент 1", "params": [ "рэгент1", "рэгент1перыядпачатак", "рэгент1перыядканец" ] }, { "label": "Рэгент 2", "params": [ "рэгент2", "рэгент2перыядпачатак", "рэгент2перыядканец" ] }, { "label": "Суправіцель 1", "params": [ "суправіцель1", "суправіцель1перыядпачатак", "суправіцель1перыядканец" ] }, { "label": "Суправіцель 2", "params": [ "суправіцель2", "суправіцель2перыядпачатак", "суправіцель2перыядканец" ] }, { "label": "Суправіцель 3", "params": [ "суправіцель3", "суправіцель3перыядпачатак", "суправіцель3перыядканец" ] }, { "label": "Даты пасады 2", "params": [ "перыядпачатак_2", "перыядканец_2" ] }, { "label": "Даты пасады 3", "params": [ "перыядпачатак_3", "перыядканец_3" ] }, { "label": "Даты пасады 4", "params": [ "перыядпачатак_4", "перыядканец_4" ] }, { "label": "Даты пасады 5", "params": [ "перыядпачатак_5", "перыядканец_5" ] } ], "paramOrder": [ "імя", "арыгінал імя", "выява", "шырыня", "апісанне выявы", "герб", "шырыня герба", "подпіс герба", "пасада", "тытул", "краіна", "сцяг", "сцяг2", "парадак", "парадак-жан", "перыяд кіравання", "перыядпачатак", "перыядканец", "пад імем", "троннае імя", "дэвіз", "каранацыя", "рэгент1", "рэгент1перыядпачатак", "рэгент1перыядканец", "рэгент2", "рэгент2перыядпачатак", "рэгент2перыядканец", "суправіцель1", "суправіцель1перыядпачатак", "суправіцель1перыядканец", "суправіцель2", "суправіцель2перыядпачатак", "суправіцель2перыядканец", "суправіцель3", "суправіцель3перыядпачатак", "суправіцель3перыядканец", "прэзідэнт", "манарх", "прэм'ер", "віцэ-прэзідэнт", "губернатар", "спадчыннік", "папярэднік", "пераемнік", "адрачэнне", "каментарый", "пасада_2", "тытул_2", "перыядпачатак_2", "перыядканец_2", "папярэднік_2", "пераемнік_2", "пасада_3", "тытул_3", "перыядпачатак_3", "перыядканец_3", "папярэднік_3", "пераемнік_3", "пасада_4", "тытул_4", "перыядпачатак_4", "перыядканец_4", "папярэднік_4", "пераемнік_4", "пасада_5", "тытул_5", "перыядпачатак_5", "перыядканец_5", "папярэднік_5", "пераемнік_5", "дата нараджэння", "месца нараджэння", "дата смерці", "месца смерці", "пахавана", "род", "імя пры нараджэнні", "бацька", "маці", "у шлюбе", "дзеці", "нацыянальнасць", "грамадзянства", "веравызнанне", "партыя", "член у", "адукацыя", "навуковая ступень", "навуковае званне", "прафесія", "дзейнасць", "навуковая сфера", "месца працы", "вядомы як", "чын", "гады службы", "прыналежнасць", "род войскаў", "званне", "камандаваў", "бітвы", "аўтограф", "манаграма", "узнагароды", "сайт", "вікісховішча" ] } </templatedata> l5hip3ncozuafwo5siixaq2nqfuf8uz 0 76708 5192576 4459387 2026-09-04T06:24:23Z Summershell67 159583 Пропорцию флага КНДР изменили в марте этого года. Конкретно 26 числа. 5192576 wikitext text/x-wiki {{Картка сцяга |назва = Сцяг Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікі |ключ = Карэя |суб'ект = [[КНДР]] |выява = Flag of North Korea (March 2026–present).svg |заснаваны = {{fd|08|09|1948}} |прапорцыя = {{FIAV|111110}} 1:1,65 |аўтар = }} '''Сцяг [[КНДР]]''' быў прыняты [[8 верасня]] [[1948]] года. Мае прапорцыі 1:1,65. Зорка сімвалізуе рэвалюцыйныя традыцыі. Чырвоны колер - рэвалюцыйны патрыятызм і дух барацьбы; белы колер з'яўляецца традыцыйным для карэйцаў, ён азначае чысціню ідэалаў; сіні - імкненне да аб'яднання з рэвалюцыйнымі сіламі усяго свету ў барацьбе за перамогу ідэй незалежнасці, [[Сяброўства|дружбы]] і [[мір]]у. == Гл. таксама == * [[Сцяг Рэспублікі Карэя]] * [[Сцяг Карэйскай імперыі]] * [[Сцяг Аб’яднання]] {{КНДР у тэмах}} {{Азія паводле тэм|Сцяг|Сцягі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы КНДР]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка]] qybxjb7nu4eqe7htp89vad7x0s3otpy 0 80708 5192393 5151314 2026-09-03T13:09:04Z Autumndancer 168015 /* Назіранні */ 5192393 wikitext text/x-wiki [[File:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|[[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года]], [[Францыя]]]] '''Сонечнае зацьменне''' — астранамічная з’ява, якая заключаецца ў тым, што [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] закрывае (засланяе) цалкам або часткова [[Сонца]] ад назіральніка на Зямлі. == Прырода сонечных зацьменняў == Сонечнае зацьменне магчыма толькі падчас маладзіка, калі бок Месяца, звернуты да [[планета Зямля|Зямлі]], не асветлены, і сам Месяц не бачны. Зацьменні магчымыя толькі, калі [[маладзік]] праходзіць каля аднаго з двух месяцавых вузлоў (пункты перасячэння бачных арбіт Месяца і Сонца), не далей чым прыкладна ў 12 градусах ад аднаго з іх. [[Файл:Full-be.svg|thumb|Схема сонечнага зацьмення]] Сонечнае зацьменне мае розны выгляд для розных пунктаў зямной паверхні. Паколькі дыяметр Месяца ў 400 разоў меншы за дыяметр Сонца і Месяц знаходзіцца прыкладна ў 400 разоў бліжэй да Зямлі, то на небе Сонца і Месяц здаюцца дыскамі аднолькавых памераў. Таму пры поўным сонечным зацьменні Месяц можа цалкам накрыць яркую паверхню Сонца, пакінуўшы пры гэтым адкрытай сонечную атмасферу. Пры праходжанні паміж Сонцам і Зямлёй маленькі па памерах Месяц не можа цалкам зацяніць Зямлю. Дыск Сонца будзе цалкам закрыты толькі для назіральніка, які знаходзіцца ўнутры конуса месячнага ценю, найбольшы дыяметр якога на паверхні Зямлі не перавышае 270 км. Толькі з гэтай параўнальна вузкай зоны зямной паверхні, куды падае цень ад Месяца, будзе бачным поўнае сонечнае зацьменне. Там жа, куды падае паўцень ад Месяца, унутры так званага конуса месячнага паўценю, будзе бачным частковае сонечнае зацьменне. Калі ў момант зацьмення Месяц, які рухаецца па сваёй эліптычнай арбіце, будзе знаходзіцца на значным аддаленні ад Зямлі, то бачны дыск Месяца будзе занадта малым, каб поўнасцю накрыць Сонца. Тады назіральнік зможа ўбачыць вакол цёмнага дыска Месяца зіхатлівы абадок сонечнага дыска. Гэта кольцападобнае зацьменне. Па-за межамі месячнага паўценю зацьменні ўвогуле не назіраюцца. Сонечнае зацьменне бачнае не на ўсёй паверхні Зямлі, а толькі там, дзе прабягаюць цень і паўцень Месяца. Шлях месячнага ценю па зямной паверхні называецца паласой поўнага сонечнага зацьмення. Па астранамічнай класіфікацыі, калі зацьменне хоць бы дзесьці на паверхні Зямлі можа назірацца як поўнае, яно называецца поўным<ref>{{cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527091958/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html|archivedate=27 мая 2010|title=CENTRAL SOLAR ECLIPSES: 1991—2050|author=Fred Espenak.|accessdate=1 кастрычніка 2016|url-status=live}}</ref>. Калі зацьменне можа назірацца толькі як частковае (такое бывае, калі конус цені Месяца праходзіць паблізу зямной паверхні, але не тычыцца яе), зацьменне класіфікуецца як частковае. == Назіранні == [[Файл:Nils van der Burg - eclipse and pin-hole (by-sa).jpg|thumb|Шматлікія адлюстраванні сонечнага зацьмення на Зямлі ў цені лісця дрэў атрыманыя з прычыны эфекту камеры-абскуры, калі святло праходзіць праз маленькія шчыліны між лісцем.]] Сонечнае зацьменне з’яўляецца [[Прыродная з’ява|прыроднай з’явай]], але ў некаторых старажытных цывілізацыях і цяперашніх культурах сонечнае зацьменне звязвалі з [[звышнатуральнае|звышнатуральнымі прычынамі]] і лічылі благім знакам. Поўнае сонечнае зацьменне можа напужаць людзей, незнаёмых з [[астраномія|астранамічным]] тлумачэннем з'явы, паколькі Сонца знікае проста ўсярэдзіне дня, а неба пры поўным зацьменні цямнее за некалькі хвілін і становяцца бачнымі планеты і зоры. Сонечныя зацьменні згадваюцца ўжо ў антычных крыніцах<ref>{{Cite book |last=Herodotus |title=Book VII |url=http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm |page=37 |access-date=1 кастрычніка 2016 |archive-date=19 жніўня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819152623/http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm |url-status=dead }}</ref>. Аднак найбольшая колькасць датаваных апісанняў змяшчаецца ў заходнееўрапейскіх сярэднявечных хроніках і аналах. Напрыклад, сонечнае зацьменне згадвае Максімін Трырскі, які запісаў, што ў «538 г. 16 лютага, з першай да трэцяй гадзіны было сонечнае зацьменне»<ref>Annales Sancti Maximini Trevirensis. MGH, SS. Bd. IV. Hannover. 1841.</ref>. У год на Зямлі можа адбывацца ад 2 да 5 сонечных зацьменняў, з якіх не больш за два — поўныя або кольцападобныя<ref name="totality">{{Cite book| last = Littmann | first = Mark | coauthors = Fred Espenak, Ken Willcox. | title = Totality: Eclipses of the Sun | url = https://archive.org/details/totalityeclipses0003litt_z7e0 | publisher = Oxford University Press | year = 2008 | pages = [https://archive.org/details/totalityeclipses0003litt_z7e0/page/18 18]—19 | isbn = 0199532095}}</ref><ref>Пять солнечных затмений наблюдалось в 1935 году. {{Cite book|chapterurl=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1901-2000.html|last=[[NASA]]|chapter=Five Millennium Catalog of Solar Eclipses|date=6 September 2009|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html|title=NASA Eclipse Web Site|others=[[Fred Espenak]], Project and Website Manager|accessdate=26 January 2010}}</ref>.. У сярэднім за сто гадоў адбываецца 237 сонечных зацьменняў, з якіх 160 — частковыя, 63 — поўныя, 14 — кольцападобныя<ref name="Meeus">{{cite book|author=Meeus J.|title=Mathematical astronomy morsels|publisher=Wilmann-Bell, Inc|year=1997|isbn=0943396}}</ref>. У пэўным пункце зямной паверхні зацьменні ў вялікай фазе адбываюцца досыць рэдка, яшчэ радзей назіраюцца поўныя сонечныя зацьменні. Так, на тэрыторыі Масквы з XI па XVIII стагоддзе можна было назіраць 159 сонечных зацьменняў з фазай больш 0,5, з якіх усяго 3 поўных (11.08.1124, 20.03.1140 и 7.06.1415)<ref>''Святский Д. О.'' Астрономия Древней Руси / Автор предисловия, комментариев, дополнений — М. Л. Городецкий. — М.: Русская панорама, 2007.</ref>. Поўныя сонечныя зацьменні дазваляюць назіраць [[Сонечная карона|карону]] і бліжэйшыя наваколлі Сонца, што ў звычайных умовах вельмі абцяжарана (хоць з 1996 года [[астраном]]ы атрымалі магчымасць пастаянна аглядаць наваколлі нашай зоркі дзякуючы працы спадарожніка SOHO ({{lang-en|Solar and Heliospheric Observatory}} — сонечная і геліясферная абсерваторыя). Французскі навуковец [[П’ер Жуль Жансен|П'ер Жансен]] падчас поўнага сонечнага зацьмення ў [[Індыя|Індыі]] 18 жніўня 1868 г. упершыню даследаваў [[Храмасфера|храмасферу]] Сонца і атрымаў спектр новага хімічнага элемента. Гэты элемент назвалі ў гонар Сонца — [[Гелій|геліем]]<ref>{{артыкул|аўтар= Kochhar, R. K.|загаловак= French astronomers in India during the 17th — 19th centuries|спасылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html|аўтар выдання=|выданне= Journal of the British Astronomical Association|год= 1991|выпуск=|volume= 101|нумар= 2|pages= 95—100|isbn=|мова=en}}</ref>. У 1882 годзе, 17 мая, падчас сонечнага зацьмення назіральнікамі з Егіпта была заўважаная камета, што пралятала паблізу Сонца<ref name="Marsden1967">{{cite journal|last=Marsden|first=Brian G.|title=The sungrazing comet group|url=https://archive.org/details/astronomical-journal_1967-11_72_9/page/1170|journal=The Astronomical Journal|volume=72|issue=9|pages=1170—1183|bibcode=1967AJ.....72.1170M|year=1967|doi=10.1086/110396}}</ref>. [[Файл:2008-08-01_Solar_eclipse_progression.jpg|thumb|Сонечнае зацьменне ([[Новасібірск]], 1.8.2008), пачарговыя моманты з інтэрваламі 3 мінуты]] Пры назіранні частковага зацьмення ці прамежнай фазы поўнага зацьмення трэба выкарыстоўваць адмысловыя прылады для назірання, паколькі просты позірк на Сонца з'яўляецца небяспечным, але можна глядзець на Сонца ў часе поўнага зацьмення Сонца Месяцам. == Гл. таксама == * [[Зацьменне]] * [[Зацьменне Месяца]] * [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Шаронаў В. В.'' Ад чаго і як бывае зацменне сонца / В. В. Шаронаў. — Мн.: Дзярж. выд-ва БССР, 1947. — 72 с. — (Бібліятэчка прыродазнаўства). * ''Галуза І. В.'' і інш. Астраномія: падруч. для 11-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалёў; пер. з рус. мовы Т. К. Слауты. — Мн.: Адукацыя і выхаванне, 2015. — 224 с. ISBN 978-985-471-765-4. == Спасылкі == {{commonscat|Solar eclipse}} * [http://planetarium-kharkov.org/?q=node/420 Кампазіцыйная фатаграфія поўнага сонечнага зацьмення] * [http://xjubier.free.fr/en/site_pages/solar_eclipses/Solar_Corona_Shape_pg01.html гістарычныя выявы сонечнай кароны падчас сонечных зацьменняў] {{Сонца}} {{Месяц}} {{Сонечныя зацьменні}} {{Нябесная механіка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астранамічныя з’явы]] [[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні| ]] loi70zi82nk7az9ih8dl0da6hjy32hr 0 84645 5192556 5169323 2026-09-04T00:50:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192556 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Greek trinity.png|thumb|300px|Грэчаская тройца і распаўсюджванне трох царстваў Зямлі: Зеўса (бога неба), Пасейдона (моры і акіяны) і Аіда (падземны свет). Тэос (другарадныя багі) — дзеці гэтай тройцы.]] '''Рэлігія і міфалогія [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]]''' — сістэма [[Міф|паданняў]] старажытных грэкаў, іх культурная спадчына, якая апавядае пра багоў, герояў і светаўладкаванне. Аказала велізарны ўплыў на развіццё [[культура|культуры]] і [[мастацтва]] ўсяго свету. == Крыніцы вывучэння == Найстаражытнейшы стан грэчаскай міфалогіі вядомы з таблічак [[Эгейская культура|Эгейскай культуры]], запісаных [[Лінейнае пісьмо Б|Лінейным пісьмом Б]]. Для гэтага перыяду характэрна нешматлікасць багоў, многія з іх называюцца іншасказальна, у шэрагу імёнаў маюцца жаночыя аналагі (напрыклад, di-wi-o-jo — Diwijos, Зеўс і жаночы аналаг di-wi-o-ja). Ужо ў крыта-мікенскі перыяд вядомы Зеўс, Афіна, Дыяніс і шэраг іншых, хоць іх іерархія магла адрознівацца ад пазнейшай. Міфалогія «цёмных стагоддзяў» (паміж заняпадам крыта-мікенскай цывілізацыі і ўзнікненнем антычнай грэчаскай цывілізацыі) вядомая толькі па пазнейшых крыніцах. Розныя сюжэты старажытнагрэчаскіх міфаў увесь час фігуруюць у творах старажытнагрэчаскіх пісьменнікаў; напярэдадні эпохі элінізму ўзнікае традыцыя ствараць на іх аснове ўласныя алегарычныя міфы. У грэчаскай драматургіі абыгрываюцца і развіваюцца шматлікія міфалагічныя сюжэты. Найбуйнейшымі крыніцамі з’яўляюцца: * «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]» [[Гамер]]а * «[[Тэагонія]]» [[Гесіёд]]а * [[Пароскі мармур]] * «[[Тлумачэнне сноў]]» [[Артэмідор Далдыянскі|Артэмідора Далдыянскага]] * «Бібліятэка» [[Псеўда-Апаладор]]а * «[[Метамарфозы]]» [[Авідзій|Авідзія]] Некаторыя старажытнагрэчаскія аўтары спрабавалі растлумачыць міфы з рацыяналістычных пазіцый. [[Эўгемер]] пісаў пра багоў як пра людзей, чые ўчынкі былі абагаўлёныя. [[Палефат]] у сачыненні «Пра неверагоднае» меркаваў, што апісаныя ў міфах падзеі — вынік неразумення або дасачынення дэталяў. [[Файл:Poseidon sculpture Copenhagen 2005.jpg|250px|thumb|right|Статуя Пасейдона ў порце [[Капенгаген]]а.]] == Паходжанне == Найстаражытнейшыя багі грэчаскага [[пантэон]]а цесна звязаны з агульнай [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] сістэмай рэлігійных вераванняў, маюцца паралелі і ў імёнах — так, індыйскі [[Варуна]] адпавядае грэчаскаму [[Уран (бог)|Урану]], і г. д. Далейшае развіццё міфалогіі ішло па некалькіх кірунках: * далучэнне да грэчаскага пантэона некаторых бостваў суседніх або заваяваных народаў; * абагаўленне некаторых герояў; гераічныя міфы пачынаюць цесна злівацца з міфалогіяй. == Рэлігійныя ўяўленні старажытных грэкаў == {{асноўны артыкул|Старажытнагрэчаская рэлігія}} [[Рэлігія|Рэлігійныя]] ўяўленні і рэлігійны побыт старажытных грэкаў знаходзіліся ў цеснай сувязі з усім іх гістарычным жыццём. Ужо ў найстаражытнейшых помніках грэчаскай [[творчасць|творчасці]] адлюстроўваецца [[Антрапамарфізм|антрапамарфічны]] характар грэчаскага [[політэізм]]а, які тлумачыцца нацыянальнымі асаблівасцямі ўсяго культурнага развіцця ў гэтай сферы; пэўныя ўяўленні, наогул гаворачы, пераважаюць над абстрактнымі, як і ў колькасным стаўленні чалавекападобныя [[бог|багі]] і багіні, [[герой|героі]] і гераіні пераважаюць над божаствамі абстрактнага значэння (якія, у сваю чаргу, атрымліваюць антрапамарфічныя рысы). У тым ці іншым [[Рэлігійны культ|кульце]], у розных пісьменнікаў ці мастакоў з тым ці іншым бажаством злучаюцца розныя агульныя ці [[міфалогія|міфалагічныя]] (і міфаграфічныя) уяўленні. Вядомы розныя спалучэнні і іерархіі [[генеалогія|генеалогіі]] чароўных істот — «[[Алімп]]», розныя сістэмы «дванаццацібожнасці» (напрыклад, у [[Афіны|Афінах]] — [[Зеўс]], [[Гера]], [[Пасейдон]], [[Аід]], [[Дэметра]], [[Апалон]], [[Артэміда]], [[Гефест]], [[Афіна]], [[Арэс]], [[Афрадыта]], [[Гермес]]). Падобныя спалучэнні тлумачацца не толькі з творчага пункту гледжання, але і з умоў гістарычнага жыцця элінаў; у грэчаскім [[політэізм]]е прасочваюцца і пазнейшыя напластаванні (усходнія элементы; абагаўленне — нават пры жыцці). У агульнарэлігійнай свядомасці элінаў не было, відаць, якой-небудзь вызначанай агульнапрызнанай [[дагматыка|дагматыкі]]. Разнастайнасць рэлігійных уяўленняў знаходзіла выяўленне і ў разнастайнасці культаў, вонкавае становішча якіх зараз усё болей разумеецца праз [[археалогія|археалагічныя]] раскопкі і знаходкі. Пазнаецца, якія дзе шанаваліся багі або героі, і дзе які шанаваўся пераважна (напрыклад, Зеўс — у [[Дадона|Дадоне]] і [[Алімпія|Алімпіі]], Апалон — у [[Дэльфы|Дэльфах]] і на [[Дэлас]]е, Афіна — у [[Афіны|Афінах]], Гера на [[Самас]]е, Асклепій — у [[Эпідаўр]]ы); ведаем шанаваныя ўсімі або многімі элінамі святыні як, напрыклад, [[дэльфійскі аракул|дэльфійскі]] ці [[дадонскі аракул|дадонскі]] [[аракул]]ы або святыня дэласская; ведаем буйныя і дробныя амфіктыёніі (культавыя супольнасці). Можна адрозніць культы дзяржаўныя і прыватныя. Усёпаглынальнае значэнне [[дзяржава|дзяржавы]] адбілася і ў рэлігійнай сферы. Антычны свет, наогул гаворачы, не ведаў ні ўнутранай цэрквы як царствы як не з гэтага свету, ні цэрквы як дзяржавы ў дзяржаве: «царква» і «дзяржава» былі ў ім паняццямі, паглынальнымі або абумаўлялымі адзін другога, і, напрыклад, [[жрэц]] быў той самы дзяржаўны магістрат. Гэта правіла не ўсюды, аднак, магло быць праведзена з безумоўнай паслядоўнасцю; практыка выклікала прыватныя адхіленні, стварала тыя ці іншыя камбінацыі. Калі вядомае бажаство лічылася галоўным бажаством вядомай дзяржавы, тая дзяржава прызнавала часам (як у Афінах) разам з тым і некаторыя іншыя культы; нароўні з гэтымі агульнадзяржаўнымі культамі існавалі і асобныя культы дзяржаўных падзелаў (напрыклад, афінскіх [[дэм]]аў), і культы прыватнаправавога значэння (напрыклад, хатнія ці сямейныя), а таксама культы прыватных таварыстваў ці асоб. Паколькі пераважаў дзяржаўны прынцып (які перамог не ўсюды адначасова і раўнамерна), усякі грамадзянін быў абавязаны акрамя сваіх прыватнаправавых бажаствоў шанаваць богаў сваёй «грамадзянскай абшчыны» (змены прынесла эліністычная эпоха, якая наогул спрыяльная працэсу нівеліравання). Гэта шанаванне выяўлялася чыста вонкавай выявай — пасільным удзелам у вядомых абрадах і святах, якія здзяйсняюцца ад імя дзяржавы (ці дзяржаўнага падзелу), — удзелам, да якога запрашалася ў іншых выпадках і неграмадзянскае насельніцтва абшчыны; і грамадзянам, і не грамадзянам дазвалялася, як хто мог, жадаў і ўмеў, шукаць задавальнення сваім рэлігійным запатрабаванням. Трэба думаць, што і наогул шанаванне багоў было вонкавым; унутраная рэлігійная свядомасць была наіўнай, і ў народнай масе забабоны не памяншаліся, а раслі (асабліва ў пазнейшы час, калі яны знайшлі сабе пажытак, які ішоў з Усходу); затое ва ўтвораным грамадстве рана пачаўся асветніцкі рух, спачатку нясмелы, потым усё больш энергічны, што адным канцом сваім (адмоўным) закрануў і масу; рэлігійнасць мала слабела ўвогуле (а часам нават — хоць і хваравіта — узвышалася), але рэлігія, гэта значыць старыя ўяўленні і культы, паступова — асабліва па меры распаўсюджвання [[хрысціянства]] — губляла і свой сэнс, і свой змест. Прыблізна такая, увогуле, унутраная і вонкавая гісторыя грэчаскай рэлігіі за час, даступны глыбейшаму вывучэнню. У туманнай вобласці першапачатковай, спрадвечнай грэчаскай рэлігіі [[навука|навуковая]] праца азначыла толькі некаторыя агульныя моманты, хоць яны і ставяцца звычайна з залішняй рэзкасцю і крайнасцю. Ужо старажытная [[філасофія]] завяшчала траякае [[алегорыя|алегарычнае]] тлумачэнне міфаў: [[псіхалогія|псіхалагічнае]] (ці [[этыка|этычнае]]), гісторыка-палітычнае (не зусім дакладна званае еўгемерычным) і фізікальнае; узнікненне ж рэлігіі яна тлумачыла з індывідуальнага моманту. Сюды далучылася і вузкатэалагічны пункт гледжання, і ў сутнасці на гэтай жа аснове пабудавана «Сімволіка» Крэйцара ({{lang-de|Kreuzer}}; «Symbolik und Mythologie der alt. Völker, bes. der Griechen», 1836), як і многія іншыя [[сістэма|сістэмы]] і [[тэорыя|тэорыі]], якія ігнаравалі момант [[эвалюцыя|эвалюцыі]]. Паступова, аднак, прыходзілі да свядомасці, што старажытнагрэчаская рэлігія мела сваё складанае гістарычнае паходжанне, што сэнс міфаў варта шукаць не ззаду іх, а ў іх саміх. Першапачаткова старажытнагрэчаскую рэлігію разглядалі толькі ў ёй самой, асцерагаючыся заходзіць па той бок [[Гамер]]а і наогул за межы чыста элінскай культуры (гэтага прынцыпу дагэтуль трымаецца «[[кенігсберг]]ская» школа): адгэтуль лакалістычнае тлумачэнне міфаў — з фізікальнай (напрыклад, Фаркхамера, {{de|Peter Wilhelm Forchhammer}}) або толькі з гістарычнага пункту гледжання (напрыклад, [[Карл Отфрыд Мюлер|Карла Мюлера]], {{lang-de|К. О. Müller}}). Адны звярнулі галоўную ўвагу на ідэальны змест грэчаскай міфалогіі, зводзячы яго да з’яў мясцовай [[прырода|прыроды]], іншыя — на рэальнае, якое ўгледжвала ў складаным старажытнагрэчаскім політэізме сляды мясцовых (племянных і г. д.) асаблівасцей. З часам прыйшлося так ці інакш прызнаць і спрадвечнае значэнне ўсходніх элементаў у грэчаскай рэлігіі. [[Параўнальнае мовазнаўства]] выклікала «параўнальную індаеўрапейскую міфалогію». Гэты кірунак, які дагэтуль пераважнае ў навуцы, быў плённы ўжо ў тым стаўленні, што ясна паказаў неабходнасць параўнальнага вывучэння старажытнагрэчаскай рэлігіі і супаставіў шырокі матэрыял для гэтага вывучэння; але — не гаворачы ўжо пра крайнюю просталінейнасць метадычных прыёмаў і крайняй паспешнасці меркаванняў — ён займалася не столькі даследаваннем грэчаскай рэлігіі пры дапамозе параўнальнага метаду, колькі пошукам яе асноўных момантаў, якія ўзыходзяць да пары [[арыі|агульнаарыйскага]] адзінства (прычым [[лінгвістыка|лінгвістычнае]] паняцце індаеўрапейскіх народаў занадта рэзка атаяснялася з [[этнас|этнічным]]). Што да да асноўнага зместу міфаў («хваробы мовы», паводле К. Мюлера), то яно занадта выключна зводзілася да з’яў прыроды — пераважна да [[сонца]], або [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяца]], ці да [[навальніца|навальніц]]. Маладзейшая школа параўнальнай міфалогіі лічыць нябесныя божаствы вынікам далейшага, штучнага развіцця першапачатковай «народнай» міфалогіі, якая ведала толькі [[дэман]]аў ([[фалькларызм]], [[анімізм]]). У грэчаскай міфалогіі нельга не прызнаць і пазнейшыя напластаванні, асабліва ва ўсёй вонкавай форме міфаў (як яны дайшлі да нас), хоць іх не заўсёды можна вызначыць [[гісторыя|гістарычна]], як не заўсёды можна вылучыць чыста рэлігійную частку міфаў. Пад гэтай абалонкай крыюцца і агульнаарыйскія элементы, але іх часта столькі ж цяжка вылучыць ад адмыслова грэчаскіх, як і наогул вызначыць пачатак чыста грэчаскай культуры. Не меней цяжка колькі-небудзь сапраўды высветліць асноўны змест розных элінскіх міфаў, несумненна вельмі складаны. Прырода з яе ўласцівасцямі і з’явамі гуляла тут вялікую ролю, але, можа быць, пераважна службовую; нароўні з гэтымі натуральнагістарычнымі момантамі варта прызнаваць і моманты гісторыка-этычныя (бо багі наогул жылі няйначай і не лепш, чым людзі). Не без уплыву засталося мясцовае і культурнае рассячэнне элінскага свету; несумненна таксама прысутнасць усходніх элементаў у грэчаскай рэлігіі. Занадта складанай і занадта цяжкай задачай было б растлумачыць гістарычна, хоць у самых агульных рысах, як паступова ўжываліся паміж сабой усе гэтыя моманты; але такіх-сякіх ведаў і ў гэтай вобласці можна дасягнуць, зыходзячы асабліва з перажыванняў, якія захаваліся і ва ўнутраным змесце, і ў вонкавым становішчы культаў, і лічачыся прытым па магчымасці з усім найстаражытнейшым гістарычным жыццём элінаў (шлях у гэтым кірунку паказаў асабліва Куртынс ({{lang-de|E. Curtins}}) у сваіх «Studien z. Gesch. d. griech. Olymps» (Sitzb. d. Berl. Akad., 1890). Знамянальна, напрыклад, стаўленне ў грэчаскай рэлігіі вялікіх богаў да божастваў меншых, народных, і багоў надземнага свету падземнага; характэрна шанаванне нябожчыкаў, якае выказалася і ў кульце герояў; цікаўна містычны змест грэчаскай рэлігіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Малюковіч С. Дз.'' Міфалогія: Старажытная Элада. У 2-х ч. -- Ч. I. -- Мн., 2000; -- Ч. II. -- Мн.; 2003. == Спасылкі == {{commonscat|Greek mythology}} * [http://godsbay.ru/antique/index.html Антычная міфалогія. Энцыклапедыя міфалогіі старажытнага свету.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130115070548/http://godsbay.ru/antique/index.html |date=15 студзеня 2013 }}{{ref-ru}} * [http://mith.ru/alb/antic/index.htm Антычная міфалогія і эпас] (універсітэцкія лекцыі і навуковыя артыкулы){{ref-ru}} * [http://www.greekroman.ru/greek.htm Грэчаская міфалогія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061209092734/http://library.greekroman.ru/greek.htm |date=9 снежня 2006 }}{{ref-ru}} * [http://library.greekroman.ru/greek.htm Літаратура Старажытнай Грэцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061209092734/http://library.greekroman.ru/greek.htm |date=9 снежня 2006 }}{{ref-ru}} * [http://izuchaem.info/bogi-drevnej-grecii/ Шырокі спіс багоў Старажытнай Грэцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210510051631/http://izuchaem.info/bogi-drevnej-grecii/ |date=10 мая 2021 }}{{ref-ru}} * [http://www.greek.h11.ru/ Гісторыя і міфалогія антычнага свету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111208084831/http://greek.h11.ru/ |date=8 снежня 2011 }}{{ref-ru}} * [[:en:Family tree of the Greek gods|Генеалагічныя сувязі старажытнагрэчаскіх богаў]]{{ref-en}} ** [http://www.lib.ru/POEEAST/GESIOD/theogonia.txt Гесіёд. «Пра паходжанне богаў (Тэагонія)»]{{ref-ru}} * {{кніга |аўтар = [[Роберт Грэйвз|Грейвз Р.]] |загаловак = Мифы Древней Греции |спасылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/graves/index.htm |месца = М. |выдавецтва = Прогресс |год = 1992 |старонкі = |isbn = }}{{ref-ru}} * {{кніга |аўтар = [[Фадзей Францавіч Зялінскі|Зелинский Ф.Ф.]] |загаловак = Древнегреческая религия |спасылка = http://www.centant.pu.ru/sno/lib/index.htm |месца = Киев |выдавецтва = СИНТО |год = 1993 |старонкі = |isbn = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061012223828/http://www.centant.pu.ru/sno/lib/index.htm |archivedate = 12 кастрычніка 2006 }}{{ref-ru}} — вядомы даследчык антычнай культуры падрабязна выкладае сутнасць грэчаскай рэлігіі ў эпоху росквіту старажытнагрэчаскай цывілізацыі * {{кніга |аўтар = [[Фадзей Францавіч Зялінскі|Зелинский Ф.Ф.]] |загаловак = Религия эллинизма |спасылка = http://www.centant.pu.ru/sno/lib/index.htm |месца = Томск |выдавецтва = «Водолей» |год = 1996 |старонкі = |isbn = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061012223828/http://www.centant.pu.ru/sno/lib/index.htm |archivedate = 12 кастрычніка 2006 }}{{ref-ru}} * [http://mify.org/dictionary.shtml Міфалагічны слоўнік]{{ref-ru}} {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская міфалогія| ]] [[Катэгорыя:Індаеўрапейская міфалогія]] [[Катэгорыя:Раннія формы рэлігіі]] ivwoyvtacq7pfvzisewt1vr87x2au6a 0 94911 5192468 5158390 2026-09-03T16:47:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192468 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} '''Спіс дыпламатычных місій Беларусі''' — спіс [[Дыпламатычнае прадстаўніцтва|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] [[Беларусь|Беларусі]] за мяжой. [[Выява:Diplomatic missions of Belarus.PNG|400px|thumb]] == Еўропа == [[Выява:Belarusian embassy in Paris.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Парыжы, Францыя]] [[Выява:Consulate General of the Republic of Belarus in Białystok.jpg|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Беластоку, Польшча]] [[Выява:Belarus embassy Prague 2703.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Празе, Чэхія]] [[Выява:Belarusian Consulate in Daugavpils 1.JPG|thumb|Генеральнае консульства Беларусі ў Даўгаўпілсе, Латвія]] [[Выява:Moscow, Maroseika 17.jpg|thumb|Пасольства Беларусі ў Маскве, Расія]] * {{AUT}}, [[Вена]] (пасольства) * {{BGR}}, [[Сафія]] (пасольства) * {{BEL}}, [[Брусель]] (пасольства) * {{HUN}}, [[Будапешт]] (пасольства) * {{GBR}}, [[Лондан]] (пасольства) * {{DEU}}, [[Берлін]] ([[Пасольства Беларусі ў Германіі|пасольства]]) ** [[Мюнхен]] (генеральнае консульства) * {{ITA}}, [[Рым]] (пасольства) ** <s>[[Мілан]] (генеральнае консульства)</s><ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-genkonsulstva-v-odesse-gdanske-i-milane Беларусь закрывает генконсульства в Одессе, Гданьске и Милане]{{ref-ru}}</ref> * {{LVA}}, [[Рыга]] (пасольства, часова не працуе)<ref>[https://gorod.lv/novosti/323660-generalnoe-konsulstvo-belorussii-v-daugavpilse-prodolzhaet-rabotat-v-obychnom-rezhime Генеральное консульство Белоруссии в Даугавпилсе продолжает работать в обычном режиме]{{ref-ru}}</ref> ** [[Даўгаўпілс]] ([[Генеральнае консульства Рэспублікі Беларусь у Даўгаўпілсе|генеральнае консульства]]) * {{LTU}}, [[Вільнюс]] (пасольства) * {{MDA}}, [[Кішынёў]] (пасольства) * {{NLD}}, [[Гаага]] (пасольства) * {{POL}}, [[Варшава]] ([[Пасольства Беларусі ў Польшчы|пасольства]]) ** <s>[[Гданьск]] (генеральнае консульства)</s><ref>{{Cite web |url=https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html |title=Аб закрыцці Генеральнага консульства Рэспублікі Беларусь у Гданьску |access-date=25 чэрвеня 2026 |archive-date=7 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207063323/https://poland.mfa.gov.by/be/embassy/news/a3f74570d79fa032.html |url-status=dead }}</ref> ** [[Беласток]] (генеральнае консульства) ** [[Бяла-Падляска]] (консульства) * {{RUS}}, [[Масква]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь у Расійскай Федэрацыі|пасольства]]) * {{ROU}}, [[Бухарэст]] (пасольства) * {{SRB}}, [[Бялград]] (пасольства) * {{SVK}}, [[Браціслава]] (пасольства) * {{UKR}}, [[Кіеў]] ([[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|пасольства]] не працуе, эвакуіравана у сакавіку 2022 года)<ref>[https://sputnik.by/20220319/vse-belorusskie-diplomaty-uekhali-iz-ukrainy---posol-1061448522.html Все белорусские дипломаты уехали из Украины - посол]{{ref-ru}}</ref> * {{FIN}}, [[Хельсінкі]] (пасольства) * {{FRA}}, [[Парыж]] (пасольства) * {{CHE}}, [[Берн]] (пасольства) * {{CZE}}, [[Прага]] ([[Пасольства Беларусі ў Чэхіі|пасольства]]) * {{EST}}, [[Талін]] (пасольства) == Амерыка == * {{ARG}}, [[Буэнас-Айрэс]] (пасольства) * {{BRA}}, [[Бразіліа]] (пасольства) ** <s>[[Рыа-дэ-Жанэйра]]</s> (генеральнае консульства)<ref>[https://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html О закрытии Генерального консульства Республики Беларусь в Рио-де-Жанейро] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190217110348/http://brazil.mfa.gov.by/ru/news/f6059d7be02c90af.html |date=17 лютага 2019 }}{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Венесуэлы|20px}} [[Венесуэла]], [[Каракас]] (пасольства) * {{USA}}, [[Вашынгтон]] ([[Пасольства Беларусі ў ЗША|пасольства]]) * {{COL}}, [[Багата]] (пасольства)<ref>[https://sputnik.by/20211027/otkrylos-posolstvo-belarusi-v-kolumbii-1057480703.html Открылось посольство Беларуси в Колумбии]{{ref-ru}}</ref> * {{CUB}}, [[Гавана]] (пасольства) == Афрыка == * {{EGY}}, [[Каір]] (пасольства) * {{KEN}}, [[Найробі]] (пасольства)<ref>[https://www.belnovosti.by/politika/belarus-zakryvaet-posolstvo-v-efiopii-no-otkryvaet-v-kenii Беларусь закрывает посольство в Эфиопии. Но открывает в Кении]{{ref-ru}}</ref> * {{NGR}}, [[Абуджа]] (пасольства) * {{ZAF}}, [[Прэторыя]] (пасольства) == Азія == [[Выява:Belarus Embassy in Beijing.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў Пекіне, Кітай]] [[Выява:Belarus embassy Tel Aviv 6487.JPG|thumb|Пасольства Беларусі ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], Ізраіль]] * {{ARE}}, [[Абу-Дабі]] (пасольства) * {{AZE}}, [[Баку]] (пасольства) * {{ARM}}, [[Ерэван]] (пасольства) * {{VNM}}, [[Ханой]] (пасольства) * {{ISR}}, [[Тэль-Авіў]] (пасольства) * {{IDN}}, [[Джакарта]] (пасольства) * {{IND}}, [[Нью-Дэлі]] (пасольства) * {{IRN}}, [[Тэгеран]] (пасольства) * {{KAZ}}, [[Астана]] (пасольства) ** [[Алматы]] (генеральнае консульства)<ref>[https://belta.by/politics/view/generalnoe-konsulstvo-belarusi-nachalo-rabotu-v-almaty-758744-2026/ Генеральное консульство Беларуси начало работу в Алматы]{{ref-ru}}</ref> * {{Сцяг Катара}} [[Катар]], [[Доха]] (пасольства) * {{CHN}}, [[Пекін]] (пасольства) **[[Гуанчжоу]] (генеральнае консульства) **[[Шанхай]] (генеральнае консульства) **[[Чунцын]] (генеральнае консульства) * {{KGZ}}, [[Бішкек]] (пасольства) * {{MNG}}, [[Улан-Батар]] (пасольства) * {{PAK}}, [[Ісламабад]] (пасольства) * {{Сцяг Паўднёвай Карэі|20px}} [[Паўднёвая Карэя]], [[Сеул]] (пасольства) * {{SYR}}, [[Дамаск]] (пасольства) — [[Падзенне Дамаска (2024)|У снежні 2024 года]] з Дамаска былі вывезены ўсе супрацоўнікі пасольства, работа беларускай дыпмісіі арганізавана з тэрыторыі [[Ліван]]а<ref>[https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ МИД объяснил, что происходит с посольством Беларуси в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119010602/https://tochka.by/articles/policy/mid_obyasnil_chto_proiskhodit_s_posolstvom_belarusi_v_sirii/ |date=19 студзеня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{LBN}} — часовы консульскі пункт пасольства Беларусі ў Сірыі для прадаўжэння консульскай дзейнасці і аказання магчымай дапамогі беларускім грамадзянам<ref>[https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk Дипломаты посольства Беларуси в Сирии вернулись в Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241231133105/https://zviazda.by/ru/news/20241216/1734345068-diplomaty-posolstva-belarusi-v-sirii-vernulis-v-minsk |date=31 снежня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. * {{TJK}} [[Душанбэ]] (пасольства) * {{TKM}}, [[Ашгабад]] (пасольства) * {{TUR}}, [[Анкара]] (пасольства) * {{UZB}}, [[Ташкент]] (пасольства) * {{JPN}}, [[Токіа]] (пасольства) == Акіянія == Консульская дапамога аказваецца ў найбліжэйшым дыппрадстаўніцтве, у [[Джакарта|Джакарце (Інданезія)]]<ref>[https://belta.by/politics/view/posolstvo-belarusi-v-avstralii-v-avguste-prekratit-svoju-rabotu-299863-2018/ Посольство Беларуси в Австралии в августе прекратит свою работу]{{ref-ru}}</ref>. == Міжнародныя арганізацыі == * [[Брусель]] (прадстаўніцтва пры [[ЕС]] і [[НАТА]]) * [[Жэнева]] (пастаянная місія пры [[ААН]]) * [[Нью-Ёрк]] (пастаянная місія пры ААН) * [[Парыж]] (пастаянная місія пры [[ЮНЕСКА]]) * [[Страсбург]] (пастаянная місія пры [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]]) * [[Вена]] (пастаянная місія пры ААН) == Гл. таксама == * [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Еўропа паводле тэм|Спіс дыпламатычных місій|Дыпламатычныя місіі}} [[Катэгорыя:Дыпламатычныя місіі|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] 1aus9dyg1d22r5qg4ewh76j64ub6sky 0 98109 5192402 4453711 2026-09-03T13:20:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192402 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Symphoricarpos albus 7927.jpg |image descr = {{bt-bellat|Снежнаягаднік белы|Symphoricarpos albus}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Symphoricarpos |author = [[Dill.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Juss.]], [[1789]] |syn = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Symphoricarpos |commons = Category:Symphoricarpos | itis = 35330 | ncbi =13701 |eol = |grin = |ipni = 6122-1 }} '''Снежная́гаднік''', '''Снежнік''', '''Снежная ягада'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|127}}</ref>{{sfn|БелЭн|2002}} (''Symphoricarpos'') — род [[лістападная расліна|лістападных]] [[хмызняк]]оў, сямейства {{bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}. == Батанічнае апісанне == Вышыня хмызнякоў 1—3 м. [[Лісце]] супраціўнае, простае, з суцэльным краем, часам лопасцевае або выемчата-зубчастае. [[Кветкі]] белага або ружовага колеру, адзіночныя або ў каласках і гронках. [[Плод]] — белая, зрэдку ружовая ці чорная [[касцянка]]. Плады атрутныя. == Распаўсюджанне == Род уключае каля 15 відаў<ref>Па дадзеных Вялікай савецкай энцыклапедыі</ref>{{sfn|БелЭн|2002}}, распаўсюджаных у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], таксама ў [[Кітай|Кітаі]]. Найболей вядомыя з іх: * {{bt-latbel|Symphoricarpos albus|Снежнаягаднік белы|Снежная ягада гронкавая|Снягулькі}}{{sfn|БелЭн|2002}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos mexicanus|}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos microphyllus|}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos mollis|}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos occidentalis|}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos orbiculatus|}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos oreophilus|}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos rivularis|Снежнаягаднік прырэчны}}{{sfn|БелЭн|2002}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos rotundifolius|Снежнаягаднік круглалісты}}{{sfn|БелЭн|2002}} * {{bt-latbel|Symphoricarpos sinensis|}} == Гаспадарчае значэнне == [[Дэкаратыўныя расліны|Дэкаратыўныя]] садовыя і [[Меданосныя расліны|меданосныя]]{{sfn|БелЭн|2002}} расліны. Часам дзічэюць {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Снежнаягаднік|Скуратовіч А. М.|69}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/kustar/symphori.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100513042026/http://flower.onego.ru/kustar/symphori.html |date=13 мая 2010 }} Снежноягодник // Энциклопедия декоративных садовых растений]] {{ref-ru} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бружмелевыя]] [[Катэгорыя:Флора Азіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] 7n2n9nbzcaivgwjnnok2qeaxoe20rpk 4 98193 5192489 5175045 2026-09-03T18:21:01Z Антон 740 76022 5192489 wikitext text/x-wiki {{Архівы| * [[/2011|2011]] * [[/2020|2020]] * [[/2021|2021]] * [[/2022|2022]] * [[/2023|2023]] * [[/2024|2024]] * [[/2025|2025]] }} == 68 == Выпуск № 68 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * У лютым 2026 колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] (перыяд 30 дзён) дасягнула [[Адмысловае:Statistics|469]] * [[4 лютага]] 2026 быў напісаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260 000-ы артыкул]] * [[15 лютага]] 2026 падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025|Артыкулы года — 2025]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|2554 артыкулы]] '''Выдатныя артыкулы:''' Не абраны артыкул [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[15 лютага]] 2026 Беларускія Вікікнігі перайшлі парог у [[:be:b:Адмысловае:Statistics|8000]] правак ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Навіны раздзела:''' * [[11 лютага]] 2026 прынята як рэкамендацыя старонка [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Даступнасьць|Даступнасьць]], наконт якой на форуме пачата [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікіпэдыя:Даступнасьць|абмеркаванне]] '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|97 артыкулаў]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' == 69 == Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяга [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] ў Беларускім Вікіслоўніку атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' == 70 == Выпуск № 70 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[15 мая]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|681 артыкул]] '''Статусы:''' * У маі для ўдзельніка [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ухвалены сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]], сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] атрымаў удзельнік [[user:Feeleman|Feeleman]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[:be-tarask:Гараватка (трылёгія)|Гараватка (трылёгія)]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' == 71 == Выпуск № 71 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[6 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Праект:Літвінскі лексікон|праект «Літвінскі лексікон»]] * [[11 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|праект правіла наконт блакіровак]] * [[24 ліпеня]] 2026 быў напісаны [[Нерчынскі дагавор|265 000-ы артыкул]] * [[30 ліпеня]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|170 000]] * [[31 ліпеня]] 2026 завяршыўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|604 артыкулы]], у ліпені — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|729 артыкулаў]] '''Статусы:''' * У чэрвені сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] атрымаў удзельнік [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]], а ў ліпені сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|даглядчыка]] — удзельнік [[user:Autumndancer|Autumndancer]] (ён жа і сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]]), удзельнік [[user:Цімох|Цімох]] пазбаўлены сцяга [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] ў чэрвені '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[10 чэрвеня]] 2026 у Беларускім Вікіслоўніку быў напісаны [[:be:wikt:Адмысловае:Statistics|7000-ы артыкул]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|118 артыкулаў]], у ліпені выдалена [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|8 артыкулаў]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Анатоль Фядосік|Анатоль Фядосік]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] czzlhgrpllgue9zz40a2k3awkgv1ctg 5192491 5192489 2026-09-03T18:24:39Z JerzyKundrat 174 /* 71 */ гэта не персанальны праект 5192491 wikitext text/x-wiki {{Архівы| * [[/2011|2011]] * [[/2020|2020]] * [[/2021|2021]] * [[/2022|2022]] * [[/2023|2023]] * [[/2024|2024]] * [[/2025|2025]] }} == 68 == Выпуск № 68 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * У лютым 2026 колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] (перыяд 30 дзён) дасягнула [[Адмысловае:Statistics|469]] * [[4 лютага]] 2026 быў напісаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260 000-ы артыкул]] * [[15 лютага]] 2026 падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025|Артыкулы года — 2025]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|2554 артыкулы]] '''Выдатныя артыкулы:''' Не абраны артыкул [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[15 лютага]] 2026 Беларускія Вікікнігі перайшлі парог у [[:be:b:Адмысловае:Statistics|8000]] правак ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Навіны раздзела:''' * [[11 лютага]] 2026 прынята як рэкамендацыя старонка [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Даступнасьць|Даступнасьць]], наконт якой на форуме пачата [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікіпэдыя:Даступнасьць|абмеркаванне]] '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|97 артыкулаў]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' == 69 == Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяга [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] ў Беларускім Вікіслоўніку атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' == 70 == Выпуск № 70 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[15 мая]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|681 артыкул]] '''Статусы:''' * У маі для ўдзельніка [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ухвалены сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]], сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] атрымаў удзельнік [[user:Feeleman|Feeleman]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[:be-tarask:Гараватка (трылёгія)|Гараватка (трылёгія)]] ''Падрыхтаваў удзельнік [[user:Антон 740|Антон 740]]'' == 71 == Выпуск № 71 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[6 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Праект:Літвінскі лексікон|праект «Літвінскі лексікон»]] * [[11 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|праект правіла наконт блакіровак]] * [[24 ліпеня]] 2026 быў напісаны [[Нерчынскі дагавор|265 000-ы артыкул]] * [[30 ліпеня]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|170 000]] * [[31 ліпеня]] 2026 завяршыўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|604 артыкулы]], у ліпені — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|729 артыкулаў]] '''Статусы:''' * У чэрвені сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] атрымаў удзельнік [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]], а ў ліпені сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|даглядчыка]] — удзельнік [[user:Autumndancer|Autumndancer]] (ён жа і сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]]), удзельнік [[user:Цімох|Цімох]] пазбаўлены сцяга [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] ў чэрвені '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[10 чэрвеня]] 2026 у Беларускім Вікіслоўніку быў напісаны [[:be:wikt:Адмысловае:Statistics|7000-ы артыкул]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|118 артыкулаў]], у ліпені выдалена [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|8 артыкулаў]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Анатоль Фядосік|Анатоль Фядосік]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] n1jylm52kiymj86it62ma5im2rlsgjp 5192493 5192491 2026-09-03T18:25:19Z JerzyKundrat 174 5192493 wikitext text/x-wiki {{Архівы| * [[/2011|2011]] * [[/2020|2020]] * [[/2021|2021]] * [[/2022|2022]] * [[/2023|2023]] * [[/2024|2024]] * [[/2025|2025]] }} == 68 == Выпуск № 68 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * У лютым 2026 колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] (перыяд 30 дзён) дасягнула [[Адмысловае:Statistics|469]] * [[4 лютага]] 2026 быў напісаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260 000-ы артыкул]] * [[15 лютага]] 2026 падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025|Артыкулы года — 2025]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|2554 артыкулы]] '''Выдатныя артыкулы:''' Не абраны артыкул [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[15 лютага]] 2026 Беларускія Вікікнігі перайшлі парог у [[:be:b:Адмысловае:Statistics|8000]] правак ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Навіны раздзела:''' * [[11 лютага]] 2026 прынята як рэкамендацыя старонка [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Даступнасьць|Даступнасьць]], наконт якой на форуме пачата [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікіпэдыя:Даступнасьць|абмеркаванне]] '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|97 артыкулаў]] == 69 == Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяга [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] ў Беларускім Вікіслоўніку атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] == 70 == Выпуск № 70 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[15 мая]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|681 артыкул]] '''Статусы:''' * У маі для ўдзельніка [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ухвалены сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]], сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] атрымаў удзельнік [[user:Feeleman|Feeleman]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[:be-tarask:Гараватка (трылёгія)|Гараватка (трылёгія)]] == 71 == Выпуск № 71 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[6 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Праект:Літвінскі лексікон|праект «Літвінскі лексікон»]] * [[11 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|праект правіла наконт блакіровак]] * [[24 ліпеня]] 2026 быў напісаны [[Нерчынскі дагавор|265 000-ы артыкул]] * [[30 ліпеня]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|170 000]] * [[31 ліпеня]] 2026 завяршыўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|604 артыкулы]], у ліпені — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|729 артыкулаў]] '''Статусы:''' * У чэрвені сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] атрымаў удзельнік [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]], а ў ліпені сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|даглядчыка]] — удзельнік [[user:Autumndancer|Autumndancer]] (ён жа і сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]]), удзельнік [[user:Цімох|Цімох]] пазбаўлены сцяга [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] ў чэрвені '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[10 чэрвеня]] 2026 у Беларускім Вікіслоўніку быў напісаны [[:be:wikt:Адмысловае:Statistics|7000-ы артыкул]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|118 артыкулаў]], у ліпені выдалена [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|8 артыкулаў]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Анатоль Фядосік|Анатоль Фядосік]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] 0mzi71vbbp66x1svwcwgx1yw6sl1rxs 0 100277 5192369 4619132 2026-09-03T12:52:18Z Autumndancer 168015 /* Выбітныя ўраджэнцы і жыхары */ 5192369 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ланкастэр (значэнні)}} {{НП |статус = |беларуская назва = |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = <!--300px--> |подпіс = <!-- выявы --> |lat= |long= |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |карта = <!--альтэрнатыўная--> |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |від рэгіёна = |раён = |раён у табліцы = |від раёна = |абшчына = |від абшчыны = |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная --> |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне = |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = <!--год--> |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |nosort = }} '''Ла́нкастэр''' ({{lang-en|Lancaster}}, стар. Lancastria) — галоўны горад [[Ланкашыр|аднайменнага англійскага графства]], на рацэ Льюн. Замак часоў Эдуарда III, тэатр, фабрыкі баваўняная і шаўковых вырабаў, мэблевыя і лакаматыўныя заводы, універсітэт. Жыхароў {{num|31038}} чал. (1891), {{num|45952}} чал. (2001). == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Рычард Оўэн]] * [[Эдуард Франкленд]] == Галерэя == <gallery> Image:King Street, Lancaster.jpg|Вуліца Кінг Стрыт <br />({{lang-en|King Street}}) File:Lancaster center Friary.jpg|Тыповая вулачка Ланкастэра. Шпіль, які віднеецца, належыць будынку царквы, у якім цяпер размешчаны паб Image:England and Scotland 036.jpg|Від з Норт Роўд ({{lang-en|North Road}}) Image:England and Scotland 040.jpg|Дарожныя паказальнікі File:Lancaster Castle.jpg|Замак Ланкастэр File:050416 Lancaster cathedral.jpg |Ланкастарскі Сабор </gallery> == Гл. таксама == * [[Ланкастэры]] * [[Ланкашыр]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] [[Катэгорыя:Ланкашыр]] k5mh5cyywfa63be27t3c9tmerq9uojd 0 101056 5192542 5121544 2026-09-03T20:36:57Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5192542 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бацунь |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Бацунь.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 34|lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 34|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет = Крыўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XV стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042217 }} '''Бацу́нь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bacuń}}, {{lang-ru|Бацунь}}) — [[вёска]] ў [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крыўскі сельсавет|Крыўскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 25 км на поўдзень ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — Гомель), 31 км ад [[Гомель|Гомеля]]. === Гідраграфія === На поўдні пяць невялікіх вадаёмаў. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым [[Дарога|аўтамабільнай дарозе]] [[Жлобін]] — Гомель. Планіроўка складаецца з дзвюх прамалінейных, паралельных вуліц, арыентаваных з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. На ўсходзе ад іх праходзіць такой жа арыентацыі крывалінейная, ледзь выгнутая шыротная вуліца, да якой з поўдня далучаецца кароткая вуліца. Забудова двухбаковая, драўляная, сядзібнага тыпу. У 1986 годзе пабудаваны цагляныя дамы на 50 сем’яў, у якія былі заселены жыхары з месцаў, забруджаных радыяцыяй пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]. Сяло Бацуні ў 1503 годзе згадана ў перапісцы пра памежныя спрэчкі паміж [[ВКЛ]] і [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавай]]. У сяле знаходзіліся 3 дыма, 2 службы. Згадваецца як вёска Буцінічы ў матэрыялах 1526-27 гадоў. У 40-х гадах [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] па інвентары Гомельскага стараства вёска Бацуны — 3 дыма, 2 службы, 3 вала, 3 каня. Пасля [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|першага падзела Рэчы Паспалітай]] (1772 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1773 годзе цэнтр стараства, у якое ўваходзілі 2 вёскі (240 жыхароў мужчынскага полу), прыналежала Халецкім. У 1861 годзе адбываліся хваляванні сялян у сувязі з прыгнятаннямі з боку абшарніка, былі падушаны ваеннай сілай і судовым пераследам. У 1872 годзе адкрыта школа. Гаспадар аднаго фальварка меў у 1877 годзе 280 дзесяцін, другога — 623 дзесяціны зямлі. Па перапісу 1897 года размяшчаліся хлебазапасны магазін і фальварак. У 1909 годзе — 1081 дзесяціна зямлі, школа, млын, у Чабатовіцкай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. З 8 снежня 1926 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Бацунскі сельсавет|Бацунскага сельсавета]] [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай]] (да 26 ліпеня 1930 года) акругі, з 20 лютага 1938 года Гомельскай вобласці. Дзейнічалі пачатковая школа, аддзяленне спажывецкай кааперацыі, сельскагаспадарчае крэдытнае таварыства, паравы млын. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоны шлях», працавалі гамарня і [[вятрак]]. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупанты спалілі 17 двароў і забілі 5 жыхароў. На франтах Вялікай Айчыннай вайны загінуў 121 жыхар вёскі. У памяць пра загінуўшых у 1968 годзе каля кіравання [[калгас]]а ўсталявана скульптура салдата. У 1959 годзе цэнтр [[калгас]]а «Чырвоны шлях». Размяшчаліся швейная майстэрская, сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі, магазін. У 1969 годзе ў вёску перасяліліся жыхары суседняга пасёлка [[Пашкоўскі (пасёлак)|Пашкоўскі]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 230 гаспадарак, 490 жыхароў. === Дынаміка === * 1897 год — 75 двароў, 612 жыхароў; у фальварку 4 двары, 21 жыхар (паводле перапісу). * 1909 год — 103 двары, 834 жыхара. * 1940 год — 235 двароў, 882 жыхара. * 1959 год — 873 жыхара (паводле перапісу). * 1995 год — 598 жыхароў, 243 двары<ref name="bel2">{{Крыніцы/БелЭн|2}}</ref>. * 2004 год — 230 гаспадарак, 490 жыхароў. == Вядомыя асобы == * [[Галіна Міхайлаўна Чаянкова]] (нар. 1956) — беларускі гісторык. [[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} {{Крыўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крыўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна]] 1e98hzzwxm5o20vxi402n74wp0sqnbb 0 103050 5192628 5174552 2026-09-04T08:02:42Z Ciepiersia 162280 /* Гл. таксама */ афармленне 5192628 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vorschlaghammer.jpg|thumb|222px|Кувалда]] '''Кувалда''' — ручны ўдарны інструмент (двухручны [[молат]]), прызначаны для нанясення выключна моцных удараў пры апрацоўцы [[метал]]у, на дэмантажы і мантажы канструкцый. Ад малатка кувалда адрозніваецца значна большай масай байка, даўжынёй дзяржальні. Кувалда — адзін з найбольш старажытных інструментаў вядомых чалавецтву. == Гл. таксама == * [[Молат]] * [[Малаток]] * [[Кіянка]] * [[Ваграншчык]] {{commonscat}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя інструменты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] 0wcpw0h3qjwhpgp30zgah8pf81ilb5u 0 103051 5192592 5174553 2026-09-04T06:50:01Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5192592 wikitext text/x-wiki [[Файл:StoneHammerDoverMN.JPG|thumb|Першабытны каменны малаток]] [[Файл:Hammer2.jpg|thumb|Малаток-цвікадзёр]] '''Малаток''' - невялікі [[молат]], ужываемы для забівання і выпроствання [[цвік]]оў, разбівання рэчаў і іншых работ. У асноўным вырабляецца са сталі. З'яўляецца адным са старажытнейшых [[інструмент]]аў, выкарыстоўваямых разумным чалавекам. Асноўнай часткай малатка з'яўляецца кампактная маса з суцэльнага матэрыяла, звычайна [[метал]]а, якая можа выкарыстоўвацца для ўдара па чамусці і пры гэтым не дэфармавацца. Для зручнасці нанясення ўдараў і для большага размаху ўдарную частку малатка насажваюць на ручку, якая можа рабіцца таксама з метала, альбо з дрэва або пласмасы. == Віды малаткоў == Слясарны малаток мае два байка - роўны і звужаючыся. Сталярны мае раздвоены выступ-зубец, што зручна пры выдзіранні цвікоў. Пры працы з [[долата]]м выкарыстоўваюць падобную на малаток кіянку з драўніны == Гл. таксама == * [[Кіянка]] * [[Молат]] * [[Кувалда]] * [[Цвік]] == Літаратура == * Металлические молотки // ''Сахаров М. Д.'' Инструменты сельского столяра и плотника — М.: Нива России, 1993. — С. 185—190. — 285 с.: ил. — 50 000 экз. — ISBN 5-260-00196-6.{{ref-ru}} * Малато́к // {{крыніцы/ТСБМ|3|94}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Молаты]] [[Катэгорыя:Слясарныя інструменты]] [[Катэгорыя:Сталярныя інструменты]] [[Катэгорыя:Кавальскія інструменты]] kmra51gydjiuqcb0ecaxmcwbig0ikky 0 106825 5192469 5003091 2026-09-03T16:49:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192469 wikitext text/x-wiki [[Выява:Diplomatic missions in Belarus.PNG|thumb|right|450px|Карта дыпламатычных місій у Беларусі]] Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў [[Беларусь|Беларусі]] 50 [[пасольства]]мі, 4 аддзяленнямі пасольстваў, 3 гандлёвымі прадстаўніцтвамі, 40 консульскімі ўстановамі; міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. == Пасольствы ў [[Мінск]]у == {| | * {{UAE}} * {{AZE}} * {{ARM}} * {{AUT}} * {{BUL}} * {{HUN}} * {{VEN}} * {{VIE}} * {{GBR}} * {{GER}} * {{GEO}} * [[Нунцыятура Святога Прастола]] * {{USA}} * {{ZIM}}<ref name="By.MFA-DH24">{{cite web |url=https://mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/SGP/2024.11_handbook.pdf |title=ДЫПЛАМАТЫЧНЫ ДАВЕДНІК / ДИПЛОМАТИЧЕСКИЙ СПРАВОЧНИК / DIPLOMATIC HANDBOOK |language=be, ru, en |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Belarus |date=2024-11 |access-date=2025-01-17 |archive-date=25 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125064714/https://www.mfa.gov.by/kcfinder/upload/files/SGP/2024.11_handbook.pdf |url-status=dead }}</ref> * {{ISR}} * {{IND}} * {{IRN}}<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2011/04/08/ic_news_116_365284/ |title=У Мінску пачалі будаваць будынак пасольства Ірана |access-date=9 лютага 2012 |archive-date=3 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103191542/http://naviny.by/rubrics/society/2011/04/08/ic_news_116_365284 |url-status=dead }}</ref> * {{ITA}} * {{KOR}} * {{KAZ}} * {{CHN}} * {{CUB}} * {{KGZ}} * {{LAT}} |valign=top| * {{LBY}} * {{LTU}} * {{MDA}} * {{Сцяг Мальтыйскага ордэна}} [[Мальтыйскі ордэн]] * {{QAT}} * {{PAK}} * {{PLE}} * {{POL}} * {{PRK}} * {{RUS}} * {{ROU}} * {{SRB}} * {{SUD}} * {{SYR}} * {{SVK}} * {{TJK}} (аг. Ждановічы) * {{TUR}} * {{TKM}} * {{UZB}} * {{UKR}} * {{Сцяг Францыі}} [[Пасольства Францыі ў Беларусі|Францыя]] * {{SWE}} * {{CZE}} * {{EST}} 220131, г. Мінск, 2-гі зав. Кальцова, 52 * {{JPN}} |} == Місіі/Офісы == * {{Flag|European Union}} [[Еўрапейскі саюз]] * {{SUI}} 220030, г. Мінск вул. Чырвонаармейская, 22а, кім. 20 (Офіс швейцарскага пасольства ў Варшаве) * {{FIN}} 220030, г. Мінск, Музычны зав., 1/2, літ. Б * Аддзяленне Пасольства Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, 220034, г. Мінск, вул. Захарава, 19-3Н == Консульствы/Генеральныя консульствы == ; [[Брэст]] * {{KAZ}} * {{HUN}} * {{POL}} * {{RUS}} * {{UKR}} * {{FRA}} ; [[Гродна]] * {{LTU}} * {{POL}} ; [[Віцебск]] * {{LAT}} * {{SVK}} == Пасольствы, акрэдытаваныя ў Рэспубліцы Беларусь па сумяшчальніцтву == Знаходзяцца ў [[Масква|Маскве]], калі не адзначана інакш <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * {{AFG}} * {{ARG}} * {{AUS}} * {{BIH}} * {{CAN}} ([[Варшава]]) * {{COL}} * {{CRO}} * {{CYP}} * {{DEN}} * {{EGY}} * {{FIN}} ([[Вільнюс]]) * {{GRE}} * {{INA}} * {{IRL}} * {{MKD}} * {{MAS}} * {{MLT}} * {{MEX}} * {{NED}} (Варшава) * {{NZL}} * {{NOR}} * {{PHI}} * {{POR}} * {{SLO}} * {{RSA}} * {{ESP}} * {{SRI}} * {{SUI}} (Варшава) * {{TAN}} * {{TUN}} </div> == Ганаровыя Консулы<ref>Інфармацыя паводле МЗС РБ</ref> == * '''Аўстрыйская Рэспубліка''' 220002, г. Мінск, вул. В.Харужай, 31-А * '''Каралеўства Бахрэйн''' 220116, г. Мінск, пр. Газеты «Праўда», 9, оф.4 * '''Каралеўства Бельгія''' 220123, г. Мінск, пр. Машэрава 54-94 * '''Дамініканская Рэспубліка''' 220012, г. Мінск, вул. Акадэмічная, 6 * '''Рэспубліка Ісландыя''' 220004, г. Мінск, вул. Ракаўская, 16б * '''Каралеўства Іспанія''' * '''Рэспубліка Казахстан''' 224000, г. Брэст, вул. Карла Маркса, 82 * '''Рэспубліка Кіпр''' г. Мінск, вул. Адоеўскага, 131 * '''Ліванская Рэспубліка''' 220005, г. Мінск, вул. Смалячкова 26, корп. 1 * '''Рэспубліка Македонія''' 220113, г. Мінск, вул. Мележа 1, оф. 230 * '''Каралеўства Непал''' 220035, г. Мінск, пр. Пераможцаў, 45 * '''Каралеўства Нідэрландаў''' 220113, Мінск, вул. Усходняя, 133, 503 * '''Султанат Аман''' 220075, г. Мінск, вул. Прамысловая, 6Б * '''Рэспубліка Перу''' г. Мінск, вул. Чкалава, 12-408 * '''Усходняя Рэспубліка Уругвай''' 220040, Мінск, вул. Усходняя, 38-305 * '''Рэспубліка Харватыя''' * '''Сацыялістычная Дэмакратычная Рэспубліка Шры-Ланка''' 220073, г. Мінск, вул. Альшэўскага, 20 * '''Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка''' 223051, Мінскі р-н, пас. Калодзішчы, вул. Паркавая, 4 == Гл. таксама == * [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]] * [[Знешняя палітыка Беларусі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mfa.gov.by/en/about/foreign_missions/ Сайт МЗСа Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110121170745/http://www.mfa.gov.by/en/about/foreign_missions/ |date=21 студзеня 2011 }} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Беларусі|Б]] b0wltpvqbf1qrzpinno96bhr2itpm1e 10 109482 5192470 5074595 2026-09-03T17:18:10Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5192470 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца з падгрупамі | імя = Асноўны міжмоўны рэнкінг | стыль_загалоўкаў = | загаловак = Рэнкінг найбольшых раздзелаў Вікіпедыі на пачатак месяца | стыль_цела = | стыль_уверсе = | уверсе = | стыль_групаў = | стыль_спісаў = | выява = | стыль_калонкі_выявы = | загаловак1 = Ранейшае | спіс1 = <table align="center" style="background: transparent;"> <tr><td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px">''год''&nbsp;&nbsp; <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">сту <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">лют <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">сак <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">кра <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">тра <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">чэр <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">ліп <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">жні <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">вер <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">кас <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">ліс <td style="border-bottom-style:solid;border-bottom-width:1px;width:20px">сне <tr><td>''2012''&nbsp;&nbsp; <td>– <td>– <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-03-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-04-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-05-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-06-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-07-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-08-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-09-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-10-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-11-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2012-12-01|{{unicode|✓}}]] <tr><td>''2013''&nbsp;&nbsp; <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-01-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-02-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-03-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-04-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-05-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-06-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-07-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-08-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-09-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-10-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-11-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2013-12-01|{{unicode|✓}}]] <tr><td>''2014''&nbsp;&nbsp; <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-01-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-02-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-03-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-04-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-05-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-06-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-07-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-08-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-09-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-10-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-11-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2014-12-01|{{unicode|✓}}]] <tr><td>''2015''&nbsp;&nbsp; <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-01-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-02-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-03-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-04-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-05-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-06-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-07-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-08-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-09-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-10-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-11-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2015-12-01|{{unicode|✓}}]] <tr><td>''2016''&nbsp;&nbsp; <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-01-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-02-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-03-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-04-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-05-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-06-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-07-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-08-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-09-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-10-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-11-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2016-12-01|{{unicode|✓}}]] <tr><td>''2017''&nbsp;&nbsp; <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-01-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-02-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-03-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-04-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-05-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-06-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-07-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-08-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-09-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-10-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-11-01|{{unicode|✓}}]] <td>[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2017-12-01|{{unicode|✓}}]] <tr><td>''2018''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2018-12-01|✓]] <tr><td>''2019''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2019-12-01|✓]] <tr><td>''2020''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2020-12-01|✓]] <tr><td>''2021''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2021-12-01|✓]] <tr><td>''2022''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2022-12-01|✓]] <tr><td>''2023''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2023-12-01|✓]] <tr><td>''2024''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2024-12-01|✓]] <tr><td>''2025''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-01-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-02-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-03-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-04-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-05-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-06-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-07-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-08-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-09-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-10-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-11-01|✓]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2025-12-01|✓]] </table> | загаловак2 = Гэты год | спіс2 = <table align="center" style="background: transparent;"> <tr><td>''2026''&nbsp;&nbsp; <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-01-01|сту]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-02-01|лют]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|сак]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|кра]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|тра]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|чэр]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|ліп]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|жні]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-09-01|вер]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-10-01|кас]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-11-01|ліс]] <td style="width:20px">[[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-12-01|сне]] </table> | загаловак3 = | спіс3 = | стыль_унізе = | унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Змест]] </noinclude> mtsq17orggp7sye027un0di0mazpba5 0 115890 5192471 5051525 2026-09-03T17:18:34Z Алесандр Бусел 136752 стыль, арфаграфія, пунктуацыя 5192471 wikitext text/x-wiki {{Дагавор}} '''Пакт Рэрыха''' ({{lang-la|Pax Cultura}}, {{lang-en|The Roerich Pact}}), таксама вядомы як '''Дагавор аб ахове мастацкіх і навуковых устаноў і гістарычных помнікаў''' ({{lang-en|Treaty on the Protection of Artistic and Scientific Institutions and Historic Monuments (Roerich Pact)}} ці '''Вашынгтонскі Пакт''' ({{lang-en|Washington Pact}}) — першы ў гісторыі [[міжнародны дагавор]] аб абароне культурнай спадчыны, які ўсталяваў перавагу аховы культурных каштоўнасцяў перад ваеннай неабходнасцю, падпісаны ў [[Вашынгтон]]е прадстаўнікамі дваццаці адной амерыканскай рэспублікі [[15 красавіка]] [[1935]] года ў 12 гадзін дня. == Пакт Рэрыха як міжнародны дагавор == [[Выява:Roerich Pact Bruges.jpg|thumb|right|200px|Дэлегаты Другой міжнароднай канферэнцыі, прысвечанай Пакту Рэрыха. [[Бругэ]], жнівень 1932 г.]] === Пакт у гісторыі міжнароднага права абароны культурных каштоўнасцяў === Даследчыкі міжнароднага права, якое тычыцца абароны культурных каштоўнасцяў (у тым ліку падчас вайны), вядуць яго гісторыю, пачынаючы з сярэдзіны 19 стагоддзя<ref>{{кніга|аўтар = John Henry Merryman|частка = Two ways of thinking about cultural property|загаловак = Thinking about Elgin Marbles Critical Essays on Cultural Prop|месца = |выдавецтва = Kluwer Law International|год = 2009|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9789041128751}}</ref><ref>{{кніга|аўтар = Patrick J. Boylan|частка = The Concept of Cultural Protection in Times of Armed Conflict: from the Crusades to the New Millennium|загаловак = Illicit Antiquities|месца = London|выдавецтва = Routledge|год = 2001|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = }}</ref><ref>{{cite web|author=American Society of International Law|url=http://www.asil.org/ihl1.cfm#VIII|title=ASIL Guide to Electronic Resources for International Law|accessdate=2011-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6648Y3CYw?url=http://www.asil.org/erg/?page=ihuml#VIII|archivedate=10 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{кніга|аўтар = Richard D. Rosen|частка = Targeting Enemy Forces in the War on Terror: Preserving Civilian Immunity|загаловак = Journal Title: Vanderbilt Journal of Transnational Law. Volume: 42. Issue: 3. Publication Year: 2009. Page Number: 683+|месца = |выдавецтва = Vanderbilt University, School of Law, Gale|год =2009|старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = }}</ref><ref>{{кніга|аўтар = Keith Suter|частка = Protecting the World’s Cultural Heritage|загаловак = Magazine Title: Contemporary Review . Volume: 290. Issue: 1689|месца = |выдавецтва = Contemporary Review Company Ltd., Gale, Cengage Learning|год = 2008|старонкі = 193+|старонак = |серыя = |isbn = }}</ref>: * Пункты аб абароне аб'ектаў культурных каштоўнасцяў у Дэкларацыях 1874 і 1890 гадоў ([[:en:Lieber code|Lieber code]] і [[Брусельская канферэнцыя, 1874|Брусельская канферэнцыя]]). * [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі, 1899 і 1907|Гаагскія канвенцыі 1899 і 1907]] мелі пэўныя пункты па абароне культурных аб'ектаў, якія абавязвалі пазначаць такія аб'екты распазнавальнымі знакамі. Аднак досвед Першай сусветнай вайны паказаў недастатковасць гэтых пунктаў для прадухілення разбурэнняў культурных аб'ектаў. * У 1935 годзе 21 краіна Панамерыканскага саюза падпісвае Пакт Рэрыха, з іх 10 краін яго ратыфікуе. Для аб'ектаў аховы прапанаваны знак — [[Сцяг Свету]]. * У 1939 годзе ўрады Бельгіі, Іспаніі, ЗША, Грэцыі і Нідэрландаў пад заступніцтвам [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] выпусцілі праект Дэкларацыі і праект Міжнароднай Канвенцыі аб Абароне Помнікаў і Твораў Мастацтва падчас вайны. Як і Пакт Рэрыха, гэтыя высілкі Лігі Нацый хутка сышлі на нішто з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у якой былі змененыя тэхналогіі, тактыка і стратэгія вядзення вайны і з'явілася новая канцэпцыя «татальнай вайны».[[Выява:Подписание Пакта Рериха в Белом Доме, Вашингтон, США. 15.04.1935.jpg|thumb|Падпісанне Пакта Рэрыха ў Белым Доме, Вашынгтон, ЗША. 15.04.1935]] * Разбурэнні і марадзёрствы Другой сусветнай вайны заахвоцілі ў 1948 годзе ўрад Нідэрландаў ізноў падняць у наваствораным [[ЮНЕСКА]] пытанне аб неабходнасці прыняцця Канвенцыі па абароне культурных аб'ектаў. Генеральная Канферэнцыя ЮНЕСКА [[1951]] года прыняла рашэнне склікаць камітэт для складання праекта канвенцыі. Камітэт сабраўся ў 1952 годзе і пасля падаў на разгляд праект Генеральнай канвенцыі. * У маі 1954 года падпісваецца [[Гаагская канвенцыя аб абароне культурных каштоўнасцяў у выпадку ўзброенага канфлікту 1954|Гаагская канвенцыя]], закліканая прадухіліць недапрацоўкі ўсіх папярэдніх міжнародных дагавораў. Гэтай канвенцыяй устаноўлены распазнавальны знак для ідэнтыфікацыі аб'ектаў аховы — завостраны знізу шчыт, падзелены на чатыры часткі сіняга і белага колеру. * У 1972 годзе ЮНЕСКА была прынятая [[Канвенцыя аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны]], у якой было ўведзена абазначэнне «аб'ект сусветнай спадчыны» і ўпершыню абарона тычылася не толькі культурнай, але і прыроднай спадчыны. === Унікальнасць Пакта Рэрыха === Пакт Рэрыха як міжнародны дагавор з'яўляецца першым міжнародным дакументам, які быў цалкам прысвечаны абароне культурных каштоўнасцяў<ref>{{кніга|аўтар = John Henry Merryman|частка = Two ways of thinking about cultural property|загаловак = Thinking about Elgin Marbles Critical Essays on Cultural Prop|месца = |выдавецтва = Kluwer Law International|год = 2009|старонкі = 87|старонак = |серыя = |isbn = 9789041128751}}</ref>, і які не ўтрымлівае абмоўкі аб ваеннай неабходнасці. == Гл. таксама == * [[Мікалай Канстанцінавіч Рэрых]] * [[Сцяг Свету]] * [[Дзень Зямлі]] * [[Якаб Буркхарт]] * [[Гаагская канвенцыя аб абароне культурных каштоўнасцяў у выпадку ўзброенага канфлікту 1954|Гаагская канвенцыя 1954 года]] {{зноскі}} == Спасылкі == * Баренбойм П., Захаров А. [http://philosophicalclub.ru/content/docs/rp/rp.html Пакт Рериха в XXI веке: К 75-летию подписания Пакта Рериха]. М.,Летний сад, 2010.ISBN 978-5-98856-113-2,(HTML, PDF) * [http://philosophicalclub.ru/content/docs/75th_Anniversary_of_Roerich_Pact_Eng.html Barenboim P., Sidiqi N., ''Bruges, the Bridge between Civilizations: The 75th Anniversary of the Roerich Pact''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161011065018/http://philosophicalclub.ru/content/docs/75th_Anniversary_of_Roerich_Pact_Eng.html |date=11 кастрычніка 2016 }}. М.,Letny Sad, 2010 (PDF). [[Катэгорыя:Ахова гісторыка-культурнай спадчыны]] [[Катэгорыя:Міжнароднае права]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 красавіка]] [[Катэгорыя:1935]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэрыхаўскага руху]] 9snzqju9nd3atkc10vu2pd7940fdwfi 100 121975 5192445 5192124 2026-09-03T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5192445 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Іцхак Лейбуш Перац|2026-09-03T15:07:14Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская|2026-09-03T14:28:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|П’ер Жуль Жансен|2026-09-03T13:01:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Франкленд|2026-09-03T12:48:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Афонсу Пена|2026-09-03T04:23:48Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Мухамед Шыа ас-Судані|2026-09-03T04:12:58Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Ян Карыбуцяк|2026-09-02T12:19:57Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Барталамеа Карла Растрэлі|2026-09-02T12:17:00Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Уільям Хайд Воластан|2026-09-02T11:36:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аксана Веніямінава|2026-09-02T11:13:02Z|Maxxammax1}} {{Новы артыкул|Андрэс Мануэль дэль Рыа|2026-09-02T10:12:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Грэгар|2026-09-02T09:59:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вішчынскія герба «Корвін»|2026-09-02T07:16:29Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Альберт Гіёрса|2026-09-02T06:29:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стэнлі Джэральд Томпсан|2026-09-02T06:15:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Філіп Хаўгэ Эблсан|2026-09-02T05:46:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тэадор Рыхтэр|2026-09-01T12:04:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жорж Урбэн|2026-09-01T11:49:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фердынанд Райх|2026-09-01T11:11:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дар’я Аляксееўна Навальная|2026-09-01T10:58:40Z|Thefutureru}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ev63yvzyn9qxoqrpribm2v0tgdhzpjw 0 130962 5192437 5174329 2026-09-03T14:43:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192437 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сосны}}{{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Сосны 2 |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява ={{Фотамантаж | photo1a = Сосны, Любанский район, Минская область, Беларусь 20.jpg | photo2a = Сосны, Любанский район, Минская область, Беларусь 15.jpg | photo2b = Сосны, Любанский район, Минская область, Беларусь 03.jpg | foot_montage = Зверху ўніз, злева направа: будынкі праўлення КСУП «Эксперыментальная база «Любанская» і Дома культуры ў цэнтральнай частцы аграгарадка, Сасноўская школа № 2, від на Першамайскую вуліцу | color = #f8f9fa | color_border = #f8f9fa | position = center | size = 280 }} |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 40|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 14|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Любанскі |сельсавет = Соснаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Сосны}} '''Со́сны 2'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d913n0061712&q_id=11400542|title=Решение Любанского районного Совета депутатов от 9 декабря 2013 года № 156 "О переименовании сельского населенного пункта и отнесении его к агрогородку"|url-status=dead}}</ref>, раней '''Сосны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sosny 2}}, {{lang-ru|Со́сны 2}}<ref name=":0" />) — [[аграгарадок]]<ref name=":0" /> у [[Любанскі раён|Любанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Соснаўскі сельсавет|Соснаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца на аўтамабільнай дарозе [[Любань]] — [[Камаровічы (Петрыкаўскі раён)|Камаровічы]]. Знаходзіцца за 25 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад горада [[Любань]], за 177 кіламетраў ад [[Мінск]]а, за 50 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Урэчча (станцыя)|Урэчча]]. За 1,6 км на поўнач ад аграгарадок знаходзіцца возера [[Баяніцкае]]. == Гісторыя == Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у вёске быў размешчаны ахоўны пункт. [[10 студзеня]] [[1943]] года ў вёсцы, дзе дыслацыравалася 6-я рота 608-га ахоўнага палка, савецкія партызаны ў колькасці 700—800 чал. здзейснілі атаку ў якой загінула 100 чал. і яшчэ 80 былі паранены. Нямецкая 6-я рота панесла страты ў колькасці 2 забітых і 9 параненых. Па словах мясцовага насельніцтва забітых і параненых партызаны павезлі з сабой<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1440. — Воп. 3. — EX 989. — Л. 47.</ref>. У [[2013]] годзе пасёлак Сосны быў перайменаваны ў '''Сосны 2''' і атрымаў статус аграгарадка<ref>[http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Любанский%20райсовет/type-Решение/156-09.12.2013.htm РЕШЕНИЕ ЛЮБАНСКОГО РАЙОННОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 9 декабря 2013 г. № 156 О переименовании сельского населенного пункта и отнесении его к агрогородку]</ref><ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 772 жыхары, 320 двароў (2001){{sfn|БелЭн|2002}} == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Бальніца * Амбулаторыя * Аптэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну{{sfn|БелЭн|2002}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сосны||89}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Соснаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Соснаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Любанскага раёна]] bvbtht5xgblib3pcm3urfrsji7e2f7s 0 135981 5192515 5003148 2026-09-03T19:32:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192515 wikitext text/x-wiki == Першы мультыкомплекс == === Тэлеканалы === {| class="wikitable" !Назва !Заснавальнік !Дата заснавання !Сайт !Час !Тэматыка !Раннія назвы |- |[[Беларусь 1]] |[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] |1 студзеня 1956 |http://tvr.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150126203509/http://www.tvr.by/ |date=26 студзеня 2015 }} |06:00 - 02:00 |агульная |'''Беларуская праграма ЦТ СССР '''(1 студзеня 1956 - 24 снежня 1991) |- |[[Беларусь 2]] |[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] |18 кастрычніка 2003 |http://belarus2.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220208121951/http://www.belarus2.by/ |date=8 лютага 2022 }} |07:00 - 01:00 |спартыўна-забаўляльная |'''ЛАД''' (18 кастрычніка 2003 - 13 лістапада 2011) |- |[[Беларусь 3]] |[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] |8 лютага 2013 |http://3belarus.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220226155651/http://3belarus.by/ |date=26 лютага 2022 }} |08:00 - 01:00 |культурна-асветніцкая |няма |- |[[Беларусь 5]] |[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] |21 кастрычніка 2013 |няма |кругласутачна |спартыўная |няма |- |[[НТВ-Беларусь]] |[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] |4 ліпеня 2006 |няма |06:00 - 01:30 |агульная |няма |- |[[АНТ]] |ЗАТ «Другі нацыянальны тэлеканал» |25 чэрвеня 2002 |http://ont.by |06:00 - 02:00 |агульная |няма |- |[[СТБ]] |ЗАТ «Сталічнае тэлебачэнне» |1 студзеня 2001 |http://ctv.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210721040554/http://www.ctv.by/ |date=21 ліпеня 2021 }} |06:00 - 03:00 |агульная |няма |- |[[РТР-Беларусь]] |ЗАТ «Сталічнае тэлебачэнне» |1 ліпеня 2008 |http://belrtr.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141216202154/http://belrtr.by/ |date=16 снежня 2014 }} |07:00 - 02:00 |агульная |няма |- |Мір |ЗАТ «МТРК Мір» |9 кастрычніка 1992 |http://mirtvr.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217230249/http://mirtvr.by/ |date=17 снежня 2014 }} |кругласутачна |агульная |няма |} === Радыёканалы === {| class="wikitable" !Назва !Заснавальнік !Дата заснавання !Сайт !Час !Тэматыка !Раннія назвы |- |[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]] |[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь]] |15 лістапада 1925 |http://radio1.tvr.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120110162547/http://radio1.tvr.by/ |date=10 студзеня 2012 }} |кругласутачна |агульная |няма |} == Астатнія тэлеканалы == {| class="wikitable" !Назва !Заснавальнік !Дата заснавання !Сайт !Час !Тэматыка !Раннія назвы |- |[[Восьмы канал]] |ЗАТ «8 канал» |3 кастрычніка 1996 |http://8channel.tv |07:00 - 00:00 |агульная |няма |- |[[ВТБ]] |ТАА «Дабрабачэнне» |1 сакавіка 2002 |http://v-tv.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200220144843/http://www.v-tv.by/ |date=20 лютага 2020 }} |кругласутачна |сямейна-забаўляльная |'''Першы музычны''' (1 сакавіка 2002 - 20 студзеня 2010) |- |[[Культура (тэлеканал)|Расія Культура]] |[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія]] |1 лістапада 1997 |http://tvkultura.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151103073543/http://tvkultura.ru/ |date=3 лістапада 2015 }} |10:00 - 03:00 |культурна-асветніцкі |'''РТР-2''' (1 лістапада 1997 - 31 снежня 1997) '''Культура''' (1 студзеня 1998 - 31 снежня 2009) |- |ТБ3 |ТАА «ПрофМедыа ТБ» (Газпрам-медыа) |6 чэрвеня 1997 |http://tv3.ru |кругласутачна |забаўляльная |няма |- |[[Мая планета]] |[[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія]] |11 лістапада 2009 |http://moya-planeta.ru |кругласутачна |пазнавальная |няма |- |Паляванне і рыбалка |Тэлекампанія «СТРЫМ» |2005 |http://tv-stream.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170410220619/http://tv-stream.ru/ |date=10 красавіка 2017 }} |кругласутачна |паляванне і рыбалка |няма |- |Сядзіба |Тэлекампанія «СТРЫМ» |2005 |http://tv-stream.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170410220619/http://tv-stream.ru/ |date=10 красавіка 2017 }} |кругласутачна |хобі |няма |- |[[Рускі ілюзіён]] |ТАА «Content Union Production» |1 ліпеня 2004 |http://klub100.ru |кругласутачна |кіно |няма |- |Еўракіно |ТАА «Content Union Production» |2008 |http://eurokino.tv {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217092922/http://eurokino.tv/ |date=17 снежня 2014 }} |кругласутачна |кіно |няма |- |[[Дзіцячы]] |ТАА «Content Union Production» |1 ліпеня 2006 |http://telekanaldetskiy.ru |кругласутачна |дзяцячы |няма |- |STV |Тэлевізійны холдынг «Рэд медыа» |2007 |http://bulvartv.ru |кругласутачна |стыль і мода |'''ТБ Бульвар''' (да 2011) |- |[[Europa Plus TV]] |Тэлевізійны холдынг «Рэд Медыа» |2010 |http://europaplustv.com |кругласутачна |музыка |няма |} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Спісы СМІ|Беларусь]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] e3y7cfwgh5815ae65sjrhjyef9zzmwa 0 137611 5192431 5040597 2026-09-03T14:14:35Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Плошча_Незалежнасці._2012_(18).jpg|Мінск._Плошча_Незалежнасці._2012_(18).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Bronze statues in Minsk|]]. 5192431 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Жбанаў}} {{Мастак |фон = |імя = Уладзімір Іванавіч Жбанаў |арыгінал імя = |імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = |жанр = {{Скульптар}} |вучоба = [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучылішча імя Глебава]] (1973), [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] (1979) |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максім Пятруль]] |узнагароды = |званні = |прэміі = |сайт = |вікісховішча = }} '''Уладзімір Іванавіч Жбанаў''' ({{ДН|26|01|1954}}, [[Мінск]] — {{ДС|16|01|2012}}, Мінск) — беларускі [[скульптура|скульптар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[26 студзеня]] [[1954]] года ў Мінску ў сям’і вайскоўца. У [[1973]] годзе скончыў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучылішча імя Глебава]]. У [[1979]] г. скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] (аддзяленне скульптуры мастацкага факультэта). Служыў у [[Афганістан]]е. Пасля войска тры гады вучыўся ў творчых майстэрнях Акадэміі мастацтваў СССР. У 1985—1999 гады — выкладчык вышэйшай катэгорыі ў Мінскім мастацкім вучылішчы імя Глебава. З 1993 года член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]. == Працы == === Устаноўленыя ў Мінску === * «Таня» ([[1981]]) — [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * «Вера Харужая» ([[1982]]) — Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь * Герб Рэспублікі Беларусь ([[1996]]) — будынак [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] * «Незнаёмка» ([[1998]]) — [[Міхайлаўскі сквер]] * «Курыльшчык» ([[1999]]) — Міхайлаўскі сквер * «[[Дзяўчынка з парасонам]]» ([[2000]]) — Міхайлаўскі сквер * «Дама з сабачкам» ([[2001]]) — [[Камароўскі рынак]] * «Фатограф» ([[2001]]) — Камароўскі рынак * «Экіпаж» ([[2004]]) — ля [[Мінская ратуша|ратушы]] * «Гусар» ([[2004]]) — Музей гісторыі горада Мінска (выстава аднаго твора ва ўнутраным двары) * «[[Дойлід (скульптура)|Дойлід]]» ([[2006]]) — [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча Незалежнасці]] === Устаноўленыя ў іншых гарадах === [[Файл:^Lady^dog - panoramio.jpg|thumb|«Дама з сабачкам» у Магілёве]] * «Дама з сабачкам», копія — Магілёў, на прыступках [[Магілёўскі драматычны тэатр|Драматычнага тэатра]] * «Паручнік Ржэўскі» — [[Паўлаград]], Украіна * Скульптура-фантан «Залаты трохліснік» ([[2011]]) — [[Маладзечна]] (на галоўнай плошчы), устаноўлены да «Дажынак—2011») * «[[Вястун (Маладзечна)|Вястун]]» ([[2011]]) — [[Маладзечна]] (на [[плошча Старое Места|плошчы Старое Места]]). == Спасылкі == * [http://kstati.by/persons/abc/zh/33-zh/1669-2008-11-19-10-52-53.html У нас у гасцях вядомы скульптар Жбанаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331232056/http://kstati.by/persons/abc/zh/33-zh/1669-2008-11-19-10-52-53.html |date=31 сакавіка 2022 }} * [http://iloveua.org/article/29 Помнік паручніку Ржэўскаму (Паўлаград)] * {{Cite web|url=http://www.privet-minsk.com/ru/zhbanov-ru.html|title=Владимир Жбанов и его скульптуры на улицах Минска|website=privet-minsk.com|lang=ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524213710/http://www.privet-minsk.com/ru/zhbanov-ru.html|archivedate=2006-05-24}} * [http://rh.by/by/148/50/3912/ На Старым Месце ўсталявалі «Вестуна» (+фота), сайт rh.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313164523/http://rh.by/by/148/50/3912/ |date=13 сакавіка 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жбанаў}} [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] 4nha9n48h9n06wu1zz7ioodl1wgd401 0 138190 5192496 4684421 2026-09-03T18:33:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192496 wikitext text/x-wiki {{На карце+|Беларусь|width=250|float=right|caption=Нацыянальныя паркі на карце Беларусі (памер кропкі прапарцыянальны плошчы тэрыторыі пад аховай) |places= {{На карце~|Беларусь|marksize=9|mark=Red pog.svg|lat=52.710621|lon=23.962696|label=[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]|position=right}} {{На карце~|Беларусь|marksize=9|mark=Red pog.svg|lat=54.836643|lon=26.714059|background=#FCF5E3|label=[[Нарачанскі (нацыянальны парк)|Нарачанскі]]|position=right}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|mark=Red pog.svg|lat=55.645474|lon=26.984396|background=#FCF5E3|label=[[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Браслаўскія азёры]]|position=right}} {{На карце~|Беларусь|marksize=9|mark=Red pog.svg|lat=51.949725|lon=28.083826|label=[[Прыпяцкі (нацыянальны парк)|Прыпяцкі]]|position=right}} }} Нацыянальныя паркі ў адпаведнасці з законам «Аб асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях» з'яўляюцца [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|асабліва ахоўнымі прыроднымі тэрыторыямі]], абвешчанымі ў мэтах аднаўлення і (ці) захавання ўнікальных, эталонных і іншых каштоўных прыродных комплексаў і аб'ектаў, іх выкарыстання падчас [[Ахова прыроды|прыродаахоўнай]], навуковай, асветніцкай, [[турызм у Беларусі|турыстычнай]], [[рэкрэацыя|рэкрэацыйнай]] і аздараўленчай дзейнасці<ref name="">[http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p2=2/451 ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 20 октября 1994 г. № 3335-XІІ Об особо охраняемых природных территориях]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Спіс нацыянальных паркаў Беларусі == {| class="wikitable sortable wide" |- ! style="background-color:#efefef" width=20 | № ! style="background-color:#efefef" | Назва ! style="background-color:#efefef" | Размяшчэнне ! style="background-color:#efefef" width=100 | Плошча, га ! style="background-color:#efefef" width=100 | Дата ўтварэння ! class=unsortable style="background-color:#efefef" width=100 | Краявід |- align="center" | 1{{якар|1}} | [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк "Белавежская пушча"]] | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенская вобласці]] | {{nts|85200}} | {{dts|1991||}} | [[Выява:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|100px]] |- align="center" | 2{{якар|2}} | [[Нарачанскі (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк "Нарачанскі"]] | [[Мінская вобласць|Мінская]], [[Віцебская вобласць|Віцебская]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенская вобласці]] | {{nts|94000}} | {{dts|1999||}} | [[Выява:Lake Myadel Belarus.jpg|100px]] |- align="center" | 3{{якар|3}} | [[Браслаўскія азёры (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк "Браслаўскія азёры"]] | [[Віцебская вобласць]] | {{nts|69115}} | {{dts|1995||}} | [[Выява:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|100px]] |- align="center" | 4{{якар|4}} | [[Прыпяцкі (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк "Прыпяцкі"]] | [[Гомельская вобласць]] | {{nts|85841}} | {{dts|1996||}} | |} == Гісторыя == * [[1991]] — запаведнік «Белавежская пушча» ператвораны ў нацыянальны парк. * [[1995]] — створаны нацыянальны парк «Браслаўскія азёры». * [[1996]] — Прыпяцкі запаведнік ператвораны ў нацыянальны парк «Прыпяцкі», ягоная плошча была павялічана. * [[1999]] — створаны нацыянальны парк «Нарачанскі». * Каля [[2007]] — павялічана плошча нацыянальнага парку «Белавежская пушча». == Глядзіце таксама == * [[Спіс запаведнікаў Беларусі]] * [[Спіс заказнікаў Беларусі]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нацыянальныя паркі|532}} == Афіцыйныя сайты == * [http://www.npbp.brest.by/ Нацыянальны парк «Белавежская пушча»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150813103329/http://npbp.brest.by/ |date=13 жніўня 2015 }} * [http://www.braslav.com/ Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180805022259/http://braslav.com/ |date=5 жніўня 2018 }} * [http://www.naroch.com/ Нацыянальны парк «Нарачанскі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180817072642/http://naroch.com/ |date=17 жніўня 2018 }} * [http://www.npp.by/ Нацыянальны парк «Прыпяцкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151019070207/http://www.npp.by/ |date=19 кастрычніка 2015 }} {{Геаграфія Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Спіс нацыянальных паркаў}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Спісы:Нацыянальныя паркі і запаведнікі]] 89eq0god1swsn98hs4dmjsf45wzgqbd 0 139021 5192561 4801566 2026-09-04T03:59:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192561 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Стэмфіліум | image file = Stemphylium.sarciniforme.-.lindsey.jpg | image descr = {{bt-bellat|Стэфіліум сарцынападобны|Stemphylium sarciniforme}} | regnum = Грыбы | latin = Stemphylium | author = [[Wallroth]], 1833 | children name = | children = | wikispecies = Stemphylium | commons = Category:Stemphylium }} '''Стэмфі́ліум'''{{sfn|БелЭн|2002}} (''Stemphylium'') — [[Род (біялогія)|род]] недасканалых грыбоў сямейства {{bt-bellat|Плеяспоравыя|Pleosporaceae}}. Каля 10 відаў. Пашыраны ў [[Еўразія|Еўразіі]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] 4 віды: {{bt-bellat|стэмфіліум паслёнавы|Stemphylium solani}}, {{bt-bellat|стэфіліум сарцынападобны|Stemphylium sarciniforme}}, {{bt-bellat|цыбулевы стэмфіліум|Stemphylium allii}}, {{bt-bellat|шматгронкавы стэмфіліум|}}. Трапляюцца на раслінных рэштках, насенні, спелых пладах, выклікаюць іх [[гніенне]]. Некаторыя — факультатыўныя паразіты, узбуджальнікі плямістасці раслін. == Апісанне == [[Міцэлій]] септыраваны, развіваецца ў тканках або частках або часткова на паверхні. Канідыяносцы дэферэнцыяваныя, адзіночныя або ў выглядзе дзярнінак. [[Канідыі]] адзіночныя, верхавінкавыя, з папярочнымі і падоўжнымі перагародкамі або з некалькімі перацяжкамі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Стэмфі́ліум|Бельская С. І.|231}} * Род Стемфилий (''Stemphylium'') // Жизнь растений : в 6 т. / гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М. : Просвещение, 1976. — Т. 2 : Грибы / под ред. М. В. Горленко. — 479 с. — 300 000 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://www.studiesinmycology.org/sim/Sim87/Stemphylium-revisited_2017_Studies-in-Mycology.pdf Stemphylium revisited // Studies in Mycology 87: 77-103 (2017).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230707162629/https://www.studiesinmycology.org/sim/Sim87/Stemphylium-revisited_2017_Studies-in-Mycology.pdf |date=7 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|7|7|2023}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Плеяспоравыя]] [[Катэгорыя:Роды грыбоў]] t9kuhrpd99zlhhx81399dbvc5iufc6d 0 139417 5192390 4726434 2026-09-03T13:07:06Z 5192390 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[File:Capital punishment in the world 2024.svg|300px|thumb|upright|Карта свету, на якой чырвоным колерам адзначаны краіны, якія ўжываюць смяротнае пакаранне ў якасці прысуду. Добра бачна, што Беларусь — адзіная еўрапейская дзяржава са смяротным пакараннем]] '''[[Смяротная кара]] ў [[Беларусь|Беларусі]]''' — выключны метад пакарання, які выкарыстоўваецца судамі дзяржавы за некаторыя віды асабліва цяжкіх злачынстваў, якія звязаны з наўмысным пазбаўленнем жыцця чалавека пры цяжкіх абставінах. Можа быць прызначана толькі мужчынам (да жанчын смяротнае пакаранне заканадаўча не можа выкарыстоўвацца), якія зрабілі злачынства пасля надыходу 18-гадовага ўзросту і якія не дасягнулі на момант вынясення прысуду 65 гадоў. Здзяйсняецца праз [[расстрэл]]. Рэспубліка Беларусь з’яўляецца адзінай дзяржавай у [[Еўропа|Еўропе]] і [[СНД]], у якой ужываецца смяротнае пакаранне. Ужыванне смяротнай кары штодзённа падвяргаецца крытыцы з боку [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюзу]], [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|ПАСЕ]] і іншых міжнародных арганізацый; у гэты жа час, згодна з апытаннямі насельніцтва, меркаванні грамадзян Беларусі аб яе неабходнасці неадназначныя. == Гісторыя == З прычыны таго, што смяротная кара ўжывалася ў [[СССР]] як выключная мера пакарання, па [[Распад СССР|яго распадзе]] і абвяшчэнні Беларусі суверэннай дзяржавай смяротная кара была пакінутая (як і ў большасці астатніх постсавецкіх дзяржаў)<ref name="meduza"/>. Пытанне скасавання смяротнага пакарання ўздымалася на [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуме]], прычым гэтае пытанне было толькі кансультацыйным, у той час як рэзультаты па астатніх пытаннях рэферэндуму загадам [[Аляксандр Лукашэнка|прэзідэнта]] былі абавязковымі да выканання. На пытанне «Ці падтрымліваеце Вы скасаванне смяротнай кары ў Рэспубліцы Беларусь?» 80,44 % з прагаласавалых (каля 6 мільёнаў чалавек) адказалі адмоўна і толькі 17,93 % (трохі больш за мільён) — станоўча. У час рэферэндуму максімальным пакараннем было 15 гадоў зняволення, у 1997 годзе ўвялі магчымасць 25-гадовага тэрміну і [[Пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]]. У 1990-х гадах колькасць смяротных прысудаў даходзіла да 47 чалавек у год<ref name="meduza"/>. == Канстытуцыя == Паводле Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь (арт. 24): «Смяротная кара да яе адмены можа ўжывацца ў адпаведнасці з законам як выключная мера пакарання за асабліва цяжкае злачынства і толькі згодна прысуду». == Рэспубліканскі рэферэндум == У лістападзе 1996 года праведзены рэспубліканскі рэферэндум, у лік пытанняў якога было ўключана пытанне аб адмене смяротнага пакарання. Супраць адмены смяротнага пакарання прагаласавала 80,44 % выбаршчыкаў. == Крымінальны кодэкс == Паводле Крымінальнаму кодэксу Беларусі (1999) да смяротнага пакарання могуць быць прысуджаны асобы за: * развязванне або вядзенне агрэсіўнай вайны (арт. 122, ч.2); * [[забойства]] прадстаўнікоў іншай дзяржавы або міжнароднай арганізацыі з мэтай правакацыі міжнароднага ўскладнення або вайны (арт. 124, ч.2); * [[міжнародны тэрарызм]] (арт. 126); * [[генацыд]] (арт. 127); * злачынствы супраць бяспекі чалавецтва (дэпартацыя, незаконнае ўтрыманне ў зняволенні, абарачэнне ў нявольніцтва, масавае ці сістэматычнае ажыццяўленне смяротных пакаранняў без суда, выкраданне людзей, за якімі вынікае іх знікненне, катаванне ці акты жорсткасці, здзейсненыя ў сувязі з расавай, нацыянальнай, этнічнай прыналежнасцю, палітычнымі перакананнямі і веравызнаннем грамадзянскага насельніцтва) (арт. 128); * ужыванне [[Зброя масавага паражэння|зброі масавага паражэння]] (арт. 134); * наўмыснае забойства асоб, якія склалі зброю ці не маюць сродкаў абароны, параненых, хворых, пацярпелых [[караблекрушэнне]], медыцынскага, санітарнага і духоўнага персаналу, ваеннапалонных, грамадзянскага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі ці ў раёне ваенных дзеянняў, іншых асоб, якія карысталіся пад час ваенных дзеянняў міжнароднай аховай (арт. 135, ч. 3); * забойства дзвюх ці больш асоб; заведама малалетняга, састарэлага ці асобы, якая знаходзіцца ў бездапаможным стане; заведама для вінаватага цяжарнай жанчыны; спалучанае з выкраданнем чалавека альбо захопам закладніка; здзейсненае агульнанебяспечным спосабам; здзейсненае з асаблівай жорсткасцю; спалучанае з згвалтаваннем ці гвалтоўнымі дзеяннямі сексуальнага характару; з мэтай схаваць іншае злачынства ці аблегчыць яго здзяйсненне; з мэтай атрымання трансплантанта ці выкарыстоўвання частак трупа; асобы ці яго блізкіх у сувязі з ажыццяўленнем ім службовай дзейнасці ці выкананнем грамадзянскага абавязку; асобы ці яго блізкіх за адмову гэтай асобы ад удзелу ў здзяйсненні злачынства; з карыслівых меркаванняў, альбо па найму, альбо спалучанае з разбоем, вымагальніцтвам ці бандытызмам; з хуліганскіх меркаванняў; па матывах расавай, нацыянальнай, рэлігійнай варожасці ці няроўнасці; здзейсненае групай асоб; здзейсненае асобай, якая раней учыніла забойства, за выключэннем забойства маткаю нованароджанага, забойства па неасцярожнасці, пры перавышэнні меж неабходнай самаабароны, пры перавышэнні мер, неабходных для затрымання асобы, якая здзейсніла злачынства і забойства, здзейсненага ў стане афекту (арт. 139, ч. 2); * [[тэрарызм]], спалучаны з забойствам альбо здзейснены арганізаванай групай (арт. 289, ч. 3); * здрада дзяржаве, спалучаная з забойствам (арт. 356, ч. 2); * захоп ці ўтрыманне дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам, што прычынілася згубе людзей або спалучана з забойствам (арт. 357, ч. 2); * [[тэрарыстычны акт]] (арт. 359); * [[дыверсія|дыверсію]], якая здзейснена арганізаванай групай або прычынілася згубе людзей або іншым цяжкім наступствам (арт. 360, ч. 2); * забойства супрацоўніка [[міліцыя|міліцыі]] (арт. 362). == Памілаванне == Правам памілавання асоб, прысуджаных да смяротнай кары, валодае [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]]. == Ажыццяўленне == Смяротная кара ажыццяўляецца праз [[расстрэл]]. Прысуд прыводзіцца ў выкананне ў СІЗА № 1 горада [[Мінск]]а ([[Пішчалаўскі замак]]). Цела расстралянага не выдаецца сваякам, а пра месца яго захавання не паведамляецца<ref>[http://www.belhelcom.org/ru/node/18634 Смертная казнь в Беларуси в фактах и цифрах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405064224/http://www.belhelcom.org/ru/node/18634 |date=5 красавіка 2016 }}</ref>. == Статыстыка == Па статыстыцы Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, у краіне з 1990 па 2011 гг. вынесеныя 326 смяротных прысудаў. * У [[2005]] г. да смяротнага пакарання былі прысуджаны 2 чалавекі, у [[2006]] — 9 чалавек, у [[2011]] — 4 чалавекі. Значная колькасць у [[2006]] г. тлумачыцца вынясеннем прысуду па справах некалькіх вялікіх злачынных груповак, абвінавачаных у шматлікіх цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2007/02/15/ic_articles_116_149721/ |title=Вера Стремковская: «Белорусская судебная система нуждается в реформах» (сайт naviny.by) |access-date=19 кастрычніка 2012 |archive-date=15 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080615020106/http://naviny.by/rubrics/society/2007/02/15/ic_articles_116_149721/ |url-status=dead }}</ref>. * 30 лістапада 2011 года да смяротнага пакарання прысудзілі арганізатараў [[Тэрарыстычны акт у мінскім метро|тэракта ў мінскім метро]] ў красавіку 2011 года. * [[17 сакавіка]] 2012 года матцы Кавалёва па пошце прыйшоў ліст, адпраўлены [[16 сакавіка]], у якім было сказана, што прысуд у дачыненні яе сына прыведзены ў выкананне<ref>{{cite news|url=http://belmarket.by/ru/166/1/13308/Приговор-в-отношении-Владислава-Ковалева-приведен-в-исполнение.htm|title=Приговор в отношении Владислава Ковалева приведен в исполнение|date=* 17 красавіка 2012|publisher=[[Белорусы и рынок]]|lang=ru|accessdate=2012-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019070556/http://www.belmarket.by/ru/166/1/13308/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80-%D0%B2-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%B2-%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.htm|archivedate=19 кастрычніка 2016|url-status=dead}}</ref>. Прысуд [[Дзмітрый Генадзевіч Канавалаў|Канавалаву]] таксама прыведзены ў выкананне<ref>[http://news.tut.by/society/279459.html Смяротныя прысуды ў стаўленні да Кавалёва і Канавалава прыведзены ў выкананне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120723151420/http://news.tut.by/society/279459.html |date=23 ліпеня 2012 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Смяротная кара ў Эстоніі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://amnesty.org.ru/pages/ruseur490202004 «Международная Амнистия» призывает к отмене смертной казни в Белоруссии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071009052044/http://amnesty.org.ru/pages/ruseur490202004 |date=9 кастрычніка 2007 }} * [http://www.newsru.com/crime/19nov2004/jkaz.html В 2004 году в Белоруссии казнены 5 человек, еще около 35 человек хотят для себя казни] * [http://www.zakon.kz/our/news/print.asp?id=5295 Парламентские слушания по проблеме отмены смертной казни пройдут в Белоруссии]{{Недаступная спасылка}} * [http://ssmirnoff.livejournal.com/1070260.html Из книги Олега Алкаева «Расстрельная команда»] * [http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/11/ic_articles_116_165395 Помилуйте моего сына. Мать приговоренного обратилась к президенту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121111064023/http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/11/ic_articles_116_165395/ |date=11 лістапада 2012 }} * [http://naviny.by/rubrics/society/2009/10/30/ic_news_116_320433 Cовет Европы обеспокоен отклонением апелляции на смертный приговор ВС Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130516224430/http://naviny.by/rubrics/society/2009/10/30/ic_news_116_320433/ |date=16 мая 2013 }} * [http://dp.spring96.org/ Сайт кампаніі «Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання»] * [http://dp.spring96.org/be/sign Петыцыя супраць смяротнага пакарання ў Беларусі ] [[Катэгорыя:Крымінальнае права Беларусі]] [[Катэгорыя:Смяротная кара паводле краін|Беларусь]] lnqjreykmbnq7y1uge7e4jpleee91x6 0 139635 5192422 5040680 2026-09-03T14:11:15Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Сцяпанаўскі_сад_(04).jpg|Мінск._Сцяпанаўскі_сад_(04).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Мінск. Сцяпанаўскі сад (04).jpg|]]. 5192422 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сцяпанаўскі сад |Выява = Мінск. Сцяпанаўскі сад (01).jpg |Подпіс = |Каардынаты = 53.915038/27.558183 |CoordScale = |Раён = |Раёны = Цэнтральны раён (Мінск) |Гістарычны раён = [[Старажоўка]] |Заснаваны = |Ранейшыя назвы = |Плошча = |Метро = |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта = Беларусь Мінск Цэнтр |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сцяпанаўскі сад''' — сквер у [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Тэрыторыя абмежавана [[Вуліца Кісялёва (Мінск)|вуліцамі Кісялёва]] і [[Старавіленская вуліца (Мінск)|Старавіленскай]]<ref name="прысваенне">[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/2079/ Аб прысваенні назваў вуліцы, скверам і мікрараёнам г. Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110821011933/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/2079/ |date=21 жніўня 2011 }}</ref>. == Гісторыя == У канцы [[XIX ст.]] на рагу вуліц Старажоўскай ([[Вуліца Кісялёва (Мінск)|Кісялёва]]) і Міхайлаўскай ([[Камуністычная вуліца (Мінск)|Камуністычная]]) мешчанін Іван Сцяпанаў на ўласнай зямлі пасадзіў фруктовы [[сад]], які ў [[1913]] годзе быў выкуплены горадам.<ref>[http://do.gendocs.ru/docs/index-116175.html?page=28 ГРАМАДСКА-ПАЛІТЫЧНЫ ЎПЛЫЎ НА ТАПАНІМІКУ ЗЯЛЁНЫХ МАСІВАЎ МІНСКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305104439/http://do.gendocs.ru/docs/index-116175.html?page=28 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У садзе расло мноства кветак, а таксама [[яблыня|яблыні]], [[груша|грушы]], [[ліпа|ліпы]], некаторыя з якіх захаваліся да нашых дзён. Дарожкі былі пасыпаны чырвонай [[Цэгла|цаглянай]] дробкай. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тут збіралася моладзь, ладзіліся танцы пад [[акардэон]]<ref>[http://minsk-old-new.com/minsk-3161-ru.htm Степановский сад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123111623/http://minsk-old-new.com/minsk-3161-ru.htm |date=23 студзеня 2013 }} // [[Мінск стары і новы]]</ref>. [[Файл:Мінск. Сцяпанаўскі сад (02).jpg|міні|злева|Бювет]] [[23 красавіка]] [[2002]] года адбылося ўрачыстае адкрыццё ў скверы побач з будынкам-новабудоўляй [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|помніка Тарасу Шаўчэнку]] з нагоды 185-годдзя з дня яго нараджэння. [[9 студзеня]] [[2007]] года [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскім гарадскім Саветам дэпутатаў]] скверу была афіцыйна прысвоена назва «Сцяпанаўскі сад»<ref name="прысваенне"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сады і паркі Мінска}} [[Катэгорыя:Паркі Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вуліца Кісялёва (Мінск)]] [[Катэгорыя:Старавіленская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Мінску]] kldw7lbii7ivx3owifskuwin8fyr8wx 0 140540 5192589 5076556 2026-09-04T06:46:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192589 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Yellow flowers of Solidago canadensis.jpg |image title = |image descr = {{Bt-bellat|Сумнік канадскі|Solidago canadensis}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Solidago |author = [[L.]], [[Sp. Pl.]] 2: 878, [[1753]] |syn = * {{btname|Brachychaeta|[[Torr.]] & [[A.Gray]]}} |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Solidago }} '''Су́мнік'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|8}}</ref><ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15к}}</ref>, '''залатацень'''<ref name="БЭ15" /> (''Solidágo'', ад {{lang-la|Solidus}} — «моцны», «здаровы», па лекавых уласцівасцях расліны) — род [[кветкавыя расліны|кветкавых]] раслін сямейства [[астравыя|астравых, або складанакветных]] (''Asteraceae''). == Батанічнае апісанне == [[File:Illustration Solidago virgaurea0 clean no-description.jpg|thumb|left|{{bt-bellat|Сумнік звычайны|Solidago virgaurea}}. {{Бат.іл.|Тамэ}}]] [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[карэнішча]]выя [[Трава|травяністыя]] расліны і кусты вышынёй да 2 м. [[Сцябло|Сцёблы]] прамастойныя. [[Ліст|Лісце]] сядзячае або на кароткіх чаранках. [[Кветка|Кветкі]] жоўтыя, дробныя ў дробных [[Кошык (суквецце)|кошыках]], сабраных у аднабокую мяцёлку або гронкападобныя ці шчыткападобныя [[Суквецце|суквецці]]. [[Плод]] — [[сямянка]]. == Распаўсюджанне і экалогія == Род налічвае каля 120 відаў, пашыраных у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], некалькі відаў у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] і [[Еўразія|Еўразіі]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] 3 віда — {{bt-bellat|сумнік звычайны{{!}}сумнік звычайны|Solidago virgaurea}}, {{bt-bellat||Solidago gigantea}} і {{bt-bellat|сумнік канадскі|Solidago canadensis}}. == Гаспадарчае значэнне == [[Лекавыя расліны|Лекавыя]], [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]], фарбавальныя і [[Меданосныя расліны|меданосныя]] расліны. З 31.12.2016 года на тэрыторыі Беларусі сумнік занесены ў чорны спіс і забаронены да інтрадукцыі і (або) акліматызацыі<ref>[https://www.sb.by/articles/opredelen-spisok-naibolee-opasnykh-rasteniy-.html Определен список наиболее опасных растений] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сумнік, залатацень|Скуратовіч А. М.||267}} * {{кніга|частка=Золотарник|загаловак=Лесная энциклопедия: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. Воробьёв Г. И.; Ред. кол.: Анушин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1985|том=1|старонкі=357|старонак=563|тыраж=}}{{ref-ru}} * {{з ВСЭ||title=Золотарник}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|42714|Золотарник — род Solidago}} * [http://www.plantopedia.ru/encyclopaedia/garden-plants/details/z/zolotarnik_solidago/ Артыкул на сайце Plantopedia.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150509050525/http://www.plantopedia.ru/encyclopaedia/garden-plants/details/z/zolotarnik_solidago/ |date=9 мая 2015 }} {{ref-ru}} * [http://www.gardenia.ru/pages/zolotar_001.htm Артыкул на сайце Gardenia.RU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140803091008/http://www.gardenia.ru/pages/zolotar_001.htm |date=3 жніўня 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.wildlife.by/node/24394 Фильм «Внимание! Золотарник!» расскажет о новой экологической угрозе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140728191726/http://www.wildlife.by/node/24394 |date=28 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Solidago/ Solidago] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170905101621/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Solidago/ |date=5 верасня 2017 }}{{Ref-en}} // [[The Plant List]] * {{ООПТ России|19304|''Solidago'' (Золотарник)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] bfuzrguhoduyy0abd3ujj0vp1gq9omk 0 140734 5192671 4939455 2026-09-04T09:58:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192671 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{Цёзкі2|Супрун}} '''Сцяпан Паўлавіч Супру́н'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі лётчык-выпрабавальнік, ваенны лётчык-знішчальнік. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]]. Удзельнік баёў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Блізкі сябар [[Валерый Чкалаў|Валерыя Чкалава]] і [[Аляксандр Іванавіч Пакрышкін|Аляксандра Пакрышкіна]]. Першы [[двойчы Героі Савецкага Саюза|двойчы Герой Савецкага Саюза]] ў Вялікай Айчыннай вайне (другі раз — пасмяротна). == Біяграфія == Нарадзіўся 2 жніўня 1907 года ў сяле [[Рычкы (Білапільскі раён)|Рычкы]] [[Сумскі павет|Сумскага павета]] [[Харкаўская губерня|Харкаўскай губерні]] (цяпер — [[Білапільскі раён]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). У 1910—1913 гадах жыў у [[ЗША]], з 1913 года — у [[Канада|Канадзе]]<ref name="Героі">{{warheroes|id=408}}</ref>. У 1924 годзе скончыў 8 класаў школы ў горадзе [[Вініпег]]<ref name="Героі" />. У 1924 годзе пераехаў разам з сям’ёй у СССР. Жыў у сяле Вострава ([[Алтайскі край]]), [[Алматы|Алма-Аце]]<ref name="Героі" />. З 1925 года быў вучням у карэтнай майстэрні ў горадзе [[Белаполле]], у 1925—1928 гадах працаваў у майстэрнях у горадзе [[Сумы]], у 1928—1929 гадах — фрэзероўшчыкам на Сумскім машынабудаўнічым заводзе<ref name="Героі" />. З 1929 года на службе ў [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. У сакавіку 1930 года скончыў школу малодшых авіяцыйных спецыялістаў, у 1931 годзе — школу пілотаў [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] ў [[Смаленск]]у<ref name="Героі" />. Служыў лётчыкам, камандзірам 91-й знішчальнай эскадрыллі ў Беларускай ваеннай акрузе<ref name="Героі" />. З ліпеня 1933 года С. П. Супрун лётчык-выпрабавальнік Навукова-даследчага інстытута ВПС РСЧА<ref name="Героі" />. Праводзіў выпрабаванні [[самалёт]]аў [[І-16]], І-180, Як-1, І-21, ЛаГГ-1, ЛаГГ-3, 2PA-L. У 1934—1939 гадах прымаў удзел у паветраных парадах на [[Красная плошча (Масква)|Краснай плошчы]] ў [[Масква|Маскве]] і на Тушынскім аэрадроме. У 1937 годзе абіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]]. У 1939—1940 гадах прымаў удзел у [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|япона-кітайскай вайне]] (у якасці камандзіра добраахвотнікаў лётчыкаў-знішчальнікаў{{sfn|БелЭн|2002}}) і ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскай вайне]]. У 1940 годзе быў адазваны ў Маскву і ў складзе камісіі па закупцы авіяцыйнай тэхнікі выязджаў у [[Германія|Германію]], выконваў аблёт купленых самалётаў. Пасля вяртання з Германіі вярнуўся на працу ў Навукова-даследчы інстытут ВПС РСЧА<ref name="Героі" />. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны — на [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім фронце]]. Камандаваў сфармаваным з лётчыкаў-выпрабавальнікаў знішчальным авіяцыйным палком асобага прызначэння. У першым баі збіў два самалёты праціўніка. 4 ліпеня 1941 года, выконваючы чацвёрты за дзень баявы вылет на самалёце [[МіГ-3]], уступіў у бой з шасцю нямецкімі знішчальнікамі [[Messerschmitt Bf.109]]. Самалёт С. Супруна быў падбіты і выканаў вымушаную пасадку на ўзлеску каля вёскі [[Манастыры]] (сучасная назва — Палявая) ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Пасля пасадкі самалёт Супруна ўзарваўся і лётчык загінуў<ref name="Героі" />. На месцы яго гібелі ўстаноўлены помнік{{sfn|БелЭн|2002}}. Быў пахаваны на месцы гібелі, а ў ліпені 1960 года перапахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] у Маскве<ref name="Героі" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Супру́н Сцяпан Паўлавіч||275—276}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=408}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander36225/ Супрун Степан Павлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230923072737/https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander36225/ |date=23 верасня 2023 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Першыя Героі Савецкага Саюза}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Супрун Сцяпан Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі япона-кітайскай вайны (1937—1945)]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] 03g2m5s1pz61shmmm5nlgzkwvym4ocm 0 142938 5192673 4920172 2026-09-04T10:00:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192673 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сямашка}} {{пісьменнік}} '''Сцяпан Пятровіч Сяма́шка'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|27|7|1898}}, вёска [[Барылы]] (пазней злілася з вёскай [[Катушонкі]]) {{МН|Полацкі раён|у Полацкім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|23|9|1965}}) — беларускі [[пісьменнік]]. Брат [[Мікола Сямашка|Міколы Сямашкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У [[1920]] годзе пайшоў у [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]], удзельнічаў у [[грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]]. У [[1921]]—[[1926]] гадах — на партыйнай і савецкай рабоце ў [[Полацк]]у. У [[1926]]—[[1929]] гадах працаваў рэдактарам акруговай газеты «[[Полацкі веснік|Чырвоная Полаччына]]», потым — у часопісе «[[Шляхі калектывізацыі]]», у газеце «[[Звязда (1917)|Звязда]]». Вучыўся ў [[Камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава|Камуністычным інстытуце журналістыкі]] ў [[Мінск]]у (1932){{sfn|БелЭн|2002}}. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — палітработнік у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1945—1946 гадах — адказны сакратар камісіі па гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, з 1947 г. — навуковы супрацоўнік [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КПБ]]. Узнагароджаны [[ордэн Айчыннай вайны|ордэнамі Айчыннай вайны II ступені]], «[[ордэн «Знак Пашаны»|Знак Пашаны]]» і медалямі. == Творчасць == [[Файл:Памятник землякам-писателям - panoramio.jpg|міні|286x286пкс|Помнік землякам-пісьменнікам у в. [[Нача (Полацкі раён)|Нача]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]].]] Першы празаічны твор надрукаваў у [[1925]] годзе. У [[1927]] годзе ў газеце «[[Полацкі веснік|Чырвоная Полаччына]]» апублікаваў некалькі ўрыўкаў з аповесці «Пад панскай няволяй». Аўтар кнігі апавяданняў «Пералом» (1932), прысвечанай калектывізацыі. 3 1936 года ў друку не выступаў. У пасляваенныя гады перакладаў на [[беларуская мова|беларускую мову]] паасобныя творы [[К. Маркс]]а, [[Ф. Энгельс]]а, [[У. І. Ленін]]а<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/pismenniki-paety-litaratary/syamashka-stsyapan-pyatrovich Сямашка Сцяпан Пятровіч]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сяма́шка|Сцяпан Пятровіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|343}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|Сцяпан Сямашка|525}} == Спасылкі == * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/pismenniki-paety-litaratary/syamashka-stsyapan-pyatrovich Сямашка Сцяпан Пятровіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць] * [http://deti.vlib.by/index.php/5229-27-iyulya-125-let-so-dnya-rozhdeniya-stepana-petrovicha-semashko-1898-1965 27 июля — 125 лет со дня рождения Степана Петровича Семашко (1898—1965)]{{ref-ru}} // [[Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна]]. Аддзел дзіцячай літаратуры * [http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-174184&strq=l_siz=20 Сямашка, Сцяпан Пятровіч (пісьменнік ; 1898—1965)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer13891049/ Семашко Степан Петрович]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сямашка Сцяпан Пятровіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Капітаны СССР]] tbsoqo4431r5l9ijmtaigaflywmmgsb 0 147983 5192567 4582651 2026-09-04T04:31:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192567 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Суахілі <br /> (''Waswahili '') | image = [[Выява:LamuPoliticalParade (July 2001).jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Парад на [[востраў Ламу|востраве Ламу]]<small> | poptime = 1 480 000 (2012 г.) | popplace = '''[[Усходняя Афрыка]]''':<br /> {{Сцягафікацыя|Танзанія}} — 755 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Кенія}} — 37 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Самалі}} — 29 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Мазамбік}} — 13 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Мадагаскар}} — 4,3 тыс. <br /> '''Іншыя краіны''':<br /> [[Саудаўская Аравія]] - 431 тыс.<br /> [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] - 13 тыс.<br /> [[ЗША]] - 58 тыс.<br /> [[Грэцыя]] - 6,4 тыс.<br /> [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] - 42 тыс.<br /> [[Замбія]] - 25 тыс.<br /> [[Рэюньён]] - 25 тыс.<br /> [[Бурундзі]] - 9,5 тыс.<br /> [[Руанда]] - 16 тыс.<br /> | langs = [[суахілі]] | rels = [[іслам]] | related = [[каморцы]], [[міджыкенда]], [[маквэ]] }} '''Суахі́лі''' ({{lang-sw|Waswahili}}) — народ, карэнныя насельнікі [[бераг|ўзбярэжжа]] [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыкі]]. Жывуць таксама ў цэнтральных раёнах [[Афрыка]]нскага кантынента, [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]], [[Еўропа|Еўропе]] і [[ЗША]]. Агульная колькасць (2012 г.) — 1 480 тыс. чал.<ref>[https://joshuaproject.net/clusters/351 People Cluster: Bantu, Swahili]</ref> == Этымалогія == Назва народа суахілі паходзіць ад [[арабская мова|арабскага]] слова سواحل (''Савахіл''), што значыць «бераг» або «ускраіна». == Гісторыя == === Паходжанне === [[File:Ruins-of-Gedi.jpg|thumb|Руіны горада Гедзі, XIII ст.]] Народ суахілі ўзнік у выніку кантактаў народаў [[банту]], якія насялялі ўзбярэжжа [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыкі]] з [[арабы|арабскімі]] каланістамі, у першую чаргу [[гандаль|гандлярамі]] і місіянерамі. Акрамя таго, у фарміраванні суахілі пэўную ролю адыгралі выхадцы з [[Персія|Персіі]] ([[шыразі]]), [[Індыя|Індыі]], магчыма [[Вялікія Зондскія астравы|Зондскіх астравоў]] і нават [[Кітай|Кітая]]. Першапачаткова ў навуковай літаратуры [[XIX стагоддзе|XIX]] — першай паловы [[XX стагоддзе|XX]] стст. выказваліся 2 асноўныя супрацьлеглыя думкі аб паходжанні [[культура|культуры]] суахілі: * Развітыя арабская і персідская культуры мелі вызначальнае месца ў фарміраванні [[цывілізацыя|цывілізацыі]] суахілі. * Культура суахілі ўзнікла на мясцовай аснове, а арабскі і персідскі элементы былі запазычаны пазней і істотнай ролі не адыгрывалі. Першая думка абапіралася на [[летапіс]]ную традыцыю (хронікі гарадоў [[Кілва-Кісівані|Кілва]], [[Ламу (горад)|Ламу]] і [[востраў Патэ|Патэ]]), другая — на [[археалогія|археалагічныя]] і [[этнаграфія|этнаграфічныя]] крыніцы. У наш час існуе меркаванне, што развіццё культуры суахілі вызначалася працяглым і вельмі складаным характарам. Народы Усходняй Афрыкі здаўна мелі кантакты з краінамі [[Міжземнае мора|Міжземнамор’я]] і [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]], што пацвярджаецца шматлікімі [[пісьмо]]вымі крыніцамі. Адсюль прывозілі экзатычныя тавары і араматычны [[алей]]. У пачатку 1 тысячагоддзя н. э. Усходнюю Афрыку насялілі народы банту, якія ўжо ведалі [[земляробства]] і выплаўленне [[жалеза]]. Мяркуюць, што не вельмі якаснае, але вельмі таннае [[афрыка]]нскае жалеза некаторы час было галоўным таварам, які прыцягваў гандляроў з поўначы. Згодна летапісам, першае перасяленне [[Сірыя|сірыйскіх]] арабаў на чале [[халіф]]а Абд аль-Маліка ібн Марвана адбылося ў [[696]] г. Ім прыпісваецца заснаванне [[горад|гарадоў]]-[[дзяржава|дзяржаў]] суахілі, колькасць якіх да прыходу [[Еўропа|еўрапейцаў]] дасягала 37. Яны займалі значную частку афрыканскага ўзбярэжжа [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]] ад сучаснага Паўднёвага [[Самалі]] да Паўночнага [[Мазамбік]]а. Але першасным месцам фарміравання культуры суахілі былі [[архіпелаг Ламу]] і прыбярэжныя [[раўніна|раўніны]] [[Тана (рака)|ракі Тана]]. Пакуль [[археалогія|археолагі]] знайшлі старажытныя паселішчы гарадскога тыпу толькі [[IX стагоддзе|IX]] — [[XII стагоддзе|XII]] стст. Відавочна, найбольш вялікім і значным з’яўляўся горад на [[востраў Манда|востраве Манда]] на ўсходзе сучаснай [[Кенія|Кеніі]]. Аднак наяўнасць шырокіх кантактаў банту і гандляроў з [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]] ў другой палове 1 тысячагоддзя таксама пацвярджаецца шырокім колам іншых крыніц. У арабскіх рукапісах апісваецца краіна чорных ''Зандж'' або ''Зіндж'' ({{lang-ar| زنج}}). Яна лічылася варварскім месцам, але адтуль прывозілі чарнаскурых [[рабства|рабоў]]. Іх колькасць стала расла. У IX ст. у раёне [[Басра|горада Басра]] на тэрыторыі сучаснага [[Ірак]]а нават адбылося паўстанне ''занджы́''<ref>[http://www.raceandhistory.com/historicalviews/slaverebel.htm Zanj Revolt]</ref>. У [[XIII стагоддзе|XIII]] — [[XIV стагоддзе|XIV]] стст. адбылася новая хваля перасяленняў з краін Персідскага заліва ва Ўсходнюю Афрыку. Арабаў і персаў да гэтага прымусіла [[Мангольская імперыя|мангольскае]] нашэсце. У гэты час усталёўваюцца найбольш старажытныя з вядомых правячых дынастый суахілі, якія мелі арабскае паходжанне, але сістэма успадкоўвання ўлады належала банту. Таксама з’яўляюцца першыя пісьмовыя дакументы на мове банту, напісаныя [[арабскі алфавіт|арабскімі]] літарамі. Вандроўнік [[Ібн Батута]] апісваў дзяржавы суахілі як далёка не цалкам [[іслам]]ізаваныя. Нават кіраўнікі дзяржаў прытрымліваліся мясцовых традыцый. Насельніцтва гарадоў папаўнялася не толькі перасяленцамі з поўначы, але і з самой Афрыкі. Суахілі вялі самастойны гандаль з унутранымі раёнамі гэтага [[кантынент]]а. Адкрыццё [[золата]] [[Манаматапа|Манаматапы]] вымусіла суахілі прасунуцца на поўдзень. Акрамя таго, караблі суахілі з’яўляліся ў [[порт]]ах Індыі, Зондскіх астравоў і Кітая<ref>{{Cite web |url=http://www.africaresource.com/rasta/sesostris-the-great-the-egyptian-hercules/the-swahili-sailors-the-moorish-traders-of-the-eastern-seas/ |title=The Swahili Sailors: The Moorish Traders of the Eastern Seas |access-date=19 студзеня 2013 |archive-date=24 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124091330/http://www.africaresource.com/rasta/sesostris-the-great-the-egyptian-hercules/the-swahili-sailors-the-moorish-traders-of-the-eastern-seas/ |url-status=dead }}</ref>. === Барацьба з партугальцамі === [[File:Fort Jesus Cannons.JPG|thumb|Гармата ў крэпасці Ісуса]] У [[1488]] г. [[Партугалія|партугальскі]] мараплавец [[Барталамеў Дыяш]] адкрыў шлях у Індыйскі акіян. У [[1498]] г. яго паслядоўнік [[Васка да Гама]] дасягнуў земляў суахілі і з дапамогай лоцмана з [[горад Маліндзі|Маліндзі]] працягнуў свой шлях у Індыю. Першыя спробы партугальцаў гандляваць з ўсходнімі афрыканскімі гарадамі не мелі асаблівага поспеху з-за дрэннай якасці еўрапейскіх тавараў, а таксама з-за ўзаемнага недаверу. Таму ў [[1505]] г. [[кароль]] [[Мануэль I Шчаслівы]] адкрыта абвясціў аб палітыцы заваявання<ref>[http://www.stormypetrel.org/aubrey/arps6por.html Aubrey de Baudricourt, THE PORTUGUESE IN THE INDIAN OCEAN 1497—1557]</ref>. У 1505 — [[1507]] гг. былі захоплены і разрабаваны такія багатыя гарады суахілі, як [[Мамбаса]], Кілва і Барава. У 1507 г. яны ўмацаваліся ў [[Мазамбік]]у. Нашэсце партугальцаў выклікала бегства часткі насельніцтва ва ўнутраныя раёны Афрыкі. Манапалізацыя партугальцамі марскога гандлю прывяла да [[эканоміка|эканамічнага]] заняпаду і часовага разбурэння сувязяў з іншымі краінамі. Спыненне вывазу золата зрабіла дзейнасць на афрыканскім узбярэжжы не рэнтабельнай і для саміх каланізатараў, але ўсходнеафрыканскія землі патрабаваліся ім як ваенны фарпост на шляху ў Індыю, а таксама для далейшага змагання з арабскімі канкурэнтамі. Суахілі не аднойчы паўставалі, але гэта прыводзіла да крывавых карных экспедыцый. У канцы [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. галоўным цэнтрам партугальскіх валоданняў стала [[Крэпасць Ісуса (Мамбаса)|крэпасць Ісуса]] ў Мамбасе. У барацьбе за незалежнасць ўладары гарадоў суахілі звярнуліся да султаната [[Аман]]. Сумеснымі намаганнямі да канца [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. яны здолелі выгнаць партугальцаў. Толькі паўднёвыя тэрыторыі суахілі ўвайшлі ў склад партугальскай калоніі Мазамбік. === Арабізацыя === [[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA0052, Deutsch-Ostafrika, Suahelischöne.jpg|thumb|Дзяўчына-суахілі, пач. XX ст.]] Саюз з султанамі Амана забяспечыў гарады суахілі эпохай росквіту. Яны сталі галоўным пасрэднікам у гандлі чарнаскурымі рабамі, якіх вывозілі ў арабскія краіны, Індыю і еўрапейскія калоніі. Асабліва прыбытковым гэты сумніўны гандаль стаў у XIX ст., калі аманскія султаны зрабілі Занзібар цэнтрам сваіх валоданняў і пачалі развіваць плантацыйныя гаспадаркі, на якіх вырошчвалі спецыі. Патрэба ў рабах, [[слановая косць|слановай косці]] і іншых таварах вымушала суахілі пранікаць ва ўнутраныя раёны Афрыкі, дзе ў XIX ст. нават складваліся дзяржавы гандляроў рабамі. Адваротным вынікам дамінавання султаната Аман — Занзібар стала паступовая арабізацыя вышэйшых колаў улады. Буйнымі землеўладальнікамі і чыноўнікамі станавіліся арабы, якія маглі пераймаць мясцовую мову, жаніцца на жанчынах-суахілі, але працягвалі атаясамліваць сябе з арабамі і захоўваць арабскую ідэнтычнасць. Нават багатыя гандляры і шэйхі суахілі імкнуліся пераймаць іх лад жыцця і аддаляліся ад суайчыннікаў. Арабізацыя закранула паўсядзённую культуру і мову [[суахілі]]. Частка знаці суахілі выступіла супраць арабскай экспансіі. У другой палове XVIII — першай палове XIX ст. барацьбу супраць султаната ўзначальвалі кіраўнікі Мамбасы. Аднак яна скончылася паразай. Задушэнне супраціўлення суахілі суправаджалася заменай мясцовых кіруючых дынастый і буйных гандляроў арабамі. Істотныя змены ў адносінах паміж суахілі і арабамі не адбыліся нават пасля ўсталявання пратэктаратаў [[Германія|Германіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў канцы XIX ст. Забарона гандлю рабамі, а потым і поўная адмена рабства нанеслі моцны ўдар па поспеху гандляроў, але не па землеўладальнікам-арабам. Многія суахілі ў пошуках дастатку працягвалі пакідаць прыбярэжныя тэрыторыі, шукалі працу ў цэнтральных раёнах [[Кенія|Кеніі]] і [[Танзанія|Танзаніі]]. === Сучасны стан === Набыццё незалежнасці афрыканскімі краінамі ў другой палове [[XX стагоддзе|XX]] ст. мела супярэчлівыя наступствы для лёсу культуры суахілі. Падчас рэвалюцыі [[1964]] г. на Занзібары былі вынішчаны амаль усе арабы і частка суахілі-землеўладальнікаў. У іншых краінах прадпрымальнікі-суахілі разглядаліся як памагатыя каланізатараў, таму адкрыта праследаваліся. Усталяванне новых дзяржаўных межаў перашкаджала развіццю кабатажнага суднаходства, якім займаліся жыхары ўзбярэжжа, а таксама раздзірала традыцыйныя сувязі паміж абшчынамі. Гэта прывяло да эміграцыі суахілі ў іншыя краіны. Адна з найбольшых груп суахілі ў нашы дні жыве ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. З іншага боку, мова суахілі атрымала дзяржаўны статус у Кеніі і Танзаніі. Яе актыўна вывучаюць за межамі Афрыкі. У апошнія дзесяцігоддзі адбываецца абуджэнне цікавасці да гісторыі і культуры гэтага народа. == Асаблівасці культуры == [[File:Fredagsmosken shella.jpg|thumb|Пятніцкая мячэць на востраве Ламу]] Суахілі традыцыйна жылі ў [[бераг|прыбярэжнай]] зоне [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], прычым значная частка — у [[горад|гарадах]]. Таму асноўнымі заняткамі былі [[рамяство]], [[гандаль]], [[рыбалоўства]] і суднаходства. Жыхары гарадскіх ускраін і [[вёска|вёсак]] таксама практыкуюць [[земляробства]], якое вельмі часта мае камерцыйную накіраванасць. [[Жывёлагадоўля]] атрымала толькі дапаможнае значэнне. Гадуюць [[карова|кароў]], [[асёл|аслоў]], [[каза свойская|коз]], але на [[востраў|астравах]] іх колькасць штучна абмяжоўваецца. Прыкметным адрозненнем суахілі ад іншых суседзяў-афрыканцаў з’яўляецца развіццё рамяства. Суахілі — выдатныя суднабудаўнікі. У мінулым іх традыцыйныя [[лодка|лодкі]] ''доў'' хадзілі праз Індыйскі акіян у [[Аравійскі паўвостраў|Аравію]], [[Індыя|Індыю]], [[Вялікія Зондскія астравы|Зондскія астравы]] і нават у [[Кітай]]. У наш час ''доў'' выкарыстоўваюцца для кабатажнага суднаходства ўздоўж берагу. Рамеснікі [[Занзібар]]а і [[архіпелаг Ламу|архіпелага Ламу]] славяцца як выдатныя разьбяры, вырабляюць разьбяныя драўляныя дзверы, ліштву, хатнюю мэблю. [[File:Zanzibar_Stone_Town06.jpg|thumb|left|Разьбяныя дзверы, Занзібар]] Населеныя пункты маюць выразную планіроўку. Жытлы будуюць з абпаленай [[цэгла|цэглы]] або [[карал]]авых блокаў, фарбуюць у белы колер. Бэлькі і стрэхі робяць з [[мангры|мангравай]] [[драўніна|драўніны]]. Жытлы месцяць шчыльна адно каля іншага, каб захаваць прастору ад [[сонца|сонечнай]] спякоты. Таму [[вуліца|вуліцы]] вельмі вузкія, аднак забяспечаныя дрэнажнай сістэмай, што прадухіляе ад магчымых паводак. Асаблівы знешні выгляд маюць старыя [[мячэць|мячэці]] і мінарэты дзіўнай выцягнутай формы. Некаторыя даследчыкі лічаць іх водгукам старажытнага звычаю шанавання [[Пеніс|фалічных]] сімвалаў. Яшчэ ў пачатку XX ст. жанчыны апраналіся ў яркія каляровыя, а мужчыны — ў паласатыя [[бавоўна|баваўняныя]] тканіны. У нашы дні пад уплывам [[іслам]]скіх традыцый часцей выкарыстоўваецца белая вопратка для мужчын і чорная для жанчын. Жаночыя ўпрыгожванні з [[золата]] і [[срэбра]], твар і пазногці фарбуюць [[хна|хной]]. [[сям'я|Сем’і]] вялікія пашыраныя, маюць патрыярхальны характар. Распаўсюджана [[палігамія]]. Дарослыя мужчыны часцяком праводзяць час па-за сям’ёй, сумесна ладзяць святы і забавы. Жанчыны збіраюцца разам на [[пляж]]ах або каля жытла. Сем’і аб’ядноўваюцца ў абшчыны па месцу жыхарства і паходжанню. Паўсядзённая ежа — [[рыс]], які вараць і багата прыпраўляюць спецыямі, а таксама падлівамі на аснове соку [[какосавая пальма|какосаў]], [[мяса]], [[рыбы]] і [[гародніна|гародніны]]. Запіваюць вельмі салодкім [[чай|чаем]] з [[малако]]м. На [[дэсерт]] ядуць [[садавіна|садавіну]]. Мужчыны паляць [[тытунь]] і марыхуану (гл. [[Наркотык]]), а таксама жуюць [[Piper betle|бетэль]]. Распаўсюджаны [[музыка|музычны]] стыль ''таараб'', запазычаны з Аравіі, а таксама мужчынскія [[песня|спевы]] з падвоеным сэнсам, у якіх звычайна славяцца доблесць і рамантычнае каханне. == Мова == [[Мова]] [[суахілі]] шырока ўжываецца не толькі народам суахілі, але таксама іншымі групамі афрыканцаў. З’яўляецца першай мовай для 3 415 чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/languages.php?rol3=swh Swahili — Peoples speaking as Primary Language]</ref>, дзяржаўнай у [[Кенія|Кеніі]] і [[Танзанія|Танзаніі]]. Фактычна мае міжнародны характар. Да пачатку [[XX стагоддзе|XX]] ст. выкарыстоўвалася [[пісьмо]]васць на аснове [[арабскі алфавіт|арабскіх літар]]. У наш час пераважае [[лацінскі алфавіт]]. == Рэлігія == Прыналежнасць да народа суахілі звычайна атаясамліваецца са спавяданнем [[іслам]]у. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons category|Swahili people}} * [http://www.everyculture.com/wc/Tajikistan-to-Zimbabwe/Swahili.html Countries and Their Cultures: Swahili] * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/index_section5.shtml BBC: The Swahili] * [http://www.uiowa.edu/~africart/toc/people/Swahili.html Swahili Information] * [http://www.pbs.org/wonders/Episodes/Epi2/2_wondr2.htm Swahili coast] * [http://www.glcom.com/hassan/index.html Swahili Language and Culture] * [http://www.kenya-information-guide.com/swahili-tribe.html Swahili Tribe of Kenya] * [http://kabiza.com/SwahiliCoast.htm The Swahili coast of Kenya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117040149/http://kabiza.com/SwahiliCoast.htm |date=17 студзеня 2013 }} * [http://www.zanzibarmagic.com/english2nd/culture.htm Zanzibar Swahili culture] * [http://www.vhinkle.com/africa/kilwa.html Kilwa & the Swahili Coastal Trading States] * [http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Islamic%20Archaeology/Islam,%20archaeology%20and%20slavery%20in%20Africa.pdf J. Alexander, Islam, archaeology and slavery in Africa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305080925/http://faculty.ksu.edu.sa/archaeology/Publications/Islamic%20Archaeology/Islam,%20archaeology%20and%20slavery%20in%20Africa.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} * [https://sites.google.com/site/afropedia/swahili-city-states Swahili City States] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160629165457/https://sites.google.com/site/afropedia/swahili-city-states |date=29 чэрвеня 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы банту]] [[Катэгорыя:Народы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Народы Кеніі]] [[Катэгорыя:Народы Танзаніі]] [[Катэгорыя:Народы Мазамбіка]] [[Катэгорыя:Народы Самалі]] 26dfegariy0rq79nqgfxs8ls0rk8ori 0 148451 5192662 4971670 2026-09-04T09:34:05Z Summershell67 159583 Додав вірні символи міста. 5192662 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Горад |беларуская назва = Трускавец |арыгінальная назва = Трускавець |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Truskavets'.svg |сцяг = Flag of Truskavets'.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Бювет 3 в Трускавце (Трускавець).jpg |подпіс = Бювет №1 на бульвары Тарасевіча ў Трускаўцы |lat = |long = |lat_deg = 49|lat_min = 16|lat_sec =50 |lon_deg = 23|lon_min = 30|lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = Кульчынскі Андрэй Багданавіч |першае згадванне = 1469 |ранейшыя імёны = |статус з = 1947 |плошча = 16,57 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 400 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 34000 |крыніца насельніцтва = |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-3247 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 82200-82299 |аўтамабільны код = ВС |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.tmr.gov.ua/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Трускаве́ц''' ({{lang-uk|Трускаве́ць}}) — горад (з 1948) абласнога значэння ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], бальнеалагічны курорт. Размешчаны на поўдзень ад Львова, чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог. Вядомы з [[1462]] года. == Геаграфія == [[Файл:Водохранилище (Трускавец) 03.jpg|міні|злева|270пкс|Возера Саланіца]] Трускавец знаходзіцца ў даліне ракі Варацішчэ, прытоку Саланіцы, на поўнач ад перадгор’яў Усходніх Карпат на вышыні 384 м над узроўнем мора. Самая высокая кропка горада — Гошаўская гара (384 м). == Ранняя гісторыя == Першае пісьмовае згадванне аб Трускаўцы адносіцца да 1469 года. Археалагічныя знаходкі, у прыватнасці, рымскі баявы чэкан, датаваны IV стагоддзем нашай эры, сведчаць аб тым, што тэрыторыя сучаснага горада магла быць арэнай баявых дзеянняў готаў і прыкарпацкіх плямёнаў на чале з карпамі — з аднаго боку, і легіёнамі Рымскай імперыі — з другога. Паходжанне назвы горада да канца невядома. Адны лічаць, што «Трускавец» — гэта перайначаная форма польскага слова truskawka — «клубніцы». Але гэтая ягада з’явілася ў Еўропе толькі пасля 1712 года, а назва горада сустракаецца ўжо ў XV стагоддзі. Іншыя навукоўцы лічаць, што на назву паўплывала літоўская мова. Па-літоўску druska — гэта «соль», а Прыкарпацця (у прыватнасці суседні Драгобыч) — вядомы цэнтр здабычы солі. З гэтым промыслам звязаныя назвы многіх населеных пунктаў Львоўшчыны, напрыклад: Старая Сіль, Сольная, Салец, Салонка. На карысць гэтага варыянту сведчаць цесныя міждзяржаўныя адносіны Галіцка-Валынскага княства і Вялікага Княства Літоўскага ў XII—XV стагоддзях. Згодна з трэцяй версіяй назва «Трускавец» паходзіць ад славянскага імя Трушко або Трусько, з часам перайначанага на Труськович, Трускавец. У пачатку свайго існавання Трускавец, хутчэй за ўсё, быў уласнасцю галіцка-валынскіх князёў, а пасля заваёвы княства Польшчай трускавецкія землі трапілі ва ўласнасць польскіх каралёў, землеўладання якіх, так званая «каралеўшчына» здавалася ў арэнду феадалам. Вядома, што шляхціцамі-трымальнікамі трускавецкага маёнтка ў 1462 годзе былі браты Іван і Станіслаў Карыткі. Каля 1518 года горад уваходзіць у склад Драгобыцкага староства. У 1772 годзе пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай Трускавец стаў уласнасцю аўстрыйскага імператара. == Курорт == [[Файл:Henryk Poddębski - Truskawiec (131-8323).jpg|міні|злева|270пкс|Цэнтр горада. 1933 год]] У горадзе з агульнакурортных устаноў маюцца два бюветы мінеральнай вады, дзве бальнеаазакерыталячэбніцы (цэнтральная водалячэбніца, азакерыталячэбніца; БФО (на 2000 наведванняў)), інгаляторый, курзал, дзве курортныя паліклінікі, агульнакурортны дыягнастычны цэнтр на базе Цэнтральнай курортнай паліклінікі. У 1970—1980-х гг. было пабудавана 14 санаторыяў (на 10 тыс. месцаў), у тым ліку 8 прафсаюзных (5000 месцаў). На пачатак ХХІ стагоддзя функцыянуюць 20 санаторыяў, 21 пансіянат і шматлікія гатэлі (усяго на больш за 14 тысяч месцаў). Арганізавана амбулаторна-курсовачнае лячэнне турыстаў; якія размяшчаюцца ў пансіянатах, гатэлях і ў мясцовых жыхароў; для іх абслугоўвання маецца таксама платная паліклініка. Акрамя таго, функцыянуе аддзяленне (філіял клінікі) Адэскага НДІ курорталогіі. З 1 студзеня 2000 года функцыянуе Спецыяльная эканамічная зона (СЭЗ) турысцка-рэкрэацыйнага тыпу «Курортаполіс Трускавец», якая створана на перыяд 20 гадоў у адміністрацыйна-тэрытарыяльных межах горада Трускавец. СЭЗ можна лічыць вузкаспецыялізаванай свабоднай эканамічнай зонай, прыярытэтнай мэтай якой з’яўляюцца садзейнічанне развіццю санаторна-курортнай гаспадаркі, медыцыны і аховы здароўя. == Дэмаграфія == Колькасць пастаяннага насельніцтва горада, станам на 1 студзеня 2020 года, складала 28 647 чалавек. {{Bar chart years |Шырыня выявы = 1100 |Вышыня выявы = 300 |Максімум шкалы = 35000 |Крок большай шкалы = 5000 |Крок меншай шкалы = 1000 |Колер большай шкалы = gray(0.8) |Колер меншай шкалы = gray(0.6) |Колер слупка = rgb(0.6,0.8,0.9) |Шырыня слупка = 20 |Зрушэнне пазнакі = (-10,5) |Год1 = 1857 |Значэнне1 = 932 |Год2 = 1880 |Значэнне2 = 1288 |Год3 = 1894 |Значэнне3 = 1189 |Год4 = 1930 |Значэнне4 = 2350 |Год5 = 1938 |Значэнне5 = 3382 |Год6 = 1939 |Значэнне6 = 3400 |Год7 = 1959 |Значэнне7 = 8482 |Год8 = 1970 |Значэнне8 = 18392 |Год9 = 1979 |Значэнне9 = 26308 |Год10 = 1989 |Значэнне10 = 32825 |Год11 = 1992 |Значэнне11 = 34100 |Год12 = 1998 |Значэнне12 = 34600 |Год13 = 2001 |Значэнне13 = 31037 |Год14 = 2003 |Значэнне14 = 30716 |Год15 = 2004 |Значэнне15 = 30577 |Год16 = 2005 |Значэнне16 = 30444 |Год17 = 2006 |Значэнне17 = 30270 |Год18 = 2007 |Значэнне18 = 30023 |Год19 = 2008 |Значэнне19 = 29887 |Год20 = 2009 |Значэнне20 = 29790 |Год21 = 2010 |Значэнне21 = 29797 |Год22 = 2011 |Значэнне22 = 29729 |Год23 = 2012 |Значэнне23 = 29623 |Год24 = 2013 |Значэнне24 = 29516 |Год25 = 2014 |Значэнне25 = 29386 |Год26 = 2015 |Значэнне26 = 29256 |Год27 = 2016 |Значэнне27 = 28982 |Год28 = 2017 |Значэнне28 = 28867 |Год29 = 2018 |Значэнне29 = 28792 |Год30 = 2019 |Значэнне30 = 28705 }} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Галерэя == ;Гістарычныя вілы і пансіянаты <gallery mode="packed" heights=165px> Вілла «Ягуся» (зміш.) DSC 0490.jpg|Віла «Ягуся» Вілла «Сіріус» (зміш.) DSC 0261.jpg|Віла «Сірыус» 46-115-0003 Вілла «Гопляна», м. Трускавець IMG 8698.jpg|Віла «Гапляна» Вілла Погонь (Трускавець).jpg|Віла «Пагонь» Трускавець Суховоля, 31.jpg|Віла «Алімпія» Трускавець Колишній пансіонат «Верха».JPG|Пансіянат «Верха» Трускавець Вілла «Постій».JPG|Віла «Постій» Вілла «Клюберг» (зміш.) DSC 0124.jpg|Віла «Клюбэрг» Житловий будинок «Мірка» (зміш.) DSC 0501.jpg|Віла «Мірка» Вілла «Анастасія» (зміш.) DSC 0237.jpg|Віла «Анастасія» Трускавець вілла Зося.jpg|Віла «Зося» 3. Трускавець .Вілла «Софія» (зміш.).JPG|Віла «Сафія» 46-115-0012 Вілла (зміш.), пансіонат «Ґражина», м. Трускавець IMG 8890.jpg|Пансіянат «Гражына» Вілла «Під Божою Матір'ю» (зміш.) DSC 0461.jpg|Віла «Пад Божай Маці» 46-115-0016 Колишній пансіонат «Рекорд», м. Трускавець IMG 8631.jpg|Пансіянат «Вавель» </gallery> ;Сучасная архітэктура горада <gallery mode="packed" heights=180px> Діагностичний лікувально-реабілітаційний курортний комплекс «Ріксос-Прикарпаття».JPG|Гатэль «Рыксас-Прыкарпацця» Перлина Прикарпаття санаторій (Трускавець) 02.jpg|Санаторый «Пэрлына Прыкарпацця» Карпаты (санаторий), Трускавец 03.jpg|Санаторый «Карпаты» Бювет № 2 (Трускавец).jpg|Бювет №2 </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=15}} == Спасылкі == * [http://truskavets-city.gov.ua/index.php?newlang=russian Афіцыйны сайт Трускавецкага гарадскога савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185845/http://truskavets-city.gov.ua/index.php?newlang=russian |date=4 сакавіка 2016 }} {{Львоўская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Львоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Курорты Украіны]] dfg43c1scb4f8rx5y8odc6sa8q4i47q 0 161712 5192550 3489755 2026-09-03T23:26:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192550 wikitext text/x-wiki {{Картка біржы | назва = Стакгольмская фондавая біржа <br />Stockholmsbörsen | лагатып = | выява2 = [[Выява:Borshuset-2003-04-14.jpg|200px]] | тып = [[Фондавая біржа]] | размяшчэнне = [[Стакгольм]], [[Швецыя]] | каардынаты = | заснавана = | ранейшыя назвы = | уладальнік = [[OMX]] | ключавыя фігуры = | лістынг на біржы = | валюта = | капіталізацыя рынку акцый = | база лістынга = 310 | аб'ём гандлю акцыямі = | біржавыя індэксы = [[OMX Stockholm 30]]<br/>[[OMX Stockholm PI]] | сайт = [http://www.nasdaqomxnordic.com/ www.nasdaqomxnordic.com] }} '''Стакгольмская фондавая біржа''' — [[фондавая біржа]], знаходзіцца ў [[Стакгольм]]е, [[Швецыя]]. Заснаваная ў [[1863]] годзе, біржа з'яўляецца асноўнай сярод краін [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]]. Біржа ўвайшла ў склад групы OMX ў 1998 годзе, а з 2003 года былі аб'яднаны гандлёвыя аперацыі з фондавай біржай Хельсінкі. Да 1990 года таргі біржы праходзілі ў будынку Шведскай акадэміі на плошчы Стуртар'ет. Біржа працуе з панядзелка па пятніцу (акрамя святочных дзён) з 9.00 да 17.30. == Гл.таксама == * [[Спіс еўрапейскіх фондавых біржаў]] == Спасылкі == * [http://www.stockholmsborsen.se/ Афіцыйны сайт біржы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040831084849/http://www.stockholmsborsen.se/ |date=31 жніўня 2004 }} {{NasdaqOMX}} {{OMX Stockholm 30}} [[Катэгорыя:Фондавыя біржы]] [[Катэгорыя:Еўрапейскія фондавыя біржы]] [[Катэгорыя:Паўночнаеўрапейскія фондавыя біржы]] [[Катэгорыя:Члены FESE]] [[Катэгорыя:Эканоміка Швецыі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Стакгольма]] q1meqjf6xmlvalbt4xemnkdgytlwn6i 0 165121 5192404 4453712 2026-09-03T13:23:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192404 wikitext text/x-wiki {{Фараон |загаловак = Снофру |загаловак_выява = [[Выява:Snofru Eg Mus Kairo 2002.png|200px]] |загаловак_выява-апісанне = Статуя Снофру; [[Каірскі егіпецкі музей|Егіпецкі музей]], [[Каір]] |дынастыя = IV дынастыя |перыяд = Старое Царства |асабістае імя = <hiero>S29-F35-I9:D21-G43</hiero> |асабістае імя-HIERO-REF = |асабістае імя-тлумачэнне = Сенеферу, Снофру<br /> ''{{Unicode|S.nfr.w(j)}}''<br /> ''Той, хто ўдасканальвае'' |троннае імя = |троннае імя-тлумачэнне = |Хорава імя = <hiero>V30:U4-X1</hiero> |Хорава імя-HIERO-REF = |Хорава імя-тлумачэнне = Нэб-маат<br /> ''Nb-m3{{Unicode|ˁ}}t''<br /> ''Гаспадар [[Маат, егіпецкая міфалогія|Маат]]''<br />або ''Валадар ісціны (справядлівасці)'' |Сетава імя = |Сетава імя-тлумачэнне = |імя па Небці = <hiero>V30:U4-X1</hiero> |імя па Небці-тлумачэнне = Нэб-маат<br /> ''Nb-m3{{Unicode|ˁ}}t''<br /> ''Гаспадар ісціны'' |залатое імя = <hiero>G5:S12</hiero> |залатое імя-тлумачэнне = Бік-нэбу<br /> ''Bjk-nbw''<br /> ''Залаты сокал'' |Турынскі спіс = <hiero>V10A-S29-F35-HASH-G7-V11A-G7</hiero><ref>Alan H. Gardiner: ''The royal canon of Turin''. Рысунак 2; такая форма картуша выкарыстана тут пад уплывам іератычнага напісання з Турынскага папіруса. Ужыванне адкрытых картушаў бярэ пачатак у іератыцы. Розныя выпадкі з наяўнасцю/адсутнасцю пэўных элементаў імені звязаны з пашкоджаннямі матэрыялу папіруса.</ref> |Турынскі спіс-без-картуша = так |Турынскі спіс-тлумачэнне = Снефер...<br /> ''S.nfr''<br />''Дасканалы...''<br /> (імя суправаджаецца <br /> [[ідэаграма|знакам-паняццем]] "цар", <br /> які ўяўляе сабой сокала Хора) |Турынскі спіс-№ = III./9 |Турынскі спіс2 = |Турынскі спіс2-тлумачэнне = |Абідаскі спіс = <hiero>S29-F35-G43</hiero> |Абідаскі спіс-тлумачэнне = Снеферу<br /> ''S.nfr.w(j)''<br /> ''Той, хто ўдасканальвае мяне'' |Абідаскі спіс-№ = 20 |Сакарскі спіс = <hiero>S29-F35-I9:D21-G43</hiero> |Сакарскі спіс-тлумачэнне = Снеферу<br /> ''S.nfr.w(j)'' |Сакарскі спіс-№ = 16 |Карнакскі спіс = |Карнакскі спіс-тлумачэнне = |на грэчаскай = <br />[[Секст Юлій Афрыкан|Афрыкан]]: Сорыс<ref group="A">Працягласць праўлення 29 гадоў.</ref><br />[[Еўсевій Кесарыйскі|Еўсевій]]: адсутнічае<br />[[Егіпціака, Манефон|Арм. вар. Еўсевія]]: адсутнічае |на грэчаскай-пашырана = <br />Варыянты па [[Манефон]]у: |на яўрэйскай = |на яўрэйскай-пашырана = |заўвагі= |выява1 = |выява2 = |выява2-шырыня = |выява3 = |выява3-апісанне = }} '''Снофру''' ([[старажытнагрэчаская мова|грэч.]] ''Soris'' паводле [[Манефон]]а) — першы цар ([[фараон]]) [[Старажытны Егіпет|егіпецкай]] IV дынастыі часоў [[Старое царства (Егіпет)|Старога Царства]]. Ён валадарыў прыблізна з 2670 па 2620 да н.э.<ref>Гады паводле Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''.</ref> У часы яго праўлення адбыліся ваенныя паходы ў [[Лівія|Лівію]] і [[Нубія|Нубію]], а таксама вялікая гандлёвая экспедыцыя ў [[Ліван]]. Снофру здабыў сабе славу галоўным чынам дзякуючы будаўнічай дзейнасці. Ён быў адзіным фараонам, які загадаў пабудаваць тры манументальныя [[Піраміда (збудаванне)|піраміды]]. Іх агульны аб'ём яўна пераўзыходзіць аб'ём самай вялікай егіпецкай піраміды — [[піраміда Хеопса|піраміды Хеопса]]. З іх у архітэкуры пачынаецца пераход ад ранніх [[ступеньчатая піраміда|ступеньчатых пірамід]] да сапраўднай піраміды. Снофру шанавалі на працягу ўсяе старажытнаегіпецкай гісторыі, а яго пасмяротны культ існаваў доўгі час. Ён лічыўся ідэалам справядлівага ўладара, як ідэальны правіцель ён быў адзначан у некалькіх літаратурных творах. == Паходжанне і сям'я == Паходжанне Снофру даволі няяснае. З некаторай упэўненасцю можна казаць толькі пра яго маці, якую звалі [[Мерэсанх I]]. Праўда, яе асоба пацверджана не сучаснымі ёй крыніцамі, а надпісам на [[Палермскі камень|Палермскім камені]], створаным пры [[5 дынастыя, Егіпет|5 дынастыі]], і [[графіці]] часоў [[18 дынастыя, Егіпет|18 дынастыі]]. І хоць часам Снофру разглядаецца ў якасці сына свайго папярэдніка [[Хуні]], дагэтуль ні для яго, ні для Мерэсанх I не ўдалося даказаць якой-небудзь сямейнай сувязі з Хуні.<ref>Wolfgang Helck: ''Geschichte des alten Ägypten''.(= ''Handbuch der Orientalistik.'' Abt. 1: ''Der Nahe und Mittlere Osten.'' Bd. 1). Brill, Leiden/ Köln 1981, S. 51–52, ([http://books.google.de/books?id=r4ceAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Wolfgang+Helck&as_brr=3&sig=ACfU3U3IMtqKuBbpTIYyt39MQ32XNcxDrQ#PPA52,M1 Onlineversion]).</ref> І таму ўжэ ў 60-я гг. [[XX стагоддзе|XX ст.]] [[П'ер Мантэ]] выказаў здагадку, што Снофру не быў царскім сваяком, а пачынаў кар'еру як правінцыяльны чыноўнік з мясцовасці [[Бені Хасан]]. Падставай для такога меркавання стала назва мясцовасці "Менат-Снофру" ў пахавальным храме [[піраміда ў Медуме|піраміды Снофру ў Медуме]]. З другога боку, у самом Бені Хасане ў некаторых грабніцах упамінаецца месца з назвай [[Менат-Хуфу]]. Мантэ дапусціў, што гэта адна і тая ж мясцовасць, якая была перайменавана пасля ўзыходжання на трон наступнага цара, Хуфу (Хеопса), які таксама паходзіў адсюль.<ref>Pierre Montet: ''Géografie de l'Égypte ancienne. Deuxième partie: To-chemâ, la Haute Égypte''. Paris 1961, S. 160, ([http://www.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf PDF; 11,0 MB]{{Недаступная спасылка}}).</ref> Аднак гэтыя разважанні не пацверджаны доказамі і застаюцца толькі гіпотэзай. Адзіная вядомая жонка Снофру — [[Хатэпхерэс I]], якая аднак не насіла тытула "царскай жонкі", і таму лічыцца, што яна была толькі наложніцай. Ад гэтай сувязі нарадзілася двое сыноў, адзін з якіх быў наступны цар Хеопс, а другі па апошніх дадзеных, магчыма, быў [[Каваб]], якога дагэтуль былі разглядалі як Хеопсава наследнага прынца.<ref name="gundacker2251">Roman Gundacker: ''Ein Beitrag zur Genealogie der 4. Dynastie''. In: ''Sokar.'' Nr. 16, 2008, S. 22–51.</ref> Яшчэ некалькі дзяцей нарадзілася ад невядомых жонак. Сыны былі [[Рахатэп, прынц|Рахатэп]], [[Нефермаат]], [[Анхаф]] (якога аднак Райнер Штадэльман лічыць сынам Хеопса), [[Нечэраперэф]], а таксама, магчыма, [[Ранефер]], [[Канефер, прынц|Канефер]] і [[Ійнефер]]. Акрамя таго, быў яшчэ адзін прынц, чыё імя да нас не дайшло. Ён вядомы толькі дзякуючы сваёй манументальнай [[мастаба|мастабе]] — грабніцы M17 у [[Медум]]е. Дочкі былі Хатэпхерэс, жонка Анхафа, а таксама [[Неферткау]] і Нефертнісу. [[Мерытытэс I]], Хеопсава жонка, таксама лічыцца дачкой Снофру. Згодна з навейшымі меркаваннямі яна магла быць не дачкой, а жонкай ці наложніцай Снофру, якая пасля яго смерці стала жонкай Хуфу.<ref name="gundacker2251" /> == Піраміды Снофру == * [[Піраміда ў Медуме]] * [[Ламаная піраміда]] * [[Ружовая піраміда]] * [[Піраміда ў Сейле]] == Заўвагі == <references group="A"/> {{зноскі}} {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: LightSeaGreen;"|'''[[Спісак фараонаў#IV дынастыя|IV дынастыя]]''' |- | align="center" width="30%"|<small>Папярэднік:</small><br />'''[[Хуні]]''' | align="center" style="background: #ffe39b;" width="40%"|'''[[Старажытны Егіпет|фараон Егіпта]]'''<br />каля '''2639 — 2604 гг. да н.э.''' | align="center" width="30%"|<small>Пераемнік:</small><br />'''[[Хуфу]]''' |- |} {{Старажытныя егіпцяне}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фараоны чацвёртай дынастыі]] gcw691o3rebcxne1h7ae3kk5ch132vo 0 166112 5192560 4117253 2026-09-04T03:39:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192560 wikitext text/x-wiki '''Студэнцкая Рада''' (''СтудРада'', ''СР'') — недзяржаўная студэнцкая арганізацыя, асноўнай мэтай якой з’яўляецца абарона [[Права|правоў]] студэнтаў. '''«Студэнцкая Рада»''' ўтварылася 10 сакавіка 2008 года ў выглядзе ініцыятыўнай групы студэнтаў розных навучальных устаноў г. Мінска. Стварэнне арганізацыі было абумоўлена адсутнасцю якіх-небудзь незалежных студэнцкіх арганізацый, а таксама стала адказам на пастаянныя парушэнні правоў і [[Свабода|свабод]] студэнтаў Беларусі, напрыклад, [http://naviny.by/rubrics/society/2007/12/15/ic_articles_116_154495/ адмена ільгот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130215152847/http://naviny.by/rubrics/society/2007/12/15/ic_articles_116_154495/ |date=15 лютага 2013 }} у [[2007]] годзе. 21 жніўня [[2008]] года адбыўся арганізацыйны сход членаў '''[[Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці|Беларускага прафсаюза работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці]]''', на якім была створана прафсаюзная група (ПГ) «Студэнцкая Рада». 28 жніўня 2008 года стварэнне прафгрупы было ўхвалена прафсаюзным камітэтам Мінскай гарадской пярвічнай прафсаюзнай арганізацыі і была прынята на прафсаюзнае абслугоўванне. {| class="wikitable" width="350" |- | colspan="2" style="text-align:center;" | '''Прафсаюзная група «Студэнцкая Рада»''' |- | colspan="2" | |- | Тып арганізацыі | студэнцкая, праваабарончая |- | Год заснавання | 2008 |- | Месцазнаходжанне | [[Мінск]], Беларусь |- | Вэб-сайт | [http://studrada.org/ studrada.org] |} == Місія арганізацыі == Спрыянне фармаванню новых пакаленняў студэнтаў, паўнавартасных удзельнікаў адукацыйнага працэса, якія маюць актыўную грамадскую пазіцыю і крытычнае мысленне; студэнтаў, якім уласціва пачуццё салідарнасці і імкненне да свабоды і шчасця, якія адносяць сябе да студэнцкай братэрскай супольнасці, і для якіх атрыманне ведаў з’яўляецца прыярытэтнай каштоўнасцю. == Мэта і задачы арганізацыі == '''Мэта арганізацыі''' — абарона правоў студэнтаў. '''Задачы''': # стварэнне механізмаў абароны правоў студэнтаў; # прадстаўленне інтарэсаў студэнтаў перад адміністрацыямі ВНУ, міністэрствам адукацыі Беларусі. == Асноўныя кірункі дзейнасці == У дадзены момант ПГ «Студэнцкая Рада» мае 5 кірункаў дзейнасці: * адукацыйны кірунак; * інфармацыйна-асветніцкі кірунак; * даследчы кірунак; * правядзенне грамадскіх кампаній; * юрыдычная кансультацыя. == Дзейнасць у 2008 годзе == Адным з першых сур’ёзных мерапрыемстваў у дзейнасці арганізацыі стаў '''семінар па Правах Чалавека (ПЧ) і Правах Студэнтаў (ПС)''' у [[Мінск]]у. Арганізаваны ён быў пры падтрымцы Фонду Развіцця Прававых Тэхналогій і міжнароднага Моладзевага Праваабарончага Руха (МПД). Такім чынам быў дадзены добры штуршок у развіцці адукацынага кірунку дзейнасці арганізацыі. На працягу лета 2008 года было праведзена яшчэ 2 падобных семінара. Восенню быў праведзены таксама міжнародны семінар з удзелам расійскіх і ўкраінскіх студэнтаў. У [[Верасень|верасні]] 2008 года распачынаецца [http://studrada.livejournal.com/2358.html анкетаванне] ў ВНУ і ССНУ г. Мінска, па выніках якога павінен быў стварыцца дапаможнік з рэкамендацыямі па супрацьдзеянню найбольш распаўсюджаных парушэнняў Правоў Студэнтаў. У канцы кастрычніка распачынаецца доўгатэрміновая адукацыйная праграма '''«Клуб маладога праваабаронца»''', якая працягвалася 3 месяцы і ставіла за мэту павышэнне ўзроўню прававой культуры вучнёўскай моладзі Мінска і інтэграцыя яе ў праваабарончую дзейнасць. == Дзейнасць у 2009 годзе == 20-21 [[Люты|лютага]] ў Мінску праходзіла чарговая сесыя Міжнароднай Студэнцкай Школы Правоў Чалавека/правоў студэнтаў, арганізатарамі якой сталі «Студэнцкая Рада», «Моладзевы Праваабарончы Рух» (МПД, Расія) і Міжнародная сетка па правах студэнтаў. Трэнерам семінара быў ганаровы прэзідэнт МПД, эксперт Савета Еўропы, кансультант Маскоўскай Хельсінкскай Групы [[Андрэй Юраў]]. Экспертамі таксама былі [[Вікторыя Громава]] і [[Дмітрый Макараў]] — са-каардынатар Міжнароднай сеткі па правах студэнтаў. У [[красавік]]у апублікавана першае [[даследаванне]] ў галіне правоў студэнтаў у Мінску. Па словах арганізатараў анкетавання: ''«Выкананне правоў студэнтаў з’яўляецца істотным крокам да развіцця агульначалавечых каштоўнасцей у студэнтаў, свабоднага развіцця асобы, выхавання грамадзянскасці, а таксама рухам да павагі правоў і свабодаў кожнага чалавека. Ад таго, у якім асяроддзі навучаюцца студэнты, залежыць іх далейшае развіццё як актыўных, адказных, высокамаральных людзей, якія маюць пачуццё годнасці і выразную грамадзянскую пазіцыю»''. PDF-версію брашуры '''«Правы студэнтаў. Вынікі анкетавання студэнтаў вучэбных устаноў г. Мінска»''' вы можаце знайсці на [http://studrada.org/library/brochurePDF.pdf афіцыйным сайце] арганізацыі. У другой палове [[красавік]]а '''«Студэнцкая Рада»''' пачала рэалізацыю эксперыментальнага даследавання ўзаемадзеяння органаў студэнцкага самакіравання, студэнтаў і адміністрацый 6 вышэйшых і сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў Беларусі. Даследаванне праводзілася ў двух гарадах — [[Мінск]]у і [[Магілёў|Магілёве]]. Мэтай даследавання было падвышэнне эфектыўнасці супрацоўніцтва органаў [[студэнцкае самакіраванне|студэнцкага самакіравання]] і студэнтаў. Даследванне складалася з 3 этапаў: # анкетаванне 1500 студэнтаў для дэтальнага вывучэння ўзроўня ўзаемадзеяння студэнтаў і органаў студэнцкага самакіравання; # правядзенне інтэрв’ю з прадстаўнікамі органаў студэнцкага самакіравання; # правядзенне серыі фокус-груп з удзелам студэнтаў і прадстаўнікоў органаў студэнцкага самакіравання. 29 мая арганізацыя прыняла ўдзел у '''«Фестывалі моладзевых арганізацый»''', які складаўся з двух частак. Першая называлася ''«Рэцэпт вашага поспеху»'', у якой арганізацыі прэзентавалі свае паспяховыя праэкты, кампанні, акцыі і г.д. Прадстаўнікі «Студэнцкай Рады» прадставілі ўдзельнікам Фестываля мінісцэнку, у якой выкарыстоўвалі адмысловыя строі і гармонік. Другая частка Фестываля — канферэнцыя — насіла назву ''«Перспектывы моладзевага руха ў Беларусі»'', на якой гаворка ішла пра сучасны стан моладзевага сектара, перспектывы дзейнасці, моладзевага лідарства і супольнай працы. У ліпені аб’яўляецца набор на [http://nastaunik.info/news/?id=3832 адукацыйную праграму]{{Недаступная спасылка}} '''«Студэнт у дзеянні!»'''. Праграма складалася з 2-х трэнінгаў і ставіла за мэту фармаванне актыўнай грамадзянскай пазіцыі ў студэнтаў. Адукацыйная праграма ўключала ў сябе наступныя тэмы: * гісторыя з’яўлення і развіцця [[Універсітэт|ўніверсітэтаў]] і [[студэнцтва]]; * канцэпцыя [[Правы чалавека|Правоў Чалавека]]; * студэнты ў жыцці грамадства; * [[Правы студэнтаў]]; * механізмы абароны правоў студэнтаў. == Спасылкі == * [http://studrada.org/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Праваабарончыя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Студэнцтва]] i6vuw2qi9iw4b7aa5jj0n4pm7kiwu8f 0 167248 5192403 5043722 2026-09-03T13:21:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192403 wikitext text/x-wiki [[Файл:Snegniza.jpg|міні|справа|Снежніца у [[Арктыка|Арктыцы]]]] '''Снежніца''' — скапленне адталай [[Вада|вады]] ці (у пачатковай стадыі ўтварэння) прасякнутага вадой [[снег]]у на паверхні [[лёд]]у, пакрытага снегам. Можа знаходзіцца пад тонкім пластом другаснага лёду (наслуд). == Утварэнне == Снежніца пачынае ўтварацца пры раставанні снегу, які знаходзіцца на лёдзе — снег ператвараецца ў кашыцу, прасякнутую вадой. Затым мокры снег цалкам растае і ў выглядзе лужынкі застаецца на паверхні лёду. Пры паніжэнні [[Тэмпература|тэмпературы]] на паверхні снежніцы ўтвараецца малады лёд. Калі ж тэмпература наадварот павышаецца, то пачынаецца і раставанне самога лёду пад снежніцай. == Сярэднія шыроты == У сярэдніх шыротах з кантынентальным [[клімат]]ам снежніцы ўтвараюцца ў асноўным вясной, калі пачынаецца актыўнае снегараставанне. Снежніцы ўмераных шырот недаўгавечныя — хуткае павышэнне тэмператур прыводзіць да падтавання ніжніх слаёў снегу або лёду і прарыву снежніц. == Арктыка == Снежніцы могуць утварацца і ў [[Арктыка|Арктыцы]]. Пры раставанні снежнага покрыва на паверхні ледзянога поля ўтвараюцца снежніцы-[[вадаём]]ы. Такія снежніцы ўяўляюць з сябе звычайна невялікія лужынкі, але часам памеры арктычных снежніц даходзяць да сотняў квадратных метраў — узнікаюць велізарныя [[Возера|азёры]] [[Прэсная вада|прэснай вады]]. Глыбіня такіх снежніц ад 30 см да 1,5 м. У летні сезон вада ў снежніцы растоплівае ніжнія пласты лёду і, такім чынам, паведамляецца з [[акіян]]ам. Часам раставанне снягоў і ўтварэнне снежніц можа быць занадта інтэнсіўным і прыводзіць да падтаплення арктычных станцый. Прыкладам такога падтаплення можа служыць падтапленне дрэйфуючай станцыі «Паўночны полюс-3» у летні сезон. Снежніцы, якія ўтвараюцца ў Арктыцы, утрымліваюць празрыстую чыстую ваду. Утрыманне соляў у гэтай вадзе не вяліка — парадку 0 — 3 мг/л. Ваду з снежніц можна піць без [[кіпячэнне|кіпячэння]] і хімічнай апрацоўкі. У мінулым даследчыкі Арктыкі пазбягалі выкарыстання адталай вады для пітва, лічачы яе прычынай [[Цынга|цынгі]], якая узнікала. == Гл. таксама == * [[Станцыі "Паўночны Полюс"]] {{rq|sources|wikify|translate}} == Спасылкі == * [http://e-book.h11.ru/Arctic/Arctic%20Region%206.php Водно-солевой обмен и водообеспечение в Арктике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130820014448/http://e-book.h11.ru/Arctic/Arctic%20Region%206.php |date=20 жніўня 2013 }} {{Снег і лёд}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Снег]] [[Катэгорыя:Лёд]] [[Катэгорыя:Акіяналогія]] b4n2c8gtxwumoo5txpbbk12uj2q77rq 0 168550 5192646 4658083 2026-09-04T08:36:01Z Ciepiersia 162280 афармленне 5192646 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Grinding operations.svg|thumb|Схема шліфавання]] '''Шліфаванне''' ({{lang-de|schleifen}} — тачыць, паліраваць, шліфаваць) у тэхніцы — апрацоўка матэрыялаў абразіўным інструментам. Робіцца на [[Шліфавальны станок|шліфавальных станках]], часам уручную пры дапамозе электраінструментаў. Шліфаваннем апрацоўваюць цыліндрычныя, канічныя і фасонныя вонкавыя і ўнутраныя паверхні, вырабы з загартаваных легіраваных сталей і сплаваў, з керамікі, [[шкло|шкла]], [[Прыродны камень|каменю]], [[драўніна|драўніны]], [[бетон]]у. У метала- і каменеапрацоўцы для шліфавання карыстаюцца кругамі, брускамі, сегментамі і інш., у дрэваапрацоўцы — шліфавальнымі стужкамі на папяровай, тканкавай або сінтэтычнай аснове. Цяжкаапрацоўвальныя дэталі шліфуюць электралітычным спосабам. Шліфаваннем атрымоўваюць высокадакладныя дэталі (6-9-га квалітэту) і гладкія паверхні (8-12-га класа шурпатасці). Навуковыя даследаванні ў Беларусі ў галіне шліфавання вядуцца з 1950-х гг. на Мінскім падшыпнікавым заводзе, у Фізіка-тэхнічным інстытуце НАН РБ, [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. У крупяной вытворчасці шліфаванне — выдаленне зародка і вонкавых частак ядра, наданне драблёным зерням пэўнай формы і аднароднасці. Паляпшае смакавыя якасці круп, але зніжае колькасць вітамінаў і мінеральных рэчываў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шліфаванне||436}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] 1nrzezgoxfqwtpngzmt5i7yx0yaz0n9 2 171832 5192375 4952840 2026-09-03T12:55:02Z Igro by 557 абнаўленне звестак 5192375 wikitext text/x-wiki [[Дзень]] добры ўсім! Маё імя — Ігар, жыву каля [[Лясны (Мінскі раён)|Мінску]]. Мяне цікавіць ваенная гісторыя, больш за ўсё — [[Першая сусветная вайна]] (Вялікая...) {{Змаганне Вікіпедый}} {{#babel:be-N|ru-4|en-3|uk-2|pl-1|de-1}} == Коратка пра сябе: == {| ! Вікі ! Я ! Спорт ! Музыка |- | {{Удзельнік-даглядчык}} | {{userbox|id=[[Выява:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]]}} | {{userbox|id=[[Выява:Competition swimming pool block.jpg|45 пкс]]|info=Удзельнік займаецца [[Плаванне|плаваннем]]}} | {{userbox|id=[[Выява:Vista-arts.png|45 пкс]]|info=Удзельнік — меламан}} |- | {{Удзельнік-аўтадаглядчык}} | {{userbox|id=[[Файл:Spilled.gif|40 пкс]]|info=Удзельнік — бацька траіх хлопцаў і ганарыцца гэтым}} | {{userbox|id=[[Выява:Biathlon pictogram.svg|40 пкс]]|info=Удзельнік цікавіцца [[біятлон]]ам}} | {{userbox|id=|info=Удзельнік — фанат [[Depeche Mode]]}} |- | {{Вікістаж удзельніка|25|04|2008}} | {{userbox|id=[[Выява:2018_Škoda_Kodiaq_Style.jpg|45 пкс]]|info=Удзельнік кіруе [[Škoda Kodiaq|Шкодай Кадыяк]]}} | {{userbox|id=[[Выява:Arsenal_logo_at_the_Emirates_Stadium.jpg|40 пкс]]|info=Удзельнік заўзее за [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]}} | {{userbox|id=[[Выява:LPLogo-black.svg|45 пкс]]|info=Удзельнік — фанат [[Linkin Park]]}} |- | {{Лічыльнік артыкулаў|2070}} | {{userbox|id=[[Выява:Strategy video game b.svg|40 пкс]]|info=Удзельнік гуляе ў глабальныя гістарычныя стратэгіі (калі ёсць вольны час)}} | {{userbox|id=|info=Удзельнік назірае за [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} | {{userbox|id=[[Выява:Big Bright World.jpeg|45 пкс]]|info=Удзельнік — фанат [[Garbage]]}} |- | {{Лічыльнік катэгорый|1596}} | {{Інтарэсы:Гісторыя Беларусі}} | {{userbox|id=|info=Удзельнік назірае за [[ФК Іслач]]}} | {{userbox|id=[[Выява:Radiohead wordmark.svg|45 пкс]]|info=Удзельнік — слухае [[Radiohead]]}} |- | {{Лічыльнік шаблонаў|528}} | {{Інтарэсы:Філатэлія}} | {{userbox|id=|info=Удзельнік глядзіць гульню [[ФК Слуцк]]}} | {{userbox|id=[[Выява:Sophie Ellis-Bextor @ Union Chapel (8395678057).jpg|45 пкс]]|info=Удзельнік — слухае [[Софі Эліс-Бэкстар]]}} |- | {{Лічыльнік файлаў|216}} |{{Інтарэсы:Аўстра-Венгрыя}} |- |} == Вікі-статыстыка == [https://xtools.wmflabs.org/pages/be.wikipedia.org/Igro%20by Спіс маіх артыкулаў] [https://xtools.wmflabs.org/ec/be.wikipedia.org/igro_by Мая статыстыка] {{collapse top|Працуем (глабальныя тэмы)}} * Сельсаветы Беларусі * {{нп3|Армія, Германская імперыя||de|Armee (Deutsches Kaiserreich)}} * Узброеныя сілы краін-удзельніц ПСВ {{Працую}} * [[партал:Філатэлія]] {{Працую}} * [[Удзельнік:Igro by/Чырвоныя спасылкі па Першай сусветнай вайне|Чырвоныя спасылкі]] па Першай сусветнай * біяграфічныя артыкулы пра беларускіх [[генерал]]аў і [[адмірал]]аў, таксама як і пра беларускіх сучасных чыноўнікаў (міністраў і паслоў) {{Працую}} * усур'ёз прыняцца за воінскія фармаванні Першай сусветнай, а потым і [[Другая сусветная вайна|Другой]] {{Працую}} * таксама цікавіць тэма [[Грамадзянская вайна|Грамадзянскай]] {{Працую}} * [[Удзельнік:Igro by/Чырвоныя спасылкі|Трэба]] {{collapse bottom}} {{collapse top|Карыснае}} {| class="wikitable sortable" ! Тып ! Імя ! Спасылка |- |Шаблоны |Шаблоны ўзнагародаў |[[:Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды паводле краін]] |- |Шаблоны |Бягучы склад Ураду |[[:Шаблон:Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |- |Шаблоны |Спісы беларускіх міністраў |[[:Катэгорыя:Шаблоны:Спісы міністраў]] |- |Шаблоны |Склад Урада |[[:Шаблон:Выканаўчая ўлада Беларусі]] |- |Катэгорыі |Выпуснікі ВНУ |[[:Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ паводле краін]] |- |Катэгорыі |Узнагароды |[[:Катэгорыя:Узнагароды]] |- |Катэгорыі |Розныя ВНУ |[[:Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы]] |- |Катэгорыі |Ганаровыя званні Беларусі |[[:Катэгорыя:Ганаровыя званні Рэспублікі Беларусь]] |} * [https://pravilna.by/ Правільна!] * [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі] * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/9011-vyp-5-gubernii-litovskoy-i-belorusskoy-oblastey-vilenskaya-kovenskaya-grodnenskaya-minskaya-vitebskaya-mogilevskaya-smolenskaya-1886#page/1/mode/grid/zoom/1 Губернии Литовской и Белорусской областей. Виленская, Ковенская, Гродненская, Минская, Витебская, Могилевская, Смоленская]. - 1886 * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25019-turuk-f-f-belorusskoe-dvizhenie-ocherk-istorii-natsionalnogo-i-revolyutsionnogo-dvizheniya-belorussov-m-1921#page/1/mode/grid/zoom/1 Турук Ф. Ф. Белорусское движение : Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. - М., 1921.] [[Шаблон:Вучоны]]<br/> [[Шаблон:Cite web]]<br/> [[Шаблон:Крыніцы/БелЭн]]<br/>[[Удзельнік:Igro by/Узнагароды Расійскай імперыі]]<br/><nowiki>{{OldStyleDate|8|студзеня|1873|27|снежня|1872}}</nowiki><br/> <nowiki><ref name="list" /></nowiki><br/> <nowiki>{{зноскі|2}}</nowiki><br/> [http://wikitool.net16.net/school.html Прылада для канвертавання тарашкевіцы ў школьны правапіс]<br/> ’<br/> [[Удзельнік:Igro by/Мае накіды|Мае накіды, нататкі]] * <nowiki><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 20 чэрвеня 2017| url = http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31700218&p1=1| копія = | дата копіі = | загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 218 «Аб узнагароджанні»| фармат = | назва праекту = | выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь| дата доступу = | мова = | каментар = }}</ref></nowiki> * [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Заліўка]] * [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Абнаўленне адміністрацыйнага падзелу]] {{collapse bottom}} {{collapse top|Мае даведнікі}} Паважаныя калегі! Маю ў сваёй калекцыі некаторыя даведнікі і цікавыя крыніцы ў пяпяровым фармаце. Калі каму-небудзь што патрэбіцца, здольны выслаць на пошту здымкі старонак. * [[Беларуская энцыклапедыя|Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах]] * [[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя ў 12 тамах]] * Белорусская СССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. / Редкол. И. П. Шамякин (гл. редактор) и др. — Мн.: БелСэ им. П. Бровки, 1981 * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6(2) тамах]] * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}} * Тлумачальны слоўнік беларускай мовы» ў 5 (2) тамах, 1977–84 * Ваенная Энцыклапедыя Беларусі / Осіпаў В.Ц., Лянькевіч Р.Ч., Бажэнаў Ю.В. і інш.— Мн.: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2010. — 1132 с. * Советская военная энциклопедия ў 8 тамах * ''Долготович Б. Д.'' Почётные граждане белорусских городов: биограф. справочник / Б. Д. Долготович — Мн.: Беларусь, 2008 * ''Мяснікоў А.'' Сто асоб беларускага спорту * Высшее партизанское командование Белоруссии. 1941—1944: справочник / Э. Г. Иоффе [и др.]; под общ. ред. д-ра ист. наук проф. Э. Г. Иоффе — Мінск: Беларусь, 2009 * ''Лурье В. М.'' Адмиралы и генералы Военно-морского флота СССР (1946—1960). — М.: Кучково поле, 2007 і многае іншае {{collapse bottom}} 93rdwmmkfvlgca3o97wbgo38eil5lpj 10 175189 5192506 5189089 2026-09-03T18:52:14Z JerzyKundrat 174 5192506 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб '''[[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]]''' ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. <small>''(29&nbsp;жніўня)''</small> * Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. <small>''(28&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]]''' ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выклікая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. <small>''(26&nbsp;жніўня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> h9tgtob8mndk4i2flbazjc8q5oy56qx 100 193441 5192443 5190306 2026-09-03T15:50:30Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5192443 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Варштат|2026-09-02T17:57:41Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Волкаўскія могілкі|2026-08-31T08:50:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці (Кліўленд)|2026-08-30T07:42:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рыверсайд (могілкі)|2026-08-30T07:13:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сніпішская капліца|2026-08-28T21:26:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ленінградская шаша (Масква)|2026-08-26T13:21:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукішская плошча|2026-08-25T23:44:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|2026-08-24T12:00:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)|2026-08-24T11:06:44Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Паперня (вадасховішча)|2026-08-24T10:56:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мост караля Міндоўга|2026-08-20T10:07:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Крывы горад (Вільня)|2026-08-19T12:45:59Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Працоўная вуліца (Мінск)|2026-08-17T16:09:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт Такумен|2026-08-17T11:30:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вежа F&F|2026-08-17T08:25:22Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў|2026-08-17T06:25:49Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pfbkjk4ht8tlii58l24peyz0rgdbuq5 100 193811 5192449 5185111 2026-09-03T15:51:54Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5192449 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Колчэстэр|2026-09-03T05:39:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алекшыцкі скарб|2026-08-22T09:40:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ius gentium|2026-08-12T08:25:53Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Dominium maris Baltici|2026-06-12T09:58:07Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Секст Аўрэлій Віктар|2026-06-03T14:02:24Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Veni, vidi, vici|2026-04-25T09:43:11Z|Karbutaroshik}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Хасроў I Анушырван|2026-03-19T21:22:27Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 32ucsu92o6kycty0z9rbc9cki0712jh 0 206840 5192428 4857585 2026-09-03T14:12:07Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Maskoŭski_Rajon,_Minsk,_Belarus_-_panoramio_(4).jpg|Maskoŭski_Rajon,_Minsk,_Belarus_-_panoramio_(4).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Monument to 5192428 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} Артыкул '''Помнікі Мінска''' прысвечаны гарадской скульптуры сталіцы [[Беларусь|Беларусі]] горада [[Мінск]]а. У сучасным [[Мінск]]у ўсталяваная вялікая колькасць помнікаў, мемарыялаў, стэл і абеліскаў, а таксама памятных знакаў — як у часы [[СССР]], так і ў незалежнай дзяржаве. Статус [[Мінск]]а, як не толькі сталіцы беларускай дзяржавы, але і сучаснага галоўнага цэнтра беларускай нацыі, вызначыў той факт, што ў горадзе засяроджана шмат помнікаў, бюстаў, мемарыяльных дошак, месцаў ушанавання дзеячаў нацыянальнай беларускай гісторыі і культуры — ад княжацкай эпохі да сучаснасці. == Помнікі Мінска == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%; margin: 1em auto 1em auto;" |- ! width = «200»|Помнік ! width = «50»|Выява ! width="«40»" |Дата ўсталявання ! width="«200»" |Аўтар(ы) ! width = «200»|Месцазнаходжанне |- | [[Мінск — горад-герой|Абеліск «Мінск — горад-герой»]] | [[Файл:Minsk the hero city.jpg|130px]] |[[1985]] |[[Валянцін Занковіч|В. Занковіч]], [[Віктар Крамарэнка|В. Крамарэнка]], [[Вячаслаў Яўсееў|В. Яўсееў]], У. Раманенка | Скрыжаванне праспекту Пераможцаў і праспекту Машэрава |- | Абеліск на месцы знішчэння вязняў канцлагеру «[[Трасцянец]]» у 1941—44 гадах | [[Выява:Maly Trastsianets memorial summer 2.jpg|130px]] | | | Вуліца Ельніцкая |- | [[Помнік Адаму Міцкевічу (Мінск)|Адам Міцкевіч]] | |[[2003]] |[[Георгій Фёдараў|Г. Фёдараў]], [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|А. Заспіцкі]], [[Аляксандр Фінскі|А. Фінскі]] | Вуліца Гарадскі Вал |- | [[Анёл, які плача]] | | | | [[Востраў слёз|Востраў Мужнасці і Смутку (Востраў слёз)]] |- | [[Помнік Анры Дзюнану (Мінск)|Анры Дзюнану]] | [[Выява:Мінск. Бульвар па вул. Леніна з помнікам Дзюнану (02).jpg|130px]] |[[2010]] |[[Алег Купрыянаў]] | [[бульвар па вуліцы Леніна|бульвар]] на рагу [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліц Леніна]] і [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] |- | [[Архангел Міхаіл]] перамагае змея | | | | Каля [[Чырвоны касцёл|Чырвонага касцёла]] |- | [[Арфей (скульптура)|Арфей]] | [[Выява:Арфей. Мінск.jpg|130px]] |[[1975]] |[[Валянцін Паўлавіч Занковіч]] | Перад уваходам у [[Будынак Мінскага дзяржаўнага музычнага каледжа імя М. І. Глінкі|будынак Мінскага дзяржаўнага музычнага каледжа імя М. І. Глінкі]] |- | [[Батлейка]] | |[[1981]] |[[Леанід Зільбер]] | [[Сэндайскі сквер]] |- | [[Беларусам замежжа]] | [[Выява:Беларусам замежжа.jpeg|130px]] |[[2017]] | | паблізу [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] |- | Беларусь партызанская | |[[2005]] |[[Валянцін Занковіч]] | Скрыжаванне Партызанскага праспекта і вуліцы Варвашэні |- | [[Валянцін Ваньковіч]] | |[[2010]] |[[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў]] | Каля [[Дом Ваньковічаў|Дома Ваньковічаў]] |- | Вечны агонь | | | | Плошча Перамогі |- | [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] і [[Станіслаў Манюшка]] | [[Выява:Dunin momiuszko.jpg|130px]] |[[2016]] | | Плошча Свабоды |- | [[Помнік воінам-сувязістам (Мінск)|Воінам-сувязістам]] | |[[1976]] | | [[Беларуская дзяржаўная акадэмія сувязі]] |- | Грэкава | | | | Вуліца Хмялеўскага, 12А |- | Гандлярка семячкамі | | |[[Алег Купрыянаў]] | Вуліца Веры Харужай, 8 |- | [[Гарадскія шалі (Мінск)|Гарадскія шалі, Мінск]] | |[[2014]] |[[Аляксандр Віктаравіч Прохараў]] | Не­да­лё­ка ад [[Мінская ратуша|гарадской ра­ту­шы]] |- | [[Помнік Георгію Канстанцінавічу Жукаву (Мінск)|Георгій Жукаў]] | |[[2007]] |[[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч]] | [[Сквер Георгія Канстанцінавіча Жукава|Сквер імя Жукава]] |- | [[Помнік Сяргею Іванавічу Грыцаўцу (Мінск)|Сяргей Грыцавец]] | [[File:Вул. Леніна (Помнік Грыцаўцу).JPG|130px]] |[[1955]] |[[Заір Азгур]] | Скрыжаванне праспекта Незалежнасці і вуліцы Леніна |- | Гусакі | | |[[Уладзімір Жбанаў]] | Вуліца Веры Харужай, 8 |- | Дзеці, якія гуляюцца | | 1980-81 |[[Мікалай Кандрацьеў]] | Вуліца Веры Харужай, 16 |- | Дама з сабачкам | | |[[Уладзімір Жбанаў]] | каля Камароўскага рынку |- | Дзіця ў туфліку | | | | Партызанскі праспект, 81 |- | [[Дзед Талаш]] | |[[1972]] |[[Заір Азгур]], [[Юрый Градаў]], [[Георгій Заборскі]], [[Леанід Левін]] | Плошча Якуба Коласа |- | [[Дзяўчынка з парасонам]] |[[Выява:In the Michajlaŭski Garden Square Minsk.JPG|130px]] |[[2000]] |[[Уладзімір Жбанаў]] | [[Міхайлаўскі сквер]] |- | [[Дзяўчынка з савой]] | | |[[Леанід Зільбер]] | Вуліца Старавіленская, 12 |- | Жанчына на зубры | |[[2004]] |[[Валянцін Занковіч]] |Каля ДК МАЗ, Партызанскі праспект |- | Загінулым у [[Афганістан]]е | | | | Востраў Мужнасці і Смутку |- | Загінулым супрацоўнікам і ваенным МУС | [[File:Sotrudnikam MVD.JPG|130px]] | | | Скрыжаванне вуліц Камуністычнай і Краснай |- | [[Захар Якаўлевіч Карнееў]] | [[File:Korneev Z.JPG|130px]] | | | Цэнтральны дзіцячы парк |- | [[Звон Нагасакі]] | [[Выява:Колокол Нагасаки.jpg|130px]] |[[2000]] | | Вуліца Савецкая (плошча Незалежнасці) |- | [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Зяльдовіч Я. А.]] | | | | Вуліца Сурганава, 6 |- | [[Іван Якубоўскі]] | | | | Скрыжаванне вуліц Якубоўскага і Бурдзейнага |- | [[Канстанцін Цыялкоўскі]] | |[[1965]] |[[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Леў Гумілеўскі]], [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|Андрэй Заспіцкі]] | Цэнтральны дзіцячы парк |- | [[Кірыла Тураўскі]] | |[[1996]] |[[Аляксандр Віктаравіч Прохараў|А. Прохараў]] | Унутраны двор БДУ (праспект Незалежнасці, 4) |- | Конь | | |[[Уладзімір Жбанаў]] | Вуліца Веры Харужай, 8 |- | [[Купалле]] | | | | Парк імя Янкі Купалы |- | [[Лаўка Агінскага (Мінск)|Лаўка Агінскага]] | [[Выява:Лаўка Агінскага, Мінск.jpg|130px]] | | | Побач з [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|Кафедральным саборам Святога Духа]] і [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчай Свабоды]] |- | [[Максім Багдановіч]] | |[[1981]] |[[Сяргей Вакар]] | Плошча Парыжскай камуны |- | [[Максім Горкі]] |[[Выява:Памятник Максиму Горькому - panoramio.jpg|130px]] |[[1981]] | | Цэнтральны дзіцячы парк |- | Маладая пара | | | | Партызанскі праспект, 81 |- | [[Манета (Мінск)|Манета]] | |[[2020]] |[[Канстанцін Аляксандравіч Касцючэнка|Канстанцін Касцючэнка]] | [[Камуністычная вуліца (Мінск)|Камуністычная]], 49 |- | [[Манумент Перамогі (Мінск)|Манумент Перамогі]] | |[[1954]]—[[1955]] |[[Георгій Заборскі]], [[Уладзімір Кароль]], [[Андрэй Бембель]], Ф. Глебаў, [[Сяргей Селіханаў]], [[Заір Азгур]], С. Салтыкоў, [[Сяргей Адашкевіч]] | Плошча Перамогі |- | Маці з дзіцём | | | | Партызанскі праспект, 81 |- | [[Марат Казей]] | |[[1959]] |[[Сяргей Селіханаў]], В. Воўчак | Цэнтральны дзіцячы парк |- | Мемарыял ахвярам гітлераўскага генацыду (Яма) | [[Выява:Belarus-Minsk-Memorial Pit-2.jpg|130px]] |[[1947]], [[2000]] |[[Леанід Левін|Л. Левін]], [[Аляксандр Фінскі|А. Фінскі]], Э. Палок | Скрыжаванне вуліц Мельнікайтэ і Заслаўскай |- | [[Мемарыяльны знак падпольшчыкам (Мінск)|Мемарыяльны знак падпольшчыкам]] | |[[1984]] |[[А. Лабачэўскі]] | Каля Музычнай школы № 8 па [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспекце Машэрава]]. |- | Мемарыял памяці ахвяр канцлагера «[[Масюкоўшчына (жылы раён, Мінск)|Масюкоўшчына]]» | [[Выява:Масюковщина - Монумент на месте лагеря смерти 2.jpg|130px]] | | | Скрыжаванне вуліц Ціміразева і Нарачанскай |- | Месца першай менскай царквы | | | | Праспект Пераможцаў, 2 |- | [[Мікола Гусоўскі]] | | 1998 |[[У. Панцялееў]] | Унутраны двор БДУ (праспект Незалежнасці, 4) |- | [[Міхаіл Калінін]] |[[File:Monument to Mikhail Kalinin in Minsk.jpg|130px]] | | | [[Плошча Калініна (Мінск)|Плошча Калініна]] |- | Незнаёмка | | |[[Уладзімір Жбанаў]] | [[Міхайлаўскі сквер]] |- | [[Нулявы кіламетр Беларусі]] | |[[1998]] |[[Армен Сардараў|А. Сардараў]], [[Аляксандр Фінскі|А. Фінскі]], [[Віктар Завядзееў|В. Завядзееў]] | Кастрычніцкая плошча |- | Памяці ахвяр [[Трагедыя на Нямізе|масавай таўкатні]] 30 мая 1999 | [[Выява:Belarus-Minsk-Entrance to Niamiha Metro Station.jpg|130px]] | 2002 | | Плошча 8 сакавіка |- | Паштальён | |[[2005]] |[[Уладзімір Жбанаў]], Яўген Колчаў, Юрый Градаў | Праспект Незалежнасці, 73 |- | Пераемнасць беларускай навукі | |[[2018]] | | перад будынкам Прэзідыума [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] |- | [[Помнік першаму трактару «Беларусь»|Першаму трактару «Беларусь»]] | [[Выява:Tractor Belarus MTZ-2-2.jpg|130px]] | | | Перад цэнтральнай прахадной [[Мінскі трактарны завод|Мінскага тактарнага завода]] |- | [[Помнік у гонар з’яўлення абраза Маці Божай Мінскай]] | [[Выява:Мінск. Зыбіцкая вуліцы (2018) (07).jpg|130px]] |[[2015]] |[[Дзмітрый Аганаў]], [[Ігар Засімовіч]] | [[Вуліца Зыбіцкая]] |- | Прыкурваючы | | |[[Уладзімір Жбанаў]] | [[Міхайлаўскі сквер]] |- | [[Аляксандр Пушкін]] | |[[1999]] | | Вуліца Камуністычная, 49 |- | [[Рака памяці]] | |[[2012]] |[[Канстанцін Селіханаў]] | [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Станцыя метро Кастрычніцкая, Мінск]] |- | [[Сцяна Цоя|Сцяна памяці Віктара Цоя]] | [[Выява:Стена Цоя в Минске.jpg|130px]] | | | [[Ляхаўскі сквер]] |- | [[Сымон-музыка]] | |[[1972]] |[[Заір Азгур]], [[Юрый Градаў]], [[Георгій Заборскі]], [[Леанід Левін]] | Плошча Якуба Коласа |- | [[Сымон Будны]] і [[Васіль Цяпінскі]] | [[Выява:Simon & Bazil.jpg|130px]] |[[2000]] |[[І. Голубеў]] | Унутраны двор БДУ (праспект Незалежнасці, 4) |- | [[Помнік Сяргею Іванавічу Вавілаву (Мінск)|Сяргей Іванавіч Вавілаў]] | |[[1975]] |[[У. Булыга]] | [[Мінскі механічны завод імя С. І. Вавілава]] |- | Танк-вызваліцель | [[Выява:Minsk after snow and freezing fog (8216081675) (2).jpg|130px]] |[[1952]] | | Скрыжаванне вуліц Чырвонаармейскай і Карла Маркса |- | [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|Тарас Шаўчэнка]] | |[[2002]] | В. Ліпаўка, [[Віктар Крамарэнка|В. Крамарэнка]] | [[Сцяпанаўскі сад]] |- |- | [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|Тарас Шаўчэнка]] | [[Файл:Shevchenko blvd in Minsk, Belarus 2017 3.jpg|130px]] |[[1976]] | Сяргей Міхайлавіч Вакар | [[бульвар Шаўчэнкі (Мінск)]] |- | [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Мінск)|Помнік Леніну]] | [[Выява:Belarus - Vladimir Lenin.jpg|130px]] |[[1933]] |[[Мацвей Манізер]], [[Іосіф Лангбард]] | Плошча Незалежнасці |- |Помнік Леніну, Мінск, Валгаградская, 6 | | | | Вуліца Валгаградская, 6 |- | У памяць аб падпольнай друкарні, якая выпускала ў 1942 годзе газету «Звязда» | | | | Вуліца Кульман, 14 |- | У гонар залажэння парку каля Нацыянальнай бібліятэкі | | | | Скрыжаванне праспекту Незалежнасці і вуліцы Філімонава |- | [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін]] | |[[2017]] | | Бульвар Мулявіна |- | Фігура ў кулаку | | | | Партызанскі праспект, 81 |- | Фатограф | | |[[Уладзімір Жбанаў]] | Каля Камароўскага рынку |- | [[Францыск Скарына]] | | 1988 |[[С. Адашкевіч]] | Унутраны двор БДУ (праспект Незалежнасці, 4) |- | [[Францыск Скарына]] | | | | Каля [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі]] |- | [[Францыск Скарына]] | | | | Парк імя Янкі Купалы |- | [[Помнік Міхаілу Фрунзэ (Мінск)|Міхаіл Фрунзэ]] | |[[1975]] |[[Генадзь Ільіч Мурамцаў]] | Вуліца Кальварыйская, 39 |- | [[Помнік Дзяржынскаму (Мінск)|Фелікс Дзяржынскі]] |[[Выява:Мінск. Помнік Дзяржынскаму.JPG|130px]] |[[1959]] | | Скрыжаванне праспекту Незалежнасці і вуліцы Камсамольскай |- | [[Цімафей Рамашкін]] | | | | Вуліца Аэрадромная |- | Чалавек з гітарай | | | | Партызанскі праспект, 81 |- | Хлопчык з лебедзем | [[Выява:Belarus-Minsk-Boy Playing with Swan Sculpture-1.jpg|130px]] |[[1874]] | Тэадор Калідэ | [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі сквер]] |- | [[Ефрасіння Полацкая]] | [[Выява:Maskoŭski Rajon, Minsk, Belarus - panoramio (5).jpg|130px]] |[[2000]] |[[І. Голубеў]] | Унутраны двор БДУ (праспект Незалежнасці, 4) |- | Юнацтва |[[Выява:Fontain Unost.JPG|130px]] | | | Скрыжаванне вуліц Савецкай і Свярдлова |- | [[Помнік Язэпу Драздовічу (Мінск)|Язэп Драздовіч]] |[[Выява:Drazdovič Monument in Minsk.jpg|130px]] |[[1993]] | скульптар [[Ігар Голубеў]], архітэктар [[В. Марухін]] | Камунальная набярэжная |- | [[Якуб Колас]] | |[[1972]] |[[Заір Азгур]], [[Юрый Градаў]], [[Георгій Заборскі]], [[Леанід Левін]] | Плошча Якуба Коласа |- | [[Янка Купала]] | |[[1969]] |[[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]], [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|Андрэй Заспіцкі]], М.Мызнікаў | Помнік на магіле паэта, [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковыя могілкі]] |- | [[Помнік Янку Купалу (Мінск)|Янка Купала]] | [[Выява:Мінск. Парк Янкі Купалы (04).jpg|130px]] |[[1972]] |[[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]], [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Леў Гумілеўскі]], [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|Андрэй Заспіцкі]] | Парк імя Янкі Купалы |} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Помнікі Мінска| ]] [[Катэгорыя:Спісы:Мінск]] [[Катэгорыя:Спісы:Архітэктура]] b980arngyfqt9fr0284agpqxdjy4p8f 0 206913 5192668 4459563 2026-09-04T09:52:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192668 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Сцяпан Мікалаевіч Канашэнка |арыгінал імя = |дата нараджэння = 1909 |месца нараджэння = |дата смерці = 25.09.1943 |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1942]]—[[1943]] |званне = [[старшына]] |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Сцяпан Мікалаевіч Канашэ́нка''' ({{ДН|||1909}}, [[Узніцы|вёска Узніцы]], {{МН|Полацкі раён|у Полацкім раёне}} — {{ДС|25|9|1943}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1943). == Біяграфія == С. М. Канашэнка нарадзіўся ў вёсцы Узніцы (у сучасным [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Скончыў пачатковую школу. Працаваў рахункаводам. У [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з 1942 г. Старшына роты 737-га стралковага палка 206-й стралковай дывізіі (47-я армія, [[Варонежскі фронт]]) С. М. Канашэнка вызначыўся ў баях за [[Днепр]]. 24.09.1943 г. у складзе групы разведчыкаў пераправіўся на правы бераг каля сяла Пекары [[Канеўскі раён|Канеўскага раёна]] [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]] і больш за суткі вёў баі з праціўнікам на захопленым плацдарме. Загінуў пры спробе перабрацца на левы бераг Дняпра з данясеннем. Пахаваны ў брацкай магіле каля сяла Пекары Канеўскага раёна Чаркаскай вобласці (Украіна). Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 03.06.1944 г. пасмяротна. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] * [[Ордэн Леніна]] {{зноскі}} == Літаратура == * Канашэнка Сцяпан Мікалаевіч // {{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 573. * Конашенко Степан Николаевич // {{кніга|загаловак=Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т. 5. Биографический справочник|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1981|том=5|старонак=740|тыраж=50&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=9601}} * {{bis.nlb.by|131315|Канашэнка Сцяпан Мікалаевіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19002114/ Конашенко Степан Николаевич // Дакументы аб узнагароджанні на сайце праекта «Память народа»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канашэнка Сцяпан Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Сяржанты і старшыны СССР]] dki60nmdxhixttcvsjp0c9t7am6kmzw 0 208232 5192627 4638939 2026-09-04T08:01:14Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5192627 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Nail-clippers-variety.jpg|thumb|250px|Абцужкі для пазногцяў]] '''Абцужкі для пазногцяў''' — адзін з інструментаў гігіены [[Пазногці|пазногцяў]]. Дзякуючы бяспецы і магчымасці акуратна абрэзаць пазногці не звяртаючыся да паслуг касметычных салонаў, абцужкі ўсё часцей выкарыстоўваюцца нароўні са звыклымі [[нажніцы|нажніцамі]]. Выкарыстоўваць іх замест нажніц, як правіла, рэкамендуюць пры доглядзе пазногцяў дзяцей, асабліва [[нованароджаны]]х<ref>[https://web.archive.org/web/20070322191324/http://demarco2004.boom.ru/baby/spok/page11.htm Бенджамин Спок. Ребенок и уход за ним.] {{ref-ru}}</ref>. Аналагічны інструмент, кусачкі для пазногцяў, былі вынайдзены французскім фабрыкантам Мацье Мартэнам у [[1892]] годзе<ref>«[[Наука и жизнь]]», № 7, 1992.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гігіена]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] nc8a0pb6fqjlugolmkldswjj848engf 2 212642 5192525 4302686 2026-09-03T19:50:47Z PacmanD 173481 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Stamp of USSR 2094.jpg]] → [[File:The Soviet Union 1957 CPA 2094 stamp (Launching of First Artificial Earth Satellite. Sputnik 1 encircling Globe) 1200dpi another.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 5192525 wikitext text/x-wiki <span style="position:absolute;top:-15px;left:350px;z-index:100"> [[File:RickK Anti-Vandalism Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] <span style="position:relative; top: 0px; left: -50px;"> [[File:Vitruvian Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Wikihalo Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Civility Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Anti-Spam Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:AfD Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Napoleonic Triple Crown.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Life Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:AfD Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Atlas Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Rosetta Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Photographers Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Bronze Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Opinion Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Special Ribbon2.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Writers Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Spoken Articles Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Article Rescue Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Helping Hand Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:ACW barnstar rib 2.svg|50px|upright=0.4|middle]][[File:Civility Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Xbox Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Vandal Whacking Stick Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:WikiProject Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Anti-Flame Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Frat Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Detective Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:High Culture Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Teamwork Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Typo Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:BLP Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Technology Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Epic Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Red Link Removal Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Bio-Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Liberty Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Royalty Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Human Sexuality Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Commons Ambassador Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Original Ribbon 2.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Wikithanks Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Photographers Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:CopyClean Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Peace Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Teamwork Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Graphic Designer Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Sri Lanka Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Wikithanks Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Citation Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Anti-Flame Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:EMC2 Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:800px-Wiki Lots of Barnstar Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Tireless Contributor Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Bronze Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:LGBT Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Peace Ribbon Shadowed.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:Scout Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]][[File:AfD Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]] [[File:Random Acts of Kindness Ribbon.png|50px|upright=0.4|middle]]</span> [[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Hexahedron.gif|20px]][[Image:Octahedron.gif|20px]][[Image:Dodecahedron.gif|20px]][[Image:Icosahedron.gif|20px]][[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Hexahedron.gif|20px]][[Image:Octahedron.gif|20px]][[Image:Dodecahedron.gif|20px]][[Image:Icosahedron.gif|20px]][[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Hexahedron.gif|20px]] [[Image:Octahedron.gif|20px]][[Image:Dodecahedron.gif|20px]][[Image:Icosahedron.gif|20px]][[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Hexahedron.gif|20px]][[Image:Octahedron.gif|20px]][[Image:Dodecahedron.gif|20px]][[Image:Icosahedron.gif|20px]][[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Hexahedron.gif|20px]][[Image:Octahedron.gif|20px]][[Image:Dodecahedron.gif|20px]][[Image:Icosahedron.gif|20px]][[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Hexahedron.gif|20px]][[Image:Octahedron.gif|20px]][[Image:Dodecahedron.gif|20px]][[Image:Icosahedron.gif|20px]][[Image:Tetrahedron.gif|20px]][[Image:Hexahedron.gif|20px]] </br><span style="position:absolute;top:-29px;left:-180px;z-index:100">[[Image:The Soviet Union 1957 CPA 2094 stamp (Launching of First Artificial Earth Satellite. Sputnik 1 encircling Globe) 1200dpi another.jpg|100px]][[Image:Olympic flag.svg |220px]]</span> </br><span style="position:absolute;top:-29px;left:-180px;z-index:100">[[Image:Olympic flag.svg |300px]][[Image:10 articles.ru.png|120px]][[Image:10 articles.ru.png|120px]][[Image:10 articles.ru.png|120px]][[File:30 articles Gold Barnstar Hires.png|100px]][[File:Feather Barnstar Hires.png|100px]][[File:Interlingual Barnstar Hires.png|100px]]</span> </br>{{index box}}{{userlinks-rights|Grin00000}}</br> * [http://tools.wmflabs.org/xtools/pages/?user=Grin00000&project=be.wikipedia.org&namespace=all&redirects=none] * [https://tools.wmflabs.org/lrtools/pages/bewiki/Grin00000] * [http://tools.wmflabs.org/guc/?user=Grin00000] * [http://tools.wmflabs.org/xtools/ec/?user=Grin00000&lang=be&wiki=wikipedia] [[Image:Wikipedia Gold.png|600px|center]] gnt0n0l5vl0mjw1aa0rpcnefeoz7zgz 0 214316 5192464 4925531 2026-09-03T16:24:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192464 wikitext text/x-wiki [[Файл:Faroe islands map with island names.png|thumb|Карта астравоў]] '''[[Фарэрскія астравы]]''', або''' Фарэры''' ({{lang-fo|Føroyar}} - «Авечыя астравы», {{lang-da|Færøerne}}, {{lang-no|Færøyene}}, [[Старажытнаісландская мова|стар.ісл.]]/[[Ісландская мова|ісл.]]: ''Færeyjar'') — група астравоў у паўночнай частцы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] паміж [[Шатландыя|Шатландыяй]] ([[Шэтландскія астравы|Шэтландскімі астравамі]]) і [[Ісландыя|Ісландыяй]]. Аўтаномны рэгіён [[Садружнасць Каралеўства Данія|Садружнасць Каралеўства Даніі]]. З 1948 года мясцовы ўрад самастойна кіруе практычна ўсімі сферамі жыцця, за выключэннем абароны і знешняй палітыкі. == «Асноўныя» астравы == [[Фарэрскія астравы]] складаюцца з 18 «асноўных» астравоў, з якіх толькі 1 незаселены. З іх толькі на 10 астравах пражывае больш за 100 жыхароў. Ніжэй прыведзены спіс найбольшых астравоў Фарэрскага архіпелага, адсартаваны ў алфавітным парадку. {| class="standard sortable" cellpadding="1" style="text-align: center; border-color: black;" |- ! style="background:#efefef" width=80 | Назва вострава ! style="background:#efefef" width=50 | Арыгінальная назва вострава ! style="background:#efefef" width=60 | Плошча,<br />км² ! style="background:#efefef" width=50 | Найвышэйшы пункт,<br />м ! style="background:#efefef" width=80 | Насельніцтва,<br />чал. (01. 01. 2008) ! style="background:#efefef" width=120 | Каардынаты ! style="background:#efefef" width=60 | Размяшчэнне ! style="background:#efefef" width=60 | Выява |- align="center" | [[Борай]] | Borðoy | 96 | 772 | 4998 | {{coord|62|14|N|6|33|W|}} | [[Файл:Position of Bordoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 353 bordoy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Воар]] | Vágar | 176,6 | 722 | 2987 | {{coord|62|05|N|7|16|W|}} | [[Файл:Position of Vagar on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Sorvagur, faroe islands, view on mykines.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Віяй]] | Viðoy | 41 | 841 | 612 | {{coord|62|20|N|6|31|W|}} | [[Файл:Position of Vidoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 349 vidoy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Кальсай]] | Kalsoy | 30,9 | 788 | 125 | {{coord|62|17|N|6|44|W|}} | [[Файл:Position of Kalsoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 348 kalsoy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Кольтур]] | Koltur | 2,8 | 477 | 2 | {{coord|61|59|N|6|58|W|}} | [[Файл:Position of Koltur on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 375 koltur.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Кунай]] | Kunoy | 35,5 | 830 | 160 | {{coord|62|18|N|6|39|W|}} | [[Файл:Position of Kunoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 352 kunoy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Луйтла-Дуймун]] | Lítla Dímun | 0,8 | 414 | 0 | {{coord|61|38|N|6|42|W|}} | [[Файл:Position of Litla Dimun on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 477 litla dimun.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[востраў Мічынес|Мічынес]] | Mykines | 10 | 560 | 18 | {{coord|62|06|15|N|07|38|46|W}} | [[Файл:Position of Mykines on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Mykines as seen from Vagar.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Ноўльсай]] | Nólsoy | 10,3 | 372 | 258 | {{coord|62|00|33|N|06|40|07|W}} | [[Файл:Position of Nolsoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 201 steffan danielsen - nolsoy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Сандай]] | Sandoy | 111 | 479 | 1390 | {{coord|61|51|N|6|47|W|}} | [[Файл:Position of Sandoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Sandur, Sandsvagur.JPG|150px]] |- |- align="center" | [[Свуйнай]] | Svínoy | 27,1 | 586 | 48 | {{coord|62|16|N|6|22|W|}} | [[Файл:Position of Svinoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 350 svinoy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Скувай]] | Skúvoy | 9,8 | 392 | 49 | {{coord|61|46|N|6|49|W|}} | [[Файл:Position of Skuvoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 373 skuvoy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Стоўра-Дуймун]] | Stóra Dímun | 2,5 | 396 | 11 | {{coord|61|41|N|6|44|W|}} | [[Файл:Position of Stora Dimun on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 475 stora dimun.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Стрэймай]] | Streymoy | 374 | 789 | 21 986 | {{coord|62|08|N|7|01|W|}} | [[Файл:Position of Streymoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Skælingsfjall, Streymoy (faroe islands).jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Сувурай]] | Suðuroy | 165 | 610 | 4915 | {{coord|61|32|N|6|51|W|}} | [[Файл:Position of Suduroy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Ásmundurstakkur.3.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Фуглай]] | Fugloy | 11,2 | 621 | 43 | {{coord|62|20|N|6|18|W|}} | [[Файл:FugloyarKommunaKort.png|100px]] | [[Файл:Faroe stamp 351 fugloy.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Хестур]] | Hestur | 6,1 | 421 | 38 | {{coord|61|57|27|N|6|53|13|W|}} | [[Файл:Position of Hestur on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Hestur.jpg|150px]] |- |- align="center" | [[Эстурай]] | Eysturoy | 286,3 | 882 | 10 793 | {{coord|62|13|N|6|53|W|}} | [[Файл:Position of Eysturoy on Faroe map.png|100px]] | [[Файл:Kolbanargjógv, Faroe Islands.JPG|150px]] |- |} == Астраўкі і скалы == Таксама Фарэрскія астравы ўключаюць таксама шэраг незаселеных астраўкоў і [[Скала|скал]]. Ніжэй прыведзены спіс з 12 найбуйнейшых астраўкоў і скал, адсартаваны ў парадку змяншэння [[Плошча|плошчы]]. [[Выява:Tindholmur, Faroe Islands, as seen from south east.jpg|thumb|250px|[[Тындхёльм]]]] {| class="standard sortable" cellpadding="1" style="text-align: center; border-color: black;" |- ! style="background:#efefef" width=40 | № ! style="background:#efefef" width=160 | Назва вострава ! style="background:#efefef" width=160 | Арыгінальная назва вострава ! style="background:#efefef" width=100 | Плошча,<br />км² ! style="background:#efefef" width=120 | Размяшчэнне |- align="center" | 1 | [[Тындхёльм]] | Tindhólmur | 0,65 | Каля [[Воар]]а |- |- align="center" | 2 | [[Мічынесхёльм]] | Mykineshólmur | 0,45 | Каля [[востраў Мічынес|Мічынеса]] |- |- align="center" | 3 | [[Тродлхёды]] | Trøllhøvdi | 0,19 | Каля [[Сандай|Сандая]] |- |- align="center" | 4 | [[Гоасхёльм]] | Gáshólmur | 0,1 | Каля [[Воар]]а |- |- align="center" | 5 | [[Чальдавуйксхёльм]] | Tjaldavíkshólmur | 0,075 | Каля [[Сувурай|Сувурая]] |- |- align="center" | 6 | [[Сумбіярхёльм]] | Sumbiarhólmur | 0,07 | Каля [[Сувурай|Сувурая]] |- |- align="center" | 7 | [[Лопрансхёльм]] | Lopranshólmur | 0,034 | Каля [[Сувурай|Сувурая]] |- |- align="center" | 8 | [[Чырчыюбёхёльм]] | Kirkjubøhólmur | 0,02 | Каля [[Стрэймай|Стрэймая]] |- |- align="center" | 9 | [[Хоўсхёльм]] | Hovshólmur | 0,017 | Каля [[Сувурай|Сувурая]] |- |- align="center" | 10 | [[Хойвуйкхёльм]] | Hoyvíkshólmur | 0,008 | Каля [[Стрэймай|Стрэймая]] |- |- align="center" | 11 | [[Багльхёльм]] | Baglhólmur | 0,008 | Каля [[Сувурай|Сувурая]] |- |- align="center" | 12 | [[Гронхёльм]] | Grønhólmur | 0,004 | Каля [[Стрэймай|Стрэймая]] |- |} == Рыфы == Акрамя астравоў і скал Фарэрскія астравы ўключаюць з некалькі груп ненаселеных [[рыф]]аў. Ніжэй прыведзены спіс з найбуйнейшых груп рыфаў Фарэрскага архіпелага. {| class="standard sortable" cellpadding="1" style="text-align: center; border-color: black;" |- ! style="background:#efefef" width=100 | Назва рыфа ! style="background:#efefef" width=100 | Арыгінальная назва рыфа ! style="background:#efefef" width=120 | Каардынаты ! style="background:#efefef" width=100 | Выява |- align="center" | [[Сумбіярстайнур]] | Sumbiarsteinur | {{coord|61|20|N|6|40|W|}} | [[Выява:Flesjarnar Sumbiarsteinur.jpg|200px]] |- |} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands/Publications/FAROE_ISL_IN_FIG_2004/FAR_FIG/Faroe%20Islands%20in%20figures%202008.pdf Статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081118181532/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands/Publications/FAROE_ISL_IN_FIG_2004/FAR_FIG/Faroe%20Islands%20in%20figures%202008.pdf |date=18 лістапада 2008 }} {{Фарэрскія астравы}} [[Катэгорыя:Астравы Фарэрскага архіпелага|*]] qqdfiis2agjr478u71vohr6o9oe2j9y 0 219903 5192679 4648683 2026-09-04T10:14:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192679 wikitext text/x-wiki {{Хрыбет |Назва = Сымен |Нацыянальная назва = am/ሰሜን ተራራ |Выява = Simienské hory.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Рас-Дашэн |Вышыня = 4623 |Краіна = Эфіопія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сымен''' ({{lang-am|ሰሜን ተራራ}}) — [[горны хрыбет]] у паўночнай частцы [[Эфіопскае нагор’е|Эфіопскага нагор’я]] на паўночны ўсход ад [[Гондэр]]а. Назва мясцовасці на [[амхарская мова|амхарскай мове]] азначае «поўнач». Найвышэйшы пункт — гара [[Рас-Дашэн]] вулканічнага паходжання. Яе вышыня над узроўнем мора па розных крыніцах ацэньваецца ад 4533 м да 4620 м. Гэта найвышэйшы пункт [[Эфіопія|Эфіопіі]] і чацвёрты ў [[Афрыка|Афрыцы]]. З-за вышыннасці Сыменскія горы — адно з нямногіх месцаў у Афрыцы, дзе снег выпадае рэгулярна. Сымен складаецца з плато, падзеленых далінамі і з узвышанымі вяршынямі. Падобную геалагічную будову ў Афрыцы маюць [[Драконавыя горы]] на поўдні кантынента. Частка тэрыторыі плошчай 22,5 тыс. га ў [[1969]] годзе была адведзена пад нацыянальны парк Горы Сымен, які ў [[1978]] г. стаў аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Спасылкі == * [https://simienpark.org Simien Mountains National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200331174646/https://simienpark.org/ |date=31 сакавіка 2020 }} * [https://www.independent.co.uk/travel/africa/simien-mountain-trekking-tourism-ethiopia-dying-unesco-site-world-heritage-endangered-danger-travel-a7517376.html TREKKING THE SIMIEN MOUNTAINS: INSIDE ETHIOPIA’S DYING WORLD HERITAGE SITE] {{Сусветная спадчына|9}} [[Катэгорыя:Горы Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Эфіопіі]] e3c1shtuh9h1f97r15iosajb162prg5 0 266113 5192580 5124767 2026-09-04T06:25:58Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя, афармленне 5192580 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Начоўкі (значэнні)}} [[File:Koryto-ware.JPG|thumb|Ночвы]] '''Ночвы''', '''начоўкі''' ― у беларускім побыце выдзеўбанае з дрэва карыта, пасудзіна з шырокім адкрытым верхам. Рабілі ночвы з ліпавага або асінавага цурбана, колатага напалову. Нутро выдзёўбвалі [[цясло]]м, сценкі і дно згладжвалі разцом. Тыповыя памеры прыкладна: даўжыня 1,5 м, шырыня 50 см, вышыня каля 30 см. == Ночвы ў сялянскай гаспадарцы == У вялікіх ночвах секлі капусту, мяса для каўбас, мылі бялізну, купалі дзяцей, у меншых (апалушках) правейвалі [[зерне]] і [[Крупа|крупы]], у маленькіх (таўчанках) таўклі для прыпраў [[сала]], [[мак]] і інш<ref>{{кніга|аўтар=Цітоў В. С.|частка=Начоўкі |спасылка=|загаловак=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя |месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=365|старонак=576}}</ref>. Драўляныя ночвы ў сялянскім беларускім побыце ўжываліся да сярэдзіны XX стагоддзя, металічныя ж сустракаюцца і цяпер. У рускай сялянскай гаспадарцы Тлумачальны слоўнік жывой вялікарускай мовы У. І. Даля вызначае ночвы як невялікае танкасценнае корытце, прызначанае выключна для працы з мукой і збожжам, часам гэта і латок<ref>{{cite web|url=http://sldal.ru/dal/20043.html|title=Ночвы ў Тлумачальным слоўніку У. І. Даля|publisher=|accessdate=}}</ref>. == Ночвы ў культуры == Пры першым купанні неўмаляткі, ў ночвы клалі 9 вугольчыкаў. На працягу першай паловы года дзіцяці, ваду, у якой купалі дзіця, вылівалі ў падпечак. У іншых мясцінах у ночвы клалі соль і лекавыя травы, сярэбраную манету ― каб дзіця расло чыстым, здаровым і багатым<ref>{{кніга|аўтар=С. Санько і інш.|частка=Печ |спасылка=http://rv-blr.com/pages/ethnic_view.jsp?id=4143|загаловак= Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік |месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2006|старонкі=|старонак=500}}</ref><ref>{{cite web|url=http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|title=Палуян А. М. Лексіка радзінна-хрэсьбіннай абраднасці Гомельшчыны|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304222230/http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/4522/1/%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8C%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96%20%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B.pdf|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. У Беларусі ночвы ўжываўся пры народным лячэнні дзіцяці ад [[Сурокі|сурокаў]]. Дзіця клалі пад ночвы з вадой каля парога хлява і праганялі праз гэтыя ночвы свіней. З ночваў потым мыліся, каб сурокі сышлі. Ночвамі накрывалі хворых пры эпілепсычных прыпадках, потым перасякалі сякерай курынае крыло<ref>{{артыкул|аўтар=Філіпенка У. С.|загаловак=Сімвалічныя (магічныя) прыёмы прафілактыкі, дыягностыкі і лекавання хвароб у беларусаў Падзвіння|спасылка=http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|выданне=Полацкі этнаграфічны зборнік. Вып. 1. Народная медыцына беларусаў Падзвіння. У 2 ч. Ч. 1 / склад. А. У. Лобач, У. С. Філіпенка|месца=Наваполацк|выдавецтва=ПДУ|год=2006|старонкі=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215004319/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/8105/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%96%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%20%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2006_%D0%92%D1%8B%D0%BF.1_%D0%A7.1.pdf|archivedate=15 лютага 2019}}</ref>. Ночвы апеты ў вершах беларускага класіка [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]]<ref>[http://matulya.ru/nachouki Начоўкі]</ref>. == Гл. таксама == * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} * ''Титов В. С.'' Народные деревообрабатывающие промыслы Белоруссии (1917—1941): Этнографические очерки бондарного промысла и изготовление транспортных средств. ― Мн., 1976 * ''Кухаронак Т. І.'' Радзінныя звычаі і абрады беларусаў: Канец ХІХ – ХХ ст. Т. І – Мн.: Навука і тэхніка, 1993. – 126 с. == Спасылкі == * [http://www.ng.by/ru/issues?art_id=57997 Ночвы у беларускім рытуальным купанні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120630005713/http://ng.by/ru/issues?art_id=57997 |date=30 чэрвеня 2012 }} * [http://slounik.org/92540.html Ночвы: Прыклады з беларускай літаратуры] {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Матэрыяльная культура]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Начынне]] [[Катэгорыя:Бандарныя вырабы]] l513scb9qkr33r1hl2l6yamplw620tl 0 271521 5192793 3032912 2026-09-04T11:38:02Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Грушавы сідр]] 5192793 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Грушавы сідр]] 8cjn4j24ifcb7ijc220tcllrd6s1uj1 0 271523 5192791 3032826 2026-09-04T11:37:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Грушавы сідр]] 5192791 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Грушавы сідр]] 8cjn4j24ifcb7ijc220tcllrd6s1uj1 0 274416 5192563 5181683 2026-09-04T04:21:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192563 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Стэфан Стамбалаў | арыгінал імя = Стефан Стамболов | выява = Stefan Stambolov.jpg | дата нараджэння = 12.2.1854 | пасада = [[Старшыня Савета Міністраў Балгарыі]] | манарх = [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанд I]] | парадак = 13 | сцяг = Flag of Bulgaria.svg | перыядпачатак = [[1 верасня]] [[1887]] | перыядканец = [[31 мая]] [[1894]] | папярэднік = [[Канстанцін Стойлаў]] | пераемнік = Канстанцін Стойлаў | пасада_2 = [[Міністр замежных спраў Балгарыі|Міністр замежных спраў і спавяданняў Балгарыі]] | манарх_2 = [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанд I]] | парадак_2 = 15 | сцяг_2 = Flag of Bulgaria.svg | перыядпачатак_2 = 16 чэрвеня | перыядканец_2 = 14 лістапада 1890 | папярэднік_2 = [[Георгій Странскі]] | пераемнік_2 = [[Дзімітр Грэкаў]] | месца нараджэння = {{МН|Тырнава|у Вяліка-Тырнаве|Вяліка-Тырнава}}, [[Асманская імперыя]] | дата смерці = 18.7.1895 | месца смерці = {{МС|Сафія}}, [[Балгарыя]] | партыя = [[Народна-ліберальная партыя, Балгарыя|Народна-ліберальная партыя]] | адукацыя = Адэская духоўная семінарыя | нацыянальнасць = {{Сцяг Балгарыі}} [[балгары]]н | бацька = Нікола Стамбалаў | маці = Яўгенія Х. Іванчава | муж = | жонка = Паліксена Станчава | дзеці = Канстанцін, Асень, Ізабела, Марыя | узнагароды = [[Ордэн «За адвагу»]], I ступень }} '''Стэфан Стамбалаў''' ({{ДН|12|2|1854}}, [[Вяліка-Тырнава|Тырнава]], [[Асманская імперыя]], — {{ДС|18|7|1895}}, {{МС|Сафія||}}, [[Балгарыя]]) — балгарскі рэвалюцыянер, [[палітык|палітычны дзеяч]], паэт і пісьменнік. Прэм’ер-міністр Балгарыі (1888—1894). У сваім гісторыяграфічным сачыненні «Будаўнікі сучаснай Балгарыі» публіцыст [[Сімяон Радзеў]] характарызуе Стамбалава як аднаго з самых яскравых і выдатных балгарскіх дзяржаўных дзеячаў. == Біяграфія == Стэфан Стамбалаў нарадзіўся ў горадзе [[Вяліка Тырнава]], але яго род паходзіў з [[Траўна|Траўны]]. Бацька, Нікола Стамбалаў — удзельнік паўстання «Велчова завера» (1835), маці — Яўгенія Хаджы-Іванчава. Стэфан меў 10 братоў і сясцёр, большасць з якіх памерла ў маленстве. Вучыўся ў [[Адэская духоўная семінарыя|Адэскай духоўнай семінарыі]], якую не скончыў. У 1873 годзе яго адлічылі адтуль з-за сувязяў з рускімі рэвалюцыянерамі. Стамбалаў — паплечнік паэта-героя [[Хрыста Боцеў|Хрысты Боцева]], разам з якім выдаў зборнік вершаў «Песні і паэмы». З’яўляўся членам і адным з кіраўнікоў [[Балгарскі рэвалюцыйны цэнтральны камітэт|Балгарскага рэвалюцыйнага цэнтральнага камітэта]] (БРЦК). Прымаў актыўны ўдзел у нацыянальна-вызваленчай барацьбе балгарскага народа супраць турэцкай няволі: [[Старазагорскае паўстанне, 1875|Старазагорскім]] (1875) і [[Красавіцкае паўстанне|Красавіцкім паўстаннях]] (1876). У 1884—1885 гадах з’яўляўся старшынёй [[Народны сход БалгарыісНароднага сходу]]. У 1885 г. Стамбалаў, насуперак волі [[Аляксандр III|Аляксандра III]], актыўна падтрымаў уз’яднанне [[Усходняя Румелія|Усходняй Румеліі]] з Балгарыяй. У 1886 годзе ўваходзіў ва ўрад [[Петка Каравелаў|Петкі Каравелава]]. Пасля русафільскага перавароту супраць балгарскага князя [[Аляксандр Батэнберг|Аляксандра Батэнберга]] ў жніўні 1886 года, Стамбалаў арганізаваў контрпераварот і заклікаў Батэнберга вярнуцца. Пасля адрачэння Батэнберга ад балгарскага трона, узначаліў Рэгенцкі савет. У [[1886]]—[[1887]] гадах — лідар Народна-ліберальнай партыі (т.зв. [[стамбалавісты]]). У [[1887]]—[[1894]] гадах — кіраўнік урада. Умацаваў маладую Балгарскую дзяржаву і аказваў усялякую падтрымку князю [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанду I]] на прастоле. Кіраваў з дапамогай аўтарытарных метадаў. Спрыяў стабілізацыі ў краіне і яе адрыву ад расійскага ўплыву. У знешняй палітыцы арыентаваўся на Аўстра-Венгрыю і Германію. Некаторыя балгарскія і македонскія патрыёты лічылі палітычную лінію, якую праводзіў Стамбалаў, ''пра-турэцкай''<ref>''Вардарски (Петар Поп Арсов)'' «Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници» (превод, редакција, коментар и предговор д-р Ванчо Ѓорѓиев) — Табернакул, Скопје 2006.</ref>. У маі [[1894]] года Стамбалаў пагражаў князю сваёй адстаўкай з пасады прэм’ер-міністра. Фердынанд I прыняў адстаўку, пасля чаго Стамбалаў перайшоў у глухую апазіцыю. [[15 ліпеня]] [[1895]] года македонскія баявікі, блізкія да тэрарыста [[Навум Цюфякчыеў|Навума Цюфякчыева]], здзейснілі замах на Стамбалава, у выніку якога ён атрымаў цяжкія раненні<ref>[http://www.krumblagov.com/fifty/15.php Благоев, Крум. 50-те най-големи атентата в българската история. Убийството на Стамболов] {{ref-bg}}</ref>. Урачы, спрабуючы выратаваць параненага, [[ампутацыя|ампутавалі]] яму рукі, але праз тры дні Стамбалаў сканаў. Апошнімі словамі Стамбалава былі: «Забойцы мае — Цюфякчыеў і [[Міхаіл Стаўраў|Халю]]… Князь мяне забіў, [[Хрыста Белчаў|Белчаў]], Белчаў! … Прынц Кобург, прынц Кобург!» Напад на Стамбалава быў здзейснены за дві дня да прыёму [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]] балгарскай дэлегацыі, накіраванай у [[Санкт-Пецярбург]] для нармалізацыі руска-балгарскіх адносін. Грунтуючыся на перадсмяротных словах экс-прэм’ера, еўрапейскія СМІ таго часу пісалі, што Стамбалаў быў забіты агентамі княжацкага двара<ref>Савецкі гісторык М. А. Бірман таксама настойваў на тым, што Стамбалаў «забіты агентамі двара».</ref>. Балгарскі бальшавік і пляменнік Стамбалава [[Нікола Стойнаў]] бяздоказна сцвярджаў, што экс-прэм’ер быў ліквідаваны па распараджэнні Мікалая II. Іншыя ж лічылі, што прычынай забойства была помста за смерць маёра Косты Паніцы, пакаранага смерцю ў 1890 годзе за арганізацыю змовы з мэтай забойства Фердынанда I. == Творчасць == [[Выява:Statue of Stefan Stambolov in Veliko Tarnovo.jpg|thumb|Помнік Стамбалаву ў [[Вяліка-Тырнава|Вяліка-Тырнаве]]]] === Паэзія === * Воззвание * Кога * Сега ил никога… * Над караисенските герои * Надежда * Войводата * Майчина песен * За роба няма тук свобода… * Певец * Зеленей се горо-сестро… * Марш (Не щеме ний богатство) * Христо Донев * На нея * Годината 1876 * Баща и син * Български марш * Последна въздишка * Защо е тоя гроб… * Още не си… * Нямането * На моите другари * Премина младостта ми… * Де останаха… * Обикновена любов * Бащин съвет * Пиеница * Не ме роди моя баща… * Долабан войвода * Чорбаджийско поучение * Знаете ли кой съм аз? === Артыкулы === * Ако някой ни попита… * Размишленията на един честит българский гражданин * Предговор към «Турските зверства в България» * Печатът е свободен… == Бібліяграфія == * Маринов 1992: Маринов, Д. Стефан Стамболов и новейшата ни история. Т. 2. София, 1992. * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=101&WorkID=2842&Level=1 «Строителите на съвременна България. Том 1» — Симеон Радев] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=101&WorkID=9108&Level=1 «Строителите на съвременна България. Том 2» — Симеон Радев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924122302/http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=101&WorkID=9108&Level=1 |date=24 верасня 2015 }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.slovo.bg/showauthor.php3?ID=161&LangID=1 Творчасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150408103208/http://www.slovo.bg/showauthor.php3?ID=161&LangID=1 |date=8 красавіка 2015 }} * [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/st_stambolov.htm «Стефан Стамболов — спасителят на България» — Борислав Гърдев] {{Прэм’ер-міністры Балгарыі}} {{DEFAULTSORT:Стамбалаў Стэфан}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Балгарыі]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Балгарыі]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Балгарыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Рэгенты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Балгарскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Балгарскай АН]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Сафіі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Відзіна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскай духоўнай семінарыі]] tee38v4qx9ciz6v64ub3f4nl3fkkjhz 0 276894 5192459 5167097 2026-09-03T16:01:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192459 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = 0 Spiraea japonica (2) - Yvoire.JPG | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Spiraea | rang = Від | latin = Spiraea japonica | author = [[L.f.]], [[1781]] | syn = * {{btname|Spiraea bumalda|[[Burv.]]}} <br />{{bt|Spiraea japonica|var=alpina|[[Maxim]]}} | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = | commons = Category:Spiraea japonica | iucn = | grin = 35295 | ipni = 742319-1 | tpl = rjp-462 }} '''Спірэя японская'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|126}}</ref> (''Spiraea japonica'') — від [[лістападныя расліны|лістападных]] [[дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўных]] [[куст]]оў роду {{bt-bellat|Спірэя|Spiraea}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Spiraea japonica a1.JPG|left|Суквецці|color=lightgreen}} ''Spiraea japonica'' мае простае лісце на жылаватых, свабодна галінаваных, прамых сцёблах. [[Сцябло|Сцёблы]] ад карычневага да чырвона-карычневага колеру, круглыя ў сячэнни. Куст дасягае ад 1,2 метра да амаль 2 метраў у вышыню і амаль столькі ж у шырыню. [[Лісце]], як правіла, авальнай формы ад 2,5 см да 7,5 см даўжынёй, мае зубчастае поле і чаргуецца ўздоўж сцябла. [[Суквецце|Суквецці]] ружовых [[Кветка|кветак]] знаходзяцца на канцах галін. Насенне прыблізна 2,5 мм у даўжыню і знаходзіцца ў невялікіх бліскучых капсулах. == Арэал == Від паходзіць з [[Японія|Японіі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Карэя|Карэі]]. Паўднёва-Заходні Кітай з’яўляецца цэнтрам па захаванні біяразнастайнасці віду. == Выкарыстанне == Гэта звычайны дэкаратыўны від. Высокія формы вырошчваюцца як жывыя загарадзі. Нізкарослыя формы выкарыстоўваюцца ў якасці глебапакроўных раслін або для [[Бардзюр (садоўніцтва)|бардзюраў]]. == Агратэхніка == Рэкамендуецца вясновая абрэзка. Парасткі кароцяць да вышыні 15—20 см ад узроўня глебы. Улетку выдаляюць адцвіўшыя суквецці для падтрымання дэкаратыўнай формы куста. == Натуральныя разнавіднасці == * '''''Spiraea japonica'' [[var.]] ''acuminata''''' [[Franch.]] <br />[[Сінонім, таксанамія)|syn.]]:''Spiraea bodinieri'' [[H. Lev.]], ''Spiraea bodinieri'' var. ''concolor'' H. Lev., ''Spiraea esquirolii'' H. Lev. * '''''Spiraea japonica'' var. ''fortunei''''' ([[Planch.]]) [[Rehder]]<br />syn.: ''Spiraea fortunei'' Planch., ''Spiraea japonica'' var. ''fortunei'' [[Koidz.]] * '''''Spiraea japonica'' var. ''glabra''''' ([[Regel]]) [[Koidz.]]<br />syn.: ''Spiraea callosa'' var. ''glabra'' Regel * '''''Spiraea japonica'' var. ''japonica'''''<br />syn.: ''Spiraea callosa'' [[Thunb.]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Spiraea+japonica ''Spiraea japonica''] на сайце [http://www.theplantlist.org The Plant List] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ |date=23 мая 2019 }}</ref> == Дэкаратыўныя формы == [[Файл:Spiraea japonica Gold Mound1.jpg|250px|thumb|right|'Gold Mound']] [[Файл:Spiraea japonica 'Crispa' a1.jpg|250px|thumb|right|'Crispa']] [[Файл:Spiraea japonica Goldflame A.jpg|250px|thumb|right|'Goldflame']] [[Файл:Spiraea-bumalda.JPG|250px|thumb|right|'Anthony Waterer']] [[Файл:Spiraea japonica Golden Princess A.jpg|250px|thumb|right|'Golden Princess']] * {{anchor|glabra}}'''[[var.]] glabra''' ([[Regel]]) [[Koidz.]] Вышыня і шырыня куста да 1,5 м<ref name="flower.onego" />. * {{anchor|Alpina}}''''Alpina''''. Вышыня куста каля 40 см, дыяметр кроны каля 80 см. Парасткі густа апушаныя, жаўтлявыя. Лісце зверху цёмна-зялёнае, знізу шызаватае. Кветкі светла-ружовыя. Квітнее ў ліпені — жніўні<ref name="flower.onego">[http://flower.onego.ru/kustar/spirae_l.html Летнецветущие спиреи.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110120061133/http://flower.onego.ru/kustar/spirae_l.html |date=20 студзеня 2011 }} На сайце [http://flower.onego.ru Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }}</ref>. * '''Crispa'''. Вышыня куста 50-60 см, шырыня 70-80 см. Лісце яйкападобнае, разрэзанае, хвалістае, пры з’яўленні чырванаватае, пазней светла-зялёнае, увосень пунсовае або памяранцава-бронзавае. Суквецці да 5,5 см у дыяметры. Кветкі бледна ружова-ліловыя. З’яўляюцца на канцах леташніх парасткаў у ліпені, цвіценне працягваецца 1,5 — 2 месяцы<ref>[http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_krispa/ 'Crispa'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923092310/http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_krispa/ |date=23 верасня 2017 }} на сайце [http://www.rshpitomnik.ru Россельхозпитомник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907005901/http://www.rshpitomnik.ru/ |date=7 верасня 2017 }}</ref>. * {{anchor|Darts Red}}''''Darts Red'''' (''''Dart`s Red''''). Формай куста нагадвае 'Little Princess'. Бутоны маюць ружовую афарбоўку, кветкі інтэнсіўна пурпурныя<ref name="Мартикайнен">[http://www.sflora.ru/articles/spireas.php Мартикайнен Н. Такие разные спиреи.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304094701/http://www.sflora.ru/articles/spireas.php |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. * {{anchor|Genpei}}''''Genpei'''' (''''Shirobana''''). Вышыня куста 0,6—0,8 м, шырыня каля 1 м. Парасткі чырвона-карычневыя, лісце цёмна-зялёнае. Кветкі белага, ружовага і чырвонага колеру адначасова прысутнічаюць у кожным суквецці. Цвіценне: ліпень—жнівень<ref>[http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_dzhenpej_shirobana/ 'Genpei' ('Shirobana')] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923090556/http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_dzhenpej_shirobana/ |date=23 верасня 2017 }} на сайте [http://www.rshpitomnik.ru Россельхозпитомник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907005901/http://www.rshpitomnik.ru/ |date=7 верасня 2017 }}</ref>. * {{anchor|Golden Carpet}}''''Golden Carpet''''. Вышыня куста каля 20 см, шырыня каля 38 см. Лісце ланцэтнае, гладкае, залацістыя, 2×1 см. Парасткі сцелюцца, размешчаны шчыльна. Кветак няма або іх вельмі мала. Кветкі зелянява-ружовыя. У адкрытым грунце цвіце з чэрвеня па верасень, цвіценне мае рэдкі, выпадковы характар. Насенне і плады не назіраліся. Ад 'Little Princess' адрозніваецца амаль поўнай адсутнасцю цвіцення і меншымі памерамі куста. Выкарыстоўваецца ў [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]] для афармлення палёў для [[гольф]]у<ref>[http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_golden_karpet/ 'Golden Carpet'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100910113222/http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_golden_karpet |date=10 верасня 2010 }} на сайце [http://www.rshpitomnik.ru Россельхозпитомник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907005901/http://www.rshpitomnik.ru/ |date=7 верасня 2017 }}</ref>. * {{anchor|Golden Princess}}''''Golden Princess''''. Куст вышынёй каля 50 см. З моманту з’яўлення і да жніўня лісце жоўта-зялёнае. кветкі ружовыя<ref name="Мартикайнен" />. Цвіце ў чэрвені-ліпені. * {{anchor|Gold Mound}}''''Gold Mound''''. Куст вышынёй да 1 м. З моманту з’яўлення і да жніўня лісце жоўта-зялёнае. кветкі ружовыя<ref name="Мартикайнен" />. * {{anchor|Green Carpet}}''''Green Carpet''''. Вышыня куста каля 17 см, шырыня каля 34 см. Лісце ланцэтнае, гладкае, зялёнае, размешчана, як правіла, сіметрычна. Даўжыня: каля 2 см. Шырыня: каля 1 см. Кветак няма або іх вельмі мала. Кветкі ружовыя. У адкрытым грунце цвіце з чэрвеня па верасень, цвіценне мае рэдкі, выпадковы характар. Насенне і плады не назіраліся. 'Green Carpet' падобны па колеры лісця на расліны 'Little Princess'. Адрозніваецца ўдвая меншымі памерамі і адсутнасцю або слабай выяўленасць цвіцення<ref>http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_grin_karpet/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100619074223/http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_grin_karpet/ |date=19 чэрвеня 2010 }} Spiraea japonica 'Green Carpet' на сайце [http://www.rshpitomnik.ru Россельхозпитомник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907005901/http://www.rshpitomnik.ru/ |date=7 верасня 2017 }}</ref>. * {{anchor|Goldflame}}''''Goldflame''''. Вышыня куста да 60—80 см, дыяметр да 1 метра. Лісце даўгаватае, па краі зубчастае, 5-8 см даўжынёй. Маладое лісце памяранцава-чырвонага або бронзава-залацістага колеру. Пазней лісце становяцца ярка-жоўтым, і жоўта-зялёным да моманту цвіцення. Восеньская афарбоўка лісця — медна-аранжавага з золатам (на [[кіслотнасць глебы|кіслых глебах]] — ярчэй). Часам на кусце з’яўляецца пярэстае лісце. Цвіценне багатае. Кветкі дробныя, ярка-ружовыя. Цвіце з канца чэрвеня па сярэдзіну жніўня, сярэдняя працягласць цвіцення — 50 дзён<ref>[http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_goldflejm/ 'Goldflame'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923090606/http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_goldflejm/ |date=23 верасня 2017 }} на сайце [http://www.rshpitomnik.ru Россельхозпитомник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907005901/http://www.rshpitomnik.ru/ |date=7 верасня 2017 }}</ref>. * {{anchor|Little Princess}}''''Little Princess''''. Вышыня куста да 0,8 метра. Крона да 1,2 метра ў дыяметры, круглявая, кампактная, шчыльная, насычанага зялёнага колеру. Увосень лісце жоўкне. Гадавы прырост 0,1 м у вышыню і 0,15 м у шырыню. Бутоны зялёныя. Кветкі: ружова-чырвоныя, дробныя, дыяметрам 0,5 см, сабраны ў шчыткападобныя суквецці на канцах галін, дыяметр суквеццяў 3—4 см. Цвіце ў чэрвені-ліпені 30—45 дзён. Сорт святлалюбівы, выносіць лёгкае зацяненне<ref name="Мартикайнен" /><ref>[http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_littl_princess/ 'Little Princess'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923092326/http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_littl_princess/ |date=23 верасня 2017 }} на сайте [http://www.rshpitomnik.ru Россельхозпитомник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907005901/http://www.rshpitomnik.ru/ |date=7 верасня 2017 }}</ref>. * {{anchor|Makrophylla}}''''Makrophylla''''. Вышыня куста 1,3 м, дыяметр да 1,5 м. Лісце буйное, уздутае, маршчыністае, да 20 см даўжынёй і 10 см шырынёй, пурпурна-чырвонае пры распусканні, з узростам зелянее, восенню жаўтлявае. Суквецці дробныя, ружовыя<ref name="Мартикайнен" />. * {{anchor|Nana}}''''Nana''''. Вышыня куста 20—30 см. Кветкі ружовыя, цвіце з сярэдзіны ліпеня да сярэдзіны жніўня<ref name="Мартикайнен" />. * {{anchor|Froebelii}}''''Froebelii''''. Куст 0,8—1,2 метра ў дыяметры. Крона шарападобная, галіны прамыя. Лісце шырокаяйкападобнае, пурпурнаг вясной і ўвосень, летам — зялёнае. Цвіце з ліпеня да сярэдзіны верасня. Суквецці буйныя друзлыя шчыткападобныя, насычана-малінавага колеру<ref>[http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_froebelii/ 'Froebelii'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923092305/http://www.rshpitomnik.ru/prodaga/listvennye/spirei/spireya_yaponskaya_froebelii/ |date=23 верасня 2017 }} на сайце [http://www.rshpitomnik.ru Россельхозпитомник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170907005901/http://www.rshpitomnik.ru/ |date=7 верасня 2017 }}</ref>. * {{anchor|Ruberrima}}''''Ruberrima''''. Куст вышынёй да 1,3 м. Кветкі кармінава-чырвоныя<ref name="flower.onego" />. * {{anchor|Shirobana}}''''Shirobana''''. Куст круглявы, вышынёй каля 60 см. На адным і тым жа суквецці прысутнічаюць і белыя і ружовыя кветкі<ref name="Мартикайнен" />. {{зноскі}} == Літаратура == * Dirr, M. A. 1986. Spiraeas of the japonica group are summer garden aristocrats. American Nurseryman 163:54-56. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Спірэя|Арлёнак Я. І.|582}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|36492|Спирея японская}} * {{ООПТ России|22072|''Spiraea japonica'' L. f. (Спирея японская)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спірэя]] [[Катэгорыя:Флора Азіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя кусты]] [[Катэгорыя:Меданосныя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1781 годзе]] 8dw6bzxy0t4u9b8i95465j5i28hnces 0 301093 5192345 3933229 2026-09-03T12:03:57Z Autumndancer 168015 /* Расія */ 5192345 wikitext text/x-wiki Назву '''Смоліна''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Смоліна (Барысаўскі раён)|Смоліна]] — вёска ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] === [[Расія]] === * [[Смоліна (Ніжагародская вобласць)]] * [[Смоліна (Смаленскі раён)]] === [[Украіна]] === * [[Смолінэ]] ці Смоліна — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Кіраваградская вобласць|Кіраваградскай вобласці]] {{неадназначнасць}} mudb0q07obdv7t5w4s7002ew245n8y9 0 305313 5192723 4280566 2026-09-04T10:57:40Z Economico-geographer 399 5192723 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{Цёзкі2|Міхалевіч}} '''Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену, агульнай і [[ядзерная энергетыка|ядзернай энергетыкі]]. [[Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2000; член-карэспандэнт з 1986), доктар тэхнічных навук (1976), [[прафесар]] (1978). == Біяграфія == Закончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (1961). З 1961 года ў [[Фізіка-тэхнічны інстытут АН БССР|Фізіка-тэхнічным інстытуце АН БССР]], з 1966 года малодшы, старшы навуковы супрацоўнік, загадчык сектара, загадчык лабараторыі [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]], адначасова ў 1967—1983 гг. вёў выкладчыцкую работу ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Белдзяржуніверсітэце]]. У 1983—1988 гг. намеснік дырэктара па навуковай рабоце, в.а.дырэктара, адначасова загадчык лабараторыі гэтага інстытута. З 1991 г. дырэктар [[Інстытут праблем энергетыкі НАН Беларусі|Інстытута праблем энергетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у 2001—2004 гг. генеральны дырэктар [[Аб’яднаны інстытут энергетычных і ядзерных даследаванняў «Сосны»|Аб'яднанага інстытута энергетычных і ядзерных даследаванняў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Адначасова ў 1992—1996 гг. загадчык кафедры Акадэміі кіравання пры Кабінеце Міністраў, затым пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь. У 1997—2002 гг. загадчык кафедры [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]], у 2002—2004 гг. член Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. У 2004—2008 гг. галоўны навуковы супрацоўнік [[Інстытут цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАН Беларусі|Інстытута цепла- і масаабмену імя А. Лыкава]], з 2009 года дырэктар, з 2010 года галоўны навуковы супрацоўнік, навуковы кіраўнік [[Інстытут энергетыкі НАН Беларусі|Інстытута энергетыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Удзельнік ліквідацыі [[аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. == Навуковая дзейнасць == Тэарэтычна даследаваў механізм цепла- і масапераносу пры кандэнсацыі рэагуючага газу, вывучаў сістэмы ахалоджвання атамных і цеплавых электрастанцый, эфектыўнасць цеплаперадачы ў цеплаабменных апаратах пры наяўнасці хімічных рэакцый у цепланосьбіце. У 1992—1996 гг. прымаў удзел у распрацоўцы «Энергетычнай праграмы», Дзяржаўнай праграмы развіцця ядзернай энергетыкі, рэспубліканскай праграмы «Энергаашчаджэнне» і Асноўных напрамкаў энергетычнай палітыкі Рэспублікі Беларусь. У 2003—2007 гг. прымаў удзел у распрацоўцы Канцэпцыі энергетычнай бяспекі Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўнай комплекснай праграмы мадэрнізацыі асноўных вытворчых фондаў беларускай энергетычнай сістэмы, энергаашчаджэння і павелічэння долі выкарыстання ў краіне ўласных паліўна-энергетычных рэсурсаў у 2006—2010 гг., Дырэктывы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3. Аўтар звыш 250 навуковых прац, у т.л. 8 манаграфій, 4 вучэбных дапаможнікаў, 20 вынаходстваў. == Прэміі і ўзнагароды == * [[Прэмія імя акадэміка А. В. Лыкава|Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі імя акадэміка А. В. Лыкава]] 2005 года за цыкл прац «Цепла- і масаперанос ў неаднародных асяроддзях з улікам гідрадынпмікі, фазавых і хімічных пераўтварэнняў». * Прэмія акадэмій навук Украіны, Беларусі і Малдовы 2011 г. за работу «Развіццё метадалогіі і маніторынг энергетычнай бяспекі Малдовы і Беларусі». * Узнагароджаны [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (2008). == Навуковыя працы == * Быстрые реакторы и теплообменные аппараты АЭС с диссоциирующим теплоносителем. Мн.: Наука и техника, 1978 (у суаўт.). * Методы оптимизации параметров теплообменных аппаратов АЭС. Мн.: Наука и техника, 1981 (у суаўт.). * Математическое моделирование массо- и теплопереноса при конденсации. Мн.: Наука и техника, 1982. * Введение в энергоэффективные технологии и энергетический менеджмент. Мн.: БГТУ, 2002. * Атомная энергетика. Состояние, проблемы, перспективы. Мн.: Беларуская навука, 2009 (у суаўт.). * Атомная энергетика: перспективы для Беларуси. Мн.: Беларуская навука, 2011. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/bel/members/akademiki/mihalevich.php Акадэмікі: МІХАЛЕВІЧ Аляксандр Аляксандравіч] // Сайт [[НАНБ]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/37508/mihalevich-aleksandr-aleksandrovich/ Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://bis.nlb.by/ru/documents/137309 Беларусь у асобах і падзеях: Міхалевіч Аляксандр Аляксандравіч] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міхалевіч Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі АІЭЯД «Сосны»]] tdsthfa1xdr608mva0dr3og0cwif9wl 0 310833 5192778 5027428 2026-09-04T11:33:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192778 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Сямён Шасцілоўскі | поўнае імя = Сямён Генадзевіч Шасцілоўскі | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] | нумар = | пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|1 (0) |2011| {{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама-2 Мінск|Дынама-2 (Мінск)]]|10 (1) |2012| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]|19 (1) |2013—2014| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]]|25 (1) |2015—2017| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|44 (1) |2018—2020| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|55 (0) |2020—2022| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]|49 (5) |2023—| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2010—2011|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-17|Беларусь (да 17)]]|6 (0) |2012|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 19)]]|3 (0) |2013—2016|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|31 (1)}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 27 снежня 2022 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 8 кастрычніка 2016 }} '''Сямён Шасцілоўскі''' (нар. {{ДН|30|5|1994}}, {{МН|Фаніпаль}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]] салігорскага [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёра»]]. == Клубная кар’ера == Выхаванец мінскага [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]], у першай палове 2011 года выступаў за фарм-клуб [[ФК Дынама-2 Мінск|«Дынама-2»]], пасля далучыўся да дубля. 27 лістапада 2011 года ў матчы апошняга тура супраць [[ФК Мінск|«Мінска»]] (3:4) дэбютаваў за асноўную каманду «Дынама» ў Вышэйшай лізе, правёўшы на полі ўсе 90 хвілін. Сезон 2012 правёў у арэндзе ў клубе Першай лігі [[ФК Бяроза-2010|«Бяроза-2010»]]. У першай палове 2013 года гуляў за дубль «Дынама», таксама правёў адзін матч у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Улетку 2013 года ізноў адправіўся ў «Бярозу-2010», але хутка атрымаў цяжкую траўму, з-за якой выбыў да канца сезона. У сезоне 2014 заставаўся ў «Бярозе-2010», дзе стаў трывалым іграком асновы. Сезон 2015 пачаў у складзе «Дынама», але гуляў толькі за дубль. У ліпені 2015 года быў аддадзены ў арэнду ў [[ФК Гарадзея|«Гарадзею»]]<ref>[http://www.football.by/news/72886.html "Городея" взяла у минского "Динамо" в аренду Шестиловского]</ref>, якой дапамог па выніках сезона выйсці ў Вышэйшую лігу. У студзені 2016 года па заканчэнні тэрміну арэнды вярнуўся ў «Дынама», але неўзабаве арэнда была падоўжана на ўвесь сезон 2016<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/football/1036785348.html |title=«Городея» арендовала Шестиловского на один сезон |access-date=13 лютага 2016 |archive-date=14 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114153301/https://by.tribuna.com/football/1036785348.html |url-status=dead }}</ref>. Сезон 2016 распачаў у якасці іграка асновы «цукровых», але ўлетку згубіў месца ў складзе. Па заканчэнні сезона ў снежні 2016 года вярнуўся ў Мінск<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/football/1046159579.html |title=Шестиловский вернулся в минское «Динамо» |access-date=21 снежня 2016 |archive-date=2 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202114543/http://by.tribuna.com/football/1046159579.html |url-status=dead }}</ref>. У студзені 2017 года, падпісаўшы новы кантракт з «Дынама», зноў адправіўся ў арэнду ў «Гарадзею»<ref>[http://football.by/news/94844.html Защитник минского "Динамо" Шестиловский продолжит играть в аренде в "Городее"]</ref>. У сезоне 2017 па чарзе выхадзіў на поле і сядзеў на лаўцы запасных. У лістападзе 2017 года вярнуўся ў «Дынама»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1057941675.html Шестиловский и Назаренко после аренды возвращаются в минское «Динамо», Василючек – в «Неман»]</ref>, аднак у студзені 2018 года зноў стаў трэніравацца з «Гарадзеяй»<ref>{{Cite web |url=http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/78909097878654 |title="Городея" вышла из отпуска |access-date=11 студзеня 2018 |archive-date=11 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180211230004/http://fcgorodeya.by/press-centr/novosti/~showNews/78909097878654 |url-status=dead }}</ref>. У лютым 2018 года падпісаў двухгадовы кантракт з клубам<ref>[http://football.by/news/110173.html Шестиловский подписал двухлетний контракт с "Городеей"]</ref>. У пачатку сезона 2018 пераважна заставаўся на лаўцы запасных, а з ліпеня замацаваўся ў стартавым складзе каманды. З чэрвеня па жнівень 2019 года не гуляў з-за траўмы, пасля вярнуў месца ў аснове. У верасні 2020 года перайшоў у мазырскую [[ФК Славія Мазыр|«Славію»]]<ref>[https://football.by/news/144170.html Шестиловский подписал контракт со "Славией"]</ref>. Хутка замацаваўся ў стартавым складзе каманды, толькі часам адсутнічаў з-за траўм. У лістападзе 2022 года па заканчэнні кантракта пакінуў мазырскі клуб<ref>[https://football.by/news/169515 Шестиловский покинул "Славию"]</ref>. У снежні 2022 года падпісаў двухгадовае пагадненне з салігорскім [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёрам»]]<ref>{{cite web|date = 2022-12-26|url = https://football.by/news/170755 |title = "Шахтер" подписал Семена Шестиловского |publisher = football.by|accessdate = 2022-12-27|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == Выступаў за юнацкія зборныя Беларусі ў кваліфікацыйных турнірах чэмпіянату Еўропы. 9 верасня 2013 года дэбютаваў у [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевай зборнай Беларусі]] ў адборачным матчы чэмпіянату Еўропы супраць Францыі (1:2). Пазней здолеў замацавацца ў зборнай як асноўны цэнтральны абаронца. Прымаў удзел у Кубках Садружнасці 2014 і 2015 у Санкт-Пецярбургу, турнір 2016 года быў вымушаны прапусціць з-за траўмы. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]]: [[Суперкубак Беларусі па футболе 2023|2023]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] (1) || Д3 || [[ФК Дынама-2 Мінск|Дынама-2]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 10 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] (2) || Д1 || [[ФК Дынама Мінск|Дынама]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 1 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] || Д2 || [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 19 || 1 |- align="center" | 2013 (1) || дубль || [[ФК Дынама Мінск|Дынама]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 17 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] (2) || Д2 || [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 1 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] || Д2 || [[ФК Бяроза-2010|Бяроза-2010]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 1 |- align="center" | 2015 (1) || дубль || [[ФК Дынама Мінск|Дынама]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 14 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] (2) || Д2 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 13 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 16 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 15 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 20 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 16 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] (1) || Д1 || [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 19 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] (2) || Д1 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 5 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] || Д1 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 23 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] || Д1 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 21 || 4 |- align="center" |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{dinamo-minsk.by|shestilovskij_semen}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Шахцёр Салігорск}} {{DEFAULTSORT:Шасцілоўскі Сямён Генадзевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-2 Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бяроза-2010]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гарадзея]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск]] geta0vncklg2oyomasew939m0e2xgvu 0 321913 5192686 3834464 2026-09-04T10:21:02Z StarDeg 16311 5192686 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Томіслаў Нікаліч''' ({{lang-sr|Томислав Николић / Tomislav Nikolić}}; {{IPA|tǒmislaʋ nǐkolitɕ}}; 15 лютага 1952, [[Крагуевац]], [[Сацыялістычная рэспубліка Сербія|СРС]], [[Сацыялістычная федэратыўная рэспубліка Югаславія|Югаславія]]) — [[Прэзідэнт Сербіі|прэзідэнт]] [[Сербія|Сербіі]] (з 2012 па 2017). Заснавальнік і кіраўнік [[Сербская прагрэсіўная партыя|Сербскай прагрэсіўнай партыі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=05&dd=08&nav_category=418&nav_id=245466 Biography by B92/BETA, 8 May 2007] {{Прэзідэнты Сербіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нікаліч Томіслаў}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Сербіі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Сербіі]] esohhde4mrh5mvxu317m34gv9xgea49 0 325870 5192663 4488583 2026-09-04T09:43:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192663 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Сцяпан Іванавіч Шыманскі |арыгінал імя = {{lang-ru|Шиманский Степан Иванович}} |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = {{ВПС СССР, Генерал-лейтэнант}} |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = }} {{цёзкі2|Шыманскі}} '''Сцяпан Іванавіч Шыма́нскі''' ({{ДН|3|3|1912}}, в. [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|Варонічы]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|2|10|1989}}) — {{нп3|генерал-лейтэнант авіяцыі||ru|Генерал-лейтенант авиации}} ([[1943]]), [[дацэнт]] ([[1970]]). == Біяграфія == Скончыў у [[1939]] годзе [[Ваенная акадэмія імя Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]], у [[1950]] годзе [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генштаба]]. У [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з [[1932]] года. Удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]] [[1939]]—[[1940]] гадоў. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з [[1941]] года на [[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночным]], [[Карэльскі фронт|Карэльскім]] і [[3-і Беларускі фронт|3-м Беларускім]] франтах: начальнік аддзела штаба авіядывізіі, начальнік штаба авіяпалка, намеснік начальніка аператыўнага аддзела паветранай арміі, [[начальнік штаба]] авіядывізіі. Удзельнік {{нп3|Абарона Запаляр'я|абароны Савецкага Запаляр'я|ru|Оборона Заполярья}}, [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|баёў ва Усходняй Прусіі]]. Пасля вайны ў [[ВПС СССР|ВПС Савецкай Арміі]], з [[1956]] выкладчык ваеннай акадэміі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|18-1}} * Беларуская ССР: Карот. энцыкл. Т.5. — С. 678. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136128|Шыманскі Сцяпан Іванавіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93330476/ Шиманский Степан Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220920170400/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93330476/ |date=20 верасня 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://1418museum.ru/heroes/15059450 Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220922040104/https://1418museum.ru/heroes/15059450/ |date=22 верасня 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыманскі Сцяпан Іванавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] dj156m2zfvlli4mxlam8jm9jd3zq83u 0 327293 5192548 5181608 2026-09-03T23:08:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192548 wikitext text/x-wiki {{Землетрасенне |назва = Спітакскае землетрасенне |выява = |выява2 = |дата =7 снежня 1988, 11:41 |магнітуда = 6,8 [[Шкала моманту магнітуды|M_w]] |глыбіня =10 км |размяшчэнне эпіцэнтра= |закранутыя краіны ={{сцяг|Армянская ССР}} [[Армянская ССР]] |цунамі = |пацярпелыя=25 тысяч загінулі <br />514 тысяч засталіся без прытулку<ref name="demoscope"/> |эканамічны ўрон = }} {{Location map | Арменія | label= | lat=40.50 | long=44.16 | mark=Bullseye1.svg | marksize=40 | position=top | width= 250 | float=right | caption=}} '''Спітакскае землетрасенне''' ({{lang-hy|Սպիտակի երկրաշարժ}}), таксама вядомае як '''Ленінаканскае землетрасенне''' ({{lang-hy|Լենինականի երկրաշարժ}}) — катастрафічнае [[землетрасенне]] [[Магнітуда землетрасенне|магнітудай]] 6,8<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-13|title = Earthquakes|url = http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/map/#%7B%2522feed%2522%253A%25221450040538109%2522%252C%2522sort%2522%253A%2522newest%2522%252C%2522mapposition%2522%253A%5B%5B39.386%252C40.957%5D%252C%5B43.597%252C49.395%5D%5D%252C%2522viewModes%2522%253A%7B%2522help%2522%253Afalse%252C%2522list%2522%253Atrue%252C%2522map%2522%253Atrue%252C%2522settings%2522%253Afalse%7D%252C%2522autoUpdate%2522%253Afalse%252C%2522search%2522%253A%7B%2522id%2522%253A%25221450040538109%2522%252C%2522name%2522%253A%2522Search%2520Results%2522%252C%2522isSearch%2522%253Atrue%252C%2522params%2522%253A%7B%2522starttime%2522%253A%25221988-12-06%252000%253A00%253A00%2522%252C%2522maxlatitude%2522%253A43.597%252C%2522minlatitude%2522%253A39.386%252C%2522maxlongitude%2522%253A49.395%252C%2522minlongitude%2522%253A40.957%252C%2522minmagnitude%2522%253A6%252C%2522endtime%2522%253A%25221988-12-13%252023%253A59%253A59%2522%252C%2522orderby%2522%253A%2522time%2522%7D%7D%7D|publisher = earthquake.usgs.gov}}</ref>-7,2<ref name="demoscope">{{Cite web |url=http://www.epicentrum.ru/armenia1988.php |title=Информация с сайта http://www.epicentrum.ru |access-date=18 мая 2016 |archive-date=18 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318074015/http://www.epicentrum.ru/armenia1988.php |url-status=dead }}</ref>, якое адбылося [[7 снежня]] [[1988]] года ў 10 гадзін 41 хвіліну па [[Маскоўскі час|маскоўскім часе]] (11:41 па мясцовым часе) на паўночным захадзе [[Армянская ССР|Армянскай ССР]]. Магутныя падземныя штуршкі за паўхвіліны разбурылі амаль усю паўночную частку рэспублікі, ахапіўшы тэрыторыю з насельніцтвам каля 1 млн чалавек. У эпіцэнтры землетрасення — Спітаку — інтэнсіўнасць штуршкоў дасягнула 9-10 балаў (па 12-бальнай шкале [[Шкала Мядзведзева — Шпанхоера — Карніка|MSK-64]]). Падземныя штуршкі адчуваліся ў Ерэване і Тбілісі. Хваля, выкліканая землетрасеннем, абыйшла Зямлю і была зарэгістравана навуковымі лабараторыямі ў Еўропе, Азіі, Амерыцы і Аўстраліі. Землетрасенне вывела з ладу каля 40% прамысловага патэнцыялу Армянскай ССР. У выніку землетрасення дашчэнту быў разбураны горад [[Спітак]] і 58 сёл; часткова разбураны гарады Ленінакан (цяпер [[Гюмры]]), [[Сцепанаван]], Кіравакан (цяпер [[Ванадзор]]) і яшчэ больш 300 населеных пунктаў<ref name=autogenerated1>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0183/panorm01.php#1 Информация с сайта www.demoscope.ru]</ref>. Паводле афіцыйных дадзеных, 19 тысяч сталі інвалідамі, загінулі сама меней 25 тысяч чалавек (паводле іншых дадзеных да 150 тысяч), 514 тысяч чалавек засталіся без прытулку<ref name="demoscope"/>. Увогуле землетрасенне ахапіла каля 40 % тэрыторыі Арменіі<ref name="demoscope"/>. З-за рызыкі аварыі была спынена [[Армянская АЭС]]. [[Генеральны сакратар ЦК КПСС]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]], які знаходзіўся ў той момант з візітам у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], запытаў гуманітарную дапамогу і перапыніў свой візіт, адправіўшыся ў разбураныя раёны Арменіі. У аднаўленні разбураных раёнаў узялі ўдзел усе рэспублікі СССР. 111 краін<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-02|title = Спитакское (Ленинаканское) землетрясение {{!}} Календарь Трагедий|url = http://calendie.ru/spitakskoe-leninakanskoe-zemletryasenie/|publisher = calendie.ru|archive-date = 8 снежня 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208052615/http://calendie.ru/spitakskoe-leninakanskoe-zemletryasenie/|url-status = dead}}</ref>, улучаючы [[Ізраіль]], [[Бельгія|Бельгію]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Італія|Італію]], [[Ліван]], [[Нарвегія|Нарвегію]], [[Францыя|Францыю]], [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|ФРГ]] і [[Швейцарыя|Швейцарыю]], надалі СССР дапамогу, падаўшы ратавальнае абсталяванне, спецыялістаў, прадукты і медыкаменты. Была таксама аказана дапамога ў аднаўленчых працах. У рэспубліку прыбыў міністр аховы здароўя СССР [[Яўген Чазаў]]. Аказанне дапамогі насельніцтву ўскладнялася тым, што ў пацярпелых гарадах апынуліся разбураны медычныя ўстановы. Так прыкладам у горадзе [[Спітак]] параненых звозілі на гарадскі стадыён «Баўм», дзе і аказвалі медычную дапамогу. Пры даставе дапамогі пабіліся югаслаўскі і савецкі самалёты. Савецкім самалётам быў [[Іл-76]] з [[транспартная авіяцыя|палка ваенна-транспартнай авіяцыі]], які быў раскватараваны ў г. [[Панявежыс]] ([[Літоўская ССР]]) і выляцеў з [[Азербайджанская ССР|Азербайджана]]. Прычынай аварыі стала няправільная ўсталёўка ціску на эшалоне пераходу, у выніку чаго самалёт уразаўся ў гару<ref>[http://ria.ru/incidents/20030220/324560.html К катастрофе самолёта Ил-76 в Иране]</ref>. 10 снежня 1988 года быў абвешчаны ў СССР днём жалобы<ref>{{Cite web |url=http://www.nostalgia-pro.ru/?film=1964 |title=Программа «Время» |access-date=18 мая 2016 |archive-date=11 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411231323/http://nostalgia-pro.ru/?film=1964 |url-status=dead }}</ref>. Па рэспубліканскім тэлебачанні са зваротам выступіў Вярхоўны Патрыярх і Каталікос усіх армянаў [[Вазген I]]<ref>{{Cite web|url = http://www.allperestroika.ru/armenia%201988.html|title = Землетрясение в Армении|author = Материал с сайта Allperestroika.ru|accessdate = 18 мая 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304120454/http://www.allperestroika.ru/armenia%201988.html|archivedate = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ленінаканскае землетрасенне]] * [[Мінас Карапетавіч Авецісян]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2007-12/986.html Декабрь 1988 года: трагические дни армянского народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081023110700/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2007-12/986.html |date=23 кастрычніка 2008 }} * [http://www.str-t.ru/reports/4/ Восстановительные работы в Армении.] * ''Константин Б. Серафимов.'' [http://www.offtop.ru/vertlib/9.php?of2981=b1acddc0d2f165437ce978cdb065e275 Записки спасателей, 1988—1996 гг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120707093557/http://www.offtop.ru/vertlib/9.php?of2981=b1acddc0d2f165437ce978cdb065e275 |date=7 ліпеня 2012 }}. * [http://rv3doz.narod.ru/leninakan.html Землетрясение в Армении 1988—1989 год.] Воспоминания очевидца событий. Фотогалерея [[Катэгорыя:Землетрасенні]] [[Катэгорыя:Гісторыя СССР]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 1988 года]] 3khqs2b0xmyhu2tulcwvxypc0a5lq7t 4 336791 5192689 5185754 2026-09-04T10:26:22Z ~2026-47959-70 173585 5192689 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/1JTNC8Cz 4 Sep 2026, Sydney] 6y2f85cslssjtzrb5y8ufbekx04lhac 5192690 5192689 2026-09-04T10:27:11Z ~2026-47959-70 173585 /* */ 5192690 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць ltp4cwgqoj01fg9y7es9xgnhnv87dzz 0 337145 5192497 5041629 2026-09-03T18:36:49Z JerzyKundrat 174 /* Ісландыя */ 5192497 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Further European Union Enlargement.svg|міні|300x300пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і кандыдаты на ўступленне]] Членам [[Еўрапейскі Саюз|Саюза]] можа быць толькі [[Еўропа|еўрапейская]], [[Суверэнітэт|суверэнная]], [[Дэмакратыя|дэмакратычная]] [[дзяржава]], паслядоўны прыхільнік міжнароднага права, з развітой эканомікай рынкавага ўкладу, здольная канкураваць на адзіным агульным унутраным рынку. Гэтыя патрабаванні напісаны падчас саміту [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага Савета]] ў [[Капенгаген]]е ў 1993 годзе і вядомыя цяпер як [[капенгагенскія крытэрыі]]. Акрамя таго, у [[Мадрыд]]зе ў 1995 годзе Еўрапейскі Савет прадпісаў кандыдатам прыняць цалкам і безумоўна [[acquis communautaire]], а таксама мець спраўна дзеючую адміністрацыю і судовыя органы, здольныя правесці ў жыццё агульныя для ЕС прававыя акты (мадрыдскія крытэрыі). Восем дзяржаў маюць афіцыйна статус кандыдата: [[Албанія]] (з 2014), [[Чарнагорыя]] (з 2010), [[Ісландыя]] (з 2010), [[Паўночная Македонія]] (з 2005), [[Сербія]] (з 2012), [[Турцыя]] (з 1999), [[Украіна]] і [[Малдова]] (абедзве з 2022), [[Грузія]] (з 2023). Усе гэтыя дзяржавы, акрамя Албаніі і Паўночнай Македоніі пачалі перамовы пра членства. У 2013 годзе Ісландыя прыпыніла перамовы да 2017 года. У стратэгічным дакуменце, прынятым [[Еўрапейская камісія|еўрапейскай Камісіяй]] 5 лістапада 2008 года гаворыцца: ''Пашырэнне служыць рэалізацыі стратэгічных інтарэсаў ЕС аб стабільнасці, бяспекі і прадухілення канфліктаў. Спрыяе яна павышэнню дабрабыту і магчымасці эканамічнага росту, для паляпшэння злучэння з важнымі транспартнымі шляхамі і энергетычнымі, а таксама для ўмацавання пазіцый ЕС у свеце. У святле праблем, звязаных са стабільнасцю, перад якімі паўсталі нядаўна краіны ўсходняй частцы ЕС, паслядоўная рэалізацыя палітыкі пашырэння становіцца важней, чым калі-небудзь раней. Бягучая праграма пашырэння ўключае ў сябе Заходнія Балканы і Турцыю''. == Краіны-кандыдаты == [[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Чарнагорыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Сербія]] ўдзельнічаюць у Працэсе стабілізацыі і асацыяцыі, адпаведным для Сістэм Еўрапейскіх пагадненняў, заключаных у 90-я гады з дзяржавамі Цэнтральна-Усходняй Еўропы. У гэты працэс ўваходзіць заключэнне [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагаднення аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам]]. === Албанія === [[Файл:European_Union_Albania_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Албанія]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[НАТА]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], уступленне ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], сяброўства ў CEFTA, размяшчэнне на еўрапейскім кантыненце, цесная сувязь і атаясненне сябе з культурай еўрапейскай. Аргументы праціўнікаў: адна з самых бедных краін Еўропы, слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі свабоднага адзінага рынку, палітычная нестабільнасць, высокая злачыннасць, карупцыя, моцная структура банды. Дзяржавы ў падтрымку інтэграцыі Албаніі ў ЕС: [[Польшча]]<sup title="Te informacje wymagają podania przypisów bibliograficznych od 2014-04">&#x5B;патрэбна зноска&#x5D;</sup>. У чэрвені 2014 года. Еўрапейскі савет прысудзіў '''Албаніі''' статус афіцыйнага кандыдата ў ЕС. Пры ўмове далейшай інтэграцыі з ЕС з’яўляецца эфектыўная рэалізацыя рэформаў, асабліва ў сферы дзяржаўнага кіравання і судовай сістэмы, паляпшэнне барацьбы з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй, паляпшэнне абароны правоў чалавека і правоў меншасцей, а таксама захаванне правоў уласнасці. === Грузія === [[Файл:European Union Georgia Locator 2013 (cropped).png|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Грузія]]]] Аб сваім намеры ўступіць у ЕС неаднаразова заяўляла кіраўніцтва Грузіі, але ніякіх канкрэтных дакументаў, якія забяспечвалі пачатак перамоўнага працэсу па гэтым пытанні, пакуль яшчэ не падпісана і, хутчэй за ўсё, не будзе падпісана да таго часу, пакуль не будзе ўрэгуляваны канфлікт з Паўднёвай Асеціяй і Абхазіяй. У маі 2010 года кіраўнік прадстаўніцтва Еўрасаюза ў Расіі Фернанда Валенсуэла заявіў, што ў агляднай перспектыве далучэння Грузіі да Еўрасаюза не будзе. У ліпені 2010 года ў Батумі стартавалі перамовы прадстаўнікоў ЕС і Грузіі з нагоды заключэння двухбаковага пагаднення аб асацыяцыі. 25 лютага 2013 года Грузія атрымала план дзеянняў па лібералізацыі візавага рэжыму з ЕС. На Віленскім саміце 29 лістапада 2013 года адбылася цырымонія парафіравання пагаднення аб асацыяцыі паміж Грузіяй і Еўрасаюзам. Акрамя таго, грузінскі бок падпісаў другое пагадненне, якое прадугледжвае ўцягванне краіны ў аперацыі па кіраванню крызісамі. 27 чэрвеня 2014 года адбылася цырымонія падпісання Пагаднення аб асацыяцыі. Цяпер ідзе працэс ратыфікацыі гэтага дагавора. Статус кандыдата на сяброўства ў ЕС Грузія атрымала ў снежні 2023 года<ref>[https://iz.ru/1621193/kseniia-loginova/dolgaia-doroga-k-chlenstvu-gruziia-poluchila-status-kandidata-na-vstuplenie-v-es Долгая дорога к членству: Грузия получила статус кандидата на вступление в ЕС]{{ref-ru}}</ref>. У лістападзе 2024 года кіруючая партыя «Грузінская мара — Дэмакратычная Грузія» вырашыла прыпыніць да 2028 года перамовы пра ўступленне ў ЕС<ref>[https://virtualbrest.ru/news143649.php Грузия до 2028 года заморозила переговоры о вступлении в ЕС]{{ref-ru}}</ref>. === Чарнагорыя === [[Файл:European Union Montenegro Locator (with internal borders).svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Чарнагорыя]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], сяброўства ў CEFTA, размяшчэнне на еўрапейскім кантыненце, цесная сувязь і атаясненне сябе з культурай ЕС, членства ў зоне [[еўра]]. Аргументы праціўнікаў: слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, адсутнасць членства ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], высокая злачыннасць, карупцыя, дыскрымінацыя, адсутнасць поўнай свабоды прэсы. 9 снежня 2011 г. [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскі Савет]] прыняў рашэнне аб пачатку перамоў аб далучэнні з [[Чарнагорыя]]й у чэрвені 2012 года. Да гэтага часу ўдалося закрыць часова ў двух раздзелах (25 — навука і даследаванні, 26 — адукацыя і культура), і яны працягваюцца ў наступных дзесяці раздзелах (у чэрвені 2014 года. адкрылі перамовы ў раздзелах: 3 — свабода руху капіталу, 31 — знешняй палітыкі, бяспекі і абароны, 32 — фінансавы кантроль). === Паўночная Македонія === [[Файл:European Union and North Macedonia locator map.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Паўночная Македонія]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіёну, добрая (стабільная) эканамічная сітуацыя, вялікія эканамічныя рэформы і дэмакратызацыя, рашэнне праблемы албанскага меншасці, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], уступленне ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], сяброўства ў CEFTA, становішча на кантыненце [[Еўропа|еўропы]], цесная сувязь і атаясненне сябе з культурай еўрапейскай. Еўрапейская камісія зарэкамендавала прызначэнне даты пачатку перамоў з-за прагрэсу Паўночнай Македоніі на шляху да сяброўства. З-за пярэчанняў Грэцыі не было прынята рашэнне аб прызначэнні канкрэтнай даты пачатку перамоў. Аргументы праціўнікаў: пытанне аб перайменаванні дзяржавы — [[Грэцыя]] і [[Кіпр]] заявілі, што дазволяць заблакаваць уступленне Македоніі ў ЕС, калі тая будзе стаяць побач з імем «Рэспубліка Македонія», Грэцыя не сумняваецца гэта зрабіць падчас саміту NATO ў пытанні сяброўства Македоніі ў той жа арганізацыі, у мінулым Балгарыя называлася Македонію «заходняй Балгарыяй», Сербія «паўдневай Сербіяй»; меншасць албанская — пад пагрозу адзінства краіны, нізкі натуральны прырост, паводле дадзеных даследавання ААН прыкладна за 40 гадоў македонцы становяцца меншасцю ў сваёй краіне, высокая злачыннасць, карупцыя, моцныя структуры мафіі, эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, праблема з палітычным дыялогам, ні рэформы міліцыі, ні барацьбы з карупцыяй, ні рэформы судовай сістэмы і публічнай адміністрацыі, няправільная палітыка дзяржавы ў галіне занятасці, выпадкі парушэння закону падчас выбараў, на заселеных тэрыторыях на працягу албанская меншасць. Дзяржавы ў падтрымку еўрапейскіх памкненняў: [[Польшча]]. У кастрычніку 2013 года. ЕК у пяты раз рэкамэндавала пачаць перамовы з Македоніяй, якая мае ад снежня 2005 года статус кандыдата. Спрэчку з Грэцыяй аб назве дзяржавы македонскага, аднак, застаецца асноўным фактарам, блакавальным поспехі інтэграцыі Македоніі. На гэта ўплываюць таксама раздражнення з Балгарыяй на фоне праекта дагавора міждзяржаўнага авіяцыйнага, а таксама запаволенне тэмпаў унутраных рэформаў. === Сербія === [[Файл:European_Union_Serbia_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Сербія]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], сяброўства ў CEFTA, размяшчэнне на еўрапейскім кантыненце, цесная сувязь і атаясненне сябе з еўрапейскай культурай, наладжванне супрацоўніцтва з [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Міжнародным Крымінальным Трыбуналам для былой Югаславіі]], наладжванне супрацоўніцтва з [[НАТА]]. Аргументы праціўнікаў: слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, унікальныя беднасць яе паўдневай частцы Аўтаномнай Правінцыі Косава і Metochia, пагаршэнне адносін з краінамі, якія прызналі незалежнасць Косава і патрабаванне ад ЕС выразнай пазіцыі, калі прызнае Сербію ў яе ранейшых, пацверджаных на міжнародным узроўні межах з Косава, адсутнасць членства ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]]. Дзяржава выступае: [[Грэцыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Польшча]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Іспанія]]. Дзяржавы неахвотна ўдзелу: [[Нідэрланды]] і [[Румынія|Румыніі]]. ЕС 3 мая 2006 года прыпыніў перамовы асацыяцыі яшчэ тады з Сербіяй і Чарнагорыяй з-за невыканання ею ўмоў, як гэта было арышт да канца красавіка [[Ратка Младзіч]]а. Сербія з’яўляецца каардынатарам Сербіі і Чарнагорыі. Аднак у траўні 2007 года Еўрапейскі Саюз адзначыла, што бачыць падзеі, якія адбываюцца ў Сербіі змены, якія дазваляюць на аднаўленне перамоў узнагарод. 23 снежня 2009 года ў Стакгольме, сербскі прэзідэнт Барыс Tadić падаў афіцыйную заяўку на сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе. 1 сакавіка 2012 года Сербія атрымала статус дзяржавы кандыдата да сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе Сербія пачала перамовы 21.01.2014 года. Доўжыцца фаза screeningu. У значнай ступені іх тарыф залежыць ад прагрэсу ў працэсе нармалізацыі паміж Сербіяй і Косава — заключэнне пагаднення па гэтым пытанні 19.04.2013 года ў Бруселі і яго рэалізацыя з’яўляецца фактарам przesądzającym аб прагрэсе Сербіі. === Турцыя === [[Файл:European_Union_Turkey_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Турцыя]]]] Аргументы прыхільнікаў: краіна, якая даўжэй за ўсіх чакае на рашэнне Еўропы адносна сяброўства (з 1963 года — калі ў Сістэме Stowarzyszeniowym анансавалі яе ўваход у тагачаснай ЕЭС), да 85 % насельніцтва падтрымлівае інтэграцыю Турцыі ў ЕС, моцная westernizacja мадэлі жыцця і laicyzacja палітычнай жыцця, шанец на дэмакратызацыю гэтай краіны, як і шанец на дэмакратызацыю Саюза, шанец на выхад за круг хрысціянскай цывілізацыі і пабудаваць згоды [[Хрысціянства|хрысціянска]]-[[Іслам|мусульманскай]], так што Саюз будзе шанец стварыць вялікую, разнастайную культурна прастора, таксама спрыяюць стабілізацыі ў зоне басейна мораў: [[Міжземнае мора|Міжземнага]] і [[Чорнае мора|Чорнага]] і ў [[Закаўказзе]], добрая фізпадрыхтоўка эканамічная, эканамічныя рэформы, вялікая колькасць насельніцтва — вялізны рынак збыту, вялікую колькасць туркаў у еўрапейскіх краінах — гэта моцныя і доўгія культурныя адносіны з Захадам, зварот да візантыйскай традыцыі, і для злучэння абедзвюх частак былой [[Рымская імперыя|рымскай Імперыі]], сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]] (ад 9 жніўня 1949 г.), сяброўства ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], уступленне ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], сяброўства ў [[НАТА]] (з 1952 года) — вайсковы саюзнік многіх краін-членаў, другая па велічыні войска НАТА — магчымасць прыцягнення велізарнага патэнцыялу для дасягнення ваеннай ЕС, асацыяванае сяброўства ў [[Заходне-Еўрапейскі саюз|Заходнееўрапейскага Саюза]], сяброўства ў [[Група дваццаці|G20]] — жаданне гуляць больш важную ролю на міжнароднай арэне, імкнення стаць рэгіянальнай [[Вялікія дзяржавы|дзяржавай]]<sup title="Te informacje wymagają podania przypisów bibliograficznych od 2014-04">&#x5B;патрэбна зноска&#x5D;</sup>, важна становішча геастратэгічнае становішча (што ўмацаванне geostrategicznego становішча Еўрапейскага Саюза) — у прыватнасці, у энергетычных праектах, звязаных з паўдневым Каўказам і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў працэсах па падтрыманні міру ў гэтым рэгіене свету, прыняцце закона аб фондах, рэформа крымінальнага кодэкса ў дачыненні да свабоды выказвання меркаванняў, захаванне ў новай турэцкай канстытуцыі, поўнага павагі правоў чалавека і асноўных свабод, забеспячэння размеркавання уладаў і дэмакратычнага і свецкага характару Турэцкага Дзяржавы. Аргументы праціўнікаў: спрэчка з [[Арменія]]й (непрызнанне [[Генацыд армян|генацыду Армян]] і падтрыманне [[эмбарга]], эканамічнай, закрыцце мяжы і прымяненне пагроз у дачыненні да суседзяў), нестабільныя адносіны з Грэцыяй — непрызнанне генацыду [[Грэкі|Грэкаў]] у пачатку ХХ стагоддзя<sup title="Te informacje wymagają podania przypisów bibliograficznych od 2014-04">&#x5B;патрэбна зноска&#x5D;</sup>, пытанне меншасцей [[Курды|курдскай]], спрэчка з [[Кіпр]]ам аб [[Паўночны Кіпр|Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра]] (непрызнанне Кіпра, аднаго з чальцоў ЕЗ), ''дэ-юрэ'' Турцыя займае частку тэрыторыі ЕС, толькі крыху больш за 3 % тэрыторыі ляжыць на еўрапейскім кантыненце, большую частку сваёй гісторыі Турцыя была ў апазіцыі да Еўропе, вялікі ўплыў арміі і экстрэмальных умоў ісламскія нізкі ўзровень эканамічнага развіцця — няздольнасць справіцца на ўнутраным рынку, вялікая колькасць насельніцтва — магчымая вялікая хваля эміграцыі ў пошуках працы, Турцыя атрымлівае велізарную магчымасць блакавання прыняцця рашэнняў, будзе другой краінай па колькасці насельніцтва (пасля [[Германія|Германіі]]) — практычна ні адно рашэнне не будзе прынята без яе згоды, вялікая колькасць туркаў у еўрапейскіх краінах — цяжкасці ў пошуку сябе ў заходнім свеце, прыняцце Турцыі можа прывесці да расхіствання культурных сувязяў і запаволення інтэграцыйных працэсаў (страхі для адмены інтэграцыі ў зону свабоднага гандлю, недавер (нежаданне) арабскіх краін звязана з мінулым і панавання Osmanów, незавершаныя праблемы, звязаныя з рэлігійнай свабодзе веравызнанняў niemuzułmańskich, умяшанне ў дзеянні Усяленскага Патрыярхату, парушэнне правоў жанчын (у тым ліку права здзяйсняць так званыя «забойствы гонару), вельмі нізкі працэнт жанчын, прысутных на рынку працы, парушэнні правоў прафсаюзаў, папярэджана судова доступ да вэб-парталаў. Прыхільнікі патэнцыйнага сяброўства Турцыі: [[Вялікабрытанія]], [[Швецыя]], [[Польшча]] (у асобе былога прэзідэнта [[Лех Качыньскі|Леха Качыньскага]] і прэм’ер-міністра [[Дональд Туск|Дональда Туска]]). Праціўнікі: [[Аўстрыя]]. Турцыя пачала перамовы ў кастрычніку 2005 года і да гэтага часу яны адкрыты ў 13 раздзелах перамоў (апошні з іх: 22 — рэгіянальная палітыка і каардынацыя рэгіянальных інструментаў быў адкрыты ў лістападзе 2013 года). Часова ўдалося закрыць перамовы толькі ў чале 25 (навука і даследаванні). Адкрыцце перамоў у васьмі раздзелах, ен заблакаваны Кіпр у сувязі з niewypełnianiem праз Турцыю запісаў так званага пратаколу ankarskiego па пагадненні аб асацыяцыі, што мае свае карані ў працягваецца падзеле Кіпра на Рэспубліку Кіпр і так званую Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра. Акрамя таго, Францыя блакуе адкрыцце чатырох кіраўнікоў перамоў. На шляху прагрэсу перамоў Турцыі варта таксама палітычная сітуацыя ў гэтай дзяржаве і падаўленне ўнутраных рэформаў. Турцыя прыкладае намаганні аб адкрыцці перамоў у раздзелах 23 (правасуддзе і асноўныя правы) і 24 (правасуддзе, свабода, бяспека). === Боснія і Герцагавіна === [[Файл:European_Union_Bosnia_and_Herzegovina_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Боснія і Герцагавіна]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], сяброўства ў CEFTA, становішча на кантыненце [[Еўропа|еўропы]], цесная сувязь і атаясненне сябе з еўрапейскай культурай, вялікая грамадская падтрымка еўрапейскай інтэграцыі. Аргументы праціўнікаў: палітычная нестабільнасць, пагроза адзінства краіны (сепаратызм [[Рэспубліка Сербская|часткі сербскай]]), глыбокія парывы этнічныя высокая злачыннасць, карупцыя, моцная структура банды, слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, адсутнасць членства ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], 121 месца ў індэксе эканамічнай свабоды. У 2005 годзе пачаліся перамовы аб асацыяцыі. У чэрвені 2008 года было падпісана пагадненне аб стабілізацыі і асацыяцыі. Еўрапейскі Саюз, па ўзгадненні з Саветам па Рэалізацыі ў Пакой, збіраецца ўзяць на сябе галоўную адказнасць за стабілізацыю ў Босніі. Боснія і Герцагавіна разлічвае на атрыманне статусу кандыдата, што будзе магчыма, абапіраючыся на станоўчую ацэнку ступені іх стабілізацыі ўнутранай і складанасці якія праводзяцца рэформаў. Дзяржавы ў падтрымку імкнення інтэграцыі: [[Польшча]]. === Косава === [[Файл:European_Union_Kosovo_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Рэспубліка Косава|Косава]]]] [[Іспанія]], [[Кіпр]], [[Славакія]], [[Грэцыя]] і [[Румынія]] не прызналі аднабаковага абвяшчэння незалежнасці і zawetują любыя формы супрацоўніцтва ЕС з Косава. Гэтая краіна з’яўляецца адным з самых бедных рэгіенаў свету з czterdziestoprocentowym беспрацоўем, вельмі слабой эканомікай і моцнымі структурамі мафіі. Абвінавачванні ў ваенных злачынствах, а што за гэтым ідзе поўная адсутнасць кантролю і абароны меншасцей сербаў і рома, разбурэнне помнікаў праваслаўнай культуры. Адзінае, што пераважвае ў плюс, гэта выкарыстанне валюты еўра і быць свайго роду ''пратэктаратам'' Еўрапейскага Саюза. ЕС ''wyeksportowała'' там структуры дзяржаўнай адміністрацыі, судовай сістэмы і паліцыі — EULEX (аднак, з улікам нейтральнасці гэтай місіі адносна статусу Косава). З іншага боку, гэта нагода на няма, так як членам ЕС, не можа быць краіна, якая не мае моцнай адміністрацыі і судовай сістэмы. Звязана гэта з тым, праваахоўныя органы супольнасці, якія ляжыць менавіта на судовай сістэме і адміністрацыі дзяржаў-членаў. Як ні парадаксальна, у цяперашні час Сербія можа ўвайсці ў ЕС раней, чым Косава. Не ў карысць Косава (як самастойнай дзяржавы) кажа таксама адсутнасць членства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Савет Еўропы|Радзе Еўропы]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]]. У карысць кажа — асобнае ад Сербіі — сяброўства ў CEFTA — але гэта сяброўства як Косава-ІНШЫЯ. Першым і асноўным аргументам супраць парталу гэта не афіцыйнае прызнанне еўрасаюзам незалежнасці Косава. Еўрапейская камісія прызнае Косава толькі і выключна як вобласць адміністрацыйны Сербіі пад міжнародным наглядам. У выніку пагаднення сербска-kosowskiego і станоўчага для Косава справаздачы ЕК, 28 кастрычніка 2013 года было прынята перамовы ws. заключэння Пагаднення аб стабілізацыі і асацыяцыі з Косава (формула ''EU-only''), якія скончыліся ў траўні 2014 года. Пагадненне было падпісана 27 кастрычніка 2015 года. === Украіна === [[Файл:European Union Ukraine Location.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Украіна]].]] Імкненне Украіны да еўраінтэграцыі выявілася ў знешняй палітыцы краіны да канца 2004 года з прыходам да ўлады [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктара Юшчанкі]], які зрабіў праграмныя заявы аб пастаноўцы чатырох галоўных задач: атрыманні статусу краіны з рынкавай эканомікай, уступленні ў СГА, атрыманне статусу асацыяванага члена ЕС, а затым — паўнапраўнага. Прызнанне Украіны краінай з рынкавай эканомікай адбылося 1 снежня 2005 года, а 16 мая 2008 года краіна стала 152-м членам СГА. Разам з тым, нягледзячы на пастаянную падтрымку членства Украіны з боку еўрапарламентарыяў, тон рэзалюцый Еўрапарламента адлюстроўвае ацэнкі палітычнай сітуацыі і развіцця дэмакратыі ў краіне: калі рэзалюцыя 2005 года заклікае даць краіне выразную перспектыву з магчымасцю ўступлення ў ЕС, а ў рэзалюцыі лютага 2010 года, акрамя прызнання правы краіны падаць заяўку аб членстве, прапануецца даць Еўракамісіі мандат на распрацоўку плана дзеянняў па адмене візавага рэжыму для Украіны, то рэзалюцыя ад 25 лістапада 2010 года (пасля ўступлення на пасаду Прэзідэнта Украіны [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]]) крытыкуе апошнія мясцовыя выбары, праблемы са СМІ, парушэнне правоў і свабод, а таксама ўмяшанне СБУ ў дэмакратычны працэс. У лютым 2011 года пасол ЕС ва Украіне Жазэ Мануэль Тэйшэйра заявіў, што ў цяперашні час Украіна не адпавядае мінімальным умовам для абмеркавання пытання ўваходжання ў склад у ЕС. У канцы сакавіка 2012 года Украіна і ЕС парафіравалі пагадненне аб асацыяцыі, якое ўключае палажэнні аб стварэнні паглыбленай і ўсёабдымнай зоны свабоднага гандлю. У пачатку чэрвеня 2012 года пасол ЕС ва Украіне Жазэ Мануэль Тэйшэйра заявіў, што Еўрапейскі саюз не пярэчыць супраць сяброўства Украіны ў арганізацыі. 23 ліпеня 2012 года Украіна і ЕС пашырылі дагавор аб спрашчэнні візавага рэжыму. Пра падтрымку еўраінтэграцыі Украіны сваімі краінамі заявілі прадстаўнікі Польшчы, Эстоніі, Літвы, Грэцыі, Вялікабрытаніі, Ірландыі, Іспаніі, Партугаліі, Бельгіі, Румыніі, Венгрыі, Італіі, Люксембурга, Фінляндыі, Аўстрыі, Швецыі, Кіпра, Латвіі, Мальты, Славакіі, Славеніі, Балгарыі. 21 лістапада 2013 года Кабінет міністраў [[Мікалай Янавіч Азараў|Мікалая Азарава]] заявіў аб прыпыненні падрыхтоўкі да заключэння пагаднення аб асацыяцыі з ЕС з мэтай „забеспячэння нацыянальнай бяспекі Украіны“ і аднаўлення страчаных аб’ёмаў вытворчасці і гандлёва-эканамічных адносін з Расійскай Федэрацыяй». 28 лістапада 2013 года падпісанне пагаднення аб асацыяцыі і зоне свабоднага гандлю на саміце Усходняга партнёрства ў Вільні не адбылося, што паслужыла адной з прычын масавых пратэстаў насельніцтва і наступнай змене ўлады ва Украіне. 21 сакавіка 2014 года новы Прэм’ер-міністр Украіны [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]] падпісаў палітычную частку пагаднення. 27 чэрвеня 2014 года ў Бруселі адбылося падпісанне эканамічнай часткі пагаднення з удзелам абранага 25 траўня 2014 года Прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]]. 16 верасня 2014 года Вярхоўная рада Украіны і Еўрапейскі парламент адначасова ратыфікавалі пагадненні аб асацыяцыі, у гэты ж дзень Пётр Парашэнка падпісаў закон аб ратыфікацыі гэтага пагаднення. У цяперашні час ідзе працэс ратыфікацыі пагаднення парламентамі 28 краін ЕС. 16 верасня 2014 Вярхоўная рада Украіны прыняла пастанову «аб еўрапейскім выбары Украіны». У ім, у прыватнасці, было адзначана, што Вярхоўная Рада Украіны разглядае ратыфікацыю пагаднення аб асацыяцыі не толькі як стымулюючы фактар для ажыццяўлення далейшых рэформаў ва Украіне, але таксама як чарговы крок на шляху да дасягнення канчатковай мэты еўрапейскай інтэграцыі — набыццё паўнапраўнага сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе. 8 верасня 2014 Еўрапейскі парламент рэзалюцыяй «сітуацыя ва Украіне і стан спраў у адносінах ЕС-Расія» пацвердзіў, што, у адпаведнасці з артыкулам 49 Пагаднення аб ЕС, Украіна, як і любая іншая еўрапейская краіна, мае еўрапейскую перспектыву і можа стаць сябрам ЕС пры ўмове, што будзе прытрымлівацца прынцыпаў дэмакратыі, паважаць асноўныя свабоды, правы чалавека, правы меншасцей і забяспечваць вяршэнства права. 25 лютага 2015 года Вярхоўны прадстаўнік ЕЗ у замежных справах і палітыцы бяспекі Федэрыка Магерыні ў эфіры брытанскага тэлеканала Sky News, адказваючы на пытанне, аб планах ЕЗ прыняць Украіну ў свой склад, заявіла: «Кожная краіна на еўрапейскай тэрыторыі мае права або магчымасць рана ці позна падаць заяўку аб уступленні. Гэта не было ў парадку дня ў апошнія гады, гэта не стаіць на парадку дня цяпер…». 1 верасня 2017 года пагадненне цалкам увайшло ў сілу. 1 сакавіка 2022 года [[Еўрапарламент]] падтрымаў рэзалюцыю аб прадастаўленні Украіне статуса краіны-кандыдата на ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз]]. [[Еўрапейскі савет]] 23 чэрвеня 2022 года ўхваліў статус кандыдата для Украіны. === Малдова === [[Файл:European Union Moldova Location.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Малдова]].]] Пагадненне паміж Малдовай і Еўрапейскім Саюзам аб партнёрстве і супрацоўніцтве было падпісана 28 лістапада 1994 года і ўвайшло ў сілу 1 ліпеня 1998 года. Кіраўніцтва непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі не падтрымлівае імкненне Малдовы ўступіць у Еўрасаюз. І хоць Малдова не ўваходзіць у афіцыйную праграму пашырэння, у лістападзе 2010 года прэм’ер-міністр краіны Улад Філат заявіў, што Малдова падасць заяўку на ўступленне ў Еўрасаюз у 2011 годзе. 27 чэрвеня 2014 года адбылася цырымонія падпісання новага пагаднення аб асацыяцыі. 1 ліпеня 2016 года пагадненне ўвайшло ў сілу. Прэзідэнт Малдовы [[Ігар Дадон]] у 2017 годзе заяўляў пра намер ануляваць Пагадненне з Еўрапейскім саюзам пасля чарговых парламенцкіх выбараў у выпадку, калі Партыя сацыялістаў атрымае большасць месцаў у парламенце. Пасля таго, як на чале краіне стала [[Мая Санду]], Еўрапейскі савет 23 чэрвеня 2022 года ўхваліў статус кандыдата для Малдовы. == Краіны па-за бягучай праграмы пашырэння == === Азербайджан === З 1993 года Азербайджан заявіў аб сваёй зацікаўленасці ў адносінах з ЕС і прыступіў да планавання сувязяў з ім у розных галінах. У 1996 года прэзідэнт Азербайджанскай Рэспублікі Г. Аліеў падпісаў пагадненне аб партнёрстве і супрацоўніцтве і ўсталяваў афіцыйныя сувязі. === Арменія === Арменія раней заяўляла пра намеры ў дачыненні да еўрапейскай інтэграцыі і нават дэкларавала ўступленне ў ЕЗ доўгатэрміновай мэтай, удзельнічаючы ў праграме «Еўрапейскай палітыкі суседства» з 2004 года, а ва «Усходнім партнёрстве» — з моманту яго стварэння ў 2009 годзе. Праведзенае ў 2005 годзе апытанне насельніцтва паказала, што амаль дзве траціны насельніцтва краіны жадалі бы бачыць краіну ў ЕС. Арменія доўгія гады мае цесныя адносіны з Расіяй, заяўляючы, як у 2006, так і ў 2010 годзе, што альтэрнатывы ім няма. У 2013 годзе Прэзідэнт Арменіі [[Серж Саргсян]] заявіў аб адмове ад курсу на еўраінтэграцыю. 10 кастрычніка 2014 года Арменія ўступіла ў Мытны саюз ЕАЭС. 2 студзеня 2015 года Арменія афіцыйна ўступіла ў Еўразійскі эканамічны саюз (ЕАЭС). 24 лістапада 2017 года Арменія і Еўрапейскі Саюз падпісалі Дагавор аб усёабдымнай і пашыраным партнёрстве, якое прадугледжвае шырокі спектр палітыка-эканамічных, фінансавых, гуманітарных пытанняў. === Беларусь === Еўрасаюз неаднаразова асуджаў беларускі ўрад за аўтарытарнасць дзяржаўнага кіравання, неадпаведнасць выбараў агульнаеўрапейскім дэмакратычным нормам і цалкам рэальныя парушэнні правоў чалавека і грамадзяніна ў Рэспубліцы і нават уводзіў санкцыі ў дачыненні да краіны, з прычыны чаго Беларусь мае напружаныя адносіны з ЕС. Акрамя таго, урад Беларусі выбралў курс на інтэграцыю з Расіяй у рамках [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы]]. Тым не менш, у маі 2009 года Еўрасаюз запрасіў Беларусь у праграму «[[Усходняе партнёрства]]». Аднак пасля прэзідэнцкіх выбараў 19 снежня 2010 года, не прызнаныя АБСЭ, Эўразьвязам і краінамі Паўночнай Амерыкі дэмакратычнымі, і якія рушылі за выбарамі арыштам удзельнікаў апазіцыйнага мітынгу, міністры замежных спраў Швецыі, Чэхіі, Польшчы і Германіі ў сумеснай артыкуле заявілі, што працяг супрацоўніцтва з Прэзідэнтам Беларусі Аляксандрам Лукашэнкам «у сапраўдны момант выглядае пустой тратай сіл і часу». 6 ліпеня 2010 года Беларусь уступіла ў Мытны саюз ЕАЭС. 1 студзеня 2015 года Беларусь увайшла ў Еўразійскі эканамічны саюз, з’яўляючыся, разам з Казахстанам і Расіяй, краінай-заснавальнікам гэтай арганізацыі. Аднак за актыўную інтэграцыю з Еўрапейскім Саюзам выказваецца пераважная большасць палітыкаў і палітычных партый, якія пазіцыянуюць сябе як апазіцыя дзейнаму ўраду Аляксандру Лукашэнку, канчатковай мэтай сваіх праграм дэкларуючы ўступленне Беларусі ў ЕЗ. У выпадку змены палітычнага рэжыму і прыходу да ўлады ў Беларусі цяпер апазіцыйных рухаў, падача заяўкі на ўступленне Беларусі ў ЕС уяўляецца цалкам верагоднай. Паводле апытання, праведзенага незалежным інстытутам сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў у снежні 2012 года, сярод грамадзян Беларусі больш папулярнай з’яўляецца інтэграцыя з ЕЗ (43,4 % апытаных), чым з Расіяй (37,7 %). Акрамя таго, Расія і Беларусь, якія падпісалі дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы, не могуць у прынцыпе пачаць ніякія дзеянні па самастойным уступлення ў ЕС, не разарваўшы гэты дагавор. === Ісландыя === [[Ісландыя]] падала заяўку на ўваход ў саюз з прычыны эканамічнага спаду. Дадзены крок ідзе насуперак з традыцыйным скептыцызмам Ісландыі з нагоды далучэння да ЕС, і зыход рэферэндуму залежыць у вялікай ступені ад таго, ці зможа ўрад пераканаць сваіх грамадзян у неабходнасці далучэння. Да гэтага адносіны Ісландыі з ЕС вызначаліся яе ўваходжаннем у склад Еўрапейскай эканамічнай зоны, якія прадстаўляюць доступ да агульнага рынку ЕС і Шэнгенскім пагадненнем. Як вынік, ісландскае права ўжо ўключае значную частку гандлёвага права ЕС і чакаецца, што перамовы аб далучэнні завершацца хутка (аднак, даследаванне, праведзенае ў 2005 годзе Сакратарыятам ЕАСГ, паказала, што дакладны працэнт уключэння заканадаўства ЕС складае толькі 6,5 %). Як і ў Нарвегіі, асноўны аргумент Ісландыі супраць увахода ў саюз — страх страціць кантроль над сваімі рыбнымі рэсурсамі. Аднак, фінансавы крызіс 2008 года прымусіў кіруючую партыю, партыю незалежнасці, перагледзець свае пазіцыі і пагадзіцца пачаць перамовы пасля правядзення агульнанацыянальнага рэферэндуму (у дадатак да рэферэндуму па пытанні аб далучэнні). Пры гэтым былы прэм’ер-міністр краіны Ёхана Сігурдардоцір і меншая, якая не ўваходзіць у кіруючую кааліцыю, прагрэсіўная партыя падтрымалі толькі заключны рэферэндум. Пытанне аб перамовах было пастаўленае на галасаванне ў парламенце Ісландыі ў ліпені 2009 года і зацверджанае (без правядзення рэферэндуму аб пачатку перамоў) з невялікай перавагай 16 ліпеня 2009 года. Заяўка шведскага старшынства ў савеце ЕС, датаваны тым жа днём, была прынятая да разгляду ў савеце 27 ліпеня. 8 верасня Еўракамісія паслала Ісландыі спіс з 2500 пытанняў, якія тычацца выканання краінай крытэрыяў уступлення і ступені адпаведнасці праву ЕЗ, адказы на якія былі дасланыя 22 кастрычніка 2009 года. 9 лістапада быў абраны галоўны прадстаўнік для маючых адбыцца перамоў, Стэфан Хаукур Ёханесан, пасол Ісландыі ў Бельгіі. У лютым 2010 года Еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння рэкамендаваў Радзе ЕС пачаць перамовы з Ісландыяй, пасля чаго 17 чэрвеня краіне быў прысвоены статус кандыдата, а 27 ліпеня 2010 года-пачаты перамовы. Новы ісландскі ўрад у траўні 2013 года прыняў рашэнне аб замарожванні перамоў аб уступленні краіны ў ЕС. 13 чэрвеня міністр замежных спраў Гунар Брагі Свенсан праінфармаваў Еўракамісію аб тым што ўрад Ісландыі адклікае сваю заяўку на ўступленне ў Еўрапейскі Саюз. На чэрвень 2013 года, паводле апытанняў, уступленне Ісландыі ў Еўрапейскі Саюз падтрымлівае менш за чвэрць насельніцтва краіны. У лютым 2014 года кабінет міністраў Ісландыі падрабязна вывучыў даклад Інстытута эканамічных даследаванняў, у якім распавядаецца аб сітуацыі ў Еўрасаюзе і аб наступствах, якія могуць паўстаць у выпадку далучэння Ісландыі да ЕС. З прычыны гэтага ўрад Ісландыі ўхваліў ініцыятыву недалучэння да ЕС і ўлады вырашылі адмовіцца ад правядзення рэферэндуму па нагоды таго, ці варта краіне працягваць перамовы з Эўразьвязам. Паводле апытання, праведзенага ў студзені 2014 года, больш за 60 % насельніцтва Ісландыі выступае супраць інтэграцыі ў ЕЗ. 5 студзеня 2015 года прэм’ер-міністр Ісландыі Сігмундзюр Давід Гунлаугсан заявіў, што мае намер у пачатку таго ж года адклікаць заяўку на уваход у склад яго краіны ў Еўрасаюз, што было зроблена 12 сакавіка 2015 года. === Карлікавыя дзяржавы === У Заходняй Еўропе размешчана пяць карлікавых дзяржаў: Андора, Ватыкан, Ліхтэнштэйн, Манака і Сан-Марына. Ліхтэнштэйн з’яўляецца членам ЕАСГ. Андора, Ватыкан, Манака і Сан-Марына падпісалі пагадненні, якія дазваляюць ім не толькі выкарыстоўваць еўра, але і чаканіць уласныя манеты. Усе яны таксама дэ-факта ўдзельнічаюць у Шэнгенскім пагадненні альбо маюць амаль цалкам адкрытую мяжу з ЕС і цесныя адносіны з мяжуюць дзяржавамі. Напрыклад, Манака ў поўнай меры з’яўляецца часткай мытнай тэрыторыі ЕС праз Францыю і выкарыстоўвае вялікую частку правы ЕС у дачыненні да ПДВ і акцызаў. Ліхтэнштэйн уваходзіць у Еўрапейскую эканамічную зону разам з Ісландыяй і Нарвегіяй і, такім чынам, цесна інтэграваны з Еўрасаюзам. Знаходзячыся пры гэтым у Мытным і валютным саюзе са Швейцарыяй, краіна можа адпаведна разгледзець магчымасць далучыцца да ЕС, калі такое рашэнне прыме Швейцарыя. Напрыклад, Ліхтэнштэйн падпісаў Шэнгенскае пагадненне ўслед за Швейцарыяй. === Нарвегія === Насельніцтва Нарвегіі двойчы на нацыянальных рэферэндумах (у 1972 і 1994 гадах) адпрэчвала прапанову аб уступленні ў ЕС, краіна засталася ў ЕАСГ. === Расія === Пытанне аб разглядзе Расіі ў кантэксце пашырэння ЕС падымалася разам з іншымі постсавецкімі дзяржавамі, уключаючы Казахстан, заходняя частка тэрыторыі якога размешчана ва Усходняй Еўропе. Расія неаднаразова аб’яўляла аб нежаданні і немагчымасці ўступлення ў Еўрасаюз, прапаноўваючы замест гэтага рэалізаваць канцэпцыю «чатырох агульных прастор», якія суправаджаюцца «дарожнымі картамі» і палягчаюць трансгранічнае перамяшчэнне грамадзян, эканамічную інтэграцыю і супрацоўніцтва ў шэрагу іншых абласцей. У кастрычніку 2005 года Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін заявіў аб тым, што ён «быў бы шчаслівы», калі б Расія атрымала запрашэнне ўступіць у ЕС, аднак, гэтая заява была суправаджаная агаворкай аб тым, што сам ён не будзе выступаць з просьбай аб прыняцці ў ЕС. Падчас падрыхтоўчай стадыі Еўрапейскай палітыкі суседства (ЕПС) Расія настаяла на стварэнні чатырох агульных прастор ЕС — Расіі замест удзелу ў ЕПС, так як бачыла яго «няроўным» пагадненнем з Еўрасаюзам у дамінуючай ролі апошняга. У маі 2005 года ў рамках агульных прастор быў прыняты план дзеянняў, блізкі па зместу да плану дзеянняў ЕПС. Як ЕПС, так і агульныя прасторы ЕС-Расіі рэалізаваны праз Еўрапейскі інструмент суседства і супрацоўніцтва. Акрамя таго, Расія і Беларусь, якія падпісалі дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы, не могуць у прынцыпе пачаць ніякія дзеянні па самастойным уступленні ў ЕС, не разарваўшы гэты дагавор. === Швейцарыя === У замарожаным стане доўгі час знаходзілася заяўка Швейцарыі, уступленне якой было спынена рэферэндумам. Гэтая краіна, тым не менш, далучылася да Шэнгенскага пагаднення 1 студзеня 2007 года. 1 студзеня 2011 года Прэзідэнтам краіны зноў стала Мішлін Кальмі-рэ, якая падтрымлівае ідэю ўступлення Швейцарыі ў Еўрапейскі Саюз, аднак падчас свайго першага візіту на пасадзе прэзідэнта ў студзені 2011 года паведаміла, што ўваход у склад у ЕС, як і пераход да сістэмы аўтаматычнага прымянення права ЕС, непрымальныя для Швейцарыі. 27 чэрвеня 2016 года Савет ЕС атрымаў апавяшчэнне аб адкліканні заяўкі на ўступленне. == Гл. таксама == * Гісторыя пашырэння еўрапейскіх супольнасцяў і Еўрапейскага Саюза * [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|Дзяржавы-члены Еўрапейскага Саюза]] * [[Геаграфія Еўрапейскага саюза|Геаграфія Еўрапейскага Саюза]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://ec.europa.eu/enlargement/index_en.htm Апісання краін, афіцыйна прызнаных за кандыдатаў на афіцыйным сайце Еўрапейскай Камісіі] {{ref-en}} * [http://eeas.europa.eu/delegations/index_en.htm Апісання краін, афіцыйна прызнаных за кандыдатаў на афіцыйным сайце Еўрапейскай Службы Знешніх Дзеянняў] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Далейшае пашырэнне Еўрапейскага Саюза| ]] dc7p43rxm77k3qqt06z78vykyvee9iq 5192502 5192497 2026-09-03T18:45:03Z JerzyKundrat 174 /* Ісландыя */ 5192502 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Further European Union Enlargement.svg|міні|300x300пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і кандыдаты на ўступленне]] Членам [[Еўрапейскі Саюз|Саюза]] можа быць толькі [[Еўропа|еўрапейская]], [[Суверэнітэт|суверэнная]], [[Дэмакратыя|дэмакратычная]] [[дзяржава]], паслядоўны прыхільнік міжнароднага права, з развітой эканомікай рынкавага ўкладу, здольная канкураваць на адзіным агульным унутраным рынку. Гэтыя патрабаванні напісаны падчас саміту [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага Савета]] ў [[Капенгаген]]е ў 1993 годзе і вядомыя цяпер як [[капенгагенскія крытэрыі]]. Акрамя таго, у [[Мадрыд]]зе ў 1995 годзе Еўрапейскі Савет прадпісаў кандыдатам прыняць цалкам і безумоўна [[acquis communautaire]], а таксама мець спраўна дзеючую адміністрацыю і судовыя органы, здольныя правесці ў жыццё агульныя для ЕС прававыя акты (мадрыдскія крытэрыі). Восем дзяржаў маюць афіцыйна статус кандыдата: [[Албанія]] (з 2014), [[Чарнагорыя]] (з 2010), [[Ісландыя]] (з 2010), [[Паўночная Македонія]] (з 2005), [[Сербія]] (з 2012), [[Турцыя]] (з 1999), [[Украіна]] і [[Малдова]] (абедзве з 2022), [[Грузія]] (з 2023). Усе гэтыя дзяржавы, акрамя Албаніі і Паўночнай Македоніі пачалі перамовы пра членства. У 2013 годзе Ісландыя прыпыніла перамовы да 2017 года. У стратэгічным дакуменце, прынятым [[Еўрапейская камісія|еўрапейскай Камісіяй]] 5 лістапада 2008 года гаворыцца: ''Пашырэнне служыць рэалізацыі стратэгічных інтарэсаў ЕС аб стабільнасці, бяспекі і прадухілення канфліктаў. Спрыяе яна павышэнню дабрабыту і магчымасці эканамічнага росту, для паляпшэння злучэння з важнымі транспартнымі шляхамі і энергетычнымі, а таксама для ўмацавання пазіцый ЕС у свеце. У святле праблем, звязаных са стабільнасцю, перад якімі паўсталі нядаўна краіны ўсходняй частцы ЕС, паслядоўная рэалізацыя палітыкі пашырэння становіцца важней, чым калі-небудзь раней. Бягучая праграма пашырэння ўключае ў сябе Заходнія Балканы і Турцыю''. == Краіны-кандыдаты == [[Албанія]], [[Боснія і Герцагавіна]], [[Чарнагорыя]], [[Паўночная Македонія]], [[Сербія]] ўдзельнічаюць у Працэсе стабілізацыі і асацыяцыі, адпаведным для Сістэм Еўрапейскіх пагадненняў, заключаных у 90-я гады з дзяржавамі Цэнтральна-Усходняй Еўропы. У гэты працэс ўваходзіць заключэнне [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагаднення аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам]]. === Албанія === [[Файл:European_Union_Albania_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Албанія]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[НАТА]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], уступленне ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], сяброўства ў CEFTA, размяшчэнне на еўрапейскім кантыненце, цесная сувязь і атаясненне сябе з культурай еўрапейскай. Аргументы праціўнікаў: адна з самых бедных краін Еўропы, слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі свабоднага адзінага рынку, палітычная нестабільнасць, высокая злачыннасць, карупцыя, моцная структура банды. Дзяржавы ў падтрымку інтэграцыі Албаніі ў ЕС: [[Польшча]]<sup title="Te informacje wymagają podania przypisów bibliograficznych od 2014-04">&#x5B;патрэбна зноска&#x5D;</sup>. У чэрвені 2014 года. Еўрапейскі савет прысудзіў '''Албаніі''' статус афіцыйнага кандыдата ў ЕС. Пры ўмове далейшай інтэграцыі з ЕС з’яўляецца эфектыўная рэалізацыя рэформаў, асабліва ў сферы дзяржаўнага кіравання і судовай сістэмы, паляпшэнне барацьбы з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй, паляпшэнне абароны правоў чалавека і правоў меншасцей, а таксама захаванне правоў уласнасці. === Грузія === [[Файл:European Union Georgia Locator 2013 (cropped).png|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Грузія]]]] Аб сваім намеры ўступіць у ЕС неаднаразова заяўляла кіраўніцтва Грузіі, але ніякіх канкрэтных дакументаў, якія забяспечвалі пачатак перамоўнага працэсу па гэтым пытанні, пакуль яшчэ не падпісана і, хутчэй за ўсё, не будзе падпісана да таго часу, пакуль не будзе ўрэгуляваны канфлікт з Паўднёвай Асеціяй і Абхазіяй. У маі 2010 года кіраўнік прадстаўніцтва Еўрасаюза ў Расіі Фернанда Валенсуэла заявіў, што ў агляднай перспектыве далучэння Грузіі да Еўрасаюза не будзе. У ліпені 2010 года ў Батумі стартавалі перамовы прадстаўнікоў ЕС і Грузіі з нагоды заключэння двухбаковага пагаднення аб асацыяцыі. 25 лютага 2013 года Грузія атрымала план дзеянняў па лібералізацыі візавага рэжыму з ЕС. На Віленскім саміце 29 лістапада 2013 года адбылася цырымонія парафіравання пагаднення аб асацыяцыі паміж Грузіяй і Еўрасаюзам. Акрамя таго, грузінскі бок падпісаў другое пагадненне, якое прадугледжвае ўцягванне краіны ў аперацыі па кіраванню крызісамі. 27 чэрвеня 2014 года адбылася цырымонія падпісання Пагаднення аб асацыяцыі. Цяпер ідзе працэс ратыфікацыі гэтага дагавора. Статус кандыдата на сяброўства ў ЕС Грузія атрымала ў снежні 2023 года<ref>[https://iz.ru/1621193/kseniia-loginova/dolgaia-doroga-k-chlenstvu-gruziia-poluchila-status-kandidata-na-vstuplenie-v-es Долгая дорога к членству: Грузия получила статус кандидата на вступление в ЕС]{{ref-ru}}</ref>. У лістападзе 2024 года кіруючая партыя «Грузінская мара — Дэмакратычная Грузія» вырашыла прыпыніць да 2028 года перамовы пра ўступленне ў ЕС<ref>[https://virtualbrest.ru/news143649.php Грузия до 2028 года заморозила переговоры о вступлении в ЕС]{{ref-ru}}</ref>. === Чарнагорыя === [[Файл:European Union Montenegro Locator (with internal borders).svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Чарнагорыя]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], сяброўства ў CEFTA, размяшчэнне на еўрапейскім кантыненце, цесная сувязь і атаясненне сябе з культурай ЕС, членства ў зоне [[еўра]]. Аргументы праціўнікаў: слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, адсутнасць членства ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], высокая злачыннасць, карупцыя, дыскрымінацыя, адсутнасць поўнай свабоды прэсы. 9 снежня 2011 г. [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскі Савет]] прыняў рашэнне аб пачатку перамоў аб далучэнні з [[Чарнагорыя]]й у чэрвені 2012 года. Да гэтага часу ўдалося закрыць часова ў двух раздзелах (25 — навука і даследаванні, 26 — адукацыя і культура), і яны працягваюцца ў наступных дзесяці раздзелах (у чэрвені 2014 года. адкрылі перамовы ў раздзелах: 3 — свабода руху капіталу, 31 — знешняй палітыкі, бяспекі і абароны, 32 — фінансавы кантроль). === Паўночная Македонія === [[Файл:European Union and North Macedonia locator map.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Паўночная Македонія]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіёну, добрая (стабільная) эканамічная сітуацыя, вялікія эканамічныя рэформы і дэмакратызацыя, рашэнне праблемы албанскага меншасці, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], уступленне ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], сяброўства ў CEFTA, становішча на кантыненце [[Еўропа|еўропы]], цесная сувязь і атаясненне сябе з культурай еўрапейскай. Еўрапейская камісія зарэкамендавала прызначэнне даты пачатку перамоў з-за прагрэсу Паўночнай Македоніі на шляху да сяброўства. З-за пярэчанняў Грэцыі не было прынята рашэнне аб прызначэнні канкрэтнай даты пачатку перамоў. Аргументы праціўнікаў: пытанне аб перайменаванні дзяржавы — [[Грэцыя]] і [[Кіпр]] заявілі, што дазволяць заблакаваць уступленне Македоніі ў ЕС, калі тая будзе стаяць побач з імем «Рэспубліка Македонія», Грэцыя не сумняваецца гэта зрабіць падчас саміту NATO ў пытанні сяброўства Македоніі ў той жа арганізацыі, у мінулым Балгарыя называлася Македонію «заходняй Балгарыяй», Сербія «паўдневай Сербіяй»; меншасць албанская — пад пагрозу адзінства краіны, нізкі натуральны прырост, паводле дадзеных даследавання ААН прыкладна за 40 гадоў македонцы становяцца меншасцю ў сваёй краіне, высокая злачыннасць, карупцыя, моцныя структуры мафіі, эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, праблема з палітычным дыялогам, ні рэформы міліцыі, ні барацьбы з карупцыяй, ні рэформы судовай сістэмы і публічнай адміністрацыі, няправільная палітыка дзяржавы ў галіне занятасці, выпадкі парушэння закону падчас выбараў, на заселеных тэрыторыях на працягу албанская меншасць. Дзяржавы ў падтрымку еўрапейскіх памкненняў: [[Польшча]]. У кастрычніку 2013 года. ЕК у пяты раз рэкамэндавала пачаць перамовы з Македоніяй, якая мае ад снежня 2005 года статус кандыдата. Спрэчку з Грэцыяй аб назве дзяржавы македонскага, аднак, застаецца асноўным фактарам, блакавальным поспехі інтэграцыі Македоніі. На гэта ўплываюць таксама раздражнення з Балгарыяй на фоне праекта дагавора міждзяржаўнага авіяцыйнага, а таксама запаволенне тэмпаў унутраных рэформаў. === Сербія === [[Файл:European_Union_Serbia_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Сербія]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы, будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], сяброўства ў CEFTA, размяшчэнне на еўрапейскім кантыненце, цесная сувязь і атаясненне сябе з еўрапейскай культурай, наладжванне супрацоўніцтва з [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Міжнародным Крымінальным Трыбуналам для былой Югаславіі]], наладжванне супрацоўніцтва з [[НАТА]]. Аргументы праціўнікаў: слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, унікальныя беднасць яе паўдневай частцы Аўтаномнай Правінцыі Косава і Metochia, пагаршэнне адносін з краінамі, якія прызналі незалежнасць Косава і патрабаванне ад ЕС выразнай пазіцыі, калі прызнае Сербію ў яе ранейшых, пацверджаных на міжнародным узроўні межах з Косава, адсутнасць членства ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]]. Дзяржава выступае: [[Грэцыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Польшча]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Іспанія]]. Дзяржавы неахвотна ўдзелу: [[Нідэрланды]] і [[Румынія|Румыніі]]. ЕС 3 мая 2006 года прыпыніў перамовы асацыяцыі яшчэ тады з Сербіяй і Чарнагорыяй з-за невыканання ею ўмоў, як гэта было арышт да канца красавіка [[Ратка Младзіч]]а. Сербія з’яўляецца каардынатарам Сербіі і Чарнагорыі. Аднак у траўні 2007 года Еўрапейскі Саюз адзначыла, што бачыць падзеі, якія адбываюцца ў Сербіі змены, якія дазваляюць на аднаўленне перамоў узнагарод. 23 снежня 2009 года ў Стакгольме, сербскі прэзідэнт Барыс Tadić падаў афіцыйную заяўку на сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе. 1 сакавіка 2012 года Сербія атрымала статус дзяржавы кандыдата да сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе Сербія пачала перамовы 21.01.2014 года. Доўжыцца фаза screeningu. У значнай ступені іх тарыф залежыць ад прагрэсу ў працэсе нармалізацыі паміж Сербіяй і Косава — заключэнне пагаднення па гэтым пытанні 19.04.2013 года ў Бруселі і яго рэалізацыя з’яўляецца фактарам przesądzającym аб прагрэсе Сербіі. === Турцыя === [[Файл:European_Union_Turkey_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Турцыя]]]] Аргументы прыхільнікаў: краіна, якая даўжэй за ўсіх чакае на рашэнне Еўропы адносна сяброўства (з 1963 года — калі ў Сістэме Stowarzyszeniowym анансавалі яе ўваход у тагачаснай ЕЭС), да 85 % насельніцтва падтрымлівае інтэграцыю Турцыі ў ЕС, моцная westernizacja мадэлі жыцця і laicyzacja палітычнай жыцця, шанец на дэмакратызацыю гэтай краіны, як і шанец на дэмакратызацыю Саюза, шанец на выхад за круг хрысціянскай цывілізацыі і пабудаваць згоды [[Хрысціянства|хрысціянска]]-[[Іслам|мусульманскай]], так што Саюз будзе шанец стварыць вялікую, разнастайную культурна прастора, таксама спрыяюць стабілізацыі ў зоне басейна мораў: [[Міжземнае мора|Міжземнага]] і [[Чорнае мора|Чорнага]] і ў [[Закаўказзе]], добрая фізпадрыхтоўка эканамічная, эканамічныя рэформы, вялікая колькасць насельніцтва — вялізны рынак збыту, вялікую колькасць туркаў у еўрапейскіх краінах — гэта моцныя і доўгія культурныя адносіны з Захадам, зварот да візантыйскай традыцыі, і для злучэння абедзвюх частак былой [[Рымская імперыя|рымскай Імперыі]], сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]] (ад 9 жніўня 1949 г.), сяброўства ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], уступленне ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], сяброўства ў [[НАТА]] (з 1952 года) — вайсковы саюзнік многіх краін-членаў, другая па велічыні войска НАТА — магчымасць прыцягнення велізарнага патэнцыялу для дасягнення ваеннай ЕС, асацыяванае сяброўства ў [[Заходне-Еўрапейскі саюз|Заходнееўрапейскага Саюза]], сяброўства ў [[Група дваццаці|G20]] — жаданне гуляць больш важную ролю на міжнароднай арэне, імкнення стаць рэгіянальнай [[Вялікія дзяржавы|дзяржавай]]<sup title="Te informacje wymagają podania przypisów bibliograficznych od 2014-04">&#x5B;патрэбна зноска&#x5D;</sup>, важна становішча геастратэгічнае становішча (што ўмацаванне geostrategicznego становішча Еўрапейскага Саюза) — у прыватнасці, у энергетычных праектах, звязаных з паўдневым Каўказам і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і ў працэсах па падтрыманні міру ў гэтым рэгіене свету, прыняцце закона аб фондах, рэформа крымінальнага кодэкса ў дачыненні да свабоды выказвання меркаванняў, захаванне ў новай турэцкай канстытуцыі, поўнага павагі правоў чалавека і асноўных свабод, забеспячэння размеркавання уладаў і дэмакратычнага і свецкага характару Турэцкага Дзяржавы. Аргументы праціўнікаў: спрэчка з [[Арменія]]й (непрызнанне [[Генацыд армян|генацыду Армян]] і падтрыманне [[эмбарга]], эканамічнай, закрыцце мяжы і прымяненне пагроз у дачыненні да суседзяў), нестабільныя адносіны з Грэцыяй — непрызнанне генацыду [[Грэкі|Грэкаў]] у пачатку ХХ стагоддзя<sup title="Te informacje wymagają podania przypisów bibliograficznych od 2014-04">&#x5B;патрэбна зноска&#x5D;</sup>, пытанне меншасцей [[Курды|курдскай]], спрэчка з [[Кіпр]]ам аб [[Паўночны Кіпр|Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра]] (непрызнанне Кіпра, аднаго з чальцоў ЕЗ), ''дэ-юрэ'' Турцыя займае частку тэрыторыі ЕС, толькі крыху больш за 3 % тэрыторыі ляжыць на еўрапейскім кантыненце, большую частку сваёй гісторыі Турцыя была ў апазіцыі да Еўропе, вялікі ўплыў арміі і экстрэмальных умоў ісламскія нізкі ўзровень эканамічнага развіцця — няздольнасць справіцца на ўнутраным рынку, вялікая колькасць насельніцтва — магчымая вялікая хваля эміграцыі ў пошуках працы, Турцыя атрымлівае велізарную магчымасць блакавання прыняцця рашэнняў, будзе другой краінай па колькасці насельніцтва (пасля [[Германія|Германіі]]) — практычна ні адно рашэнне не будзе прынята без яе згоды, вялікая колькасць туркаў у еўрапейскіх краінах — цяжкасці ў пошуку сябе ў заходнім свеце, прыняцце Турцыі можа прывесці да расхіствання культурных сувязяў і запаволення інтэграцыйных працэсаў (страхі для адмены інтэграцыі ў зону свабоднага гандлю, недавер (нежаданне) арабскіх краін звязана з мінулым і панавання Osmanów, незавершаныя праблемы, звязаныя з рэлігійнай свабодзе веравызнанняў niemuzułmańskich, умяшанне ў дзеянні Усяленскага Патрыярхату, парушэнне правоў жанчын (у тым ліку права здзяйсняць так званыя «забойствы гонару), вельмі нізкі працэнт жанчын, прысутных на рынку працы, парушэнні правоў прафсаюзаў, папярэджана судова доступ да вэб-парталаў. Прыхільнікі патэнцыйнага сяброўства Турцыі: [[Вялікабрытанія]], [[Швецыя]], [[Польшча]] (у асобе былога прэзідэнта [[Лех Качыньскі|Леха Качыньскага]] і прэм’ер-міністра [[Дональд Туск|Дональда Туска]]). Праціўнікі: [[Аўстрыя]]. Турцыя пачала перамовы ў кастрычніку 2005 года і да гэтага часу яны адкрыты ў 13 раздзелах перамоў (апошні з іх: 22 — рэгіянальная палітыка і каардынацыя рэгіянальных інструментаў быў адкрыты ў лістападзе 2013 года). Часова ўдалося закрыць перамовы толькі ў чале 25 (навука і даследаванні). Адкрыцце перамоў у васьмі раздзелах, ен заблакаваны Кіпр у сувязі з niewypełnianiem праз Турцыю запісаў так званага пратаколу ankarskiego па пагадненні аб асацыяцыі, што мае свае карані ў працягваецца падзеле Кіпра на Рэспубліку Кіпр і так званую Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра. Акрамя таго, Францыя блакуе адкрыцце чатырох кіраўнікоў перамоў. На шляху прагрэсу перамоў Турцыі варта таксама палітычная сітуацыя ў гэтай дзяржаве і падаўленне ўнутраных рэформаў. Турцыя прыкладае намаганні аб адкрыцці перамоў у раздзелах 23 (правасуддзе і асноўныя правы) і 24 (правасуддзе, свабода, бяспека). === Боснія і Герцагавіна === [[Файл:European_Union_Bosnia_and_Herzegovina_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[Боснія і Герцагавіна]]]] Аргументы прыхільнікаў: пашырэнне ЕС на Заходнія Балканы будзе спрыяць стабілізацыі і развіццю рэгіену, сяброўства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], сяброўства ў [[Савет Еўропы|Савеце Еўропы]], сяброўства ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], сяброўства ў CEFTA, становішча на кантыненце [[Еўропа|еўропы]], цесная сувязь і атаясненне сябе з еўрапейскай культурай, вялікая грамадская падтрымка еўрапейскай інтэграцыі. Аргументы праціўнікаў: палітычная нестабільнасць, пагроза адзінства краіны (сепаратызм [[Рэспубліка Сербская|часткі сербскай]]), глыбокія парывы этнічныя высокая злачыннасць, карупцыя, моцная структура банды, слабая эканоміка, верагодна, не вытрымае канкурэнцыі, свабоднага, адзінага рынку, адсутнасць членства ў [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]], 121 месца ў індэксе эканамічнай свабоды. У 2005 годзе пачаліся перамовы аб асацыяцыі. У чэрвені 2008 года было падпісана пагадненне аб стабілізацыі і асацыяцыі. Еўрапейскі Саюз, па ўзгадненні з Саветам па Рэалізацыі ў Пакой, збіраецца ўзяць на сябе галоўную адказнасць за стабілізацыю ў Босніі. Боснія і Герцагавіна разлічвае на атрыманне статусу кандыдата, што будзе магчыма, абапіраючыся на станоўчую ацэнку ступені іх стабілізацыі ўнутранай і складанасці якія праводзяцца рэформаў. Дзяржавы ў падтрымку імкнення інтэграцыі: [[Польшча]]. === Косава === [[Файл:European_Union_Kosovo_Locator.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Рэспубліка Косава|Косава]]]] [[Іспанія]], [[Кіпр]], [[Славакія]], [[Грэцыя]] і [[Румынія]] не прызналі аднабаковага абвяшчэння незалежнасці і zawetują любыя формы супрацоўніцтва ЕС з Косава. Гэтая краіна з’яўляецца адным з самых бедных рэгіенаў свету з czterdziestoprocentowym беспрацоўем, вельмі слабой эканомікай і моцнымі структурамі мафіі. Абвінавачванні ў ваенных злачынствах, а што за гэтым ідзе поўная адсутнасць кантролю і абароны меншасцей сербаў і рома, разбурэнне помнікаў праваслаўнай культуры. Адзінае, што пераважвае ў плюс, гэта выкарыстанне валюты еўра і быць свайго роду ''пратэктаратам'' Еўрапейскага Саюза. ЕС ''wyeksportowała'' там структуры дзяржаўнай адміністрацыі, судовай сістэмы і паліцыі — EULEX (аднак, з улікам нейтральнасці гэтай місіі адносна статусу Косава). З іншага боку, гэта нагода на няма, так як членам ЕС, не можа быць краіна, якая не мае моцнай адміністрацыі і судовай сістэмы. Звязана гэта з тым, праваахоўныя органы супольнасці, якія ляжыць менавіта на судовай сістэме і адміністрацыі дзяржаў-членаў. Як ні парадаксальна, у цяперашні час Сербія можа ўвайсці ў ЕС раней, чым Косава. Не ў карысць Косава (як самастойнай дзяржавы) кажа таксама адсутнасць членства ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Савет Еўропы|Радзе Еўропы]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЭ]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|СГА]]. У карысць кажа — асобнае ад Сербіі — сяброўства ў CEFTA — але гэта сяброўства як Косава-ІНШЫЯ. Першым і асноўным аргументам супраць парталу гэта не афіцыйнае прызнанне еўрасаюзам незалежнасці Косава. Еўрапейская камісія прызнае Косава толькі і выключна як вобласць адміністрацыйны Сербіі пад міжнародным наглядам. У выніку пагаднення сербска-kosowskiego і станоўчага для Косава справаздачы ЕК, 28 кастрычніка 2013 года было прынята перамовы ws. заключэння Пагаднення аб стабілізацыі і асацыяцыі з Косава (формула ''EU-only''), якія скончыліся ў траўні 2014 года. Пагадненне было падпісана 27 кастрычніка 2015 года. === Украіна === [[Файл:European Union Ukraine Location.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Украіна]].]] Імкненне Украіны да еўраінтэграцыі выявілася ў знешняй палітыцы краіны да канца 2004 года з прыходам да ўлады [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктара Юшчанкі]], які зрабіў праграмныя заявы аб пастаноўцы чатырох галоўных задач: атрыманні статусу краіны з рынкавай эканомікай, уступленні ў СГА, атрыманне статусу асацыяванага члена ЕС, а затым — паўнапраўнага. Прызнанне Украіны краінай з рынкавай эканомікай адбылося 1 снежня 2005 года, а 16 мая 2008 года краіна стала 152-м членам СГА. Разам з тым, нягледзячы на пастаянную падтрымку членства Украіны з боку еўрапарламентарыяў, тон рэзалюцый Еўрапарламента адлюстроўвае ацэнкі палітычнай сітуацыі і развіцця дэмакратыі ў краіне: калі рэзалюцыя 2005 года заклікае даць краіне выразную перспектыву з магчымасцю ўступлення ў ЕС, а ў рэзалюцыі лютага 2010 года, акрамя прызнання правы краіны падаць заяўку аб членстве, прапануецца даць Еўракамісіі мандат на распрацоўку плана дзеянняў па адмене візавага рэжыму для Украіны, то рэзалюцыя ад 25 лістапада 2010 года (пасля ўступлення на пасаду Прэзідэнта Украіны [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]]) крытыкуе апошнія мясцовыя выбары, праблемы са СМІ, парушэнне правоў і свабод, а таксама ўмяшанне СБУ ў дэмакратычны працэс. У лютым 2011 года пасол ЕС ва Украіне Жазэ Мануэль Тэйшэйра заявіў, што ў цяперашні час Украіна не адпавядае мінімальным умовам для абмеркавання пытання ўваходжання ў склад у ЕС. У канцы сакавіка 2012 года Украіна і ЕС парафіравалі пагадненне аб асацыяцыі, якое ўключае палажэнні аб стварэнні паглыбленай і ўсёабдымнай зоны свабоднага гандлю. У пачатку чэрвеня 2012 года пасол ЕС ва Украіне Жазэ Мануэль Тэйшэйра заявіў, што Еўрапейскі саюз не пярэчыць супраць сяброўства Украіны ў арганізацыі. 23 ліпеня 2012 года Украіна і ЕС пашырылі дагавор аб спрашчэнні візавага рэжыму. Пра падтрымку еўраінтэграцыі Украіны сваімі краінамі заявілі прадстаўнікі Польшчы, Эстоніі, Літвы, Грэцыі, Вялікабрытаніі, Ірландыі, Іспаніі, Партугаліі, Бельгіі, Румыніі, Венгрыі, Італіі, Люксембурга, Фінляндыі, Аўстрыі, Швецыі, Кіпра, Латвіі, Мальты, Славакіі, Славеніі, Балгарыі. 21 лістапада 2013 года Кабінет міністраў [[Мікалай Янавіч Азараў|Мікалая Азарава]] заявіў аб прыпыненні падрыхтоўкі да заключэння пагаднення аб асацыяцыі з ЕС з мэтай „забеспячэння нацыянальнай бяспекі Украіны“ і аднаўлення страчаных аб’ёмаў вытворчасці і гандлёва-эканамічных адносін з Расійскай Федэрацыяй». 28 лістапада 2013 года падпісанне пагаднення аб асацыяцыі і зоне свабоднага гандлю на саміце Усходняга партнёрства ў Вільні не адбылося, што паслужыла адной з прычын масавых пратэстаў насельніцтва і наступнай змене ўлады ва Украіне. 21 сакавіка 2014 года новы Прэм’ер-міністр Украіны [[Арсеній Пятровіч Яцанюк|Арсеній Яцанюк]] падпісаў палітычную частку пагаднення. 27 чэрвеня 2014 года ў Бруселі адбылося падпісанне эканамічнай часткі пагаднення з удзелам абранага 25 траўня 2014 года Прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]]. 16 верасня 2014 года Вярхоўная рада Украіны і Еўрапейскі парламент адначасова ратыфікавалі пагадненні аб асацыяцыі, у гэты ж дзень Пётр Парашэнка падпісаў закон аб ратыфікацыі гэтага пагаднення. У цяперашні час ідзе працэс ратыфікацыі пагаднення парламентамі 28 краін ЕС. 16 верасня 2014 Вярхоўная рада Украіны прыняла пастанову «аб еўрапейскім выбары Украіны». У ім, у прыватнасці, было адзначана, што Вярхоўная Рада Украіны разглядае ратыфікацыю пагаднення аб асацыяцыі не толькі як стымулюючы фактар для ажыццяўлення далейшых рэформаў ва Украіне, але таксама як чарговы крок на шляху да дасягнення канчатковай мэты еўрапейскай інтэграцыі — набыццё паўнапраўнага сяброўства ў Еўрапейскім Саюзе. 8 верасня 2014 Еўрапейскі парламент рэзалюцыяй «сітуацыя ва Украіне і стан спраў у адносінах ЕС-Расія» пацвердзіў, што, у адпаведнасці з артыкулам 49 Пагаднення аб ЕС, Украіна, як і любая іншая еўрапейская краіна, мае еўрапейскую перспектыву і можа стаць сябрам ЕС пры ўмове, што будзе прытрымлівацца прынцыпаў дэмакратыі, паважаць асноўныя свабоды, правы чалавека, правы меншасцей і забяспечваць вяршэнства права. 25 лютага 2015 года Вярхоўны прадстаўнік ЕЗ у замежных справах і палітыцы бяспекі Федэрыка Магерыні ў эфіры брытанскага тэлеканала Sky News, адказваючы на пытанне, аб планах ЕЗ прыняць Украіну ў свой склад, заявіла: «Кожная краіна на еўрапейскай тэрыторыі мае права або магчымасць рана ці позна падаць заяўку аб уступленні. Гэта не было ў парадку дня ў апошнія гады, гэта не стаіць на парадку дня цяпер…». 1 верасня 2017 года пагадненне цалкам увайшло ў сілу. 1 сакавіка 2022 года [[Еўрапарламент]] падтрымаў рэзалюцыю аб прадастаўленні Украіне статуса краіны-кандыдата на ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз]]. [[Еўрапейскі савет]] 23 чэрвеня 2022 года ўхваліў статус кандыдата для Украіны. === Малдова === [[Файл:European Union Moldova Location.svg|міні|250x250пкс|[[Еўрапейскі Саюз]] і [[Малдова]].]] Пагадненне паміж Малдовай і Еўрапейскім Саюзам аб партнёрстве і супрацоўніцтве было падпісана 28 лістапада 1994 года і ўвайшло ў сілу 1 ліпеня 1998 года. Кіраўніцтва непрызнанай Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі не падтрымлівае імкненне Малдовы ўступіць у Еўрасаюз. І хоць Малдова не ўваходзіць у афіцыйную праграму пашырэння, у лістападзе 2010 года прэм’ер-міністр краіны Улад Філат заявіў, што Малдова падасць заяўку на ўступленне ў Еўрасаюз у 2011 годзе. 27 чэрвеня 2014 года адбылася цырымонія падпісання новага пагаднення аб асацыяцыі. 1 ліпеня 2016 года пагадненне ўвайшло ў сілу. Прэзідэнт Малдовы [[Ігар Дадон]] у 2017 годзе заяўляў пра намер ануляваць Пагадненне з Еўрапейскім саюзам пасля чарговых парламенцкіх выбараў у выпадку, калі Партыя сацыялістаў атрымае большасць месцаў у парламенце. Пасля таго, як на чале краіне стала [[Мая Санду]], Еўрапейскі савет 23 чэрвеня 2022 года ўхваліў статус кандыдата для Малдовы. == Краіны па-за бягучай праграмы пашырэння == === Азербайджан === З 1993 года Азербайджан заявіў аб сваёй зацікаўленасці ў адносінах з ЕС і прыступіў да планавання сувязяў з ім у розных галінах. У 1996 года прэзідэнт Азербайджанскай Рэспублікі Г. Аліеў падпісаў пагадненне аб партнёрстве і супрацоўніцтве і ўсталяваў афіцыйныя сувязі. === Арменія === Арменія раней заяўляла пра намеры ў дачыненні да еўрапейскай інтэграцыі і нават дэкларавала ўступленне ў ЕЗ доўгатэрміновай мэтай, удзельнічаючы ў праграме «Еўрапейскай палітыкі суседства» з 2004 года, а ва «Усходнім партнёрстве» — з моманту яго стварэння ў 2009 годзе. Праведзенае ў 2005 годзе апытанне насельніцтва паказала, што амаль дзве траціны насельніцтва краіны жадалі бы бачыць краіну ў ЕС. Арменія доўгія гады мае цесныя адносіны з Расіяй, заяўляючы, як у 2006, так і ў 2010 годзе, што альтэрнатывы ім няма. У 2013 годзе Прэзідэнт Арменіі [[Серж Саргсян]] заявіў аб адмове ад курсу на еўраінтэграцыю. 10 кастрычніка 2014 года Арменія ўступіла ў Мытны саюз ЕАЭС. 2 студзеня 2015 года Арменія афіцыйна ўступіла ў Еўразійскі эканамічны саюз (ЕАЭС). 24 лістапада 2017 года Арменія і Еўрапейскі Саюз падпісалі Дагавор аб усёабдымнай і пашыраным партнёрстве, якое прадугледжвае шырокі спектр палітыка-эканамічных, фінансавых, гуманітарных пытанняў. === Беларусь === Еўрасаюз неаднаразова асуджаў беларускі ўрад за аўтарытарнасць дзяржаўнага кіравання, неадпаведнасць выбараў агульнаеўрапейскім дэмакратычным нормам і цалкам рэальныя парушэнні правоў чалавека і грамадзяніна ў Рэспубліцы і нават уводзіў санкцыі ў дачыненні да краіны, з прычыны чаго Беларусь мае напружаныя адносіны з ЕС. Акрамя таго, урад Беларусі выбралў курс на інтэграцыю з Расіяй у рамках [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы]]. Тым не менш, у маі 2009 года Еўрасаюз запрасіў Беларусь у праграму «[[Усходняе партнёрства]]». Аднак пасля прэзідэнцкіх выбараў 19 снежня 2010 года, не прызнаныя АБСЭ, Эўразьвязам і краінамі Паўночнай Амерыкі дэмакратычнымі, і якія рушылі за выбарамі арыштам удзельнікаў апазіцыйнага мітынгу, міністры замежных спраў Швецыі, Чэхіі, Польшчы і Германіі ў сумеснай артыкуле заявілі, што працяг супрацоўніцтва з Прэзідэнтам Беларусі Аляксандрам Лукашэнкам «у сапраўдны момант выглядае пустой тратай сіл і часу». 6 ліпеня 2010 года Беларусь уступіла ў Мытны саюз ЕАЭС. 1 студзеня 2015 года Беларусь увайшла ў Еўразійскі эканамічны саюз, з’яўляючыся, разам з Казахстанам і Расіяй, краінай-заснавальнікам гэтай арганізацыі. Аднак за актыўную інтэграцыю з Еўрапейскім Саюзам выказваецца пераважная большасць палітыкаў і палітычных партый, якія пазіцыянуюць сябе як апазіцыя дзейнаму ўраду Аляксандру Лукашэнку, канчатковай мэтай сваіх праграм дэкларуючы ўступленне Беларусі ў ЕЗ. У выпадку змены палітычнага рэжыму і прыходу да ўлады ў Беларусі цяпер апазіцыйных рухаў, падача заяўкі на ўступленне Беларусі ў ЕС уяўляецца цалкам верагоднай. Паводле апытання, праведзенага незалежным інстытутам сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў у снежні 2012 года, сярод грамадзян Беларусі больш папулярнай з’яўляецца інтэграцыя з ЕЗ (43,4 % апытаных), чым з Расіяй (37,7 %). Акрамя таго, Расія і Беларусь, якія падпісалі дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы, не могуць у прынцыпе пачаць ніякія дзеянні па самастойным уступлення ў ЕС, не разарваўшы гэты дагавор. === Ісландыя === [[Ісландыя]] падала заяўку на ўваход ў саюз з прычыны эканамічнага спаду. Дадзены крок ідзе насуперак з традыцыйным скептыцызмам Ісландыі з нагоды далучэння да ЕС, і зыход рэферэндуму залежыць у вялікай ступені ад таго, ці зможа ўрад пераканаць сваіх грамадзян у неабходнасці далучэння. Да гэтага адносіны Ісландыі з ЕС вызначаліся яе ўваходжаннем у склад Еўрапейскай эканамічнай зоны, якія прадстаўляюць доступ да агульнага рынку ЕС і Шэнгенскім пагадненнем. Як вынік, ісландскае права ўжо ўключае частку гандлёвага права ЕС (аднак, даследаванне, праведзенае ў 2005 годзе Сакратарыятам ЕАСГ, паказала, што дакладны працэнт уключэння заканадаўства ЕС складае толькі 6,5 %). Як і ў Нарвегіі, асноўны аргумент Ісландыі супраць увахода ў саюз — страх страціць кантроль над сваімі рыбнымі рэсурсамі. Аднак, фінансавы крызіс 2008 года прымусіў кіруючую партыю, партыю незалежнасці, перагледзець свае пазіцыі і пагадзіцца пачаць перамовы пасля правядзення агульнанацыянальнага рэферэндуму (у дадатак да рэферэндуму па пытанні аб далучэнні). Пры гэтым былы прэм’ер-міністр краіны Ёхана Сігурдардоцір і меншая, якая не ўваходзіць у кіруючую кааліцыю, прагрэсіўная партыя падтрымалі толькі заключны рэферэндум. Пытанне аб перамовах было пастаўленае на галасаванне ў парламенце Ісландыі ў ліпені 2009 года і зацверджанае (без правядзення рэферэндуму аб пачатку перамоў) з невялікай перавагай 16 ліпеня 2009 года. Заяўка шведскага старшынства ў савеце ЕС, датаваны тым жа днём, была прынятая да разгляду ў савеце 27 ліпеня. 8 верасня Еўракамісія паслала Ісландыі спіс з 2500 пытанняў, якія тычацца выканання краінай крытэрыяў уступлення і ступені адпаведнасці праву ЕЗ, адказы на якія былі дасланыя 22 кастрычніка 2009 года. 9 лістапада быў абраны галоўны прадстаўнік для маючых адбыцца перамоў, Стэфан Хаукур Ёханесан, пасол Ісландыі ў Бельгіі. У лютым 2010 года Еўрапейскі камісар па пытаннях пашырэння рэкамендаваў Радзе ЕС пачаць перамовы з Ісландыяй, пасля чаго 17 чэрвеня краіне быў прысвоены статус кандыдата, а 27 ліпеня 2010 года-пачаты перамовы. Новы ісландскі ўрад у траўні 2013 года прыняў рашэнне аб замарожванні перамоў аб уступленні краіны ў ЕС. 13 чэрвеня міністр замежных спраў Гунар Брагі Свенсан праінфармаваў Еўракамісію аб тым што ўрад Ісландыі адклікае сваю заяўку на ўступленне ў Еўрапейскі Саюз. На чэрвень 2013 года, паводле апытанняў, уступленне Ісландыі ў Еўрапейскі Саюз падтрымлівае менш за чвэрць насельніцтва краіны. У лютым 2014 года кабінет міністраў Ісландыі падрабязна вывучыў даклад Інстытута эканамічных даследаванняў, у якім распавядаецца аб сітуацыі ў Еўрасаюзе і аб наступствах, якія могуць паўстаць у выпадку далучэння Ісландыі да ЕС. З прычыны гэтага ўрад Ісландыі ўхваліў ініцыятыву недалучэння да ЕС і ўлады вырашылі адмовіцца ад правядзення рэферэндуму па нагоды таго, ці варта краіне працягваць перамовы з Эўразьвязам. Паводле апытання, праведзенага ў студзені 2014 года, больш за 60 % насельніцтва Ісландыі выступае супраць інтэграцыі ў ЕЗ. 5 студзеня 2015 года прэм’ер-міністр Ісландыі Сігмундзюр Давід Гунлаугсан заявіў, што мае намер у пачатку таго ж года адклікаць заяўку на уваход у склад яго краіны ў Еўрасаюз, што было зроблена 12 сакавіка 2015 года. Рэферендум аб аднаўленні перамоў аб членстве Ісландыі ў Еўрапейскім саюзе прайшоў 29 жніўня 2026 года. Большасць удзельнікаў прагаласавала супраць. === Карлікавыя дзяржавы === У Заходняй Еўропе размешчана пяць карлікавых дзяржаў: Андора, Ватыкан, Ліхтэнштэйн, Манака і Сан-Марына. Ліхтэнштэйн з’яўляецца членам ЕАСГ. Андора, Ватыкан, Манака і Сан-Марына падпісалі пагадненні, якія дазваляюць ім не толькі выкарыстоўваць еўра, але і чаканіць уласныя манеты. Усе яны таксама дэ-факта ўдзельнічаюць у Шэнгенскім пагадненні альбо маюць амаль цалкам адкрытую мяжу з ЕС і цесныя адносіны з мяжуюць дзяржавамі. Напрыклад, Манака ў поўнай меры з’яўляецца часткай мытнай тэрыторыі ЕС праз Францыю і выкарыстоўвае вялікую частку правы ЕС у дачыненні да ПДВ і акцызаў. Ліхтэнштэйн уваходзіць у Еўрапейскую эканамічную зону разам з Ісландыяй і Нарвегіяй і, такім чынам, цесна інтэграваны з Еўрасаюзам. Знаходзячыся пры гэтым у Мытным і валютным саюзе са Швейцарыяй, краіна можа адпаведна разгледзець магчымасць далучыцца да ЕС, калі такое рашэнне прыме Швейцарыя. Напрыклад, Ліхтэнштэйн падпісаў Шэнгенскае пагадненне ўслед за Швейцарыяй. === Нарвегія === Насельніцтва Нарвегіі двойчы на нацыянальных рэферэндумах (у 1972 і 1994 гадах) адпрэчвала прапанову аб уступленні ў ЕС, краіна засталася ў ЕАСГ. === Расія === Пытанне аб разглядзе Расіі ў кантэксце пашырэння ЕС падымалася разам з іншымі постсавецкімі дзяржавамі, уключаючы Казахстан, заходняя частка тэрыторыі якога размешчана ва Усходняй Еўропе. Расія неаднаразова аб’яўляла аб нежаданні і немагчымасці ўступлення ў Еўрасаюз, прапаноўваючы замест гэтага рэалізаваць канцэпцыю «чатырох агульных прастор», якія суправаджаюцца «дарожнымі картамі» і палягчаюць трансгранічнае перамяшчэнне грамадзян, эканамічную інтэграцыю і супрацоўніцтва ў шэрагу іншых абласцей. У кастрычніку 2005 года Прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін заявіў аб тым, што ён «быў бы шчаслівы», калі б Расія атрымала запрашэнне ўступіць у ЕС, аднак, гэтая заява была суправаджаная агаворкай аб тым, што сам ён не будзе выступаць з просьбай аб прыняцці ў ЕС. Падчас падрыхтоўчай стадыі Еўрапейскай палітыкі суседства (ЕПС) Расія настаяла на стварэнні чатырох агульных прастор ЕС — Расіі замест удзелу ў ЕПС, так як бачыла яго «няроўным» пагадненнем з Еўрасаюзам у дамінуючай ролі апошняга. У маі 2005 года ў рамках агульных прастор быў прыняты план дзеянняў, блізкі па зместу да плану дзеянняў ЕПС. Як ЕПС, так і агульныя прасторы ЕС-Расіі рэалізаваны праз Еўрапейскі інструмент суседства і супрацоўніцтва. Акрамя таго, Расія і Беларусь, якія падпісалі дагавор аб стварэнні Саюзнай дзяржавы, не могуць у прынцыпе пачаць ніякія дзеянні па самастойным уступленні ў ЕС, не разарваўшы гэты дагавор. === Швейцарыя === У замарожаным стане доўгі час знаходзілася заяўка Швейцарыі, уступленне якой было спынена рэферэндумам. Гэтая краіна, тым не менш, далучылася да Шэнгенскага пагаднення 1 студзеня 2007 года. 1 студзеня 2011 года Прэзідэнтам краіны зноў стала Мішлін Кальмі-рэ, якая падтрымлівае ідэю ўступлення Швейцарыі ў Еўрапейскі Саюз, аднак падчас свайго першага візіту на пасадзе прэзідэнта ў студзені 2011 года паведаміла, што ўваход у склад у ЕС, як і пераход да сістэмы аўтаматычнага прымянення права ЕС, непрымальныя для Швейцарыі. 27 чэрвеня 2016 года Савет ЕС атрымаў апавяшчэнне аб адкліканні заяўкі на ўступленне. == Гл. таксама == * Гісторыя пашырэння еўрапейскіх супольнасцяў і Еўрапейскага Саюза * [[Спіс краін Еўрапейскага саюза|Дзяржавы-члены Еўрапейскага Саюза]] * [[Геаграфія Еўрапейскага саюза|Геаграфія Еўрапейскага Саюза]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://ec.europa.eu/enlargement/index_en.htm Апісання краін, афіцыйна прызнаных за кандыдатаў на афіцыйным сайце Еўрапейскай Камісіі] {{ref-en}} * [http://eeas.europa.eu/delegations/index_en.htm Апісання краін, афіцыйна прызнаных за кандыдатаў на афіцыйным сайце Еўрапейскай Службы Знешніх Дзеянняў] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Далейшае пашырэнне Еўрапейскага Саюза| ]] dpk1s67vxl95zryc9mun7r39d1av4fy 4 337353 5192507 5189090 2026-09-03T18:52:54Z JerzyKundrat 174 5192507 wikitext text/x-wiki * Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. <small>''(12&nbsp;жніўня)''</small> * Разбуральнае '''[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]]''' здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. <small>''(10&nbsp;жніўня)''</small> * [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. <small>''(7&nbsp;жніўня)''</small> * У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. <small>''(28&nbsp;ліпеня)''</small> * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. <small>''(20&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. <small>''(16&nbsp;ліпеня)''</small> * Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. <small>''(15&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] 5fex92yrcxfhe7bt0riymzh65pspgpc 0 342258 5192423 5084733 2026-09-03T14:11:19Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Hebelieu_plate,_Minsk.jpg|Hebelieu_plate,_Minsk.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Hebelieu plate, Minsk.jpg|]]. 5192423 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гебелеў}} {{Асоба}} '''Міхаіл Львовіч Гебелеў''' ({{ДН|15|10|1905}}, в. [[Узляны]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]] (цяпер [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — {{ДС|15|8|1942}}, [[Мінск]]) — адзін з кіраўнікоў камуністычнага падполля ў Мінску. == Біяграфія == Працаваў сталяром на заводзе імя Молатава, пасля заканчэння Рэспубліканскай школы прапагандыстаў пры [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]] — прапагандыстам, а потым інструктарам Сталінскага райкама КП(б)Б Мінска. Падчас акупацыі ўзначаліў антыфашысцкі супраціў у [[Мінскае гета|Мінскім гета]], быў сакратаром Тэльманаўскага падпольнага райкама КП(б)Б Мінска, членам падпольнага гаркама. Адзін з арганізатараў першай падпольнай друкарні гаркама, наладжваў прыём і распаўсюджанне зводак [[Савінфармбюро]], кіраваў аперацыяй вываду вязняў гета ў партызанскія атрады. У ліпені 1942 года арыштаваны. Павешаны ў мінскай турме. == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Гебелева С. М.|загаловак=Долгий путь к заветной улице|спасылка=http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/gebeleva.pdf|месца={{Мн.}}|выдавецтва=И. П. Логвинов|год=2010|старонак=162|isbn=978-985-6901-78-5|ref=Гебелева|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170420191336/http://www.netzulim.org/R/OrgR/Articles/Stories/gebeleva.pdf|archivedate=20 красавіка 2017}} * {{Кніга|аўтар=Розинский Г.|загаловак=Дети минского гетто|спасылка=|месца=Тель-Авив|выдавецтва=|год=2010|старонак=|isbn=}} == Спасылкі == * [http://www.gorka.by/?p=36673 ''Наталья ПАРХОМЧИК'' Выставка «Лагерь смерти Тростенец. История и память» приурочена к 25-летию установления дипломатических отношений между Беларусью и Германией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191215233757/http://www.gorka.by/?p=36673 |date=15 снежня 2019 }}{{ref-ru}} // Газета «Пухавіцкія навіны» {{DEFAULTSORT:Гебелеў Міхаіл Львовіч}} [[Катэгорыя:Падпольшчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Вязні мінскага гета]] [[Катэгорыя:Павешаныя на акупаванай тэрыторыі СССР]] py0ytva2an5izizs0qlkwu7pdmajeu0 0 345790 5192357 4256988 2026-09-03T12:27:14Z Autumndancer 168015 5192357 wikitext text/x-wiki '''Металіды''' — хімічныя злучэнні (звычайна [[Металы|метал]] — метал, такія злучэнні называюцца інтэрметалічнымі, радзей [[пераходны метал]] — [[Неметалы|неметал]]), якія характарызуюцца металічным тыпам сувязі. У такіх злучэннях не выконваецца правіла фармальнай [[Валентнасць|валентнасці]], яны маюць высокую тэмпературу плаўлення (часта вышэй, чым у індывідуальных кампанентаў), з'яўляюцца [[Берталіды|берталідамі]]. == Прыклады металідаў == * Метал — метал: Cu₉Al₄. * Метал — неметал: Ti₆O. * Злучэнні, прырода сувязі ў якіх можа быць металічнай або іённай у залежнасці ад складу: [[Арсенід галію|GaAs]], NiAs. == Спасылкі == [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2537.html Артыкул аб металічных злучэннях у энцыклапедыі на XuMuK.ru] [[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]] h4kkqzksuh4l173pbzrs8b4ifobcq03 0 348060 5192494 4723169 2026-09-03T18:28:48Z Amherst99 6180 /* */ 5192494 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Красовер}} [[Файл:2009_Dodge_Journey.jpg|справа|міні|250x250пкс|[[Dodge Journey]] — тыповы варыянт амерыканскага красовера]] '''Красо́вер ''' (таксама '''CUV''' — ''crossover utility vehicle'') — [[Легкавы аўтамабіль|аўтамабіль]] павышанай праходнасці, у большай ступені аб'ядноўвае ў сабе якасці [[SUV]], [[Пазадарожнік|пазадарожніка]], але таксама мае недахопы і перавагі іншых класаў аўтамабіляў, пераважна аўтамабіляў з кузавамі [[універсал, тып кузава|універсал]], [[хэтчбэк]] і [[мінівэн]] <ref>[http://www.kolesa.ru/article/pochemu-vam-pridetsja-kupit-krossover-2015-05-22 Чаму вам давядзецца купіць красовер]</ref> . Гэты клас аўтамабіляў часта ствараюць на адной платформе з звычайнымі легкавымі аўтамабілямі.<ref>[http://atlanticexpress.com.ua/kupit-krossover-v-ssha-chto-vybrat-iz-populjarnyh-modelej-premium-krossoverov/ красовер: віды і характарыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190627183744/http://atlanticexpress.com.ua/kupit-krossover-v-ssha-chto-vybrat-iz-populjarnyh-modelej-premium-krossoverov/ |date=27 чэрвеня 2019 }}</ref> Красовер спалучае ў сабе шэраг канструктыўных асаблівасцяў, універсальны двухаб'ёмны кузаў, палепшаныя параметры геаметрычнай праходнасці, вялікі [[дарожны прасвет]], [[поўны прывад]] (тым не менш, існуюць і мадэлі з прывадам толькі на адну вось і недарагія монапрывадныя мадыфікацыі мадэляў з поўным прывадам <ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=34949 переднеприводные кроссоверы]</ref>)і кіравальнасць легкавой машыны. Кузава красовераў, як правіла, звычайныя апорныя, у машын з больш выяўленымі пазадарожнымі магчымасцямі часта прысутнічае "інтэграваная рама", па сутнасці, узмоцненыя суцэльныя ланжэроныя падлогі. Такі варыянт выканання дазваляе атрымаць параметры лакальнай трываласці кузава на ўзроўні рамных машын, але з высокай калянасцю кузава на скручванне і нізкай падлогай. Красоверы, як правіла, не прызначаныя для сур'ёзных пазадарожных выпрабаванняў, і ў асноўным настроены для камфортнага і бяспечнага руху па дарогах з удасканаленым пакрыццём. Але шэраг мадэляў можа мець пастаянны поўны прывад з блакаваннем або імітацыяй блакіроўкі міжвосевага і міжколавых дыферэнцыялаў, або падключаемы з электроннымі сістэмамі для павышэння праходнасці. Такія машыны маюць выдатную праходнасць там, дзе не патрабуюцца экстрэмальныя геаметрычныя параметры і няма цвёрдых перашкод, здольных пашкодзіць вузлы і агрэгаты пад дном. Жадаючы задаволіць патрабаванні рынку (попыт), вытворцы выпускаюць машыны з вельмі спрошчанымі сістэмамі поўнага прывада і монапрывадныя камплектацыі красовераў, дзякуючы гэтаму з'явіўся тэрмін «паркетныя пазадарожнікі» або проста «паркетнікі»<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=34103 Кроссоверы — паркетники]</ref>, так як іх эксплуатуюць у асноўным у гарадскіх умовах, а іх праходнасць на грунтавых дарогах ледзь лепш, чым у простых легкавых аўтамабіляў<ref>[http://auto.mail.ru/article.html?id=33170 ...аўтамабіль для эксплуатацыі пераважна ў горадзе...]</ref>. Паступова тэрмін «паркетнік» распаўсюдзіўся на ўсе аўтамабілі класа CUV па-за залежнасці ад рэальных параметраў праходнасці. == Гісторыя == [[Файл:AMC_Eagle_wagon.jpg|справа|міні|Універсал AMC Eagle — адзін з першых «сапраўдных» красовераў.]] Тэрмін «красовер» упершыню пачалі выкарыстоўваць у Chrysler, калі ў 1987 годзе гэтая кампанія набыла American Motors Corporation (AMC) і ўсім вядомы легендарны брэнд «Jeep» разам з ёй. Эксперыментальны варыянт [[Масквіч-410]]/411/431 (поўнапрывадная версія Масквіча-402), выпушчаны ў 1957 годзе, паводле некаторых меркаванняў, з’яўляецца самым першым у свеце легкавым аўтамабілем (з уласным легкавым кузавам) з павялічаным дарожным прасветам. «Красоверам», тым не менш, яго назваць нельга, бо быў выкарыстаны менавіта легкавы кузаў, які сёння не прайшоў бы ніводнага з тэстаў магчымасці свабоднага кіравання падобным аўтамабілем. Сам жа тэрмін «красовер» упершыню пачаў выкарыстоўвацца аўтакампаніямі толькі ў сярэдзіне 1990-х гг. у дачыненні да аўтамабіляў, якія сёння называюцца «ўседарожнікамі», бо прыкладна да 2000-х большасць аўтамабіляў, разлічаных на легкавое паўсядзённае кіраванне, будаваліся на легкавых платформах, а для перамяшчэння ў больш складаных дарожных умовах прызначаліся класічныя ўсюдыходы-пазадарожнікі рамнай канструкцыі. Першымі красоверамі цяперашняга пакалення сталі [[Toyota RAV4]], які выйшаў у 1994 годзе, і [[Honda CR-V]], якая выйшла годам пазней. Да пачатку 2000-х гадоў, пасля таго як выявіўся запыт рынку на машыны, якія спалучаюць у сабе легкавую кіравальнасць і пашыраныя пазадарожныя здольнасці, паняцце «красовер» распаўсюдзілі і на больш буйныя машыны, канструкцыя якіх не прадугледжвала асобнай рамы, толькі ўзмоцнены «інтэграванай рамай» апорны кузаў. Гэта дазваляла пры захаванні «легкавых» паводзін на дарозе, нармальнага аб’ёму салона і невысокай масы прыкметна палепшыць магчымасці машыны на бездаражы, зрабіўшы, такім чынам, рамныя джыпы не патрэбнымі для большасці прымяненняў. Варта заўважыць, што ў цяперашні час практычна ўсе выпускаемыя ўседарожнікі — красоверы. Справа ў тым, што прынцып апорнага кузава для малых мадэляў [[пазадарожнік]]аў настолькі ўвайшоў у моду, што рамныя канструкцыі для ўласных патрэб пакінулі толькі кампаніі, чые маркі славяцца да нашых дзён. Напрыклад, да іх можна аднесці: [[Jeep Wrangler]], [[Suzuki Jimny]], [[Toyota FJ Cruiser]], [[Toyota 4Runner]], [[Nissan Xterra]]. Такія ж аўтамабілі, як [[Jeep Grand Cherokee]] і [[Toyota RAV4]], будуюцца па тыпажы красовераў і, такім чынам, імі і з’яўляюцца. == Класіфікацыя па памерах і папулярныя прыклады == Міні: [[Peugeot 2008]], [[Kia Soul]], [[Renault Captur]], [[Daihatsu Terios]], [[Chevrolet Tracker|Toyota Tracker]], [[Mini Countryman]], [[Fiat 500X]], [[Nissan Juke]], [[Ford EcoSport]], [[Suzuki SX4]], [[Opel Mokka]], [[Mazda CX-3]], [[Volkswagen Polo|Volkswagen Cross Polo]]... Кампактныя: [[Opel Antara]], [[Chevrolet Equinox]], [[Land Rover Freelander]], [[BMW X1]], [[Porsche Macan]], [[BMW X3]], [[Audi Q5]], [[Subaru XV]], [[Mazda CX-5]], [[Skoda Yeti]], [[Renault Duster]], [[Hyundai ix35]], [[Jeep Compass]], [[Kia Sportage]], [[Mitsubishi ASX]], [[Nissan Qashqai]], [[Lexus NX]], [[Audi Q3]], [[Citroën C4 Aircross]], [[Ford Kuga]], [[Peugeot 4008]], [[Subaru Forester]], [[Volkswagen Tiguan]], [[Mercedes-Benz GLK-класс|Mercedes-Benz GLK-клас]],[[Volvo XC60]], [[Toyota RAV4]], [[Suzuki Grand Vitara]], [[Honda CR-V]], [[Infiniti EX]], [[Chery Tiggo]], [[Renault Koleos]], [[SsangYong New Actyon]], [[Nissan X-Trail]]... Сярэднеразмерныя: [[Mitsubishi Outlander]], [[Porsche Cayenne]], [[Cadillac SRX]], [[Hyundai Santa Fe]], [[Kia Sorento|KIA Sorento]], [[Ford Kuga|Ford Escape]], [[Chevrolet Equinox]], [[Volkswagen Touareg]], [[BMW X5]], [[Lexus RX]], [[Lincoln MKX]], [[Mercedes-Benz M-класс|Mercedes-Benz M-клас]], [[Nissan Murano]], [[Infiniti FX]], [[Luxgen7 SUV]], [[Saab 9-4X]], [[Subaru Tribeca]], [[Volvo XC90]]... Поўнаразмерныя: [[GMC Acadia]], [[Chevrolet Traverse]], [[Audi Q7]], [[Honda Pilot]], [[Toyota Highlander]], [[Acura MDX]], [[Mazda CX-9]], [[Lincoln MKT]], [[Buick Enclave]], [[Ford Flex]], [[Ford Explorer]], [[Infiniti JX]], [[Saturn Outlook]], [[Nissan Pathfinder]]... {{зноскі}} [[Катэгорыя:Аўтамабіль]] 5hk4rrxf39ngfiou0sh7mj5xpxtwxme 0 350659 5192612 4760375 2026-09-04T07:25:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192612 wikitext text/x-wiki {{coord|32|48|52|N|34|59|13|E|display=title|region:IL_type:landmark_source:dewiki}} [[Файл:Shrine Bab North West.jpg|thumb|right|{{нп3|Храм Баба|Пахавальня Баба|ru|Усыпальница Баба}}]] '''Сусветны цэнтр Бахаі''' ({{lang-he|הבהאי הטולמי המרכז}}) — месца [[паломніцтва]] і адміністрацыйны цэнтр для паслядоўнікаў [[Бахаі|веры Бахаі]]. Знаходзіцца ў гарадах [[Хайфа]] і [[Горад Акка|Акка]] ў [[Ізраіль|Ізраіле]]. Вядомы сваімі садамі, размешчанымі на горнай градзе [[Гара Кармель|Кармель]]. Асноўныя аб’екты Сусветнага цэнтра бахаі, у тым ліку тэрасы і {{нп3|Храм Баба|Пахавальня Баба|ru|Храм Баба}}, у ліпені [[2008]] года былі ўнесены ў {{нп3|Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЭСКА ў Азіі|Спіс сусветнай спадчыны ЮНЭСКА|ru|Список Всемирного наследия ЮНЕСКО в Азии}}<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/news/452|date=2008-07-15|title=Three new sites inscribed on UNESCO's world Heritage list|author=UNESCO World Heritage Centre|archive-url=https://www.webcitation.org/616BQBFOq?url=http://whc.unesco.org/en/news/452|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=6 лістапада 2016|url-status=live}} {{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/2007/whc07-31com-8be.pdf|title=convention concerning the pritection of the world cultural and natural heritage|pager=p. 34|author=World Heritage Comittee|date=2007-07-08|archive-url=https://www.webcitation.org/66BQ9y3HW?url=http://whc.unesco.org/archive/2007/whc07-31com-8be.pdf|archive-date=15 сакавіка 2012|access-date=6 лістапада 2016|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя == У [[1868]] г., па ўказу турэцкага султана, у гавань каля падножжа гары Кармель прыбыла невялікая група зняволеных. З гэтага моманту і пачаўся адлік агульнага лёсу новай рэлігіі і свяшчэннага з даўніх часоў месца. Першапачаткова ссыльныя ўтрымліваліся ў Акка, але потым умовы зняволення змякчыліся, адносіны з мясцовым насельніцтвам наладзіліся, і сем’і вернікаў сталі сяліцца ў Хайфе і Акка і займацца разнастайнымі рамёствамі. Сям’я {{нп3|Бахаула|Бахаулы|ru|Бахаулла}}, заснавальніка рэлігіі, таксама атрымала магчымасць жыць за межамі Акка, у мясцовасці з больш спрыяльным кліматам, і наведваць Хайфу. Пастаянна расла колькасць паломнікаў з Персіі, Егіпта і іншых краін. Пасля смерці Бахаулы ў [[1892]] годзе, калі кіраўніцтва справамі рэлігіі перайшло да яго старэйшага сына Абдул-Баха, цэнтр веры канчаткова замацаваў сваё месцазнаходжанне: [[пахавальня]] Бахаулы знаходзіцца недалёка ад Акка, што вызначае асаблівае значэнне гэтага пункта зямнога шара для веруючых бахаі. У 1909 годзе, амаль праз 60 гадоў пасля смерці, астанкі {{нп3|Баб, бабізм|Баба|ru|Баб (бабизм)}}, якога лічаць пасланцам бога і папярэднікам Бахаулы, былі перапахаваныя ў маўзалеі на схіле гары Кармель у Хайфе. Размяшчэнне пахавальні было абрана яшчэ Бахаулой. У больш позні час над маўзалеем была ўзведзена мрамарная надбудова. Падрыхтоўка праекта была даручана канадскаму архітэктару {{нп3|Уільям Максвел|Уільяму Максвелу|en|William Sutherland Maxwell}}, які здолеў сумясціць усходнія традыцыі з заходнімі прапорцыямі і стылем. Нарэшце, у [[1953]] годзе ўсе работы былі завершаны, і для шырокай публікі адкрылася каланада з залочаным купалам<ref name="gardener">[http://www.gardener.ru/&id=1748 GARDENER.ru — Бахайские сады | Ландшафтный дизайн садов и парков]{{Недаступная спасылка}}</ref>, якому было наканавана стаць візітнай карткай Бахайскіх садоў, а потым і ўсёй [[Хайфа|Хайфы]]. [[21 красавіка]] [[1963]] года ў Хайфе, у доме, дзе некалі жыў {{нп3|Абдул-Баха||ru|Абдул-Баха}}, упершыню быў абраны вышэйшы кіруючы орган рэлігіі [[бахаі]] — {{нп3|Сусветны дом справядлівасці||ru|Всемирный дом справедливости}}<ref name="bah">{{Cite web |url=http://bahai.ru/introduction/description.shtml |title=Вера Бахаи в России — КОРОТКО О ГЛАВНОМ |access-date=6 лістапада 2016 |archive-date=30 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130025209/http://www.bahai.ru/introduction/description.shtml |url-status=dead }}</ref>. Пазней для яго было пабудавана спецыяльнае памяшканне паблізу ад пахавальні Баба. У [[1987]] годзе Сусветны цэнтр бахаі прымае рашэнне абкружыць свяцілішча тэраснымі садамі, якія б служылі ў якасці шляху, які вядзе да аднаго з самых святых месцаў для паломнікаў бахаі. Праектаванне было даручана іранскаму эмігранту {{нп3|Фарыборз Сахба|Фарыборзу Сахба|ru|Сахба, Фариборз}}. Урачыстае адкрыццё комплекса адбылося 22 мая 2001 года ў прысутнасці афіцыйных асоб дзяржавы Ізраіль, мэрыі горада Хайфа і іншых высокапастаўленых гасцей. Сады адкрытыя для наведвання кожны дзень, без папярэдняга запісу, бясплатна. Дзевятнаццаць тэрас, на якіх размяшчаецца комплекс садоў, утвараюць адзіную «лесвіцу». Акрамя таго, у пэўныя дні прапануюцца туры ў суправаджэнні гіда на адной з трох моў — іўрыце, рускай ці англійскай. == Бахайскія сады == [[Файл:Bahá'í gardens by David Shankbone.jpg|thumb|Сад на гары Кармель]] Сады абслугоўваюцца групай з 90 чалавек, большая частка з якіх — валанцёры з ліку паслядоўнікаў рэлігіі. Астатнія — спрактыкаваныя садоўнікі<ref name="gardener"/>. Працягласць тэрас зверху ўніз каля кіламетра, шырыня мяняецца ад 60 да 400 м. На будаўніцтва было выдаткавана 250 млн долараў<ref name="gardener"/>. Каля свяцілішча наўмысна не змайстравалі лавак, што не спрыяе доўгаму знаходжанню на тэрыторыі комплекса. Галоўная прычына, хутчэй за ўсё, тое, што бахаі не любяць, калі побач са святым месцам пачынаюць есці, піць і выкарыстоўваць мабільны тэлефон. == Упарадкаванне == Усе выдаткі Сусветнага цэнтра аплочваюцца са сродкаў, добраахвотна ахвяраваных выключна паслядоўнікамі веры Бахаі. Ад іншых асоб ахвяраванні не прымаюцца. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Citation|last=Braun|first=E.|last2=Chance|first2=H.|title=A Crown of Beauty, The Baha'i Faith and the holy Land|publisher=George Ronald|location=Oxford, UK|year=1982|id=ISBN 0-85398-139-6}} {{сусветная спадчына|1220}} == Спасылкі == {{CommonsCat}} * [http://www.bahai.org/ Афіцыйны сайт веры Бахаі] {{ref-en}} * [http://www.ganbahai.org.il/en/ Афіцыйны сайт садоў Бахаі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170729183219/http://www.ganbahai.org.il/en/ |date=29 ліпеня 2017 }} {{ref-en}} * [https://www.youtube.com/watch?v=gJNWnbaHJFM Відэа садоў Бахаі] {{Сусветная спадчына ў Ізраілі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Ізраілі]] [[Катэгорыя:Вера Бахаі]] [[Катэгорыя:Паломніцтва]] mocnt50fua44v591o2md9d48xvox61k 0 358379 5192719 4838117 2026-09-04T10:57:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Агадыр]] у [[Агадыр (Марока)]] 4838117 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Агадыр |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = N|lat_deg = 30|lat_min = 25|lat_sec = 00 |lon_dir = W|lon_deg = 9|lon_min = 35|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |від рэгіёна = |раён = |раён у табліцы = |від раёна = |абшчына = |від абшчыны = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне = |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = }} '''Агады́р''' — [[горад]] у [[Афрыка|Афрыцы]], у паўднёва-заходняй частцы [[Марока]], [[порт]] на [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] узбярэжжы. == Гісторыя == У пачатку XVI стагоддзя было заснавана рыбацкае паселішча. Горад з'яўляўся апорным пунктам партугальцаў на паўднёвым захадзе Марока. Меў таксама назву ''Санта-Крус-дзю-Кан-д'Агер''. У 1536 годзе горад вызвалены мараканскім войскамі саадзійскага шэрыфа Мухамеда. У XVII—XVII стст. Агадыр з'яўляўся буйным цэнтрам знешняга гандлю. З 1777 года ў горадзе гандаль быў забаронены еўрапейцам, у 1882—1912 гг. дазваляўся продаж [[збожжа]] ў прыбярэжнай частцы горада. У 1960 годзе горад моцна пацярпеў ад [[Землетрасенне|землетрасення]]. == Насельніцтва == Па стане на 1952 год — 30,1 тыс. чал.<ref name="МСЭ">Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. 3-е изд. — М.: БСЭ, 1958. — 250&nbsp;000 экз.{{ref-ru}}</ref> У 1971 годзе насельніцтва горада складала 57 000<ref name="гео">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=12|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> чал., у 1982 годзе — каля 110,5<ref name="afr">Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов т др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 217—218. — 672 с. с илл.</ref> тыс. чал. == Эканоміка == У горадзе дзейнічаюць рабапераапрацоўчыя, металаапрацоўчыя, дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, вытворчасць [[цэмент]]у і інш. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} == Літаратура == * ''Уткин Г. Н.'' Агадир // Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 217—218. — 672 с. с илл.{{ref-ru}} * Агадир // {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=12|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} * Агадир // Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. 3-е изд. — М.: БСЭ, 1958. — 250&nbsp;000 экз. — С. 120. {{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.agadirnet.com/agadir-maroc/presentation/ Agadir, Perle du sud Marocain] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141229174012/http://www.agadirnet.com/agadir-maroc/presentation/ |date=29 снежня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Марока]] advpey03fzttr6da26mfcuov73lg8bm 5192726 5192719 2026-09-04T10:58:34Z Autumndancer 168015 5192726 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Агадыр}} {{НП}} '''Агады́р''' — [[горад]] у [[Афрыка|Афрыцы]], у паўднёва-заходняй частцы [[Марока]], [[порт]] на [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] узбярэжжы. == Гісторыя == У пачатку XVI стагоддзя было заснавана рыбацкае паселішча. Горад з'яўляўся апорным пунктам партугальцаў на паўднёвым захадзе Марока. Меў таксама назву ''Санта-Крус-дзю-Кан-д'Агер''. У 1536 годзе горад вызвалены мараканскім войскамі саадзійскага шэрыфа Мухамеда. У XVII—XVII стст. Агадыр з'яўляўся буйным цэнтрам знешняга гандлю. З 1777 года ў горадзе гандаль быў забаронены еўрапейцам, у 1882—1912 гг. дазваляўся продаж [[збожжа]] ў прыбярэжнай частцы горада. У 1960 годзе горад моцна пацярпеў ад [[Землетрасенне|землетрасення]]. == Насельніцтва == Па стане на 1952 год — 30,1 тыс. чал.<ref name="МСЭ">Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. 3-е изд. — М.: БСЭ, 1958. — 250&nbsp;000 экз.{{ref-ru}}</ref> У 1971 годзе насельніцтва горада складала 57 000<ref name="гео">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=12|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref> чал., у 1982 годзе — каля 110,5<ref name="afr">Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов т др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 217—218. — 672 с. с илл.</ref> тыс. чал. == Эканоміка == У горадзе дзейнічаюць рабапераапрацоўчыя, металаапрацоўчыя, дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, вытворчасць [[цэмент]]у і інш. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} == Літаратура == * ''Уткин Г. Н.'' Агадир // Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 217—218. — 672 с. с илл.{{ref-ru}} * Агадир // {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=12|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} * Агадир // Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. 3-е изд. — М.: БСЭ, 1958. — 250&nbsp;000 экз. — С. 120. {{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.agadirnet.com/agadir-maroc/presentation/ Agadir, Perle du sud Marocain] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141229174012/http://www.agadirnet.com/agadir-maroc/presentation/ |date=29 снежня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Марока]] 9bnk3mbr5nf3o1t5xhnwno7gi98kzai 0 463591 5192767 4410236 2026-09-04T11:27:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ара Гегецык]] у [[Ара Гехецык]]: паводле БЭ 4410236 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|«[[Семіраміда|Шамірам]] і Ара Выдатны». [[Вардкес Сурэнянц]].]] {{main|Армянская міфалогія}} '''Ара Выдатны''' ({{lang-hy|''Արա Գեղեցիկ''}}) — легендарны армянскі цар, пра які расказаў армянскі гістарыёграф V ст. [[Маўсес Харэнацы]] ў сваёй кнізе «Гісторыя Арменіі»<ref>[http://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA66&dq=Ara+Armenian+deity&hl=en&ei=IzMFTaCkLsmEOoO9xaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Ara%20Armenian%20deity&f=false The heritage of Armenian literature, Volume 1, стр. 66, Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian]</ref>. Выява Ары Выдатнага зрабіла значны ўплыў на армянскае мастацтва і літаратуру, натхніўшы многіх армянскіх пісьменнікаў і мастакоў на стварэнне шэрага твораў, такіх як трагедыя [[Наіры Зар'ян]]а «Ара Выдатны». == Легенда пра Ар Выдатным і Шамірам == Легендарная царыца [[Асірыя|Асірыі]] [[Семіраміда]] (па-армянску званая [[Шамірам]]), пачуўшы пра хараство армянскага цара, адправіла яму ліст, у якім прасіла стаць сваім мужам і ўзысці на царства, імкнучыся аб'яднаць дзве дзяржавы. Аднак паслы перадалі царыцы адмову армянскага цара, якая зняважыла яе<ref>''Армен Меружанян.'' [http://noev-kovcheg.ru/mag/2007-01/540.html Ара Прекрасный и Семирамида]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=jXUaAQAAIAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=aQsITa_aH8ig8QPVze0O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDMQ6AEwAzgK Journal of the Asiatic Society, Volume 1]</ref>. Шамірам загарэлася нянавісцю да Ары, сабрала войска і напала на Арменію. Нягледзячы на загад узяць Ару жывым, асірыйцы смяротна паранілі яго ў кровапралітнай бітве на схіле гары<ref name="Isalabdulaev">''М. А. Исалабдулаев.'' [http://www.dagksi.narod.ru/Books/IsalabdulaevMA_Mif.pdf Мифология народов Кавказа]{{Недаступная спасылка}}</ref>, якая звалася Араі-лер (гара Ара). На тым жа месцы, паводле падання, пасля было заснавана сяло, што завецца Араі-гюх (сяло Ара). Шамірам паслала за целам Ары марадзёраў, якія прынеслі паміраючага цара ў яе шацёр; тамсама ён і сканаў. Семіраміда загадала жрацу Мірасу ўваскрэсіць цара, і той, паклаўшы цела на вяршыні гары Аменпркіч<ref>Дорога Мгера. Армянские легенды и предания. / Сост., пер. с [[Армянская мова|арм.]], предисл. и коммент. Г. О. Карапетяна. — М.: Наука, 1990. — С. 45. — ISBN 5-02-017023-2</ref>, стаў выклікаць сабакагаловых духаў-[[Аралезы|аралезаў]], якія ажыўлялі паміраючых ваяроў, залізваючы ім раны. Ара, нягледзячы на гэта, памёр, і Шамірам, скінуўшы яго цела ў яму, пусціла чутку пра тое, што ўваскрэсіла цара. Ролю Ары выканаў адзін з любоўнікаў царыцы. Армяне паверылі яе словам і спынілі баявыя дзеянні, пасля чаго Семіраміда пакінула Арменію, паверыўшы словам Міраса, быццам дух Ара ўзяты багамі на [[Каўказскія горы]] і адтуль перанясецца ў [[Вавілон]] да сэрца царыцы, што яго заваявала. Легенда пра ажыўленне бога злучана з узгоркам каля сяла Лецк (блізу горада Ван)<ref name="Isalabdulaev" />. == Ара Выдатны ў армянскай гістарыяграфіі == Большасць армянскіх гісторыкаў схільныя лічыць Ару Выдатнага рэальнай гістарычнай асобай. Адны з іх мяркуюць, што ён быў сынам цара [[Арама|Арамы]], які жыў у 880—844 гадах да н.э., імя якога стала адным з [[эпанім]]аў армян. Іншыя аўтары настойваюць на тым, што гаворка ідзе пра само Араме, сапраўды былым сучаснікам [[Семіраміда|Семіраміды]]. Паводле апошніх, Арам з'яўляўся заснавальнікам з'яднанага армянскага царства і быў першым армянскім кіраўніком, які насіў тытул «цара цароў», які, найхутчэй, пазначаў [[сюзерэн]]ства над астатнімі кіраўнікамі Арарацкага царства<ref>[http://books.google.com/books?id=zxVmAAAAMAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=DAsITeyYGIeY8QO6nJ0q&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA Armen Petrosyan, The Indo-european and ancient Near Eastern sources of the Armenian epic: myth and history]</ref>. Разам з тым, у асірыйскіх помніках той эпохі Арменія звалася Уруатры ці [[Урарту]] — ад слова [[Арарат]] ([[Айрарат]]). У клінапісах эпохі Царства Урарту краіна завецца [[Біяйнілі]] ці Біяйна па назве возеры, назва якога пасля трансфармавалася ў «Ван». Паколькі вытокі дзвюх вялікіх рэк [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] — [[Месапатамія|Еўфрата і Тыгра]] знаходзяцца на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]], то ў некаторых клінапісных крыніцах Арменія звалася «Наіры» — «краіна рэк». Гэтым акадскім словам пазначаўся шырокі рэгіён ад возера [[Кабутан]] ([[Урмія (возера)|Урмія]]) на ўсходзе да вярхоўяў [[Еўфрат]]а і [[Чарох]]а на захадзе. Упершыню гэта назва, якая не прыжылася як тапонім, але захавалася, як паэтычная назва Арменіі, сустракаецца ў клінапісе асірыйскага цара Тукульці-Нінурта I (1243—1221 да н.э.), які вёў захопніцкія войны на Армянскам сугор'е. Падчас паходаў супраць «краін Наіры» Тукульці-Нінурта I стукнуўся з супрацівам з'яднаных сіл 43 мясцовых саюзных княстваў, але зламаў іх супраціў і да сваіх тытулаў дадаў тытул «цара ўсіх краін Наіры». Клінапіс Салманасара III (860—825 гг. да н.э.), свёкра Семіраміды, ужо згадвае не «краіны [[Наіры (народ)|Наіры]]», а адзіную «краіну Наіры», што можа сведчыць пра завяршэнне фармавання аб'яднанай дзяржавы. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Армянская міфалогія]] qkavkbixsn90gw1ug7yzlho6rcbday9 5192772 5192767 2026-09-04T11:27:29Z Autumndancer 168015 5192772 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|«[[Семіраміда|Шамірам]] і Ара Выдатны». [[Вардкес Сурэнянц]].]] {{main|Армянская міфалогія}} '''Ара Гехецык''', '''Ара Прыгожы''' ({{lang-hy|''Արա Գեղեցիկ''}}) — легендарны армянскі цар, пра які расказаў армянскі гістарыёграф V ст. [[Маўсес Харэнацы]] ў сваёй кнізе «Гісторыя Арменіі»<ref>[http://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA66&dq=Ara+Armenian+deity&hl=en&ei=IzMFTaCkLsmEOoO9xaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Ara%20Armenian%20deity&f=false The heritage of Armenian literature, Volume 1, стр. 66, Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian]</ref>. Выява Ары Выдатнага зрабіла значны ўплыў на армянскае мастацтва і літаратуру, натхніўшы многіх армянскіх пісьменнікаў і мастакоў на стварэнне шэрага твораў, такіх як трагедыя [[Наіры Зар'ян]]а «Ара Выдатны». == Легенда пра Ар Выдатным і Шамірам == Легендарная царыца [[Асірыя|Асірыі]] [[Семіраміда]] (па-армянску званая [[Шамірам]]), пачуўшы пра хараство армянскага цара, адправіла яму ліст, у якім прасіла стаць сваім мужам і ўзысці на царства, імкнучыся аб'яднаць дзве дзяржавы. Аднак паслы перадалі царыцы адмову армянскага цара, якая зняважыла яе<ref>''Армен Меружанян.'' [http://noev-kovcheg.ru/mag/2007-01/540.html Ара Прекрасный и Семирамида]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=jXUaAQAAIAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=aQsITa_aH8ig8QPVze0O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDMQ6AEwAzgK Journal of the Asiatic Society, Volume 1]</ref>. Шамірам загарэлася нянавісцю да Ары, сабрала войска і напала на Арменію. Нягледзячы на загад узяць Ару жывым, асірыйцы смяротна паранілі яго ў кровапралітнай бітве на схіле гары<ref name="Isalabdulaev">''М. А. Исалабдулаев.'' [http://www.dagksi.narod.ru/Books/IsalabdulaevMA_Mif.pdf Мифология народов Кавказа]{{Недаступная спасылка}}</ref>, якая звалася Араі-лер (гара Ара). На тым жа месцы, паводле падання, пасля было заснавана сяло, што завецца Араі-гюх (сяло Ара). Шамірам паслала за целам Ары марадзёраў, якія прынеслі паміраючага цара ў яе шацёр; тамсама ён і сканаў. Семіраміда загадала жрацу Мірасу ўваскрэсіць цара, і той, паклаўшы цела на вяршыні гары Аменпркіч<ref>Дорога Мгера. Армянские легенды и предания. / Сост., пер. с [[Армянская мова|арм.]], предисл. и коммент. Г. О. Карапетяна. — М.: Наука, 1990. — С. 45. — ISBN 5-02-017023-2</ref>, стаў выклікаць сабакагаловых духаў-[[Аралезы|аралезаў]], якія ажыўлялі паміраючых ваяроў, залізваючы ім раны. Ара, нягледзячы на гэта, памёр, і Шамірам, скінуўшы яго цела ў яму, пусціла чутку пра тое, што ўваскрэсіла цара. Ролю Ары выканаў адзін з любоўнікаў царыцы. Армяне паверылі яе словам і спынілі баявыя дзеянні, пасля чаго Семіраміда пакінула Арменію, паверыўшы словам Міраса, быццам дух Ара ўзяты багамі на [[Каўказскія горы]] і адтуль перанясецца ў [[Вавілон]] да сэрца царыцы, што яго заваявала. Легенда пра ажыўленне бога злучана з узгоркам каля сяла Лецк (блізу горада Ван)<ref name="Isalabdulaev" />. == Ара Выдатны ў армянскай гістарыяграфіі == Большасць армянскіх гісторыкаў схільныя лічыць Ару Выдатнага рэальнай гістарычнай асобай. Адны з іх мяркуюць, што ён быў сынам цара [[Арама|Арамы]], які жыў у 880—844 гадах да н.э., імя якога стала адным з [[эпанім]]аў армян. Іншыя аўтары настойваюць на тым, што гаворка ідзе пра само Араме, сапраўды былым сучаснікам [[Семіраміда|Семіраміды]]. Паводле апошніх, Арам з'яўляўся заснавальнікам з'яднанага армянскага царства і быў першым армянскім кіраўніком, які насіў тытул «цара цароў», які, найхутчэй, пазначаў [[сюзерэн]]ства над астатнімі кіраўнікамі Арарацкага царства<ref>[http://books.google.com/books?id=zxVmAAAAMAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=DAsITeyYGIeY8QO6nJ0q&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA Armen Petrosyan, The Indo-european and ancient Near Eastern sources of the Armenian epic: myth and history]</ref>. Разам з тым, у асірыйскіх помніках той эпохі Арменія звалася Уруатры ці [[Урарту]] — ад слова [[Арарат]] ([[Айрарат]]). У клінапісах эпохі Царства Урарту краіна завецца [[Біяйнілі]] ці Біяйна па назве возеры, назва якога пасля трансфармавалася ў «Ван». Паколькі вытокі дзвюх вялікіх рэк [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] — [[Месапатамія|Еўфрата і Тыгра]] знаходзяцца на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]], то ў некаторых клінапісных крыніцах Арменія звалася «Наіры» — «краіна рэк». Гэтым акадскім словам пазначаўся шырокі рэгіён ад возера [[Кабутан]] ([[Урмія (возера)|Урмія]]) на ўсходзе да вярхоўяў [[Еўфрат]]а і [[Чарох]]а на захадзе. Упершыню гэта назва, якая не прыжылася як тапонім, але захавалася, як паэтычная назва Арменіі, сустракаецца ў клінапісе асірыйскага цара Тукульці-Нінурта I (1243—1221 да н.э.), які вёў захопніцкія войны на Армянскам сугор'е. Падчас паходаў супраць «краін Наіры» Тукульці-Нінурта I стукнуўся з супрацівам з'яднаных сіл 43 мясцовых саюзных княстваў, але зламаў іх супраціў і да сваіх тытулаў дадаў тытул «цара ўсіх краін Наіры». Клінапіс Салманасара III (860—825 гг. да н.э.), свёкра Семіраміды, ужо згадвае не «краіны [[Наіры (народ)|Наіры]]», а адзіную «краіну Наіры», што можа сведчыць пра завяршэнне фармавання аб'яднанай дзяржавы. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Армянская міфалогія]] p6z5df8bpgmr57ojfzr8alpkvz5k9du 5192775 5192772 2026-09-04T11:31:12Z Autumndancer 168015 5192775 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|«[[Семіраміда|Шамірам]] і Ара Выдатны». [[Вардкес Сурэнянц]].]] {{main|Армянская міфалогія}} '''Ара Гехецык''', '''Ара Прыгожы''' ({{lang-hy|''Արա Գեղեցիկ''}}) — легендарны армянскі цар, пра якога распавёў армянскі гістарыёграф V ст. [[Маўсес Харэнацы]] ў сваёй кнізе «Гісторыя Арменіі»<ref>[http://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA66&dq=Ara+Armenian+deity&hl=en&ei=IzMFTaCkLsmEOoO9xaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Ara%20Armenian%20deity&f=false The heritage of Armenian literature, Volume 1, стр. 66, Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian]</ref>. Постаць Ары Гехецыка зрабіла значны ўплыў на армянскае мастацтва і літаратуру, натхніла армянскіх пісьменнікаў і мастакоў на стварэнне шэрагу твораў, напрыклад, трагедыя [[Наіры Зар'ян]]а «Ара Гехецык». == Легенда пра Ару Гехецыка і Шамірам == Легендарная царыца [[Асірыя|Асірыі]] [[Семіраміда]] (па-армянску званая [[Шамірам]]), пачуўшы пра хараство армянскага цара, адправіла яму ліст, у якім прасіла стаць сваім мужам і ўзысці на царства, імкнучыся аб'яднаць дзве дзяржавы. Аднак паслы перадалі адмову армянскага цара, якая зняважыла яе<ref>''Армен Меружанян.'' [http://noev-kovcheg.ru/mag/2007-01/540.html Ара Прекрасный и Семирамида]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=jXUaAQAAIAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=aQsITa_aH8ig8QPVze0O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDMQ6AEwAzgK Journal of the Asiatic Society, Volume 1]</ref>. Шамірам загарэлася нянавісцю да Ары, сабрала войска і напала на Арменію. Нягледзячы на загад узяць Ару жывым, асірыйцы смяротна паранілі яго ў кровапралітнай бітве на схіле гары<ref name="Isalabdulaev">''М. А. Исалабдулаев.'' [http://www.dagksi.narod.ru/Books/IsalabdulaevMA_Mif.pdf Мифология народов Кавказа]{{Недаступная спасылка}}</ref>, якая звалася Араі-лер (гара Ара). На тым жа месцы, паводле падання, пасля было заснавана сяло, што завецца Араі-гюх (сяло Ара). Шамірам паслала за целам Ары марадзёраў, якія прынеслі паміраючага цара ў яе шацёр; там ён і сканаў. Семіраміда загадала жрацу Мірасу ўваскрэсіць цара, і той, паклаўшы цела на вяршыні гары Аменпркіч<ref>Дорога Мгера. Армянские легенды и предания. / Сост., пер. с [[Армянская мова|арм.]], предисл. и коммент. Г. О. Карапетяна. — М.: Наука, 1990. — С. 45. — ISBN 5-02-017023-2</ref>, стаў выклікаць сабакагаловых духаў-[[Аралезы|аралезаў]], якія ажыўлялі паміраючых ваяроў, залізваючы ім раны. Ара, нягледзячы на гэта, памёр, і Шамірам, скінуўшы яго цела ў яму, пусціла чутку пра тое, што ўваскрэсіла цара. Ролю Ары выканаў адзін з любоўнікаў царыцы. Армяне паверылі яе словам і спынілі баявыя дзеянні, пасля чаго Семіраміда пакінула Арменію, паверыўшы словам Міраса, быццам дух Ара ўзяты багамі на [[Каўказскія горы]] і адтуль перанясецца ў [[Вавілон]] да сэрца царыцы, што яго заваявала. Легенда пра ажыўленне бога злучана з узгоркам каля сяла Лецк (блізу горада Ван)<ref name="Isalabdulaev" />. == Ара Гехецык у армянскай гістарыяграфіі == Большасць армянскіх гісторыкаў схільныя лічыць Ару Выдатнага рэальнай гістарычнай асобай. Адны з іх мяркуюць, што ён быў сынам цара [[Арама|Арамы]], які жыў у 880—844 гадах да н.э., імя якога стала адным з [[эпанім]]аў армян. Іншыя аўтары настойваюць на тым, што гаворка ідзе пра само Араме, сапраўды былым сучаснікам [[Семіраміда|Семіраміды]]. Паводле апошніх, Арам з'яўляўся заснавальнікам з'яднанага армянскага царства і быў першым армянскім кіраўніком, які насіў тытул «цара цароў», які, найхутчэй, пазначаў [[сюзерэн]]ства над астатнімі кіраўнікамі Арарацкага царства<ref>[http://books.google.com/books?id=zxVmAAAAMAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=DAsITeyYGIeY8QO6nJ0q&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA Armen Petrosyan, The Indo-european and ancient Near Eastern sources of the Armenian epic: myth and history]</ref>. Разам з тым, у асірыйскіх помніках той эпохі Арменія звалася Уруатры ці [[Урарту]] — ад слова [[Арарат]] ([[Айрарат]]). У клінапісах эпохі Царства Урарту краіна завецца [[Біяйнілі]] ці Біяйна па назве возеры, назва якога пасля трансфармавалася ў «Ван». Паколькі вытокі дзвюх вялікіх рэк [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] — [[Месапатамія|Еўфрата і Тыгра]] знаходзяцца на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]], то ў некаторых клінапісных крыніцах Арменія звалася «Наіры» — «краіна рэк». Гэтым акадскім словам пазначаўся шырокі рэгіён ад возера [[Кабутан]] ([[Урмія (возера)|Урмія]]) на ўсходзе да вярхоўяў [[Еўфрат]]а і [[Чарох]]а на захадзе. Упершыню гэта назва, якая не прыжылася як тапонім, але захавалася, як паэтычная назва Арменіі, сустракаецца ў клінапісе асірыйскага цара Тукульці-Нінурта I (1243—1221 да н.э.), які вёў захопніцкія войны на Армянскам сугор'е. Падчас паходаў супраць «краін Наіры» Тукульці-Нінурта I стукнуўся з супрацівам з'яднаных сіл 43 мясцовых саюзных княстваў, але зламаў іх супраціў і да сваіх тытулаў дадаў тытул «цара ўсіх краін Наіры». Клінапіс Салманасара III (860—825 гг. да н.э.), свёкра Семіраміды, ужо згадвае не «краіны [[Наіры (народ)|Наіры]]», а адзіную «краіну Наіры», што можа сведчыць пра завяршэнне фармавання аб'яднанай дзяржавы. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Армянская міфалогія]] mlk7p0klt2gc846ifewkox01wtgkdzz 5192776 5192775 2026-09-04T11:31:48Z Autumndancer 168015 5192776 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|«[[Семіраміда|Шамірам]] і Ара Выдатны». [[Вардкес Сурэнянц]].]] {{main|Армянская міфалогія}} '''Ара Гехецык''', '''Ара Прыгожы''' ({{lang-hy|''Արա Գեղեցիկ''}}) — легендарны армянскі цар, пра якога распавёў армянскі гістарыёграф V ст. [[Маўсес Харэнацы]] ў сваёй кнізе «Гісторыя Арменіі»<ref>[http://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA66&dq=Ara+Armenian+deity&hl=en&ei=IzMFTaCkLsmEOoO9xaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Ara%20Armenian%20deity&f=false The heritage of Armenian literature, Volume 1, стр. 66, Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian]</ref>. Постаць Ары Гехецыка зрабіла значны ўплыў на армянскае мастацтва і літаратуру, натхніла армянскіх пісьменнікаў і мастакоў на стварэнне шэрагу твораў, напрыклад, трагедыя [[Наіры Зар'ян]]а «Ара Гехецык». == Легенда пра Ару Гехецыка і Шамірам == Легендарная царыца [[Асірыя|Асірыі]] [[Семіраміда]] (па-армянску званая [[Шамірам]]), пачуўшы пра хараство армянскага цара, адправіла яму ліст, у якім прасіла стаць сваім мужам і ўзысці на царства, імкнучыся аб'яднаць дзве дзяржавы. Аднак паслы перадалі адмову армянскага цара, якая зняважыла яе<ref>''Армен Меружанян.'' [http://noev-kovcheg.ru/mag/2007-01/540.html Ара Прекрасный и Семирамида]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=jXUaAQAAIAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=aQsITa_aH8ig8QPVze0O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDMQ6AEwAzgK Journal of the Asiatic Society, Volume 1]</ref>. Шамірам загарэлася нянавісцю да Ары, сабрала войска і напала на Арменію. Нягледзячы на загад узяць Ару жывым, асірыйцы смяротна паранілі яго ў кровапралітнай бітве на схіле гары<ref name="Isalabdulaev">''М. А. Исалабдулаев.'' [http://www.dagksi.narod.ru/Books/IsalabdulaevMA_Mif.pdf Мифология народов Кавказа]{{Недаступная спасылка}}</ref>, якая звалася Араі-лер (гара Ара). На тым жа месцы, паводле падання, пасля было заснавана сяло, што завецца Араі-гюх (сяло Ара). Шамірам паслала за целам Ары марадзёраў, якія прынеслі паміраючага цара ў яе шацёр; там ён і сканаў. Семіраміда загадала жрацу Мірасу ўваскрэсіць цара, і той, паклаўшы цела на вяршыні гары Аменпркіч<ref>Дорога Мгера. Армянские легенды и предания. / Сост., пер. с [[Армянская мова|арм.]], предисл. и коммент. Г. О. Карапетяна. — М.: Наука, 1990. — С. 45. — ISBN 5-02-017023-2</ref>, стаў выклікаць сабакагаловых духаў-[[Аралезы|аралезаў]], якія ажыўлялі паміраючых ваяроў, залізваючы ім раны. Ара, нягледзячы на гэта, памёр, і Шамірам, скінуўшы яго цела ў яму, пусціла чутку пра тое, што ўваскрэсіла цара. Ролю Ары выканаў адзін з любоўнікаў царыцы. Армяне паверылі яе словам і спынілі баявыя дзеянні, пасля чаго Семіраміда пакінула Арменію, паверыўшы словам Міраса, быццам дух Ара ўзяты багамі на [[Каўказскія горы]] і адтуль перанясецца ў [[Вавілон]] да сэрца царыцы, што яго заваявала. Легенда пра ажыўленне бога злучана з узгоркам каля сяла Лецк (блізу горада Ван)<ref name="Isalabdulaev" />. == Ара Гехецык у армянскай гістарыяграфіі == Большасць армянскіх гісторыкаў схільныя лічыць Ару Выдатнага рэальнай гістарычнай асобай. Адны з іх мяркуюць, што ён быў сынам цара [[Арама|Арамы]], які жыў у 880—844 гадах да н.э., імя якога стала адным з [[эпанім]]аў армян. Іншыя аўтары настойваюць на тым, што гаворка ідзе пра само Араме, сапраўды былым сучаснікам [[Семіраміда|Семіраміды]]. Паводле апошніх, Арам з'яўляўся заснавальнікам з'яднанага армянскага царства і быў першым армянскім кіраўніком, які насіў тытул «цара цароў», які, найхутчэй, пазначаў [[сюзерэн]]ства над астатнімі кіраўнікамі Арарацкага царства<ref>[http://books.google.com/books?id=zxVmAAAAMAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=DAsITeyYGIeY8QO6nJ0q&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA Armen Petrosyan, The Indo-european and ancient Near Eastern sources of the Armenian epic: myth and history]</ref>. Разам з тым, у асірыйскіх помніках той эпохі Арменія звалася Уруатры ці [[Урарту]] — ад слова [[Арарат]] ([[Айрарат]]). У клінапісах эпохі Царства Урарту краіна завецца [[Біяйнілі]] ці Біяйна па назве возеры, назва якога пасля трансфармавалася ў «Ван». Паколькі вытокі дзвюх вялікіх рэк [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] — [[Месапатамія|Еўфрата і Тыгра]] знаходзяцца на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]], то ў некаторых клінапісных крыніцах Арменія звалася «Наіры» — «краіна рэк». Гэтым акадскім словам пазначаўся шырокі рэгіён ад возера [[Кабутан]] ([[Урмія (возера)|Урмія]]) на ўсходзе да вярхоўяў [[Еўфрат]]а і [[Чарох]]а на захадзе. Упершыню гэта назва, якая не прыжылася як тапонім, але захавалася, як паэтычная назва Арменіі, сустракаецца ў клінапісе асірыйскага цара Тукульці-Нінурта I (1243—1221 да н.э.), які вёў захопніцкія войны на Армянскам сугор'е. Падчас паходаў супраць «краін Наіры» Тукульці-Нінурта I стукнуўся з супрацівам з'яднаных сіл 43 мясцовых саюзных княстваў, але зламаў іх супраціў і да сваіх тытулаў дадаў тытул «цара ўсіх краін Наіры». Клінапіс Салманасара III (860—825 гг. да н.э.), свёкра Семіраміды, ужо згадвае не «краіны [[Наіры (народ)|Наіры]]», а адзіную «краіну Наіры», што можа сведчыць пра завяршэнне фармавання аб'яднанай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ара Гехецык|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Армянская міфалогія]] aidma8f9y7vqlkyfw49270i7k2mezhp 5192779 5192776 2026-09-04T11:35:54Z Autumndancer 168015 /* Легенда пра Ару Гехецыка і Шамірам */ 5192779 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|«[[Семіраміда|Шамірам]] і Ара Выдатны». [[Вардкес Сурэнянц]].]] {{main|Армянская міфалогія}} '''Ара Гехецык''', '''Ара Прыгожы''' ({{lang-hy|''Արա Գեղեցիկ''}}) — легендарны армянскі цар, пра якога распавёў армянскі гістарыёграф V ст. [[Маўсес Харэнацы]] ў сваёй кнізе «Гісторыя Арменіі»<ref>[http://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA66&dq=Ara+Armenian+deity&hl=en&ei=IzMFTaCkLsmEOoO9xaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Ara%20Armenian%20deity&f=false The heritage of Armenian literature, Volume 1, стр. 66, Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian]</ref>. Постаць Ары Гехецыка зрабіла значны ўплыў на армянскае мастацтва і літаратуру, натхніла армянскіх пісьменнікаў і мастакоў на стварэнне шэрагу твораў, напрыклад, трагедыя [[Наіры Зар'ян]]а «Ара Гехецык». == Легенда пра Ару Гехецыка і Шамірам == Легендарная царыца [[Асірыя|Асірыі]] [[Семіраміда]] (па-армянску званая [[Шамірам]]), пачуўшы пра хараство армянскага цара, адправіла яму ліст, у якім прасіла стаць сваім мужам і ўзысці на царства, імкнучыся аб’яднаць дзве дзяржавы. Аднак паслы перадалі адмову армянскага цара, якая зняважыла яе<ref>''Армен Меружанян.'' [http://noev-kovcheg.ru/mag/2007-01/540.html Ара Прекрасный и Семирамида]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=jXUaAQAAIAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=aQsITa_aH8ig8QPVze0O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDMQ6AEwAzgK Journal of the Asiatic Society, Volume 1]</ref>. Шамірам загарэлася нянавісцю да Ары, сабрала войска і напала на Арменію. Нягледзячы на загад узяць Ару жывым, асірыйцы смяротна паранілі яго ў кровапралітнай бітве на схіле гары<ref name="Isalabdulaev">''М. А. Исалабдулаев.'' [http://www.dagksi.narod.ru/Books/IsalabdulaevMA_Mif.pdf Мифология народов Кавказа]{{Недаступная спасылка}}</ref>, якая звалася Араі-лер (гара Ара). На тым жа месцы, паводле падання, пазней была заснавана вёска пад назвай Араі-гюх (вёска Ара). Шамірам паслала за целам Ары марадзёраў, якія прынеслі паміраючага цара ў яе шацёр; там ён і сканаў. Семіраміда загадала жрацу Мірасу ўваскрэсіць цара, і той, паклаўшы цела на вяршыні гары Аменпркіч<ref>Дорога Мгера. Армянские легенды и предания. / Сост., пер. с [[Армянская мова|арм.]], предисл. и коммент. Г. О. Карапетяна. — М.: Наука, 1990. — С. 45. — ISBN 5-02-017023-2</ref>, стаў выклікаць сабакагаловых духаў-[[Аралезы|аралезаў]], якія ажыўлялі паміраючых ваяроў, залізваючы ім раны. Ара, нягледзячы на гэта, памёр, і Шамірам, скінуўшы яго цела ў яму, пусціла чутку, што ўваскрасіла цара. Ролю Ары выканаў адзін з палюбоўнікаў царыцы. Армяне паверылі яе словам і спынілі баявыя дзеянні, пасля чаго Семіраміда пакінула Арменію, паверыўшы словам Міраса, быццам дух Ара ўзяты багамі на [[Каўказскія горы]] і адтуль перанясецца ў [[Вавілон]] да сэрца царыцы, што яго заваявала. Легенда пра ажыўленне бога злучана з узгоркам каля вёскі Лецк (блізу горада Ван)<ref name="Isalabdulaev" />. == Ара Гехецык у армянскай гістарыяграфіі == Большасць армянскіх гісторыкаў схільныя лічыць Ару Выдатнага рэальнай гістарычнай асобай. Адны з іх мяркуюць, што ён быў сынам цара [[Арама|Арамы]], які жыў у 880—844 гадах да н.э., імя якога стала адным з [[эпанім]]аў армян. Іншыя аўтары настойваюць на тым, што гаворка ідзе пра само Араме, сапраўды былым сучаснікам [[Семіраміда|Семіраміды]]. Паводле апошніх, Арам з'яўляўся заснавальнікам з'яднанага армянскага царства і быў першым армянскім кіраўніком, які насіў тытул «цара цароў», які, найхутчэй, пазначаў [[сюзерэн]]ства над астатнімі кіраўнікамі Арарацкага царства<ref>[http://books.google.com/books?id=zxVmAAAAMAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=DAsITeyYGIeY8QO6nJ0q&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA Armen Petrosyan, The Indo-european and ancient Near Eastern sources of the Armenian epic: myth and history]</ref>. Разам з тым, у асірыйскіх помніках той эпохі Арменія звалася Уруатры ці [[Урарту]] — ад слова [[Арарат]] ([[Айрарат]]). У клінапісах эпохі Царства Урарту краіна завецца [[Біяйнілі]] ці Біяйна па назве возеры, назва якога пасля трансфармавалася ў «Ван». Паколькі вытокі дзвюх вялікіх рэк [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] — [[Месапатамія|Еўфрата і Тыгра]] знаходзяцца на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]], то ў некаторых клінапісных крыніцах Арменія звалася «Наіры» — «краіна рэк». Гэтым акадскім словам пазначаўся шырокі рэгіён ад возера [[Кабутан]] ([[Урмія (возера)|Урмія]]) на ўсходзе да вярхоўяў [[Еўфрат]]а і [[Чарох]]а на захадзе. Упершыню гэта назва, якая не прыжылася як тапонім, але захавалася, як паэтычная назва Арменіі, сустракаецца ў клінапісе асірыйскага цара Тукульці-Нінурта I (1243—1221 да н.э.), які вёў захопніцкія войны на Армянскам сугор'е. Падчас паходаў супраць «краін Наіры» Тукульці-Нінурта I стукнуўся з супрацівам з'яднаных сіл 43 мясцовых саюзных княстваў, але зламаў іх супраціў і да сваіх тытулаў дадаў тытул «цара ўсіх краін Наіры». Клінапіс Салманасара III (860—825 гг. да н.э.), свёкра Семіраміды, ужо згадвае не «краіны [[Наіры (народ)|Наіры]]», а адзіную «краіну Наіры», што можа сведчыць пра завяршэнне фармавання аб'яднанай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ара Гехецык|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Армянская міфалогія]] 2tz3oribotzl9ykdjbuc9z34olxdvkb 5192786 5192779 2026-09-04T11:36:58Z Autumndancer 168015 5192786 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|«[[Семіраміда|Шамірам]] і Ара Гехецык». [[Вардкес Сурэнянц]].]] {{main|Армянская міфалогія}} '''Ара Гехецык''', '''Ара Прыгожы''' ({{lang-hy|''Արա Գեղեցիկ''}}) — легендарны армянскі цар, пра якога распавёў армянскі гістарыёграф V ст. [[Маўсес Харэнацы]] ў сваёй кнізе «Гісторыя Арменіі»<ref>[http://books.google.com/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA66&dq=Ara+Armenian+deity&hl=en&ei=IzMFTaCkLsmEOoO9xaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Ara%20Armenian%20deity&f=false The heritage of Armenian literature, Volume 1, стр. 66, Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian]</ref>. Постаць Ары Гехецыка зрабіла значны ўплыў на армянскае мастацтва і літаратуру, натхніла армянскіх пісьменнікаў і мастакоў на стварэнне шэрагу твораў, напрыклад, трагедыя [[Наіры Зар'ян]]а «Ара Гехецык». == Легенда пра Ару Гехецыка і Шамірам == Легендарная царыца [[Асірыя|Асірыі]] [[Семіраміда]] (па-армянску званая [[Шамірам]]), пачуўшы пра хараство армянскага цара, адправіла яму ліст, у якім прасіла стаць сваім мужам і ўзысці на царства, імкнучыся аб’яднаць дзве дзяржавы. Аднак паслы перадалі адмову армянскага цара, якая зняважыла яе<ref>''Армен Меружанян.'' [http://noev-kovcheg.ru/mag/2007-01/540.html Ара Прекрасный и Семирамида]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=jXUaAQAAIAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=aQsITa_aH8ig8QPVze0O&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDMQ6AEwAzgK Journal of the Asiatic Society, Volume 1]</ref>. Шамірам загарэлася нянавісцю да Ары, сабрала войска і напала на Арменію. Нягледзячы на загад узяць Ару жывым, асірыйцы смяротна паранілі яго ў кровапралітнай бітве на схіле гары<ref name="Isalabdulaev">''М. А. Исалабдулаев.'' [http://www.dagksi.narod.ru/Books/IsalabdulaevMA_Mif.pdf Мифология народов Кавказа]{{Недаступная спасылка}}</ref>, якая звалася Араі-лер (гара Ара). На тым жа месцы, паводле падання, пазней была заснавана вёска пад назвай Араі-гюх (вёска Ара). Шамірам паслала за целам Ары марадзёраў, якія прынеслі паміраючага цара ў яе шацёр; там ён і сканаў. Семіраміда загадала жрацу Мірасу ўваскрэсіць цара, і той, паклаўшы цела на вяршыні гары Аменпркіч<ref>Дорога Мгера. Армянские легенды и предания. / Сост., пер. с [[Армянская мова|арм.]], предисл. и коммент. Г. О. Карапетяна. — М.: Наука, 1990. — С. 45. — ISBN 5-02-017023-2</ref>, стаў выклікаць сабакагаловых духаў-[[Аралезы|аралезаў]], якія ажыўлялі паміраючых ваяроў, залізваючы ім раны. Ара, нягледзячы на гэта, памёр, і Шамірам, скінуўшы яго цела ў яму, пусціла чутку, што ўваскрасіла цара. Ролю Ары выканаў адзін з палюбоўнікаў царыцы. Армяне паверылі яе словам і спынілі баявыя дзеянні, пасля чаго Семіраміда пакінула Арменію, паверыўшы словам Міраса, быццам дух Ара ўзяты багамі на [[Каўказскія горы]] і адтуль перанясецца ў [[Вавілон]] да сэрца царыцы, што яго заваявала. Легенда пра ажыўленне бога злучана з узгоркам каля вёскі Лецк (блізу горада Ван)<ref name="Isalabdulaev" />. == Ара Гехецык у армянскай гістарыяграфіі == Большасць армянскіх гісторыкаў схільныя лічыць Ару Выдатнага рэальнай гістарычнай асобай. Адны з іх мяркуюць, што ён быў сынам цара [[Арама|Арамы]], які жыў у 880—844 гадах да н.э., імя якога стала адным з [[эпанім]]аў армян. Іншыя аўтары настойваюць на тым, што гаворка ідзе пра само Араме, сапраўды былым сучаснікам [[Семіраміда|Семіраміды]]. Паводле апошніх, Арам з'яўляўся заснавальнікам з'яднанага армянскага царства і быў першым армянскім кіраўніком, які насіў тытул «цара цароў», які, найхутчэй, пазначаў [[сюзерэн]]ства над астатнімі кіраўнікамі Арарацкага царства<ref>[http://books.google.com/books?id=zxVmAAAAMAAJ&q=Ara+the+Handsome&dq=Ara+the+Handsome&hl=en&ei=DAsITeyYGIeY8QO6nJ0q&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCMQ6AEwAA Armen Petrosyan, The Indo-european and ancient Near Eastern sources of the Armenian epic: myth and history]</ref>. Разам з тым, у асірыйскіх помніках той эпохі Арменія звалася Уруатры ці [[Урарту]] — ад слова [[Арарат]] ([[Айрарат]]). У клінапісах эпохі Царства Урарту краіна завецца [[Біяйнілі]] ці Біяйна па назве возеры, назва якога пасля трансфармавалася ў «Ван». Паколькі вытокі дзвюх вялікіх рэк [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] — [[Месапатамія|Еўфрата і Тыгра]] знаходзяцца на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор'і]], то ў некаторых клінапісных крыніцах Арменія звалася «Наіры» — «краіна рэк». Гэтым акадскім словам пазначаўся шырокі рэгіён ад возера [[Кабутан]] ([[Урмія (возера)|Урмія]]) на ўсходзе да вярхоўяў [[Еўфрат]]а і [[Чарох]]а на захадзе. Упершыню гэта назва, якая не прыжылася як тапонім, але захавалася, як паэтычная назва Арменіі, сустракаецца ў клінапісе асірыйскага цара Тукульці-Нінурта I (1243—1221 да н.э.), які вёў захопніцкія войны на Армянскам сугор'е. Падчас паходаў супраць «краін Наіры» Тукульці-Нінурта I стукнуўся з супрацівам з'яднаных сіл 43 мясцовых саюзных княстваў, але зламаў іх супраціў і да сваіх тытулаў дадаў тытул «цара ўсіх краін Наіры». Клінапіс Салманасара III (860—825 гг. да н.э.), свёкра Семіраміды, ужо згадвае не «краіны [[Наіры (народ)|Наіры]]», а адзіную «краіну Наіры», што можа сведчыць пра завяршэнне фармавання аб'яднанай дзяржавы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ара Гехецык|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Армянская міфалогія]] gq3jy1qg11968g09sjialpokm6nvt13 1 463592 5192769 2609478 2026-09-04T11:27:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Ара Гегецык]] у [[Размовы:Ара Гехецык]]: паводле БЭ 2609478 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2017 |удзельнік= Artificial123|тэма= Культура|тэма2= |тэма3= |краіна= Арменія|краіна2= |краіна3= }} == Прозвішча == А чаму "выдатны"? Мяркуючы па рускай і англійскай, павінна быць "Прыгожы". Калі не перакладаць, то "Гехецык".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2017 (+03) : Можна і "Цудоўны". Яшчэ варыянты? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:44, 5 красавіка 2017 (+03) :: Ну, яшчэ якіх сінонімаў можна знайсці, але гэта асноўныя. Проста "выдатны" тут дакладна не пасуе. Буду не супраць любога з прапанаваных варыянтаў. Але, калі няма беларускамоўнай крыніцы, то думаю што лепш даваць арыгінальнае "Гехецык" з пазначэннем перакладу, інакш — тое, што дае беларускамоўная крыніца. Ну і перасылкі не забаронены.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:53, 5 красавіка 2017 (+03) ::: Лепш «Гегецык», бо Գ — штосьці тыпу рускай Г, а ղ — беларуская г. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:57, 5 красавіка 2017 (+03) iv2cayjrqj4jxlke22qxc5pkzj42ttt 0 467651 5192399 4453708 2026-09-03T13:19:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192399 wikitext text/x-wiki '''Снегазатрыманне''' — папулярны агратэхнічны прыём, накіраваны на затрыманне і назапашванне [[Снег|снегу]] на раллі. Праводзіцца пры раставанні снежнага покрыва (г. зн. ранняй [[Вясна|вясной]]) пераважна на палях [[Прыродная зона|зоны стэпу і лесастэпу]]. Дадзены прыём прызначаны для аховы [[Глеба|глебы]] і зімуючых [[Расліны|раслін]] ад прамярзання, а таксама для павелічэння запасаў глебавай вільгаці<ref>{{кніга|аўтар=Кузнецов М.С., Глазунов Г.П.|загаловак=Эрозия и охрана почв|месца=Москва|выдавецтва=Изд-во МГУ|год=1996|старонак=335|старонкі=225-227|isbn=5-211-03381-7}}</ref>. Апошняе вельмі неабходна менавіта глебам [[стэп]]аў і [[лесастэп]]аў з-за ўласцівага гэтым зонах [[Засуха|засушлівага]] [[клімат]]у (каэфіцыент увільгатнення <1, асабліва прыкметна памяншаецца як раз у вясновы перыяд), паніжальнага забяспечанасць раслін вільгаццю. Адпаведна, снегазатрыманне дае магчымасць часова пазбегнуць недастатковай увільготненасці і тым самым значна павысіць [[ураджай]]насць вырошчвальных [[Культурныя расліны|культур]]. Існуе мноства розных спосабаў снегазатрымання. У цяперашні час найбольш частымі з'яўляюцца насаджэнне [[Лесапаласа|лесапалос]], утварэнне снежных валаў і расстаноўка штучных перашкод. Лесапалосы, якія з'яўляюцца перш за ўсё эфектыўным [[Эрозія (геалогія)|супрацьэразійным]] прыёмам, у той жа час перашкаджаюць сыходжанню снегу на адносна невялікіх участках. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ}} * {{кніга|аўтар=Кузнецов М.С., Глазунов Г.П.|загаловак=Эрозия и охрана почв|месца=Москва|выдавецтва=Изд-во МГУ|год=1996|старонак=335|старонкі=225-227|isbn=5-211-03381-7}} * [http://snegopah.ru/ Современные снегопахи. Снегозадержание.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516114639/http://snegopah.ru/ |date=16 мая 2017 }} * [http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2493683&TypeFile=doc Патент на устройство для задержания снега] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305201429/http://www1.fips.ru/fips_servl/fips_servlet?DB=RUPAT&DocNumber=2493683&TypeFile=doc |date=5 сакавіка 2016 }} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Агратэхніка]] bj1vvvd1dc7geq7rb674w4scxs0ltfs 10 483088 5192509 5170723 2026-09-03T19:10:43Z JerzyKundrat 174 5192509 wikitext text/x-wiki '''[[6 верасня]]''' * 3761 да н.э.: Першы дзень яўрэйскага календара. * [[1492]]: [[Хрыстафор Калумб]] пачаў з [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] сваю першую экспедыцыю. * [[1522]]: 17 удзельнікаў экспедыцыі [[Фернан Магелан|Магелана]] скончылі кругасветнае падарожжа. * [[1689]]: Падпісаны [[Нерчынскі дагавор]] паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]]. * [[1928]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] далучыўся да пакта Брыяна—Келога пра вырашэнне міжнародных спрэчак мірным шляхам. * [[1933]]: Абмен вязнямі ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласава]], на савецка-польскай мяжы: [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] абмянялі на [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[1952]]: У [[Жэнева|Жэневе]] падпісаная Сусветная канвенцыя аб аўтарскім праве. * [[1991]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прызнаў незалежнасць [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. * [[1997]]: Адбыўся I з’езд «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]». * [[2002]]: Створаны [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|906]] adefvr812uj3y9ko1c83j9gs7mrofn8 10 483990 5192513 5017750 2026-09-03T19:25:11Z JerzyKundrat 174 5192513 wikitext text/x-wiki '''[[7 верасня]]''' : {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]]: Дзень незалежнасці ([[1822]]) * [[1191]]: Падчас [[Трэці крыжовы паход|Трэцяга крыжовага паходу]] англійскі кароль [[Рычард I]] нанёс паражэнне султану [[Саладзін]]у ў Палесціне. * [[1581]]: У ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]] войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]] пачалі аблогу [[Пскоў|Пскова]]. * [[1621]]: Войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] перамаглі армію [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] падчас [[Бітва пад Хацінам (1621)|бітвы пры Хаціне]]. * [[1667]]: [[Сімяон Полацкі]] прызначаны настаўнікам рускага царэвіча [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. * [[1764]]: Каралём польскім і вялікім князем літоўскім абраны [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]]. * [[1812]]: У ходзе [[Вайна 1812 года|руска-французскай вайны]] адбылася [[Барадзінская бітва]]. * [[1941]]: У [[Чыкага]] заснаваны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам вайны (з кастрычніка 1941 [[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]]). * [[2003]]: Гарадскія ўлады [[Полацк]]а ўстанавілі помнік у гонар літары «[[Ў]]». * [[2011]]: Пад [[Яраслаўль|Яраслаўлем]] разбіўся пасажырскі самалёт з хакейнай камандай «Лакаматыў» на борце. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|907]] psuola5alivfp8n8demrq6zfgnhgnnz 10 485362 5192516 5159848 2026-09-03T19:35:32Z JerzyKundrat 174 5192516 wikitext text/x-wiki '''[[10 верасня]]''' :{{Сцяг ААН}} Сусветны дзень прадухілення самагубстваў. * 587 да н.э.: Паводле загаду вавілонскага цара [[Навухаданосар II|Навухаданосара]] спалены [[храм]] і [[палац]] [[Іерусалім]]а. * [[1607]]: [[Ілжэдзмітрый II]] пачаў паход на [[Масква|Маскву]]. * [[1894]]: Упершыню вадзіцель аштрафаваны за кіраванне [[аўтамабіль|аўтамабілем]] у нецвярозым стане (у [[Лондан]]е). * [[1919]]: Падпісаны [[Сен-Жэрменскі мірны дагавор (1919)|Сен-Жэрменскі мірны дагавор]] паміж краінамі [[Антанта|Антанты]] і [[Аўстрыя]]й. * [[1932]]: Адкрыты 29 станцый [[Нью-Ёркскі метрапалітэн|Нью-Ёркскага метрапалітэна]]. * [[1990]]: Папа рымскі [[Ян Павел II]] асвяціў храм [[Нотр-Дам-дэ-ла-Пэ]] — самую вялікую царкву ў свеце. * 1990: Пачалася ўстаноўчая канферэнцыя [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]. * [[2019]]: Удмурцкі навуковец [[Альберт Аляксеевіч Разін|Альберт Разін]] здзейсніў акт самаспалення ў абарону [[Удмурцкая мова|ўдмурцкай мовы]]. * [[2023]]: Сербскі [[тэніс]]іст [[Новак Джокавіч]] выйграў [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], здабыўшы дваццаць чацвёрты тытул [[Вялікі шлем|Вялікага шлема]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|910]] j204n7lhzas7d4wm9zp17q1jwnavfo2 10 485363 5192522 4567349 2026-09-03T19:49:01Z JerzyKundrat 174 5192522 wikitext text/x-wiki '''[[11 верасня]]''' [[Выява:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|right|160px|Гараць будынкі Сусветнага гандлёвага цэнтра ў [[Нью-Ёрк]]у]] * [[813]]: [[Людовік I Набожны|Людовік І Набожны]] каранаваны [[Імператар Захаду|імператарам Захаду]] для сумеснага кіравання [[Франкі|Франкскай дзяржавай]] з бацькам — [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]]. * [[1855]]: У ходзе [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] саюзныя войскі ўвайшлі ў [[Севастопаль]]. * [[1938]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Дом-музей Адама Міцкевіча]] ў [[Навагрудак|Наваградку]]. * [[1969]]: Выходзіць першы сольны альбом [[Джэніс Джоплін]]. * [[1973]]: Забіты прэзідэнт [[Чылі]] [[Сальвадор Альендэ]], путч [[Аўгуста Піначэт]]а ўстанавіў у краіне дыктатуру. * [[1993]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-ы Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымалі фільмы «{{нп5|Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі|en|Short Cuts}}» рэжысёра [[Роберт Олтмен|Роберта Олтмена]] і «[[Тры колеры: Сіні]]» [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[2001]]: Здзейснена [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычная атака]] на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]] (''на фота'') і [[Пентагон]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|911]] ta3pcxajkxkny9oyeed1q68opas4efs 5192527 5192522 2026-09-03T19:55:05Z JerzyKundrat 174 5192527 wikitext text/x-wiki '''[[11 верасня]]''' [[Выява:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|right|160px|Гараць будынкі Сусветнага гандлёвага цэнтра ў [[Нью-Ёрк]]у]] * [[813]]: [[Людовік I Набожны|Людовік І Набожны]] каранаваны [[Імператар Захаду|імператарам Захаду]] для сумеснага кіравання [[Франкі|Франкскай дзяржавай]] з бацькам — [[Карл Вялікі|Карлам Вялікім]]. * [[1855]]: У ходзе [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] саюзныя войскі ўвайшлі ў [[Севастопаль]]. * [[1938]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Дом-музей Адама Міцкевіча]] ў [[Навагрудак|Наваградку]]. * [[1941]]: Пачалося будаўніцтва [[Пентагон]]у ў [[Вашынгтон]]е. * [[1969]]: Выходзіць першы сольны альбом [[Джэніс Джоплін]]. * [[1973]]: Забіты прэзідэнт [[Чылі]] [[Сальвадор Альендэ]], путч [[Аўгуста Піначэт]]а ўстанавіў у краіне дыктатуру. * [[1993]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 1993|50-ы Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымалі фільмы «{{нп5|Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі|en|Short Cuts}}» рэжысёра [[Роберт Олтмен|Роберта Олтмена]] і «[[Тры колеры: Сіні]]» [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[2001]]: Здзейснена [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычная атака]] на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]] (''на фота'') і [[Пентагон]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|911]] sh4hrcjbsgf1sbnbpfzru9tt6j8w33c 0 521447 5192792 2833282 2026-09-04T11:37:52Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Грушавы сідр]] 5192792 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Грушавы сідр]] 8cjn4j24ifcb7ijc220tcllrd6s1uj1 0 545548 5192585 3630059 2026-09-04T06:37:06Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5192585 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Карл Вільгельм Шэеле''' ({{lang-sv|Jöns Jakob Berzelius}}; {{ДН|9|12|1742}} — {{ДС|21|5|1786}}) — шведскі хімік, член [[Шведская каралеўская акадэмія навук|Каралеўскай шведскай АН]] (1775). == Біяграфія == Па адукацыі і прафесіі фармацэўт. Працаваў у аптэках розных гарадоў Швецыі, дзе і праводзіў хімічныя даследаванні (з 1757). Адкрыў многія неарганічныя і арганічныя рэчывы. Паказаў, што піралюзіт, які лічыўся разнавіднасцю магнітнага жалязняку — злучэнне невядомага металу (1774). Атрымаў [[хлор]] (дзеяннем на [[піралюзіт]] салянай кіслатой пры награванні, 1774); [[гліцэрын]] (дзеяннем свінцовага глёта на раслінныя і жывёльныя тлушчы); з прыродных мінералаў [[малібдэніт]] і [[шэеліт]] — адпаведна малібдэнавы (1778) і вальфрамавы (1781) ангідрыды. Адкрыў тэтрафтарыд крэмнію (1771), вокіс барыю (1774), [[мыш’яковісты вадарод]] (1775), шэраг кіслот: вінную (1769), крэмнефторыставадародную і [[Фторыставадародная кіслата|фторыставадародную]] (1771), мыш’яковую (1775), [[шчаўевая кіслата|шчаўевую]] (1776), [[малочная кіслата|малочную]] (1780), [[сінільная кіслата|сінільную]] (1782) і інш. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэеле Карл Вільгельм}} [[Катэгорыя:Хімікі Швецыі]] [[Катэгорыя:Хімікі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Імігранты Швецыі]] bqbi3e425i2fb6xuoq9049qspej9l31 14 556278 5192655 3130743 2026-09-04T08:51:19Z Ciepiersia 162280 + 5192655 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Геалогія|Агаленні]] ol5wufgslgjfqq8jknjg6ecgthi41sy 0 560237 5192745 4976986 2026-09-04T11:06:46Z Autumndancer 168015 5192745 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аксу-Аюлы''' ({{lang-kz|Ақсу-Аюлы}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Аксу-Аюлінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356430100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4522 чалавекі (2244 мужчыны і 2278 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 4586 чалавек (2239 мужчын і 2347 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 0owpj9eb9fatdo4zoy5oyd5z1nzx2n3 0 560238 5192743 4976979 2026-09-04T11:05:43Z Autumndancer 168015 5192743 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Аксу}} {{НП-Казахстан}} '''Аксу''' ({{lang-kz|Ақсу}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аксу-Аюлінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356430200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 248 чалавек (126 мужчын і 122 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 108 чалавек (54 мужчыны і 54 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] iune5j6ielgvop3b61q6ozi8b0k5blu 0 560239 5192746 4976994 2026-09-04T11:07:23Z Autumndancer 168015 5192746 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Актабэ}} {{НП-Казахстан}} '''Актабэ''' ({{lang-kz|Ақтөбе}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аксу-Аюлінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356430300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 226 чалавек (123 мужчыны і 103 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 157 чалавек (80 мужчын і 77 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] scj0ts1m6dl8dn6uyr5jieztyw6poaf 0 560244 5192737 4976933 2026-09-04T11:02:22Z Autumndancer 168015 5192737 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акжал}} {{НП-Казахстан}} '''Акжал''' ({{lang-kz|Ақжал}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акжалскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 116 км на поўдзень ад раённага цэнтра, сяла [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356435100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 3374 чалавекі (1648 мужчын і 1726 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 3397 чалавек (1674 мужчыны і 1723 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] so8v1dw3cp4i687vyru2klgw9ixbgia 5192738 5192737 2026-09-04T11:02:41Z Autumndancer 168015 5192738 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акжал}} {{НП-Казахстан}} '''Акжал''' ({{lang-kz|Ақжал}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акжалскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 116 км на поўдзень ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356435100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 3374 чалавекі (1648 мужчын і 1726 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 3397 чалавек (1674 мужчыны і 1723 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 7o9vy1738jpje5h1btrhk36xj7meq9a 0 560245 5192739 4976941 2026-09-04T11:03:16Z Autumndancer 168015 5192739 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акжартас}} {{НП-Казахстан}} '''Акжартас''' ({{lang-kz|Ақжартас}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акжалскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356435200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 595 чалавек (309 мужчын і 286 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 478 чалавек (290 мужчын і 188 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] suayq8ejieldo1c7p76o2qwqwnhz91o 0 560246 5192747 4977028 2026-09-04T11:08:23Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Акчатау]] у [[Акшатау]]: памылка, Какшэтау 4977028 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = пасёлак |беларуская назва = Акчатау |казахская назва = Ақшатау |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Акчатауская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Акчатауская пасялковая адміністрацыя{{!}}Акчатауская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1149 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356437100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Акчатау''' ({{lang-kz|Ақшатау}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акчатауской пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356437100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 2565 чалавек (1238 мужчын і 1327 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 1149 чалавек (558 мужчын і 591 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 43h0dsuulok22jx7fja9f8ip2q456qx 5192750 5192747 2026-09-04T11:09:20Z Autumndancer 168015 5192750 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Акшатау''' ({{lang-kz|Ақшатау}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акшатаускай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356437100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 2565 чалавек (1238 мужчын і 1327 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 1149 чалавек (558 мужчын і 591 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] sjrpxo8emk4coj5xhrcvd5mq9s5cbm2 0 560250 5192732 4976916 2026-09-04T11:01:18Z Autumndancer 168015 5192732 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Акбаўыр''' ({{lang-kz|Ақбауыр}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акшакінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356439300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 249 чалавек (129 мужчын і 120 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 219 чалавек (115 мужчын і 104 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 3tz563ma5znte94mru97tp8niqqn8as 0 560251 5192758 4977302 2026-09-04T11:13:44Z Autumndancer 168015 5192758 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Басага}} {{НП-Казахстан}} '''Басага''' ({{lang-kz|Босаға}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Басагінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 113 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356443100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1233 чалавекі (638 мужчын і 595 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 975 чалавек (523 мужчыны і 452 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 5v92jyqzlf2622pshskj6fedopd8db4 0 560252 5192763 4977451 2026-09-04T11:20:56Z Autumndancer 168015 5192763 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бурма}} {{НП-Казахстан}} '''Бурма''' ({{lang-kz|Бұрма}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Бурмінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 64 км на захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356445100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1241 чалавек (625 мужчын і 616 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1218 чалавек (618 мужчын і 600 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 81ye8nuhv1geuidvbbj36nsylq92ab7 0 560254 5192765 4977558 2026-09-04T11:22:17Z Autumndancer 168015 5192765 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Дарыя}} {{НП-Казахстан}} '''Дарыя''' ({{lang-kz|Дария}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Дар’інскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356447100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 1005 чалавек (491 мужчына і 514 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 825 чалавек (423 мужчыны і 402 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] itr3ou63wa6qh72vc32wkv24nx20s2v 0 560259 5192761 4977374 2026-09-04T11:17:21Z Autumndancer 168015 5192761 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Берэкешы''' ({{lang-kz|Берекеші}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Талдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356459200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 129 чалавек (68 мужчын і 61 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 101 чалавек (49 мужчын і 52 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] edrkas05wudyau8wrt8nj4pdjdlygwv 0 560262 5192752 4977067 2026-09-04T11:10:28Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аліхан (сяло)]] у [[Аліхан (аул)]] 4977067 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Аліхан}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Аліхан |казахская назва = Әлихан |герб = |сцяг = |lat_deg = 48 |lat_min = 44 |lat_sec = 28.15 |lon_deg = 72 |lon_min = 18 |lon_sec = 21.95 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Шэцкі раён |раён у табліцы = Шэцкі раён{{!}}Шэцкі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Кокценкольская сельская акруга |селішча ў табліцы = Кокценкольская сельская акруга{{!}}Кокценкольская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 293 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 356461200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Аліхан''' ({{lang-kz|Әлихан}}) — сяло ў [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 101 км на захад ад раённага цэнтра, сяла [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 335 чалавек (162 мужчыны і 173 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 293 чалавекі (145 мужчын і 148 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] gn4w4x5zjfkbvubjhkmamjqosqaugei 5192754 5192752 2026-09-04T11:11:04Z Autumndancer 168015 5192754 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Аліхан}} {{НП-Казахстан}} '''Аліхан''' ({{lang-kz|Әлихан}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 101 км на захад ад раённага цэнтра, сяла [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356461200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 335 чалавек (162 мужчыны і 173 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 293 чалавекі (145 мужчын і 148 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] j0d3a0p27l3p9cs18m4hmqhk22mqdjf 0 560265 5192740 4976947 2026-09-04T11:04:00Z Autumndancer 168015 5192740 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Цаліннае}} {{Значэнні2|Акжол}} {{НП-Казахстан}} '''Акжол''' ({{lang-kz|Ақжол}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кокценкольскай сельскай акругі. Код КАТА — 356461700<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 100 чалавек (53 мужчыны і 47 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 57 чалавек (26 мужчын і 31 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] kolbq99f6eoea0mfqt6lapbt3vrlkro 0 560267 5192764 4977495 2026-09-04T11:21:50Z Autumndancer 168015 5192764 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Верхнія Кайракты''' ({{lang-kz|Жоғарғы Қайрақты}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ніжнекайракцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356463300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 611 чалавек (317 мужчын і 294 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 244 чалавекі (128 мужчын і 116 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] huon0fd49if35jzfphsza1gc7koaj3e 0 560269 5192760 4977345 2026-09-04T11:14:59Z Autumndancer 168015 5192760 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бекет}} {{НП-Казахстан}} '''Бекет''' ({{lang-kz|Бекет}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Краснапалянскай сельскай акругі. Код КАТА — 356467200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 273 чалавекі (136 мужчын і 137 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 288 чалавек (148 мужчын і 140 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] 6sllg2t5w6kkdq06teykq4m61nc1y10 0 560274 5192735 4976926 2026-09-04T11:01:53Z Autumndancer 168015 5192735 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акбулак}} {{НП-Казахстан}} '''Акбулак''' ({{lang-kz|Ақбұлақ}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Майынтынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356471200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 287 чалавек (153 мужчыны і 134 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 49 чалавек (32 мужчыны і 17 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] qtutawndtmj4ykggcwbvebtwl38zx36 0 560276 5192741 4976953 2026-09-04T11:04:33Z Autumndancer 168015 5192741 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Акіяк''' ({{lang-kz|Аққияқ}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Нураталдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356473200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 95 чалавек (45 мужчын і 50 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 60 чалавек (34 мужчыны і 26 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] ga5ce14649igdy9y16zjgx448dnesls 0 560277 5192744 4976983 2026-09-04T11:06:15Z Autumndancer 168015 5192744 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Аксу}} {{НП-Казахстан}} '''Аксу''' ({{lang-kz|Ақсу}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Нураталдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356473300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 372 чалавекі (184 мужчыны і 188 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 358 чалавек (178 мужчын і 180 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] aoyxrhodoy7zjhl6lqwuwnwvnwh368p 0 560280 5192756 4977151 2026-09-04T11:12:18Z Autumndancer 168015 5192756 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Артау''' ({{lang-kz|Ортау}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Артаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 113 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356475100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 342 чалавекі (185 мужчын і 157 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 312 чалавек (170 мужчын і 142 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] a9j9d9z524y276g1yawrris0evbj1ae 0 560281 5192757 4977301 2026-09-04T11:13:03Z Autumndancer 168015 5192757 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Басага}} {{НП-Казахстан}} '''Басага''' ({{lang-kz|Босаға}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Артаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 113 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, аула [[Аксу-Аюлы]]. Код КАТА — 356475200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 83 чалавекі (44 мужчыны і 39 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 118 чалавек (70 мужчын і 48 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] epcrg37wdlzzlszjpddncgvtoqj0not 0 560284 5192729 4976872 2026-09-04T11:00:17Z Autumndancer 168015 5192729 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Айгыржал}} {{НП-Казахстан}} '''Айгыржал''' ({{lang-kz|Айғыржал}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Успенскай сельскай акругі. Код КАТА — 356477200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 354 чалавекі (188 мужчын і 166 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 191 чалавек (100 мужчын і 91 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] av7s0gtmwoukl4mv2b51sbvr3veqwxr 0 560285 5192730 4976889 2026-09-04T11:00:45Z Autumndancer 168015 5192730 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Айса}} {{НП-Казахстан}} '''Айса''' ({{lang-kz|Айса}}) — станцыя в [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Успенскай сельскай акругі. Код КАТА — 356477300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 142 чалавекі (72 мужчыны і 70 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 166 чалавек (82 мужчыны і 84 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] jrkn19yt6hu48cxbsa2zi9wynv4kukv 0 560287 5192742 4976963 2026-09-04T11:05:09Z Autumndancer 168015 5192742 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акой}} {{НП-Казахстан}} '''Акой''' ({{lang-kz|Ақой}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акойскай сельскай акругі. Код КАТА — 356479100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 972 чалавекі (520 мужчын і 452 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 715 чалавек (370 мужчын і 345 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] kljy618ft4si38750qkzrztm4yke8yp 0 561159 5192463 5182498 2026-09-03T16:23:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192463 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{фарматаванне}} {{інфармацыйны спіс}} '''[[Серыя раманаў «Гары Потэр»|Серыя раманаў пра Гары Потэра]],''' напісаная англійскай пісьменніцай [[Джаан Роўлінг]] у 1997-2007 гадах і пісьменнікам Джэкам Торнам у 2016 годзе. У спісе пералічаны '''асноўныя''' персанажы серыі раманаў, якія значна ўплывалі на сюжэт твораў, а таксама персанажы, звязаныя з рэальнымі падзеямі. == Стварэнне персанажаў і ўплыў рэальнага свету == Некаторыя персанажы і чароўныя істоты серыі раманаў, створаныя Джаан Роўлінг, звязаныя з міфічнымі персанажамі, якія згадваліся да яе. Да такіх персанажаў ставяцца [[кентаўры]], [[васіліск]], феніксы, акрамантулы, аднарогі і інш.<ref>{{cite web|url=http://tv-park.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=548:2012-01-16-14-54-31&catid=155:2010-12-09-11-50-27&Itemid=793|title=МИФИЧЕСКИЕ КИНОГЕРОИ|publisher=ТВ-парк|lang=ru|accessdate=2012-02-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AOqLhZ2o?url=http://tv-park.ru/index.php?option=com_content#|archivedate=2012-09-03|url-status=live}}</ref> Некаторыя асноўныя персанажы кніг пра Гары Потэра з’явіліся дзякуючы падзеям, што адбываліся ў жыцці пісьменніцы. Напрыклад, знешнасць Гары Потэра, па некаторых дадзеных, Роўлінг збольшага запазычыла ў свайго старадаўняга сябра Яна Потэра ({{Lang-en|Ian Potter}}), з якім гуляла ва ўзросце 2—7 гадоў у чараўнікоў, калі жыла ва Уінтэрбурне, хоць сама пісьменніца гэты факт то пацвярджае, то адмаўляе. Прататыпам цёткі Мардж Дурслі стала бабуля Джаан па мацярынскай лініі Фрыда Волант: па словах пісьменніцы, яе шлюб з дзядулем Эрні быў «''няўдалым''», а атмасферу, якая панавала ў іх доме, яна называла «''хаасам''»<ref>{{кніга|аўтар=Шон Смит|частка=Глава вторая. Книжный Ребёнок|загаловак=Биография создателя Гарри Поттера|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=[[АСТ (выдавецтва)|Астрель]]|год=2002|том=|старонкі=39|старонак=314|серыя=|isbn=1-85479-820-0|тыраж=10000}}</ref>. У адным з эпізодаў кнігі «Гары Потэр і Кубак агню» з’яўляецца першакурсніца Наталі Макдональд, якая залічваецца Размяркоўвальным Капелюшам на факультэт Грыфіндор. Яна атрымала сваё імя ў гонар рэальнай дзяўчынкі, якая напісала ліст Джаан Роўлінг, паколькі была хворая на рак і баялася не дачакацца выхаду кнігі «Гары Потэр і Кубак агню». Яна вельмі хацела даведацца, што ж адбудзецца з [[Гары Потэр]]ам у новай кнізе, і прасіла пісьменніцу расказаць пра гэта. На жаль, Джаан ў гэты час не праглядала пошту, паколькі заканчвала працу над кнігай, таму адказ спазніўся, і дзяўчынка памерла, так і не даведаўшыся, што адбудзецца з Гары. Джаан дала гераіні кнігі імя гэтай дзяўчынкі і наведала яе бацькоў, падарыўшы ім кнігу з аўтографам<ref>[https://books.google.ru/books?id=qQYfoV62d30C&pg=PA25&dq=Harry+Potter+Natalie+McDonald&redir_esc=y#v=onepage&q=Harry%20Potter%20Natalie%20McDonald&f=false Philip Neil. ''J.K. Rowling’s Harry Potter novels: a reader’s guide''.]</ref> == Персанажы == === Хогвартс === ==== Студэнты факультэта Грыфіндор ==== {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#DC143C; width:25%" |Імя ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Пол ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#DC143C; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#DC143C; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''[[Гары Джэймс Потэр]]'''<br />({{lang-en|Harry James Potter}}; 31 ліпеня 1980 г.) |мужчынскі |паўкроўка |алень |11 цаляў, вастралісту, пяро фенікса |[[Дэніэл Рэдкліф]] |} [[Файл:HPatDH_-_Panache_-_b&w_Harry_and_camera.jpg|міні|злева]] Гары Потэр, галоўны герой серыі раманаў. У чароўным свеце вядомы як адзіны чалавек, які выжыў пасля смяротнага пракляцця, якое было пушчана ў яго ў дзіцячым узросце адным з найвялікшых цёмных чараўнікоў — Лордам [[Валдэморт]]ам, які забіў перад гэтым яго бацькоў. Пракляцце ўдарыла па самаму Цёмнаму Лорду, у выніку чаго ён стаў бесцялеснай істотай, а Гары Потэр стаў папулярны сярод чараўнікоў. На яго ілбе застаўся шнар у выглядзе маланкі, які стаў яго адметным знакам і пасля стаў азначаць блізкасць і настрой Валдэморта. Сам Гары аб сваёй папулярнасці не здагадваўся да адзінаццаці гадоў, жывучы з [[магл]]амі (звычайнымі людзьмі), якія з’яўляліся яго сваякамі, але старанна хавалі праўду і ставіліся да хлопчыка дрэнна ўвесь гэты час. У адзінаццаць гадоў на яго адрас пачынаюць прыходзіць лісты з запрашэннем у школу чараўніцтва Хогвартс, якія маглы спрабуюць схаваць. Але ў іх гэта не атрымліваецца, Гары пазнае аб тым, што ён чараўнік, і адпраўляецца на вучобу ў [[Хогвартс]]. Кожныя летнія вакацыі Гары вяртаецца да маглаў. Падчас вучобы ён некалькі разоў сутыкаецца з Валдэмортам у тым ці іншым выглядзе, які спрабуе яго забіць, але Гары кожны раз пазбягае смерці. У чацвёртай кнізе Валдэморт цалкам адраджаецца, і з гэтага моманту Гары падвяргаецца большай небяспецы. Наблізіцца да Потэра Цёмны Лорд спачатку не можа: у Хогвартсе ён пад абаронай дырэктара школы Альбуса Дамблдара, а на летніх вакацыях яго абараняюць роднасныя повязі загінутай маці. Абарона спыняецца па дасягненні Гары паўналецця і пасля смерці Дамблдора. Мэта Потэра — забіць Валдэморта, для чаго Гары павінен спачатку знішчыць усе часткі падзеленай душы Валдэморта — хоркруксы. Разам з сябрамі ён паспяхова спраўляецца з гэтай задачай і ў апошняй бітве перамагае Валдэморта. Пасля перамогі над Валдэмортам становіцца мужам Джыні Уізлі. {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#DC143C; width:25%" |Імя ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Пол ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#DC143C; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#DC143C; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Рональд Біліюс Уізлі ([[Рон Уізлі]])'''<br />({{lang-en|Ronald Bilius «Ron» Weasley}}; 1 сакавіка 1980 г.) |мужчынскі |чыстакроўны |тэр’ер |першая — ясень і волас аднарога<br /><br />другая — 14 цаляў, вярба, волас аднарога |Руперт Грынт |} Рон Уізлі — адзін з галоўных герояў серыі раманаў. Шостае дзіця ў сям’і Уізлі. Звычка маці Рона ставіць старэйшых дзяцей у прыклад малодшым выпрацавала ў яго своеасаблівы комплекс «другога гатунку», які ён востра перажывае. Блізкі сябар Гары Потэра, знаёмства з якім адбылося яшчэ падчас першай паездкі ў цягніку «Хогвартскі экспрэс». Прысутнічае ва ўсіх кнігах серыі, у апошніх разам з Герміёнай Грэйнджэр становіцца старастам факультэта Грыфіндор. Пасля перамогі над Валдэмортам жэніцца на Герміёне Грэйнджэр. {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#DC143C; width:25%" |Імя ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Пол ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#DC143C; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#DC143C; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''[[Герміёна Грэйнджэр|Герміёна Джын Грэйнджэр]]'''<br />({{lang-en|Hermione Jean Granger}}; 19 верасня 1979 г.) |жаночы |магланароджаная |выдра |11 3/4 цаляў, вінаградная лаза, жыла Дракана, 24 грама |[[Эма Уотсан]] |} [[Файл:HPatDH_-_Panache_-_Emma_and_Dobby.jpg|злева|міні]] Герміёна Грэнджэр — адна з галоўных гераінь серыі раманаў. Хоць народжаная магламі, вядомая як выдатніца ў Хогвартсе і таленавітая чараўніца. Прысутнічае ва ўсіх кнігах серыі, у апошніх разам з Ронам Уізлі становіцца старастай факультэта Грыфіндор. У пасляслоўі («Дзевятнаццаць гадоў праз») замужам за Ронам і мае двух дзяцей — Розу і Х’юга. {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#DC143C; width:25%" |Імя ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Пол ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#DC143C; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#DC143C; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Джынеўра Молі Уізлі ([[Джыні Уізлі]])'''<br />({{lang-en|Ginevra Molly Weasley}}) |жаночы |чыстакроўная |Конь |12 цаляў, ліпа, луска саламандры |Боні Райт |} Джыні Уізлі — сёмае дзіця і адзіная дзяўчынка ў сям’і Уізлі. Сяброўка тройцы галоўных герояў. На год маладзейшая за Гары. У кнігах апісваецца як дзяўчынка з яркімі карымі вачыма і доўгімі прамымі, вогненна-рудымі (як і ва ўсіх Уізлі) валасамі. Таленавітая чараўніца, у прыватнасці добра валодае пракляццем «Лятучамышыны сурокі». Джыні з’яўляецца ў першай кнізе на вакзале Кінгс-Крос, праводзячы старэйшых братоў у Хогвартс. У другой кнізе падчас куплі падручнікаў Люцыус Малфой падкідвае Джыні дзённік Тома Рэдла — хоркрукс Валдэморта, які прадстаўляў сабой успамін. Джыні перапісваецца з Рэдлам, і ў выніку Том занявольвае яе розум: Том Рэдл яе рукамі выпускае з Таемнага пакоя васіліска, які нападае на магланароджаных. Джыні спрабавала пазбавіцца ад дзённіка, але не змагла знішчыць яго. Спрабуючы зноў здабыць цела, Том Рэдл забірае дзяўчынку ў Таемная зала і пазбаўляе яе сіл. Аднак Гары Потэр знішчае частку душы Валдэморта, складзеную ў дзённік, і Джыні прыходзіць у сябе. З чацвёртай кнігі Джыні становіцца папулярнай сярод супрацьлеглага полу, пачынае сустракацца з Майклам Корнерам. У пятай кнізе Джыні — лавец каманды Грыфіндора па квідычы, гуляе добра. Выдатна авалодвае закляццямі пад кіраўніцтвам Гары ў Атрадзе Дамблдара. Калі Амбрыдж ў апошні раз выкрывае Атрад Дамблдора і адлучваецца ў Забаронены лес, Джыні, якая знаходзіцца разам з іншымі членамі АД пад аховай Інспекцыйнай дружыны, колькасна праўзыходнай Атрад Дамблдора, вызваляецца і дамагаецца пералому ў сутычцы. Удзельнічае ў вылазцы ў Міністэрства Магіі з мэтай выратаваць Сірыуса Блэка, а таксама ў якая рушыла за гэтым Бітве ў Аддзеле тайн з Пажыральнікамі Смерці. Сустракаецца спачатку з Майклам Корнерам, але затым заводзіць адносіны з Дынам Томасам. У шостай кнізе Джыні працягвае гуляць за каманду Грыфіндора па квідычы, але ўжо ў якасці паляўнічага. У гэтай жа кнізе пачынае сустракацца з Гары Потэрам. У канцы кнігі Гары тлумачыць ёй, што ім трэба расстацца, інакш Валдэморт пазнае аб іх блізкасці і можа выкарыстоўваць яе ў чарговы раз, як прынаду. Яна хвалюецца, але згаджаецца. У сёмай кнізе зносіны паміж імі працягваецца. Джыні актыўна ўдзельнічае ў бітве за Хогвартс. У далейшым, па словах Джаан Роўлінг, Джыні стала знакамітым гульцом у жаночай камандзе «Холіхедскія Гарпіі», затым яна стала старэйшым спартыўным карэспандэнтам у «Штодзённым прароку». Выйшла замуж за Гары Потэра і нарадзіла траіх дзяцей: Джэймса Сірыуса, Альбуса Северуса і Лілі Палумну. Фактычна, разам з Гары, выхавалі і чацвёртага дзіцяці — Тэдзі Лупіна, сына Рымуса Лупіна і Німфадоры Тонкс<ref name="autogenerated2">[http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/7/30/j-k-rowling-web-chat-transcript J.K. Rowling Web Chat Transcript — The Leaky Cauldron]</ref>. {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#DC143C; width:25%" |Імя ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Пол ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#DC143C; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#DC143C; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Фрэд Уізлі'''<br />({{lang-en|Fred Weasley}}) | rowspan="2" |мужчынскі | rowspan="2" |чыстакроўныя | rowspan="2" |бык | rowspan="2" |13 цаляў, бяроза, пяро фенікса 11 цаляў, дуб, пяро фенікса |Джэймс Фэлпс |- align="center" |'''Джордж Уізлі'''<br />({{lang-en|George Weasley}}) |Олівер Фэлпс |} Фрэд (1978—1998) і Джордж Уізлі — чацвёрты і пяты хлопцы ў сям’і Уізлі. Блізняты. Вядомыя сваім пачуццём гумару і вясёлымі жартамі, асабліва на працягу вучобы ў Хогвартсе. У першым рамане «[[Гары Потэр і філасофскі камень]]» Фрэд і Джордж зачаравалі злепленыя імі сняжкі, і тыя пачалі лётаць за прафесарам Квірэлам, уразаючыся яму ў патыліцу, за што блізняты «зарабілі» некалькі штрафных ачкоў Грыфіндору. Упершыню сур’ёзна дапамаглі Гары Потэру у рамане «[[Гары Потэр і Таемная зала]]», даўшы магчымасць бегчы з дома Дурсляў. Падарылі Гары Карту Марадзёраў. У пачатку кнігі «Гары Потэр і Кубак агню», калі блізняты разам са сваім бацькам наведалі сямейства Дурсляў, каб забраць Гары з сабой, Фрэд падсунуў ірыска «Гіпер’язычок» Дадлі, з-за чаго ў апошняга вырас пяціметровы мову. Падчас дзеяння сюжэту пятай кнігі «[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса]]» Фрэд і Джордж збеглі з Хогвартса, перад гэтым там шуму нарабіўшв — запусцілі феерверкі і стварылі балота, якое не змагла прыбраць Далорэс Амбрыдж. Пакінуўшы школу, адкрылі магазін «Разнастайныя чароўныя шкадзілкі», хоць свой бізнэс пачалі яшчэ ў школе. Магазін браты адкрылі на грошы, выйграныя Гары Потэрам у Турніры Трох Чараўнікоў і аддадзеныя блізнятам. У сёмай кнізе падчас аперацыі «Сем Потэраў» Северус Снэйп загаворам Сектумсемпра выпадкова пазбаўляе Джорджа вуха. Падчас Бітвы за Хогвартс Аўгустус Руквуд невядомым заклінаннем выклікае выбух, які забівае Фрэда. Часопіс «Свет фантастыкі» паставіў двайнят Уізлі на трэцяе месца ў спісе «10 самыя-самыя фантастычныя блізняты». {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#DC143C; width:25%" |Імя ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Пол ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#DC143C; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#DC143C; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Персі Ігнатыюс Уізлі'''<br />({{lang-en|Percy Ignatius Weasley}}) |мужчынскі |чыстакроўны |лось |11 цаляў, ядловец, ваўчыная поўсць |Крыс Рэнкін |} Персі Уізлі — трэцяе дзіця ў сям’і Уізлі. З першай кнігі ён — стараста факультэта Грыфіндор у Хогвартсе, вучыцца на пятым курсе. У трэцяй кнізе Персі становіцца старастам школы, атрымлівае па іспыту ЖАБА вышэйшыя балы і сканчае Хогвартс. У чацвёртай кнізе падчас правядзення Турніру Трох Чараўнікоў Персі замяняе на пасадзе загінулага Барці Краўча. У пятай кнізе Персі сварыцца з усёй сям’ёй Уізлі і з’язджае з «Нары» ў Лондан, папярэдне нагрубіўшы свайму бацьку. З тых часоў у сям’і стараюцца пра яго не казаць. Затым ён становіцца галоўным памочнікам Карнеліуса Фаджа. Даведаўшыся, што Рона прызначылі старастам, ён піша брату ліст з віншаваннямі, раячы спыніць зносіны з Гары Потэрам. З іншымі членамі сям’і не кантактуе наогул, вяртае маці калядны падарунак і нават не цікавіцца самаадчуваннем бацькі пасля раненні. У сёмай кнізе Персі нечакана з’яўляецца ў Хогвартсе, просіць прабачэння за ўсе перад сям’ёй і прымае ўдзел у абароне Хогвартса. У далейшым, па словах Роўлінг, Персі становіцца высокапастаўленым чыноўнікам пры Кінгслі Брустверы Ажэніцца на Одры, і ў іх нараджаюцца дзве дачкі — Молі і Люсі. {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#DC143C; width:25%" |Імя ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Пол ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#DC143C; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#DC143C; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#DC143C; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Нэвіл Даўгапупс (Лангботам)'''<br />({{lang-en|Neville Longbottom}}) |мужчынскі |чыстакроўны |мядзведзь |вішневае дрэва, валасоў аднарога, 10,5 цаляў |Мэттью Люіс |} Нэвіл Даўгапупс — вучань Хогвартса, адзін галоўных герояў, аднакурснік Гары Потэра. З першай кнігі Нэвіл прадстаўлены вельмі безуважлівым, непамятлівым, няёмкім і палахлівым. Бліжэй да канца серыі ўдзельнічае ў большасці небяспечных місій галоўных герояў. У канцы сёмай кнігі ўносіць істотны ўклад у перамогу над Валдэмортам, знішчаючы з дапамогай мяча Грыфіндора адзін з хоркруксаў Цёмнага Лорда — змяю Нагайну. Нэвіл — далёка не дурны студэнт, але велізарная няўпэўненасць у сабе перашкаджае яму праявіць свае здольнасці. Прычынай такой няўпэўненасці з’яўляецца і вельмі строгая бабуля, і адсутнасць бацькоў, і здзекі прафесара Снэйпа над Нэвілам. На занятках АД Нэвіл навучыўся ўжываць вялікая колькасць баявых заклінанняў, у фінальнай бітве за Хогвартс праяўляе ўсё сваё майстэрства. Бацькі Нэвіла былі [[Міністэрства магіі|цемраборцамі]] і, па словах бабулі хлопчыка, «вельмі паважанымі людзьмі ў чароўнай супольнасці». Як і бацькі Гары Потэра, яны падвергліся нападу прыхільнікаў Валдэморта па прычыне іх адпаведнасці прароцтва Сівілы Трэлані: Нэвіл і Гары Потэр нарадзіліся амаль у адзін дзень. Юнак — копія маці, Алісы. Пасля трагедыі з бацькамі Нэвіла выхоўвае бабуля па бацьку Аўгуста, эксцэнтрычная і валявая жанчына з крутым характарам. Яна апісваецца ў кнізе «Гары Потэр і Ордэн Фенікса» (с. 478) як «магутнага выгляду старая ў доўгім зялёным сукенка з паедзенай моллю лісой і ў востраканцовым капелюшы, упрыгожанай не чым іншым, як пудзілам сцярвятніка». Місіс Даўгапупс была вельмі ветлівая ў размове з Гары, Ронам, Герміёнай і Джыні, але ўсё-такі ад яе веяла пагрозаю. У Нэвіла ёсць свойска жывёліна — жаба Трэвар, якую яму перад паступленнем у Хогвартс падарыў дзядзька Элджы. Нэвіл пастаянна губляе Трэвара, ён дастаўляе яму мноства клопатаў. Згодна з эпілогу сёмы кнігі, пасля заканчэння вучобы і вайны Нэвіл стаў выкладчыкам травалогіі{{#tag:ref|В русскоязычном переводе - профессором Зельеварения, что является следствием ошибки переводчика<ref>{{cite web |url=http://chel.kp.ru/daily/24007.5/83861/ |title=Трудности перевода, или ошибки седьмой книги про Гарри Поттера |author=Кумейко, Инна |date= |work= |publisher=[[Камсамольская праўда]] |accessdate=2015-08-24 |lang=}}</ref>; позже эта ошибка была исправлена].}}. У сваім інтэрв’ю ад 20 кастрычніка 2007 года Джоан Роўлінг паведаміла, што ў будучыні Нэвіл ажэніцца на Ханне Эбат, якая стане ўладальніцай «Дзіравага катла». {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" ! style="background-color:#DC143C" |Іншыя асноўныя персанажы |} '''Лава́нда Бра́ўн''' (1980—1998) ({{lang-en|Lavender Brown}}) Аднакурсніца Гары Потэра. Чыстакроўная. Вядомая па сваім адносінам з Ронам Уізлі ў шосты кнізе. Удзельнічае ў бітве за Хогвартс, у выніку якой, паводле фільма, забітая Фенрыўрам Сівым падчас бітвы за Хогвартс. Паводле кнігі яе лёс невядомы. Патронус — канарэйка. У фільмах яе ролю выконвае Джэсі Кейв. '''Сімус Фініган''' ({{lang-en|Seamus Finnigan}}) Аднакурснік Гары Потэра. Паўкроўка. У выніку яго заклінанняў часта адбываюцца нечаканыя выбухі. У пятай кнізе, падчас супрацьстаяння версій Дамблдара і Міністэрства аб адраджэнні Валдэморта прымае бок Міністэрства, што доўжыцца да пачатку тэрору Амбрыдж. Прымае ўдзел у бітве за Хогвартс. У фільмах персанаж часта задавальняе невялікія выбухі, што не адпавядае падзеям кніг. Ролю Смуса ў кіно іграе Дэвон Мюрэй. '''Дын То́мас''' ({{lang-en|Dean Thomas}}) Аднакурснік Гары Потэра. Паўкроўка. У пятай кнізе ў «інфармацыйнай вайне» прымае бок Дамблдпра і ўдзельнічае ў Атрадзе Дамблдара. У шостай кнізе пачынае сустракацца з Джыні Уізлі. Дын меркаваў, што ён магланароджаны, і таму ў сёмай кнізе вымушаны быў хавацца ад егераў. Браў актыўны ўдзел у бітве за Хогвартс. Ролю Дына ў фільмах іграе Альфрэд Энох. '''О́лівер Вуд''' ({{lang-en|Oliver Wood}}) Студэнт на чатыры курсу старэй Гары. Чыстакроўны. Капітан і варатар каманды Грыфіндора па квідычы ў трох першых кнігах. Горача захапляецца гэтым відам спорту. Скончыўшы Хогвартс, ён працягвае спартыўную кар’еру. Яго залічваюць у другі склад «Пэддлмір Юнайтэд». Пра гэта ён распавядае былым сузаснавальнікам, калі яны ўсе разам з’язджаюцца на чэмпіянаце свету па квідычы. Удзельнічаў у бітве за Хогвартс. У фільмах ролю Олівера Вуда выконвае Шон Бігерстаф. '''Кэ́ці Бел''' ({{lang-en|Katie Bell}}) Студэнтка на курс старэй Гары Потэра, паляўнічы грыфіндорскай каманды па квідычы. У шостай кнізе Малфой c дапамогай мадам Розмерты (звязанай заклінаннем Імперыус) накладвае Імперыус на Кэці і выкарыстоўвае яе для перадачы Дамблдару праклятых караляў, але тая выпадкова дакранаецца да їх скурай і трапляе пад праклён, у сувязі з чым пасля правяла некаторы час у бальніцы Святога Мунга. Удзельнічала ў бітве за Хогвартс. У першых пяці фільмах ролю Кэці выконвае Эмілі Дэйл, у наступных-Джарджына Леанідас. '''Лі Джо́рдан''' ({{lang-en|Lee Jordan}}) Спартыўны каментатар матчаў па квідычы ў Хогвартсе. Падчас матчаў часта жартаваў, ажыўляючы каментар, таму разам з ім на матчах заўсёды сядзела прафесар Макгонагал. Лепшыя сябры-блізняты Уізлі, разам з імі хацеў прабрацца на турнір Трох Чараўнікоў. Уступіў у атрад Дамблдара. Калі ў школе правілы Амбрыдж, запускаў нюхлераў да яе ў кабінет. Падчас тэрору Цёмнага лорда вёў на радыё перадачу «Потэраўскі дазор» пад мянушкай «Бруна». Удзельнічаў у бітве за Хогвартс. Разам з Джорджам Уізлі перамог Пажыральніка смерці Якслі. У фільме яго іграе Люк Янгблад. '''Анджеліна Джо́нсан''' ({{lang-en|Angelina Johnson}}) Паляўнічы каманды па квідычы факультэта Грыфіндор, таксама яе капітан пасля Олівера Вуда. Паўкроўка. Баец атрада Дамблдара, удзельнічала ў бітве за Хогвартс разам з Алісіяй Спінет і Кэці Бэл. Аднагодка Фрэда і Джорджа. Хадзіла на Калядны баль у чацвёртай кнізе ў суправаджэнні Фрэда Уізлі. У далейшым выходзіць замуж за Джорджа Уізлі, нараджае сына і дачку. У фільмах ролю Анджэліны выконваюць Даніэль Табар і Тыяна Бенджамін. '''Ко́рмак Макла́ген''' ({{lang-en|Cormac McLaggen}}) Студэнт на год старэйшы за Гары Потэра. Чыстакроўны. У кнізе «Гары Потэр і Прынц-паўкроўка» прымаў удзел у адборы каманды Грыфіндора па квідычы на ролю варатара. Аднак, дзякуючы Герміёне Грэйнджэр, якая дэзарыентавала яго загаворам Конфундус, Маклагена абышоў Рон Уізлі, яго і ўзялі ў каманду. Перад другой гульнёй Грыфіндора, калі атручаны Рон выйшаў з ладу, Гары Потэру прыйшлося ўзяць у каманду Кормака. Маклагген апынуўся ганарыстым. Ён стаў даваць парады іншым гульцам, гуляючы пры гэтым горш. А калі Гары зрабіў яму заўвагу, Кормак збіў Гары з мятлы бладжэрам, пасля чаго быў выключаны з каманды. У сёмай кнізе змагаецца ў бітве за Хогварт. У фільмах яго ролю выконвае Фрэдзі Строма. '''Ко́лін Крыві''' ({{lang-en|Colin Creevey}}) Студэнт на курс маладзей Гары Потэра. Магланароджаны чараўнік. Вядомы па другой кнізе, дзе вялікую частку часу паказаны з фотаапаратам. Паглядзеўшы праз [[фотаапарат]] на Васіліска, выпушчанага з Таямнічага пакоя і забівае поглядам, здолеў пазбегнуць смерці. Мае брата Дэніса крыві, які маладзейшы за яго на два курсы і таксама залічаны ў Грыфіндор. Крыві-адзіная вядомая па кнігах Роўлінг сям’я маглаў, дзе адразу двое дзяцей з’яўляюцца чараўнікамі. Колін ўдзельнічае ў бітве за Хогвартс, гіне ў ёй. Яго ролю ў фільмах гуляе Х’ю Мітчэл. '''Рамільда Вейн''' ({{lang-en|Romilda Vane}}) Студэнтка на два курсы маладзейшая за Гары. Чыстакроўная. Вядомая як дзяўчына, у шосты кнізе беспаспяхова спрабавала звярнуць на сябе ўвагу Гары. Аднойчы спрабавала падсунуць Гары Потэру цукеркі з прываротным зеллем, якія замест патэнцыйнай ахвяры з’еў Рон Уізлі. Яе ролю ў фільмах выконвае Ганна Шафер. ==== Студэнты факультэта Слізэрын ==== {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008000; width:25%" |Імя ! style="background-color:#008000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#008000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#008000; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#008000; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#008000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |Драка Люцыус Малфой<br /><br /> ([[Англійская мова|англ.]] Draco Lucius Malfoy 5 чэрвеня 1980 г.) |мужчынскі |чыстакроўны |тхор |10 цаляў, [[глог]] і волас аднарога |Том Фелтону |- | colspan="6" | Драка Малфой — сын Люцыуса і Нарцысы Малфой. Аднагодак Гары Потэра, варагаваў з ім і яго сябрамі да апошняй частцы серыі раманаў. Пажыральнік Смерці. У Драка светлыя, амаль бясколерныя валасы, бледная, тонкая скура, халодныя шэрыя вочы, востры падбародак. Ён высокі, худы, але шырокі ў плячах. Як і яго бацькі, падтрымлівае Валдэморта. У шостай кнізе Цёмны Лорд даручае Драка заданне — забіць Дамблдара. Малфой беспаспяхова спрабуе зрабіць гэта рознымі спосабамі — у тым ліку, з дапамогай праклятых караляў. Калі яму ўяўляецца магчымасць забіць безабароннага Дамблдара, ён таксама не можа гэта зрабіць — Дамблдара забівае Северус Снэйп. Малфой некаторы час з’яўляецца ўладальнікам Бузінавай Палачкі, хоць сам не падазрае аб гэтым. У канцы кнігі ён жанаты і мае сына па імені Скорпіюс. Пісьменніца адзначыла, што хлопчыкі любяць апранацца як Драка значна больш, чым як Гары, і што людзі занадта любяць Драка, што яе крыху непакоіць<ref>{{cite web|first=Стивен|last=Фрай|url=http://www.accio-quote.org/articles/2003/0626-alberthall-fry.htm|title=J.K. Rowling at the Royal Albert Hall|publisher=MSN.com, on Accio Quote!|date=26 June 2003|accessdate=31 December 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hk3Achl?url=http://www.accio-quote.org/articles/2003/0626-alberthall-fry.htm#|archivedate=2012-08-06|url-status=live}}</ref>. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008000; width:25%" |Імя ! style="background-color:#008000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#008000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#008000; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#008000; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#008000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Вінцэнт Крэб'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Vincent Crabbe) |мужчынскі |чыстакроўны |гіена |8 цаляў, ціс, волас вадзянога |Джэймі Уайлетт |- | colspan="6" | Вінцэнт Крэб — аднакурснік і паплечнік Драка Малфоя, і Грэгары Гойл. Разам з Гойлам быў у Малфоя хутчэй целаахоўнікам, чым іншым. Вінцэнт — даволі буйны юнак. Вучыўся вельмі дрэнна, Рон здзіўляўся, як ён здае экзамены. Удзельнічаў у Інспекцыйнай дружыне падчас кіраўніцтва Амбрыдж над Хогвартсам. Быў у Зборнай Слізэрына па квідычы. На другім годзе навучання Рон пад выглядам Крэба і Гары пад выглядам Гойл пранікаюць у гасціную Слізэрына і выпытываюць у Малфоя каштоўныя звесткі. На сёмым курсе — Пажыральнік Смерці. Крэб загінуў падчас Бітвы за Хогвартс, у Выбаўляй-пакоі. Паспрабаваў выклікаць Пякельны агонь, каб забіць Рона і Герміёну, але заклінанне выйшла з-пад кантролю і пачало спальваць ўсю пакой. Крэбу выратавацца не ўдалося. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008000; width:25%" |Імя ! style="background-color:#008000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#008000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#008000; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#008000; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#008000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Грэгары Гойл'''<br /><br />([[1979]]/[[1980]] — [[1998]]) ([[Англійская мова|англ.]] Gregory Goyle) |мужчынскі |чыстакроўны |пацук |12,5 цаляў, яблыня, волас аднарога |Джошуа Хердман |- | colspan="6" | Грэгары Гойл, як і Вінцэнт Крэб — памагатыя Драка Малфоя. Гары называе Крэба і Гойла «целаахоўнікамі» Малфоя. Гойл нарадзіўся ў 1980 годзе ў сям’і Пажыральніка Смерці Гойл-старэйшага. На другім годзе навучання Гары пад выглядам Гойл і Рон пад выглядам Крэбба пранікаюць у гасціную Слізэрына і выпытывают у Малфоя каштоўныя звесткі. На пятым курсе Гойл быў прыняты ў зборную Слізэрына па квідычы ў якасці загоншчыка і ўваходзіў у Інспекцыйную дружыну. На сёмым курсе — Пажыральнік Смерці. Пасля перавароту ў Міністэрстве ўжываў заклён «Круцыятус» да тых, хто правініўся вучням. Разам з Крэбам і Малфоем не ўдзельнічаў у эвакуацыі, маючы намер атрымаць узнагароду ад Валдэморта за Гары Потэра. У баі страціў сваю палачку і пазбавіўся пачуццяў ад Пякельнага агню, выкліканага Крэбам. Выратаваны Гары Потэрам і Рональдам Уізлі (У фільме — прыходзіць у Выбаўляй-пакой з Малфоем і Блейзам. Там жа і гіне, задаволіўшы Пякельны агонь замест Крэба). |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008000; width:25%" |Імя ! style="background-color:#008000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#008000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#008000; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#008000; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#008000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Пэнсі Паркінсан'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Pansy Parkinson) |жаночы |чыстакроўная |качка |9 цаляў, дуб, сардэчная жыла Дракана, |Жэнеўеваў Гонта («Вязень Азкабана»)<br /><br />Скарлет Бірн (іншыя фільмы) |- | colspan="6" | Пэнсі Паркінсан — аднагодка Гары Потэра. Грыфіндорцы часта параўноўваюць яе з каровай і мопсам. На пятым курсе Пэнсі была выбрана старастай свайго факультэта. Неабыякавая да Драка Малфою. Услед за ім насміхаецца над грыфіндорцамі і, у прыватнасці, над Гары Потарэм. Член Інспекцыйнай дружыны. У сёмай кнізе Дж. К. Роўлінг, Пэнсі спрабуе нацкаваць вучняў на Гары Потэра пасля сказаных лордам Валдэмортам слоў. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008000; width:25%" |Іншыя асноўныя персанажы |- | '''Маркус Флінт'''([[Англійская мова|англ.]] Marcus Flint) : Капітан і паляўнічы зборнай Слізэрына па квідычы. Прыняў у зборную Драка Малфоя ў другой кнізе ў якасці лаўца. Каманда Флінта перамагаў ў кубку аж да падзей першай кнігі ўключна, але прайграў камандзе Грыфіндора ў трэцяй кнізе, у фінале. У фільмах ролю Маркуса Флінта выконваюць Уіл Тыкстын і Джэймі Йейтс. '''Мілісента Булстроуд''' ([[Англійская мова|англ.]] Millicent Bulstrode) : Аднакурсніца Драка Малфоя. У дуэльном клубе ўдзельнічала ў паядынку з Герміёнай, а затым Герміёна выкарыстала яе волас для адваротнага зелля, але волас апынуўся каціным. |} ==== Студэнты факультэта Рэйвэнкло ==== {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#00008B; width:25%" |Імя ! style="background-color:#00008B; width:10%" |Пол ! style="background-color:#00008B; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#00008B; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#00008B; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#00008B; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Палумна Лаўгуд'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Luna Lovegood) |жаночы |чыстакроўная |заяц |Вішневае дрэва, луска саламандры, 10 цаляў |Эванна Лінч |- | colspan="6" | Полумна Лаўгуд — студэнтка, на курс маладзей Гары. Знешнасць Палумны Лавгуд апісана так: <blockquote style="display:table">«…Светлыя валасы <…> даходзілі ёй да пояса. У яе былі вельмі бледныя бровы і вочы навыкат, ўвесь час надавалі ёй здзіўлены выгляд.<…> Чароўную палачку яна засунула не куды-небудзь, а за левае вуха, на шыі ў яе вісела каралі з коркаў ад сметанковага піва».</blockquote> Колер валасоў у Палумны — адцення «попельных бландзін». Першае ўражанне аб ёй Гары Потэра было наступным: «Палумна была, падобна, злёгку таго». Вучні Хогвартса далі ёй паміж сабой мянушку Дурнаватая ([[Англійская мова|англ.]] Loony), і цураюцца яе. Падобна на тое, што за межамі кампаніі Гары Потэра ў яе няма сяброў. Дзівацтвы Палумны звязаны і з яе вельмі эксцэнтрычным бацькам, і тым, што дзяўчынка рана страціла маці. Услед за сваім бацькам, выдаючым часопіс, распаўсюджвае [[Тэорыя змовы|канспіралагічныя]] тэорыі, Палумна часта верыць у недоказанное, з-за чаго Гары бянтэжыць яе падтрымка падчас кампаніі па яго дыскрэдытацыі. У той жа час толькі публікацыя ў часопісе бацькі Палумны ратуе Гары ад страты рэпутацыі. Пры ўсёй сваёй падкрэсленай наіўнасці Палумна далёка не дурная, яна добрая і спагадлівая. Палумна робіць поспехі на занятках Атрада Дамблдара, удзельнічае ў сутычцы з [[Пажыральнікі смерці|Пажыральнікамі смерці]] ў [[Міністэрства магіі|Міністэрстве магіі]]. Палумна разам з іншымі членамі Атрада Дамблдора ўдзельнічае ў адлюстраванні напад на Хогвартс Пажыральнікаў Смерці ў канцы шостай кнігі. Пасля бітвы яна прыходзіць разам з Нэвілам Даўгапупсам на пахаванне Альбуса Дамблдара. Адгукнулася на заклік дапамагчы абароне Хогвартса ад магчымага ўварвання Пажыральнікаў Смерці, перададзены ёй праз зачараваную манету Атрада Дамблдара. У школе разам з Джыні і Нэвілам дапякала рэжыму Кэроу і Снэйпа. З-за артыкулаў яе бацькі аб падтрымцы Гары Потэра Палумну выкрадаюць прама з цягніка Пажыральнікі смерці, пасля чаго трымаюць у доме Малфояў, каб аказваць ціск на яе бацькі. Адтуль яе ратуе дамавы эльф Добі. Да пачатку лета разам з іншымі выратаванымі (Дынам Томасам і містэрам Олівандером) жыве ў Біла і Флёр у катэджы «Ракушка». Разам з Дынам прыходзіць у Выбаўляй-пакой. Праводзіць Гары ў гасціную Рэйвэнклоа, дзе аглушае Алекта Кэроу. Змагаецца ў бітве за Хогвартс. Разам з Сімусам і Эрні ратуе Гары, Рона і Герміёну ад дэментараў. У Вялікай зале разам з Джыні і Герміёна змагаецца супраць Белатрысы Лестрейндж. Гары Потэр назваў у гонар Палумны дачка. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#00008B" |Іншыя асноўныя персанажы |- | '''Чжоў Чанг''' ([[Англійская мова|англ.]] Cho Chang) : Студэнтка, старэйшыя за Гары на курс. Патронус — лебедзь. Упершыню з’яўляецца ў кнізе «[[Гары Потэр і вязень Азкабана]]»: яна — [[Квідыч|лавец]] каманды [[Хогвартс|Рэйвэнклоа]]. На матчы Рэйвэнкло — Грыфіндор яе заўважае (і адзначае) Гары. Паступова Гары ўлюбляецца ў яе, але саромеецца падысці. Чжоў некаторы час сустракаецца з Седрыкам Дыгары. У кнізе «Гары Потэр і Ордэн Фенікса», пасля смерці Седрыкам Дыгары адносіны паміж Чжоў і Гары дасягаюць сваёй кульмінацыі. Аднак Чжоў моцна перажывае: ёй здаецца, што, сустракаючыся з Гары, яна здраджвае памяці Седрыка. Гэта паслужыла адной з прычын разрыву іх зносін у гэтай жа кнізе. : Чжоу прывабная і мілая, але мае складаны, няўстойлівы характар, часта плача. Раўнавала да Гары Герміёну. : Была членам Атрада Дамблдора. У сёмай кнізе яна ўдзельнічае ў бітве за Хогвартс. Ролю Чжоў у фільмах іграе Кэці Льюнг. '''Тэры Бут''' ([[Англійская мова|англ.]] Terry Boot) : Аднагодак Гары Потэра. Згадваецца пачынаючы з першай кнігі. На пятым годзе Тэры стаў членам Атрада Дамблдара. У «Хогвартскім Экспрэсе» ў канцы навучальнага года Тэры разам з яго сябрамі Майклам Корнерам і Энтані Гольдштэйнам былі аднымі з тых, хто дапамагаў Гары, калі Драка Малфой і яго сябры зладзілі засаду. У шостам кнізе Тэры з’яўляецца на першым уроку прафесара Слізнарта, з’яўляючыся адным з чатырох Рэйвэнклоўцаў, якія сабраліся вывучаць зеллеварэнне да ЖАБА. У заключным рамане Нэвіл Даўгапупс кажа, што Тэры быў пакараны за воклічы адабрэння ў адрас Гары, Рона і Герміёны, якія ўварваліся ў Грынгатс і затым паляцелі адтуль на цмоку. Ён таксама апынуўся сярод студэнтаў, якія схаваліся ў Выбаўляй-пакоі падчас вяртання Гары ў Хогвартс. '''Майкл Корнер''' ([[Англійская мова|англ.]] Michael Corner) : Аднакурснік Гары. Паўкроўка. Найбольш вядомы як першы хлопец Джыні Уізлі. З-за сваіх адносін з Джыні быў уцягнуты ёю ў Атрад Дамблдара. Атрымаў найвышэйшы бал за [[Хогвартс|СОВ]] па зеллеварэнні і з’яўляўся адным з нямногіх аднагодкаў Гары, прынятых у клас Гарацыя Слізнарта. Джыні рассталася з Майклам з-за яго незадаволенасці перамогай Грыфіндора ў квідычу. Майкл пачаў сустракацца з Чжоу Чанг. У сёмай кнізе Нэвіл Долгопупс распавядае, што Майкла Корнера катавалі Алекта і Амікус Кэраў за спробу выратаваць першакурснікаў з-за кратаў. Пазней Майкл увайшоў у лік студэнтаў, якія спасаліся ў Выбаўляй-пакоі. Ён жа быў адным з некалькіх членаў Атрада Дамблдара, настойваюць на сваім удзеле ў Бітве за Хогвартс. '''Марыэта Эджком'''([[Англійская мова|англ.]] Marietta Edgecombe) : Студэнтка Рэйвэнкло, адна з сябровак Чжоу Чанг. Бландынка з павойнымі валасамі. Марыэта далучылася да Атрада Дамблдора пад ціскам групы, якая сабралася ў «Парсючынай галаве». Пазней Марыэта здрадзіла атраду і выдала іх Амбрыдж, але пергамент, на якім усе члены атрада распісаліся на першым сходзе, быў зачараваны Герміёнай, і на твары Марыэтты з’явіліся вугры, якія складваюцца ў слова «ЯБЕДА». Амбрыдж арганізавала вочную стаўку Гары і Марыэтты, каб тая пацвердзіла факт заняткаў у Выбаўляй-Пакоі, але Кінгслі Бруствер крыху змяніў яе памяць, каб выратаваць Гары і яго сяброў ад праблем. Здрада Марыэты паставіла кропку ў адносінах Гары і Чжоу, якая апраўдвала сяброўку. У шостай кнізе Марыэта ўсё яшчэ мае наступствы заклінання Герміёны. Варта адзначыць, што ў фільме замест Марыэты, якая добраахвотна прэдала Атрад Дамблдара, таямніцу раскрыла Чжоу Чанг пад уздзеяннем сыроваткі праўды. '''Роджэр Дэвіс'''([[Англійская мова|англ.]] Roger Davies) : Капітан каманды Рэйвэнклоа па квідычы і адзін з паляўнічых. Паўкроўка. Валасы — каштанавыя, вочы — блакітныя. У кнізе «[[Гары Потэр і Кубак агню]]» хадзіў на Калядны Баль з Флёр Дэлакур. У кнізе «Гары Потэр і Ордэн Фенікса» Чжоу Чанг паведаміла Гары, што Роджэр прапаноўваў ёй сустракацца, але яна адмовілася, больш цікавячыся Гары. |} ==== Студэнты факультэта Пуфендуй ==== {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B8860B; width:25%" |Імя ! style="background-color:#B8860B; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B8860B; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B8860B; width:10%" |Патронус ! style="background-color:#B8860B; width:30%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#B8860B; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Седрык Дыгары''' ([[1977]]—[[1995]])<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Cedric Diggory) |мужчынскі |чыстакроўны |ліс |35 см, пругкая, ясень, валасоў з хваста аднарога |[[Роберт Пацінсан]]ам |- | colspan="6" | Седрык Дыгары — капітан і лавец каманды па квідычы Пуфендуя. Седрык быў апісаны як «моцны, але ціхі тып» і «жудасна прывабны», сумленны і смелы. У трэцяй кнізе стаў членам каманды Пуфендуя па квідычы (лавец), з’яўляючыся супернікам Гары Потэра, і ў матчы з Грыфіндорам злавіў снітч, у той час як Гары страціў прытомнасць ад уздзеяння дэментараў, якія з’явіліся на матч. У чацвёртай кнізе быў абраны Кубкам агню ў якасці чэмпіёна Хогвартса для ўдзелу ў Турніры Трох Чараўнікоў. Заваяваў сэрцы Чжоу Чанг, складаў ёй пару на Святочном балу, чым выклікаў рэўнасць Гары Потэра. Разам з тым высакароднасць характару Седрык прымірыла з ім Гары. Гэтым жа якасцю скарыстаўся прафесар Грум (у якога з дапамогай Адваротнага зелля ператварыўся пажыральнік смерці Барцеміюс Краўч-малодшы) — ведаючы, што Седрык лічыць сябе абавязаным Гары за падказку ў першым туры Турніру, Грум дапамог Седрыку ў раскрыцці сакрэту залатога яйкі, не сумняваючыся, што ён падзеліцца таямніцай з Гары. Разам з Гары Седрык фактычна выйграў Турнір, але трагічна загінуў пры выкананні апошняга этапу спаборніцтвы — забіты Пітэрам Петыгру загаворам «Авада Кедаўрай» па загадзе Валдэморта. Менавіта ўбачыўшы смерць Седрык, Гары пачынае бачыць фестраламі. Але нават не гэта галоўнае. Смерць Седрык па-сапраўднаму трасе Гары, і ён яшчэ доўга не можа адысці ад перажытага. Вярнуўшыся са страшнага могілак, Гары знаходзіцца ў глыбокім шоку папалам з істэрыкай: ён не змог выратаваць таварыша, Цёмны Лорд адрадзіўся, і зараз увесь свет чакае што-то жудаснае. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B8860B" |Іншыя асноўныя персанажы |- | '''Джасцін Фінч-Флетчлі''' ([[Англійская мова|англ.]] Justin Finch-Fletchley) : Аднагодак Гары Потэра. Магланароджаны. На другім курсе ў час першай і апошняй трэніроўкі Дуэльного клуба вырашыў, што Гары Потэр падбухторвае на яго змяю, калі той, сам таго не ведаючы, дэманстраваў здольнасці змеявуста (на самай справе Гары крычаў змяі: «Пайшла прэч!»). Неўзабаве падвергнуўся нападу васіліска, але ацалеў дзякуючы таму, што глядзеў на яго праз Амаль Безгаловага Ніка. Ажыўлены зеллем Мандрагоры. На пятым курсе ўступіў у Атрад Дамблдара. Разам з іншымі членамі Атрада Дамблдара ў цягніку выратаваў Гары Потэра ад Малфоя, Крэба і Гойла. Удзельнічаў у бітве за Хогвартс. '''Эрнэст Макмілан (Эрні)''' ([[Англійская мова|англ.]] Ernest Macmillan) : Аднагодак Гары Потэра. Чыстакроўны чараўнік. У другой кнізе Эрні лічыць, што Гары — нашчадак Слізэрына і пераконвае ў гэтым сваіх аднакурснікаў, усяляк спрабуючы падлавіць Потэра на злачынстве. Але, калі напалі на Герміёну, прызнае, што гэта не ён, і просіць прабачэньня. З тых часоў, Гары і Эрні становяцца прыяцелямі, але ў чацвёртай кнізе Эрні, як і ўся школа, лічыць Потэра падманшчыкам, які хоча ўрваць славу Седрыка. У пятай кнізе голасна кажа, што верыць Гары Потэру ў тым, што Валдэморт адрадзіўся. : Эрні трохі фанабэрычты і любіць мудрагеліста выказвацца, але ён добра вучыцца і заўсёды выступае за праўду і справядлівасць. : Ўступае ў Атрад Дамблдара. Разам з астатнімі з Атрада Дамблдара ратуе Гары ў цягніку ад Малфоя, Крэбба і Гойл. Становіцца старастам Пуфендуя. У сёмай кнізе разам з іншымі членамі Атрада Дамблдара хаваецца ў Выбаўляй-пакоі. Змагаецца за Хогвартс. Уступае ў бітву з Пажыральнікамі смерці. Разам з Палумнай і Сімусам ратуе Гары, Рона і Герміёну ад дэментараў. '''Захарыя Сміт''' ([[Англійская мова|англ.]] Zacharias Smith) : Член Атрада Дамблдара. Гулец у квідычу ў камандзе Пуфендуя. З усіх членаў атрада адзін заўсёды дрэнна ставіўся да Гары. Яшчэ пры першай сустрэчы ў бары «Кабанья галава» паказаў сваё нявер’е ў адраджэнне Цёмнага Лорда. У шосты кнізе ў цягніку на яго наслала заклінанне Джыні. На адной з гульняў ён выступаў у якасці каментатара, дзе ўсяляк крытыкаваў каманду Потэра, і ў канцы гульні Джыні на мятле пратараніла каментатарскае ўзвышэнне, скінуўшы яго на зямлю. |} ==== Выкладчыкі і персанал ==== {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Альбус Дамблдор''' ([[1881]]—[[1997]])<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Albus Dumbledore) |мужчынскі |паўкроўка<ref>Его мать была маглорождённой, о чём упоминается в восьмой главе «Даров Смерти».</ref> |Грыфіндор |Да бітвы з Грын-дэ-вальтом: невядома; пасля бітвы з Грын-дэ-вальтом: бузінавая палачка |фенікс |[[Рычард Харыс]] (1-2)<br /><br />Майкл Гэмбон (3-8) |- | colspan="7" | Альбус Персіваль Вулфрык Браян Дамблдар ([[Англійская мова|англ.]] Albus Percival Wulfric Brian Dumbledore) — [[Файл:Richard_Harris_as_Albus_Dumbledore.jpg|злева|frameless]]былы дырэктар Хогвартса, Вярхоўны чарадзей Візенгамота (суда чараўнікоў), кавалер ордэна Мэрліна першай ступені, заснавальнік Ордэна Фенікса, старшыня Міжнароднай Канферэнцыі Чараўнікоў. Вядомы як самы моцны чараўнік свайго часу. Забіты Северусам Снэйпам (па папярэдняй з ім дамоўленасці) у астранамічнай вежы. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Мінерва Макгонагал'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Minerva McGonagall '''≈ 1925 г.''') |жаночы |паўкроўка |Грыфіндор |палачка 12 цаляў, піхта, сардэчная жыла Дракана |котка |[[Мэгі Сміт]] |- | colspan="7" | [[Файл:McGonagall.jpg|злева|180x180пкс]]Мінерва Макгонагал, намесніца дырэктара, а затым дырэктарка Хогвартса. Была дэканам факультэта Грыфіндор і выкладчыцай трансфігурацый. З’яўляецца зарэгістраваным анімагам, гэта значыць можа прымаць аблічча жывёлы, а менавіта паласатай кошкі з меткамі ў форме сваіх акуляраў вакол вачэй. Прафесар Макгонагал — жанчына строгая, разумная, патрабавальная да студэнтаў. І разам са сваёй строгасцю, Мінерва ўмее прымаць неверагодныя рашэнні. Замест пакарання за палёт на мятле на першым курсе, Гары атрымлівае месца ў камандзе па квідычы, а на пятым, яна ж ва ўсім заступаецца за Гары. У першай кнізе па ініцыятыве Макгонагал Гары Потэр становіцца лаўцом каманды свайго факультэта па квідычы. Значную ролю Мінерва іграе ў пятай часткі. Калі Амбрыдж і яе памагатыя атрымалі нарэшце доўгачаканы падставу арыштаваць Дамблдара, Макгонагал выказала сваю гатоўнасць змагацца на баку дырэктара, але Дамблдар ўгаварыў яе не рабіць гэтага. Яму ўдалося пазбегнуць арышту і пакінуць школу, пасля чаго пасаду дырэктара заняла Амбрыдж. У перыяд знаходжання Амбрыдж ва ўладзе Макгонагал сабатавала навучальны працэс. Напрыклад, на кансультацыі па выбары будучай прафесіі Макгонагал, насуперак пярэчанням самай Амбрыдж, заявіла, што дапаможа Гары стаць мракоборцем будзе вучыць яго па начах і паклапоціцца аб тым, каб ён дамогся неабходных вынікаў, нават калі гэта будзе апошняе, што яна зробіць у сваім жыцці. Макгонагал заступілася за Хагрыда, калі за ім прыйшлі супрацоўнікі Міністэрства, і была оглушена чатырма загаворамі, якія трапілі ў яе адначасова, пасля чаго яе адправілі ў бальніцу святога Мунга. У шосты кнізе Мінерва Макгонагал змагалася з Пажыральнікамі смерці і параніла Алекта Кэрроу. У сёмым рамане, калі Валдэморт захапіў уладу над Хогвартсом, яна застаецца, каб абараніць вучняў ад Пажыральнікаў смерці, якія занялі выкладчыцкія пасады. Калі Гары Потэр вярнуўся ў школу, прафесар Макгонагал абясшкоджвае Амікуса Кэрроу і разам з іншымі дэканамі ўступае ў сутычку з Пажыральнікамі. Дырэктару ж (Северусу Снэйпу) прыходзіцца бегчы з Хогвартса па загадзе лорда Валдэморта, а Мінерва арганізуе абарону замка ад Валдэморта. У вырашальным баі змагаецца непасрэдна з самім Цёмным Лордам разам з Гарацыем Слізнартам і Кінгслі Брустверам. Неўзабаве па праву становіцца новым дырэктаркай Хогвартса. Затым Гары Потэр дае ёй карту Марадзёраў, каб сачыць за бяспекай сына Гары Потэра Альбуса Северуса Потэра. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Северус Снэйп''' ([[1960]]—[[1998]])<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Severus Snape) |мужчынскі |паўкроўка |Слізэрын |палачка 13,5 цаляў, палісандр, сардэчная жыла Дракана |безрогая лань |[[Алан Рыкман]] |- | colspan="7" | [[Файл:NYCC 2011 - Snape (6310758557).jpg|злева|271x271пкс]] Северус Снэйп — выкладчык зеллеварэння з 1 па 5 кнігу і [[Хогвартс|абароны ад Цёмных мастацтваў]] ў 6 кнізе, дэкан факультэта Слізэрын, дырэктар Хогвартса ў сёмай кнізе. Былы Пажыральнік Смерці, у кнігах — член Ордэна Фенікса. Любіў Лілі Потэр, маці Гары. Забіты Нагайнай. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Рубеус Хагрыд'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Rubeus Hagrid) |мужчынскі |паўчалавек |Грыфіндор |палачка 16 цаляў, дуб, асяродак не вядомая |кабан |Робі Калтрэйн |- | colspan="7" | [[Файл:Rubeus_Hagrid.jpg|злева|256x256пкс]] Рубеус Хагрыд — выкладчык догляду за магічнымі істотамі, ключнік і ляснік у Хогвартсе. Напалову чалавек, напалову волат. Вучыўся ў Хогвартсе на факультэце Грыфіндор у адзін час з Томам Рыдлам, але быў выключаны пасля ілжывага даносу Рыдла аб тым, што нібыта ён адчыніў Таемную залу. Міністэрства магіі выключыла Хагрыда са школы, але Альбус Дамблдор здолеў угаварыць дырэктара школы Арманда Дыпета пакінуць Хагрыда ў Хогвартсе на пасадзе ляснічага. Хагрыду забаранілі чараваць, а яго чароўную палачку зламалі. Аднак ён уставіў палавіну палачкі ў ружовы парасон, дзякуючы чаму час ад часу можа выконваць простыя закляцці. Хагрыд — станоўчы персанаж. Першы сябар Гары за ўсю яго жыццё, шчыра аб ім клапоціцца. Пасля доўгай працы ляснічым быў прызначаны выкладчыкам сыходу за чароўнымі істотамі. Аднак большасці студэнтаў не падабаецца, як ён вядзе ўрокі: Хагрыд не следуе міністэрскай праграме, а аддае перавагу дэманстраваць найбольш цікавых, на яго погляд, жывёл, якія на самай справе найбольш небяспечныя для навакольных. На яго ўроках часта здараліся апёкі і траўмы. Таксама мае месца той факт, што Хагрыд не заўсёды можа выразна сфармуляваць сваю думку, часта запінацца і блытаецца пры апавяданнях. У чацвёртай кнізе ён пазнаёміўся з велічэзнага росту дырэктрысай Шармбатона Алімпіяй Максім і ўзаемна ў яе закахаўся. Удваіх яны здзейснілі паход з мэтай выяўлення дзікіх волатаў. І пасля гэтага мадам Максім прылятала да Хагрыду… Падчас Бітвы за Хогвартс Хагрыд быў захоплены ў палон акрамантуламі, нашчадкамі Арагога. Стаў сведкам апошняга Смяротнага заклёну, якое Валдэморт ужыў да Гары Потэру, затым прынёс цела Гары да замку па загадзе Цёмнага Лорда, бо той хацеў прад’явіць абаронцам школы сведчанне сваёй перамогі. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Квірынус Квірэл'''<br /><br />(? — [[1992]]) ([[Англійская мова|англ.]] Quirinus Quirrell) |мужчынскі |паўкроўка |Рэйвэнкло |палачка 8 цаляў, клён, валасоў аднарога |невядома |Ян Харт |- | colspan="7" | Квірынус Квірэл — першы выкладчык Гары па Абароне ад Цёмных мастацтваў. Пастаянна ходзіць у фіялетавым турбане, з якога даносіцца непрыемны пах. Моцна заікаецца. Перад паступленнем Гары ў Хогвартс Квірэл падарожнічаў ў лясах Албаніі, дзе наткнуўся на абяссіленага Валдэморта і аддаў яму сваё цела. У Хогвартсе Квірэл выкладае Абарону ад Цёмных Мастацтваў у асноўным на тэарэтычным узроўні. Падчас першага матчу Гары па квідычы зачароўвае мятлу Гары. Падазрэнне Герміёны падае на Снэйпа, які хацеў выратаваць Гары і таксама неадрыўна глядзеў на мятлу, і Герміёна зачароўвае яго плашч загаворам Узгарання. У якая паднялася мітусні яна збіла Квірэла з ног, дзякуючы чаму ён страціў глядзельную кантакт з мятлою Гары, і Гары мог працягваць гульню. Падчас [[Хэлаўін]]а Квірэл выпускае горнага троля, які ледзь не забівае Герміёну. Таксама закліканы Квірэлам [[троль]] быў адным з перашкод на шляху да філасофскага каменю. У канцы першай кнігі высвятляецца, што філасофскі камень хацеў скрасці не Снэйп, а Квірэл. Прафесар прыкідваўся, што заікаецца, каб ніхто яго не западозрыў. Пад цюрбанам, як высвятляецца, Квірэл хаваў твар лорда Валдэморта. Гары Потэр здабывае камень з Люстэрка Еннадаж. У барацьбе за камень прафесар гіне ад апёкаў з-за заклёну Лілі Потэр, якое абараняе Гары. Такім чынам Валдэморта, і, адпаведна, Квірэл не могуць дакрануцца да скуры хлопчыка. Па словах Роўлінг, да таго, як Гары Потэр паступіў у Хогвартс, Квіррелл выкладаў маглазнаўства<ref>[http://the-leaky-cauldron.org/2007/7/30/j-k-rowling-web-chat-transcript J.K. Rowling Web Chat Transcript — The Leaky Cauldron]</ref>. |} {| style="margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" | '''Гілдэрой Локхарт'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Gilderoy Lockhart) |мужчынскі |паўкроўка |Рэйвэнкло |палачка 9 цаляў, дуб, валасоў вейлы |невядома |Кэнэт Брана |- | colspan="7" | Гілдэрой Локхарт — вядомы пісьменнік у свеце чараўнікоў. Надзвычай хвалько, вельмі заклапочаны сваёй папулярнасцю і любіць фатаграфавацца, раздаваць аўтографы і адказваць на лісты чытачоў. Выкладаў Абарону ад Цёмных Мастацтваў у Хогвартсе ў другой кнізе. Рыцар ордэна Мэрліна трэцяй ступені, ганаровы сябра Лігі абароны ад цёмных сіл і пяціразовы ўладальнік прыза «Магічнага тыднёвіка» за самую абаяльную ўсмешку. Гілдэрой Локхарт — шарлатан. Усе подзвігі, апісаныя ў яго шматлікіх кнігах, здзяйсняў не ён, а іншыя чараўнікі, у якіх ён атрымліваў інфармацыю аб іх гераічных дзеях, а затым мыў іх памяць з дапамогай заклёну Забыцця (адзінае загавор, якое ён асвоіў дасканала, у іншых сферах падчас дзеяння сюжэту кнігі паказваў сябе поўным прафанам) і выдаваў за свае подзвігі. [[Амнезія|Страціў памяць]] у канцы другой кнігі пры спробе пазбавіць яе Гары Потэра з дапамогай зламанай палачкі Рона Уізлі, у сувязі з чым змешчаны ў Бальніцу Святога Мунга. Падчас наведвання бальніцы святога Мунга ў пятай кнізе Гары, Рон і Герміёна выяўляюць Гілдэроя ў палаце для вар’ятаў. Аднак Локхарт і там працягвае раздаваць аўтографы, хоць сам не разумее, чаму. Па словах персаналу, памяць да яго пачынае вяртацца, аднак да поўнага лячэння яшчэ далёка. Роўлінг заявіла, што цалкам памяць да Гілдэроя ніколі не вернецца. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Філіюс Флітвік'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Filius Flitwick) |мужчынскі |паўчалавек |Рэйвэнкло |невядома |невядома |Уорык Дэвіс |- | colspan="7" | Філіюс Флітвік — выкладчык загавораў ў Хогвартсе, дэкан факультэта Рэйвэнкло. Апісваецца як чалавек вельмі маленькага росту (для таго, каб весці заняткі, яму прыходзіцца ўставаць на стос кніг). Голас Флітвіка апісаны як вельмі высокі і пранізлівы, нават ўстрывожаны. Удзельнічаў у ахове філасофскага каменя ў першай кнізе — зачараваў мноства ключоў, каб яны лёталі, і з іх трэба было знайсці адзін, каб адкрыць дзверы, вядучую да наступнага перашкоды. Згадваецца ва ўсіх наступных кнігах, у тым ліку як адзін з абараняў Хогвартс у канцы сёмай кнігі. Прафесар Флітвік мае сярод продкаў гоблінаў і таму вельмі невысокі ростам. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Сібіла Трэлані'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Sybill Trelawney) |жаночы |паўкроўка |Рэйвэнкло |палачка 15 цаляў, асіна, скура манцікоры |арол |[[Эма Томпсан]] |- | colspan="7" | Сібіла Патрыцыя Трэлані — выкладчык прарыцанняў у Хогвартсе. Жыве ў адной з вежаў замка і рэдка выходзіць з яе. Знешнасць прафесара Трэлані апісана так: вельмі худая, невысокая жанчына, нацапіла на сябе вялікая колькасць бранзалетаў, бірулек, падвесак і іншых цацанак. Велізарныя акуляры робяць яе вочы яшчэ больш, надаючы ёй падабенства з казуркам. У продкаў у Сібіл — знакамітая празорліўкі Касандра Трэлані. За сваё жыццё Сібіла Трэлані зрабіла некалькі ''сапраўдных'' прадказанняў (напрыклад, прароцтва пра Гары Потэра і Валдэморта, якое падслухаў Северус Снэйп і якое прывяло да смерці бацькоў Гары). Дробныя прадказанні яна робіць і не уваходзячы ў транс (так, яна прадбачыла, што Нэвіл на першым занятку разаб’е кубак, а «перад велікоднымі вакацыямі хто-то з гэтага класа пакіне нас назаўжды»), але, хоць яны часта спраўджваюцца, гэта не пераконвае скептыкаў, тым больш што такое ж колькасць дробных прадказанняў не спраўджваецца. Герміёна адразу неўзлюбіла Трэлані і неўзабаве спыніла наведваць прадраканні (як раз перад велікоднымі вакацыямі). А Лаванда Браўн і Парваці Паціл, наадварот, любяць прафесара. У пятай кнізе Далорэс Джэйн Амбрыдж прылюдна выгнала Трэлані з пасады выкладчыка прароцтваў. Тым не менш, дзякуючы прафесару Дамблдару, Трэлані засталася жыць у школе. А ў выкладанні яе замяніў кентаўр Флорэнц. У шосты кнізе Сібіла падзяліла выкладанне з Флоренцем. З’яўленне прыгажуна кентаўра ў ролі выкладчыка моцна пахіснула адданасць да яе Лаванды і Парваці і выклікала лютасць самай Трэлані. У сёмай кнізе Трэлані дапамагала абараняць замак ад Пажыральнікаў смерці, кідаючы ў іх свае шары для прадказанняў. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Гарацый Слізнарт'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Horace Slughorn) |мужчынскі |чыстакроўны |Слізэрын |палачка 10¼ цаляў, таполя, пяро фенікса |залатая рыбка |Джым Бродбент |- | colspan="7" | Гарацый Слізнарт — выкладчык зеллварэння ў Хогвартсе ў шосты кнізе. Разумны, станоўчы, выступае супраць цёмных сіл, але некалькі хвалько і рассеяны. Нягледзячы на тое, што Слізнарт, ізнорт скончыў «дрэнны» факультэт Слізэрын, ён пазбаўлены якіх-небудзь змрочных якасцяў. Ён некалькі фанабэрысты і мае некаторыя прадузятасці наконт чысціні крыві, але гэта не перашкодзіла яму па вартасці ацаніць здольных магланароджаных вучаніц, такіх, як Лілі Эванс і Герміёна Грэнджэр. Лілі і зусім была адной з любімых вучаніц Слізнарт. Да Гары Потэру, сыну каханай Лілі, Слізнарт ставіцца выдатна. У шостай кнізе Дамблдар з дапамогай Гары угаворвае Слізнарт а вярнуцца ў Хогвартс і прыступіць да выкладання. Перад пачаткам вучобы Слізнарт, як ён рабіў гэта ў мінулыя гады, збірае «Клуб слізняў», які складаецца з дзяцей найбольш уплывовых бацькоў, знакамітасцяў, адораных студэнтаў. Пазней аказваецца, што запрашэнне Слізнарта ў Хогвартс мае сувязь з перамогай над Валдэмортаорт. Слізнарт працаваў выкладчыкам зеллеварэння ў гады вучобы Валдэморта. Інфармацыю аб крестражах (вызначэнне паняцця «хоркрукс») Том атрымаў ад Гарацыя. У шостай кнізе Дамблдар атрымаў ад Слізнарта ўспамін, дзе гэты факт быў утоены, паколькі Гарацый саромеўся гэтага ўспаміны. Аднак Гары атрымоўваецца пераканаць Слізнарт перадаць цяперашні, не выпраўленае, успамін, пасля чаго Дамблдор канчаткова зацвердзіўся ў задачах барацьбы, даведаўся, што для перамогі неабходна знайсці і знішчыць шэсць часціц душы Цёмнага Лорда. У фільме, у момант калі Гары ўсё-ткі атрымлівае рэальнае ўспамін Слізнарта, прафесар распавядае Потэру аб сваёй рыбцы Фрэнсіс, якую яму калісьці падарыла маці Гары — тады яшчэ юная Лілі Эванс, і што ў дзень яе смерці рыбка знікла. Гары просіць Слізнарта аддаць яму ўспамін і быць адважным, як Лілі. Інакш, «акварыум застанецца пустым назаўжды…». Шчыра перажываў смерць каханай вучаніцы, Слізнарт аддае Гары ўспамін. У канцы кнігі «Гары Потэр і Прынц-паўкроўка», пасля ўцёкаў Северуса Снэйпа з Хогвартса, Слізнарт быў прызначаны прафесарам Макгонаголл дэканам Слізэрына. Заставаўся выкладаць у Хогвартсе падчас панавання Валдэморта. У канцы сёмай кнігі, будучы пастаўлены перад выбарам, здолеў прыняць правільнае рашэнне і ўдзельнічаў у сутычцы супраць Валдэморта разам з Мінервай Макгонагал і Кінгслі Брустверам. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:25%" |Імя ! style="background-color:#808080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#808080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#808080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#808080; width:20%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#808080; width:15%" |Патронус ! style="background-color:#808080; width:10%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Аргус Філч'''<br /><br />([[Англійская мова|англ.]] Argus Filch) |мужчынскі |сквіб |няма |няма |Дэвід Брэдлі |- | colspan="7" | Аргус Філч — школьны наглядчык і загадчык гаспадаркі. Містэр Філч — пажылы чалавек, які пакутуе ад рэўматызму, што, аднак, не перашкаджае яму хутка з’яўляцца там, дзе дзеецца нейкае бязладдзе. Кажуць, што Філч ведае сакрэтныя хады Хогвартса лепш за ўсіх — за выключэннем блізнят Уізлі і Гары (пасля таго, як Гары атрымаў Карту Марадзёраў). У апісанні знешнасці Філча фігуруе «двайны падбародак», «абвіслыя шчокі», «тоўсты, чырвоны нос, з якога вечна звісае мутная кропля», «слонападобная хада», «дыханне з прысвістам», «клятчасты шалік, павязаны на галаву замест хусткі». Фізіяномія звычайна бледная, але, калі Філч хвалюецца, набывае цагляна-чырвоны колер. Пры гэтым на шчацэ пачынае тузацца нерв. Змрочны, адштурхвае тып. Пыхлівы, любіць палохаць вучняў, атрымліваючы асалоду ад іх разгубленасць і сваёй уладай над імі, накладвае пакарання пры любым зручным выпадку. Зрэшты, нягледзячы на гэта, ён руплівы гаспадар, усёй душой хварэе за школу і абсалютна лаяльны Дамблдару; няздольны на злачынства. Сачыць за парадкам Філчу дапамагае яго котка, Місіс Норыс — худая, пыльна-шэрая, з падпаленымі вачамі. Аргус Філч — сквіб, то бок чалавек, народжаны ў сям’і чараўнікоў, але не мае магічных здольнасцяў. Філч беспаспяхова спрабуе навучыцца чараваць пры дапамозе курсу «Хуткамагія» і стараецца трымаць гэта ў таямніцы. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#808080; width:30%" |Іншыя асноўныя персанажы |- | ; <span id="Поппи_Помфри" class="highlight-target">Попі Помфры</span> : Школьная лекарка. Жанчына сярэдніх гадоў, вельмі дасведчаная ў медыцынскай магіі. Загадвае бальнічным крылом Хогвартса, здольная хутка і якасна вылечыць большасць захворванняў і траўмаў, якія адбываюцца з вучнямі і супрацоўнікамі школы. Працавала ў Хогвартсе яшчэ ў часы, калі там вучыліся Джэймс Потэр і яго сябры. Яна ўведзена ў таямніцу Рымуса Люпіна, і падчас яго вучобы ў школе суправаджала яго да Лупаніцай вярбы, адкуль пачынаўся тунэль да Віскучай Хаціны, кожны месяц перад поўняй. Мадам Помфры амаль ніколі не пакідае бальнічнага крыла: заўсёды ёсць верагоднасць, што яе паслугі тэрмінова спатрэбяцца. У фільмах яе ролю іграе Джэма Джонс. ; <span id="Помона_Стебль" class="highlight-target">Памона Стебль</span> : Прафесар травалогіі, дэкан факультэта [[Хогвартс|Пуфендуй]]. Гэта невысокая пухленькая вядзьмарка з растрапанымі сівымі валасамі, якая ходзіць у пашарпанам, заплатанам капялюшы і паношанай мантыі. Яе адзенне часта выпацкана зямлёй, таму што прафесар Стебль праводзіць шмат часу ў аранжарэях Хогвартса, займаючыся вырошчваннем раслін. У першай кнізе яна зачаравала Д’ябальскія Сіло як частка перашкод, якія ахоўваюць філасофскі камень. У другой кнізе вучыла другакурснікаў даглядаць за мандрагорамі. Яна ж зварыла зелле з мандрагор, якое выратавала ад закамянеласць Герміёну Грэйнджэр і іншых вучняў, а таксама прывід Сэра Нікаласа і котку Філча Місіс Норыс, якія трапілі пад погляд васіліска. Таксама яна лячыла пацярпелую ад лятаючага фордыка містэра Уізлі Лупаніцую вярбу. У сёмай кнізе Памона ўдзельнічала ў бітве за Хогвартс, кідаючы са сцен небяспечныя расліны. У фільмах яе ролю гуляе Мірыям Маргуліс. ; <span id="Вильгельмина_Граббли-Дёрг" class="highlight-target">Вільгельміна Граблі-Шморг</span> : Чараўніца сярэдніх або нават старэчых гадоў, выдатная спецыялістка па догляду за магічнымі істотамі, хоць і не імкнецца да выкладчыцкай дзейнасці. Аднак, па просьбе Дамблдора, з гатоўнасцю замяняе пры неабходнасці Хагрыда<ref>Гарри Поттер и Кубок огня</ref><ref name="autogenerated1">Гарри Поттер и Орден Феникса</ref>. Заўсёды кажа, па сутнасці, і скупая на праява пачуццяў, але яе ўрокі вучні любяць: у адрозненне ад Хагрыда, цікавы ўрок у прадстаўленні Граблі-Шморг не звязаны з дэманстрацыяй зубастых монстраў. ; <span id="Роланда_Трюк" class="highlight-target">Роланда Трук</span> : Выкладчыца палётаў на мятле ў Хогвартсе, а таксама суддзя ўсіх матчаў спаборніцтвы факультэтаў па квідычы. Яна апісана як жанчына з кароткімі шэрымі валасамі і «жоўтымі вачыма, як у ястраба». Валодае рэзкім характарам. У фільме яе іграе Зоі Уонамейкер. |} {| style="width: 25em;" data-name="Организация ГП" class="infobox" | style="text-align:center;" id="1039" colspan="2" |'''Арганізацыя'' свету [[Гары Потэр]]а''''' |- id="1042" |- id="1044" ! style="text-align:center; font-size: larger; background-color:#ddf; color:;" id="1045" colspan="2" |Ордэн Фенікса |- id="1047" | style="vertical-align:top;text-align:right; background:#eee; padding-right:0.25em" id="1048" |'''Штаб''' | style="vertical-align:top" id="1050" |Плошчу Грыма, 12 <br /><br /> Нара |- id="1054" | style="vertical-align:top;text-align:right; background:#eee; padding-right:0.25em" id="1055" |'''Кіраўнік''' | style="vertical-align:top" id="1057" |[[Альбус Дамблдор]] |- id="1060" | style="vertical-align:top;text-align:right; background:#eee; padding-right:0.25em" id="1061" |'''Мэта''' | style="vertical-align:top" id="1063" |Барацьба з [[Валдэморт|Лордам Валдэморт]], Перашкаджаць яму ў выкананні яго планаў адносна сусветнага панавання. |- id="1066" | style="vertical-align:top;text-align:right; background:#eee; padding-right:0.25em" id="1067" |'''Ворагі''' | style="vertical-align:top" id="1069" |[[Валдэморт|Лорд Валдэморт]] і [[Пажыральнікі смерці]]. |- id="1073" | style="vertical-align:top;text-align:right; background:#eee; padding-right:0.25em" id="1074" |'''З’яўленне''' | style="vertical-align:top" id="1076" |[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса]] |} '''Ордэн Фенікса''' — у серыі раманаў [[Джаан Роўлінг|Джоан Роўлінг]] пра [[Гары Потэр]]а — арганізацыя, заснаваная [[Альбус Дамблдор|Альбусам Дамблдорам]] для барацьбы з [[Пажыральнікі смерці|Пажыральнікамі Смерці]] ў гады Першай вайны чараўнікоў. ==== Узнікненне Ордэна Фенікса ==== Ордэн быў сабраны ў гады Першай вайны чараўнікоў з ліку найбольш адданых аднадумцаў Дамблдора. Калі [[Валдэморт]] знік, а [[Пажыральнікі смерці|Пажыральнікі]] або абвясцілі што перайшлі на светлы бок, або былі злоўлены і пасаджаны ў Азкабан, Ордэн Фенікса спыніў працу. ===== Першы склад ордэна ===== * [[Альбус Дамблдор]] — кіраўнік арганізацыі (забіты Северусам Снэйпам па ўласнай ініцыятыве) * Сірыус Блэк (забіты Белатрысай Лестрэйндж) * Эдгар Боунс (забіты) * Эмеліна Вэнс (забітая) * Аластор Грум (забіты падчас аперацыі «Сем Потэраў») * Мінерва Макгонагал * Аберфорт Дамблдор * Дедалус Дынгл * Карадок Дырборн (прапаў без вестак) * Элфіас Дож * Фрэнк Даўгапупс (сышоў з розуму з-за катаванняў Белатрысы Лестрейндж загаворам Круцыятус) * Аліса Долгопупс (сышла з розуму з-за катаванняў Белатрысы Лестрейндж загаворам Круцыятус) * Рымус Люпін (забіты падчас Бітвы за Хогвартс) * Марлін Макінан (забітая) * Доркас Медоўз (забітая Валдэмортам) * Пітэр Петыгру (шпіён [[Пажыральнікі смерці|Пажыральнікаў Смерці]], выкрыў сябе і схаваўся ў вобразе пацукі, пазней забіты рукой, падараванай Валан дэ Морт у «Гары Потэр і Кубак Агню») * Стерджыс Падмор (у пятай кнізе заключаны ў Азкабан на 6 месяцаў, далейшы лёс невядомы) * Джэймс Потэр (забіты лордам Валдэморт) * Лілі Потэр (забітая лордам Валдэморт) * Гідэон і Фабіян Пруэты (забітыя Долоховым) * Бенджы Фенвік (забіты) * Арабелла Фіг (Дамблдор згадвае яе, калі просіць Сірыуса «склікаць старую гвардыю»<ref name="Гарри Поттер и Орден Феникса">[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B8_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%A4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%B0 Гарри Поттер и Орден Феникса] — нет, Арабелла Фигг и старая гвардия упоминаются в Кубке Огня, в больничном крыле, в последних главах</ref>.) * [[Рубеус Хагрыд]] ==== Адраджэнне арганізацыі ==== Праз 14 гадоў [[Валдэморт|Цёмнаму Лорду]] вярнуў цела яго слуга, які выдаў Ордэн Пітэр Петыгру (Чарвяхвост), і [[Альбус Дамблдор|Дамблдор]] зноў сабраў старых членаў Ордэна, каб зноў працягваць барацьбу з [[Пажыральнікі смерці|Пажыральнікамі]]. Да іх далучыліся і тыя чараўнікі, якіх кіраўнік Ордэна палічыў найбольш годнымі, а таксама людзі, якія маглі прынесці Ордэну якую-небудзь карысць. Ордэн каля года працаваў на нелегальным становішчы, так як [[Міністэрства магіі]] не прызнавала факт вяртання Валдэм[[Валдэморт|орта]]. У рамане «[[Гары Потэр і Ордэн Фенікса]]» штаб-кватэра Ордэна знаходзілася ў [[Лондан]]е па адрасе Плошча Грыма, 12. Гэта дом, які належаў сям’і Сірыуса Блэка, а затым дастаўся па завяшчанні загінулага Сірыуса [[Гары Потэр]]у. Пасля штаб-кватэра Ордэна размяшчалася ў маёнтку сям’і [[Рон Уізлі|Уізлі]]. ===== Другі склад ордэна ===== * [[Альбус Дамблдор]] (забіты [[Северус Снэйп|Северусам Снэйпам]] ў 6 кнізе) — кіраўнік арганізацыі * С івкс Блэк (забіты Беллатрисой Лестрейндж ў 5 кнізе) * Кінгслі Бруствер * Эмеліна Вэнс (загінула ў сутычцы з Пажыральнікамі смерці) * Аластор Грум (забіты ў 7 кнізе) * Флёр Дэлакур * Гест Джонс * Дедалус Дынгл * Элфіяс Дож * Рэмус Люпін (забіты Далоховым ў 7 кнізе) * Мінерва МакГонагал * [[Северус Снэйп]] (забіты змяёй Валдэморта, Нагайной, у 7 кнізе) * Німфадора Тонкс (забітая Белатрысай Лестрейндж ў 7 кнізе) * Артур Уізлі * Біл Уізлі * Чарлі Уізлі * Молі Уізлі * Арабела Фіг * Наземнікус Флетчар * [[Рубеус Хагрыд]] * Фрэд Уізлі (забіты ў 7 кнізе) * Джордж Уізлі * Гары Потэр. * Герміёна Грэйнджэр. * Рон Уізлі {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Джэймс Потэр''' ([[Англійская мова|англ.]] James Potter) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |[[Алені|алень]] |Эдрыян Роўлінс <small>(дарослы)</small><br /><br />Робі Джарвіс <small>(падлетак)</small> |- | colspan="7" | Джэймс Потэр — бацька Гары, муж Лілі Потэр. Згодна [[Гары Потэр: прыквел|перадгісторыі]], у Джэймса былі кароткія чорныя валасы, якія тырчалі ва ўсе бакі, а таксама круглыя акуляры — Гары ва ўсім, акрамя вачэй, быў копіяй свайго бацькі. Джэймс вучыўся на факультэце Грыфіндор ў Хогвартсе, дзе блізка пасябраваў з Сірыусам Блэкам. Джэймс з’яўляўся членам каманды Грыфіндора па квідычы, быў лаўцом<ref>About the Books: transcript of J.K. Rowling’s live interview on Scholastic.com", Scholastic.com, 16 October 2000, http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-scholastic-chat.htm{{ref-en}}</ref><ref>Интервью ДКР на Scholastic.com, 16 октября 2000 http://www.yarik.com/hp/articles/2002.shtml{{ref-ru}}</ref>. Вучыўся лёгка і вельмі паспяхова, і яму нават хапала часу на праказы і вар’яцкія выхадкі ў кампаніі Марадзёраў (мянушка — «Рагач»). Даведаўшыся, што Люпін — [[пярэварацень]], ён разам з трыма астатнімі «марадзёрамі» вырашыў дапамагчы аднаму спраўляцца з яго праблемай, і стаў анімагам — аленем. Разам з сябрамі Джэймс дражніў Северуса Снэйпа, у тым ліку на вачах Лілі Потэр; справа таксама даходзіла і да прымянення непрыемных загавораў. Тым не менш Джэймс выратаваў Снэйпа ад укусу пярэваратня (Рымуса Люпіна). Член першага складу Ордэна Фенікса, разам з Лілі тройчы кідаў выклік Цёмнаму Лорду, згодна з прароцтвам Трэлані, застаючыся цэлым і цэлым. Быў адданы сваім былым сябрам Пітэру Петыгру і забіты ва ўзросце дваццаці аднаго года Валдэмортам. Параметры палачкі: чырвонае дрэва, адзінаццаць цаляў. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Лілі Потэр''' ([[Англійская мова|англ.]] Lily Potter) |жаночы |магланароджаная |Грыфіндор |[[лань]] |Джэральдын Самервіль <small>(дарослая)</small><br /><br />Сьюзэн Шынер <small>(падлетак)</small>, <br /><br /> Элі Дарсі-Олдэн <small>(дзіця)</small> |- | colspan="6" | '''Лілі Потэр''' — маці Гары, жонка Джэймса Потэра. Была забітая асабіста Валдэмортам, ратуючы свайго сына. У першай кнізе прысутнічае апісанне яе вобраза ў люстэрку Еннадаж. <blockquote> Жанчына была вельмі прыгожая. У яе былі цёмна-рудыя валасы, а вочы… «Яе вочы падобныя на мае», — падумаў Гары, падсунуўся бліжэй да люстэрка, каб лепей разгледзець жанчыну. Вочы ў яе былі ярка-зялёныя, і разрэз у іх быў такі ж. </blockquote> ''(«Гары Потэр і філасофскі камень»)'' У дзяцінстве яна пасварылася са сваёй сястрой Петуніяй з-за таго, што Лілі валодала магічнымі здольнасцямі, а Петунія — не. Северус Снэйп, іх сусед, расказаў ёй аб свеце чараўнікоў. Лілі і Северус некаторы час заставаліся сябрамі і ў Хогвартсе, але іх сяброўства абарвалася. На сёмым курсе Лілі пачала сустракацца з Джэймсам Потэрам, пасля яны пажаніліся, у іх нарадзіўся сын. У гэты ж час ішла першая вайна з Валдэмортам, Дамблдар паведаміў Лілі і Джэймса, які ўступіў у Ордэн Фенікса, што Цёмны Лорд палюе за імі. Калі Валдэморт здолеў адшукаць Лілі і Джэймса, Лілі абараняла свайго сына, молячы пашкадаваць яго. У рэшце рэшт была забітая, абараніўшы пры гэтым Гары сваёй любоўю. Абарона дзейнічала да паўналецця Гары. Параметры палачкі: дзесяць з чвэрцю цаляў, элегантны, гнуткая, зробленая з вярбы. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Сірыус Блэк''' ([[Англійская мова|англ.]] Sirius Black) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |сабака |[[Гэры Олдмен]] |- | colspan="6" | [[Файл:Sirius_Black.jpg|злева|286x286пкс]] '''Сірыус Блэк''' — член Ордэна Фенікса, лепшы сябар Джэймса Потэра і хросны Гары Потэра. Таксама ў Сірыуса Блэка была мянушка Чарныш ([[Англійская мова|англ.]] Padfoot, даслоўна — ''Мягколап''), звязанае з яго анімагічнай формай — ён умеў ператварацца ў сабаку. З-за нелюбові да бацькоў, выкліканай прэсінгам з іх боку з-за занадта рознага адносіны да прадстаўнікоў розных факультэтаў і чысціні крыві, у 16 гадоў Сірыус збег з дома і пасяліўся ў доме Потэраў. Акрамя Джэймса, Сірыус сябраваў з Рымусам Люпінам і Пітэрам Петыгру. Вучоба Сірыусу і Джэймсу давалася лёгка, так што ў іх цалкам хапала вольнага часу на вывучэнне анімагіі. Калі высветлілася, што Поттерам пагражае небяспека, Джэймс хацеў зрабіць Сірыуса Захавальнікам таямніцы месцазнаходжання Потэраў, аднак Сірыус пераканаў Джэймса зрабіць Захавальнікам Петыгру, мяркуючы, што Валдэморт будзе лічыць Захавальнікам Сірыуса. Калі Валдэморт знайшоў Потараў і забіў іх, Сірыус адразу ж адправіўся да руін дома Потэраў на сваім лятальным матацыкле. Там ён сустрэў Хагрыда, які атрымаў загад ад Дамблдора даставіць Гары да Дурсляў. Сірыус хацеў забраць хлопчыка да сябе і выхаваць сына, але Хагрыд настаяў на сваім, і Гары адправілі да Дурслям. Тады Сірыус даў Хагрыду свой матацыкл, а сам адправіўся шукаць Петыгру. Петыгру быў неўзабаве знойдзены Сірыусам на адной люднай магловской вуліцы [[Лондан]]а. Тут адбылася іх сутычка. Петыгру прылюдна абвінаваціў Сірыуса ў здрадзе Потэраў, адрэзаў сабе палец і ператварыўся ў пацука, стварыўшы пры гэтым аглушальны выбух, затым знікшы. Чароўная супольнасць за адсутнасцю доказаў, якія аспрэчваюць прызнала вінаватым Блэка. Сірыус каля 12 гадоў правёў у Азкабане, пасля чаго збег адтуль дзякуючы думкі аб уласнай невінаватасці, якая падтрымлівала яго розум. У трэцяй кнізе ён даведаўся, што Петыгру ў абліччы пацукі знаходзіцца ў Хогвартсе, і з дапамогай ката Герміёны Жываглота спрабаваў злавіць яго. Калі Гары, Рон і Герміёна даведваюцца праўду пра Сірыусе, яны дапамагаюць яму збегчы з Хогвартса з дапамогай гіпагрыфа Клювокрыла. Далей Блэк знаходзіцца ў вышуку Міністэрства магіі, часам тым ці іншым чынам звязваючыся з Гары. Сірыус ў маладосці — прыгожы, нахален і абаяльны. Азкабан і цяжкая жыццё адбіліся на яго знешнасці (Гары часам заўважае ў вачах хроснага затравленное выраз, якое захавалася з часоў зняволення), але разам з тым, Сірыус застаўся тым жа рызыковым хлопцам, якому ўсё хоць бы што, і які больш за ўсё на свеце шануе сяброўства і адданасць. Падчас дзеяння пятай кнігі Сірыус пражывае ў доме сваёй маці, які служыць штаб-кватэрай Ордэна і сумуе ад няздольнасці дапамагчы Ордэну Фенікса. Удзельнічае ў бітве ў Аддзеле Тайн, дзе Белатрыса Лестрейндж аглушае яго, тым самым адправіўшы ў арку смерці, і там гіне. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роляя ў фільмах |- align="center" |'''Німфадора Люпін''' ([[Англійская мова|англ.]] Nymphadora Tonks) |жаночы |паўкроўка |[[Хогвартс|Пуфендуй]]<ref name="house">[http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=117 What houses were Tonks and Myrtle in?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110607100041/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=117 |date=7 чэрвеня 2011 }}</ref> |воўк (раней быў буйвал) |Наталля Тена |- | colspan="6" | Німфадора Люпін (у дзявоцтве Тонкс) — мракаборца і член Ордэна Фенікса, упершыню з’явілася ў пачатку пятай часткі («Гары Потэр і Ордэн Фенікса»). Валодае здольнасцямі метаморфа, гэта значыць можа з лёгкасцю магічным чынам змяняць сваю знешнасць, часта з’яўляецца на публіцы з ярка-ружовымі валасамі. Саромеецца свайго імя, аддаючы перавагу, каб да яе звярталіся па прозвішчы. Дзяўчына з вельмі цвёрдым і моцным характарам. У шосты кнізе становіцца вядома, што яна закахана ў Рымуса Люпіна, што выклікала змену патронуса Німфадоры — ён стаў падобны на ваўка. Каханне спачатку была неўзаемнае з-за таго, што Рымус, кахаючы Тонкс, доўга не ішоў на кантакт. Гэта на некаторы час абмежавала здольнасці Тонкс, як метаморфа. Пазней выйшла замуж за Рымуса Люпіна і ў сёмы кнізе нарадзіла сына Тэдзі (Тэда). У канцы кнігі яна гіне ад рукі Белатрысы Лестрейндж падчас бітвы за Хогвартс. Там жа гіне і яе муж Рымус. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Арабелла Дорын Фіг''' ([[Англійская мова|англ.]] Arabella Doreen Figg) |жаночы |сквіб |няма |няма |Кэтрын Хантэр |- | colspan="6" | Місіс Фіг — сквіб. Упершыню была згаданая ў якасці суседкі, якая сядзіць часам з Гары ў «Гары Потэр і філасофскі камень». Місіс Фіг апісваецца як вар’ятка старая з растрапанымі сівымі валасамі, амаль заўсёды завязанымі ў вузел і ў хатніх тапачках. Па просьбе Дамблдора шмат гадоў сачыла за Гары Потэрам, аб чым ён не здагадваўся, лічачы яе прыдуркаваты бабуляй. У пятай кнізе стала сведкай таго, як дэментары напалі на Гары і Дадлі, у сувязі з чым была выкліканая Дамблдорам на слуханне Ві[[Міністэрства магіі|зенгамота]]. Памяшаная на котках. Калі Дурсляў пакідалі Гары ў місіс Фіг, яна пастаянна паказвала яму фотаальбомы са сваімі хатнімі гадаванцамі. Але на адзінаццатым годзе жыцця Гары, яна збольшага страціла да іх цікавасць, калі спатыкнулася аб адну са сваіх котак і зламала нагу. У рамане «Гары Потэр і Прынц-паўкроўка», місіс Фіг наведвае пахаванне Дамблдора ў Хогвартсе. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Рымус Люпін''' ([[Англійская мова|англ.]] Remus Lupin (?- 2 мая 1998) |мужчынскі |паўкроўка, пярэварацень |Грыфіндор |воўк |Дэвід Цьюліс |- | colspan="6" | [[Файл:Remus_Lupin.jpg|справа|217x217пкс]] Рымус Люпін (ён жа ''Лунацік'', [[Англійская мова|англ.]] Moony) — член Ордэна Фенікса, упершыню з’яўляецца ў рамане «Гары Потэр і вязень Азкабана» ў якасці новага выкладчыка Абароны ад Цёмных Мастацтваў. Добры сябар Сірыуса Блэка і Джэймса Потэра. У дзяцінстве Люпіна ўкусіў пярэварацень Фенрыр Сівы, ператварыўшы яго ў пярэваратня. Бацькі баяліся адпраўляць Люпіна ў Хогвартс, але Альбус Дамблдор узяў адказнасць на сябе і прыняў яго ў школу. Каб забяспечыць бяспеку навучэнцаў, падчас поўні Рымуса замыкалі ў Віскатала Хаціне, якая набыла рэпутацыю дома з прывідамі. Над уваходам у тунэль, вядучы да Хаціны, пасадзілі Лупаніцкую вярбу, каб ніхто, не прысвечаны ў таямніцу, не мог туды патрапіць. Рымус трымаў у таямніцы тое, што ён — пярэварацень, але яго сябры (Джэймс Потэр, Сірыус Блэк і Піцер Петыгру) даведаліся пра гэта на другім курсе і далі яму мянушку «Лунацік». Каб падтрымаць таварыша, яны тры гады асвойвалі азы анімагіі, у грамадстве сяброў-анімагов пярэварацень Рымус не губляў розум. Разам з сябрамі Люпін удзельнічаў у стварэнні Карты Марадзёраў. Пазней стаў членам першага Ордэна Фенікса. Большасць чараўнікоў баяліся Люпіна з-за таго, што ён быў пярэваратнем, таму яму было вельмі цяжка знайсці працу і ён быў вельмі бедны. Яго палюбіла Німфадора Тонкс і бліжэй да канца серыі раманаў ён ажаніўся з Німфадорай і ў іх нарадзіўся сын Тэдзі. Хросным бацькам малога Тедда стаў [[Гары Потэр]]. Люпін загінуў у сёмай кнізе падчас бітвы за Хогвартс. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Наземнікус Флетчар''' ([[Англійская мова|англ.]] Mundungus Fletcher) |мужчынскі |паўкроўка |Пуфендуй |малпа |Эндзі Ліндэн |- | colspan="6" |Наземнікус Флетчар — член Ордэна Фенікса. Ведае ўсіх жулікаў, паколькі «сам з іх ліку». Служыць дакладна, паколькі аднойчы Альбус Дамблдор выцягнуў яго з адной калатнечы. У пятай кнізе Наземнікус сачыў за Гары Потэрам па даручэнні Ордэна, але з-за выгаднай здзелкі з катламі пакінуў свой пост. Падчас яго адсутнасці на Гары і Дадлі напалі дэментары. У кнізе «Гары Потэр і Прынц-паўкроўка» Гары сустракае яго ў Хогсмідзе і бачыць, што Наземнікус абакраў дом на пл. Грыма, 12, які дастаўся Гары ў [[Спадчына (права)|спадчыну]] ад Сірыуса Блэка. Наземнікус абакраў скраў з былой [[Штаб-кватэра|штаб-кватэры]] Ордэна Фенікса шмат каштоўных рэчаў, дарагіх для Гары, як памяць аб Сірыусе. Гары прыходзіць у лютасць, але Флетчар трансгрессирует з нарабаваным. У той жа кнізе ў адным з газетных накладаў было абвешчана аб тым, што Наземнікуса, замаскіраванага пад інфернала, арыштавалі за спробу рабавання. У апошняй кнізе Наземнікус ўдзельнічае ў аперацыі «Сем Потэраў», летучы разам з Грюмом. Бачачы надыходзячага Валдэморта, Наземнікус трансгрессирует, а Грум памірае. Гары даручае Крычару даставіць Наземнікуса на плошчу Грыма, і Кікімер выконвае даручэнне. Падчас [[допыт]]у Флетчара, Гары высвятляе, што медальён-хоркрукс Наземнікус аддаў Далорэс Амбрыдж ў якасці хабару. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Аластар Грум''' ([[Англійская мова|англ.]] Alastor Moody (? — 1997) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |пантэра |Брэндан Глісан |- | colspan="6" | Аластар «Вар’яцкае вока» Грум — член Ордэна Фенікса, чараўнік-цемраборца ў адстаўцы. Адзін з найбольш вядомых цемраборцаў, які змагаўся супраць Пажыральнікаў Смерці і асабіста арыштаваў значную колькасць цяперашніх вязняў Азкабана. У выніку шматлікіх сутычак з злачынцамі страціў нагу і вока, а яго твар абязвечаны шнарамі. Наўзамен страчанай нагі Грум носіць драўляны пратэз (у фільмах — сталёвы), а замест страчанага вочы — чароўнае вока, з дапамогай якога ён здольны бачыць ззаду сябе, як праз звычайныя, так і скрозь зачараваныя прадметы. Актыўны член Ордэна Фенікса, лепш за ўсіх разбіраецца ў разнастайнай паскуддзя. Сапраўдны воін-ветэран: моцны характар, грубаваты, часам жорсткі, дзейнічае хутка і рашуча, заўсёды напагатове. Усюды падазравае небяспеку і здраду. П’е толькі са сваёй пляшкі і есці, як правіла, уласнаручна прыгатаваную ежу. У рамане «Гары Потэр і Кубак агню» прасядзеў у сёмым аддзяленні ўласнага куфара пад закляццем «Імперыус», накладзеным Барцеміюсам Краучам-малодшым, які кожны гадзіну прымаў Адваротнае зелле, каб прымаць аблічча Грознага Вочы. У канцы рамана сапраўднага Грюма ўдаецца вызваліць з куфра. У рамане «Гары Потэр і Ордэн Фенікса», у ліку каманды цемраборцаў суправаджаў Гары Потэра на мётлах ад дома Дурслі на плошчу Грыма, 12. Таксама падчас налёту на Міністэрства магіі разам з Тонкс і Люпінам дапамагаў Гары Потэру і яго сябрам абараняцца ад Пажыральнікаў Смерці, у выніку чаго быў паранены Долоховым і на час страціў прытомнасць. Камандаваў аперацыяй па перапраўцы Гары Потэра з дома Дурсляў ў бяспечнае месца. Гіне ў аперацыі «Сем Потэраў». Акрамя гэтага ў аперацыі гіне сава Гары Потэра па мянушцы Букля. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Уільям Білі Уізлі''' ([[Англійская мова|англ.]] William Billy Weasley) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |гарнастай |Донал Глісан |- | colspan="6" | Біл Уізлі — сын Артура і Молі Уізлі, старэйшае дзіця ў сям’і, складаецца ў Ордэне Фенікса. Чараўнік высокага росту, худы, рудыя валасы сабраны ў «конскі хвост». Апранаецца ў маглаўвкім стылі, за выключэннем таго, што яго чаравікі зробленыя з Драканавай скуры. Носіць у вуху сярэбраную завушніцу ў выглядзе фанга на ланцужку. Вучыўся ў «Хогвартсе», быў старастай факультэта і першым вучнем. Атрымаў 12 балаў за экзамены ўзроўню СОЎ. Па заканчэнні школы працаваў у [[Егіпет|егіпецкім]] аддзяленні банка «Грынгатс» ліквідатарам пракляцяццяў, пазней перавёўся ў лонданскае аддзяленне банка. Жанаты з Флёр Дэлакур. Сваю старэйшую дачку яны назвалі Мары-Віктуар (Вікторыя). Таксама мае дачку Дамінік і сына Луі. Удзельнічаў у адбіцці нападу Пажыральнікаў смерці на «Хогвартс», быў пакусаны пярэваратнем Фенрырас Сивым. Паколькі Фенрыр на той момант знаходзіўся ў чалавечым, а не ваўчыным абліччы, пярэваратнем Біл не стаў, аднак твар яго моцна моцна пабіты, Білу пачалі падабацца непрасмажаныя біфштэксы, і мадам Помфры лічыць, што шнары наўрад ці калі-небудзь знікнуць цалкам. Разам са сваёй нявестай удзельнічаў у аперацыі «Сем Потэраў», прытуліў Гары і яго сяброў пасля іх уцёкаў з маёнтку Малфояў ў іх з Флёр катэджу «Ракушка» і далучыўся да абаронцаў замка пры Бітве за Хогвартс. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:30%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Чарлз Артур Уізлі''' ([[Англійская мова|англ.]] Arthur Charles Weasley) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |антылопа |- | colspan="6" | Чарлі Уізлі — другі сын Артура і Молі Уізлі. Як і большасць дзяцей Уізлі, вясёлы, любіць пажартаваць, з лёгкім характарам. У школе быў капітанам каманды Грыфіндора па квідычы, выдатны лавец; з моманту заканчэння школы ім і да прыходу Гары каманда не заваёўвала Кубак школы па квідычы. Чарлі — чалавек невысокага росту, каржакаваты, з шырокім лагодным тварам. Рукі сарорцаў, у мазолях са слядамі апёкаў — вынік працы з Драканамі. Чарлі жыве ў [[Румынія|Румыніі]], дзе вывучае Драканаў. Вельмі любіць жывёл наогул і Драканаў у прыватнасці, за што пра яго вельмі цёпла адклікаецца Хагрыд. Па сумяшчальніцтве — член Ордэна Фенікса, наладжвае кантакты з замежнымі чараўнікамі. Адзіны з дзяцей Уізлі, не які з’яўляецца ў серыі фільмаў (за выключэннем сямейнай анімацыі на газеце ў трэцім фільме). У 1-м рамане пра Гары Потэра Хагрыд пагадзіўся аддаць Норберта Чарлі на выхаванне. У 4-й кнізе патэрыяны разам з сям’ёй едзе на Чэмпіянат свету па квідычы. Падчас Турніру Трох Чараўнікоў прыязджаў у школу ў якасці спецыяліста па Драканам для першага тура. Прысутнічае на вяселлі Біла і Флёр ў якасці шафер Біла. Змагаецца ў бітве за Хогвартс. |} === Валдэморт, Пажыральнікі смерці і іх памагатыя === {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#000000; width:30%" |Імя ! style="background-color:#000000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#000000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#000000; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#000000; width:25%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#000000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Валдэморт (англ. Voldemort 1997-2 траўня 1998)''' |мужчынскі |паўкроўка |Слізэрын |13½ цаляў, ціс, пяро Фенікса |[[Рэйф Файнс]] (4-8);<br /><br />іншыя акцёры (гл. асноўную артыкул) |- | colspan="6" |Валдэморт — галоўны антаганіст серыі раманаў пра Гары Потэра. Імя пры нараджэнні — Том Марволо (у перакладзе РОСМЭНА — Нарволо: гэта зроблена для захавання правільнасці анаграмы) Реддл. Вялікі цёмны чараўнік, які валодае велізарнай магічнай сілай і практычна дасягнуў неўміручасці пры дапамозе [[Магія|чорнай магіі]], вораг Гары Потэра. Новае імя Тома Рыдла — лорд Валдэморт — з’яўляецца анаграмы яго старога імя (Tom Riddle Marvolo — I am Lord Voldemort), што пацвярджаецца ў другім фільме. Лорд Валдэморт з’яўляецца ў пяці з сямі кніг (непасрэдна з Гары ён сустракаецца ў першай, другой, чацвёртай, пятай і сёмай кнігах), а ў фільмах яго гуляюць Рычард Брэмэр (сцэна-успамін), Ян Харт (твар на патыліцы прафесара Квірэла), Крысціян Коулсон (16-гадовы Том Рыдл ў другім фільме), [[Рэйф Файнс]] (паўсталы Валдэморт, асноўнае абліччы з чацвёртага фільма да канца кінасерыі), Хіро Файнс-Тыфін (11-гадовы Тым ва ўспамінах Дамблдара ў шостым фільме) і Фрэнк Дылэйн (16-гадовы Том у ўспаміне Слізнарта ў шостым фільме). |} {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" ! style="background-color:#000000; width:30%" |Імя ! style="background-color:#000000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#000000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#000000; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#000000; width:25%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#000000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Белатрыса Лестрейндж''' ([[Англійская мова|англ.]] Bellatrix Lestrange (1951-2 траўня 1998)) |жаночы |чыстакроўная |Слізэрын |12 3/4 цалі, грэцкі арэх, сардэчная жыла дракона<ref>Гарри Поттер и Дары Смерти, Глава 24</ref> |[[Хелена Бонэм Картэр]] |- | colspan="6" | Белатрыса Лестрейндж (у дзявоцтве — Блэк) — адна з Пажыральнікаў смерці, паслядоўнікаў Цёмнага Лорда. Самая адданая яго прыхільніца. Прафесіянал у баявой магіі, схільная да вар’яцтва, вельмі жорсткая і падступная. Цудоўны тактык і стратэг. У Белатрысы бліскучыя густыя валасы, смуглы твар (па апісанню з 7 кнігі), які выступае падбародак, вялізныя чорныя вочы і цяжкія павекі. Была таксама «ладна худы» і мела на галаве сівую пасму валасоў. Пасля знікнення Вал-дэморта ў маленстве Гары Белатрыса разам з мужам, сваім дзеверам '''Рабастаном Лестрэйнджам''' і Барці Краўчам-малодшым спрабавала знайсці свайго гаспадара. За катаванне цемраборцаў Фрэнка і Алісы Дагопупсов пракляты «Круцыятус» была прысуджаная да пажыццёвага зняволення ў Азкабане, але, нягледзячы на гэта, была ўпэўненая ў вяртанні Цёмнага Лорда і чакала яго. У «Гары Потэры і Ордэне Фенікса» яна разам з многімі іншымі Пажыральнікамі здзяйсняе ўцёкі з Азкабана і ўдзельнічае ў бітве ў аддзеле Тайн, дзе забівае свайго стрыечнага брата Сірыюса Блэка. У кнізе «Гары Потэр і Дарункі Смерці» Белатрыса гуляе больш аб’ёмную ролю, неаднаразова з’яўляючыся ў розных сцэнах. Напрыклад, у маёнтку Малфояў яна падвяргае допыту Герміёну Грэнджэр, ужываючы да яе заклён Круциатус. Пазней, калі Добі ратуе палонных, смяротна раніць яго, кінуўшы услед уцекачам кінжал. У бітве за Хогвартс забівае Нимфадору Тонкс, б’ецца адначасова супраць Герміёны, Джыні Уізлі і Полумны Лавгуд, а пасля гіне ад невядомага загаворы, пущенного Молі Уізлі ў вобласць сэрца. Ролю Белатрысы ў фільмах гуляе вядомая англійская актрыса [[Хелена Бонэм Картэр]]. |} {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" ! style="background-color:#000000; width:30%" |Імя ! style="background-color:#000000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#000000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#000000; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#000000; width:25%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#000000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Люцыус Малфой''' ([[Англійская мова|англ.]] Lucius Malfoy 4 красавіка 1954) |мужчынскі |чыстакроўны |Слізэрын |12 цаляў, вяз, сардэчная жыла Дракана |Джэйсан Айзекс |- | colspan="6" | Люцыус Малфой — Пажыральнік Смерці, бацька Драка Малфоя, муж Нарцысы Малфой, раней — кіраўнік апякунскага савета Хогвартса, а таксама гаспадар дамавіка эльфа Добі. Разумны, надменен, моцны і ўпэўнены ў сабе, выдатна валодае баявой магіяй. Упершыню з’яўляецца ў кнізе «Гары Потэр і Таемная зала». Ён падкідвае Джыні Уізлі ў кацёл з кнігамі адзін з хоркруксаў Валдэморта (не ведаючы, што гэта хоркрукс, ён з павагай захоўваў дзённік проста як прадмет, які належыць некалі яго ўладара). На працягу ўсёй кнігі спрабуе зрушыць з пасады дырэктара Хогвартса Альбуса Дамблдара, у рэшце рэшт часова дамогшыся гэтага. У трэцяй кнізе, пасля таго, як на Драка Малфоя напаў гіпагрыф, Люцыус падае ў суд на Хагрыда, абвінавачваючы яго ў нападзе на сына. У канцы чацвёртай кнігі прысутнічае сярод Пажыральнікаў Смерці, якіх збірае Валдэморт. У пятай кнізе узначальваў атрад Пажыральнікаў Смерці падчас бітвы ў аддзеле Таямніц. Разам з іншымі Пажыральнікамі быў арыштаваны і пасаджаны ў Азкабан. У сёмай кнізе Люцыус быў вызвалены Валдэмортам з Азкабана, але з-за свайго правалу трапіў у няласку. Менавіта яго палачку бярэ спадар перад паляваннем на Гары Потэра. Пасля ўцёкаў з маёнтку Малфояў схопленых Гары Потэра, Рона Уізлі і Герміёны Грэнджэр быў жорстка пакараны Валдэморт. Люцыус прысутнічаў у табары Цёмнага Лорда падчас бітвы за Хогвартс, але не прымаў непасрэднага ўдзелу ў бітве. Падчас бітвы за Хогвартс ён разам з Нарцысай спрабаваў знайсці свайго сына Драка і актыўна ў бітве не ўдзельнічаў. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#000000; width:30%" |Імя ! style="background-color:#000000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#000000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#000000; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#000000; width:25%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#000000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Нарцыса Малфой''' ([[Англійская мова|англ.]] Narcissa Malfoy) |жаночы |чыстакроўная |Слізэрын |13 цаляў, каштан, валасоў вадзянога |Хелен Маккрори |- | colspan="6" | Нарцыса Малфой (у дзявоцтве — Блэк) — жонка Люцыуса і маці Драка Малфоя. Малодшая сястра Белатрысы Лестрейндж. Вельмі клапатлівая і кахаючая маці, заўсёды хвалюецца за сына. Аддана любіць жонка і з’яўляецца для яго дарадчыцай і апорай. Хоць яна ніколі афіцыйна не была Пажыральніцай смерці, Нарцыса верыла ў элітарнасць чыстакроўных чараўнікоў і падтрымлівала мужа падчас Першай і Другой чароўнай вайны. Аднак захапленне лідарам Пажыральнікаў Валдэморта морт спачатку дало расколіну, а потым і зусім саступіла месца страху і расчаравання, калі Цёмны Лорд, незадаволены Люцыусам, даў Драка смяротна небяспечнае, амаль невыканальнае заданне. Ведаючы небяспека заданні, Нарцыса просіць Северуса Снэйпа, каб ён у выпадку неабходнасці дапамог яе сыну. Той дае Няўхільны зарок. Падчас Бітвы за Хогвартс Валдэморт паспрабаваў забіць добраахвотна прыйшоў да яго Гары Потэра з дапамогай смяротнага заклёну. Нарцыса, якую Цёмны Лорд адправіў праверыць, ці жывы ўпаў Гары, не выдала яго жывога, сказаўшы, што ён мёртвы, пасля чаго Валдэморт прыйшоў да замка, а пара Малфояў атрымала магчымасць знайсці там свайго сына. Сама не была Пажыральнікам Смерці, але падтрымлівала іх ідэі. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#000000; width:30%" |Імя ! style="background-color:#000000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#000000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#000000; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#000000; width:25%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#000000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Барцеміюс Краўч-малодшы''' ([[Англійская мова|англ.]] Bartemius Crouch, Jr.) |мужчынскі |чыстакроўны |Пуфендуй |палачка 9 цаляў, яблыня, валасоў келпі |Дэвід Тэнант |- | colspan="6" | Барцеміюс Краўч-малодшы — сын Барцеміюса Краўча-старэйшага, некалі бліскучы вучань Хогвартса, адзін з найбольш адданых Валан дэ Морту Пажыральнік Смерці. Меў худы, крыху завостраны твар, валасы колеру саломы і шэрыя вочы. Пасля далучэння да Цёмнаму Лорду у Барці з’явіліся сінякі пад вачыма, ён стаў яшчэ больш худым. Кароткае зняволенне ў Азкабане таксама адбілася на яго вонкавым выглядзе. Стройны малады чалавек з арыстакратычнай знешнасцю быў вельмі папулярны ў дзяўчат. Пасля знікнення Валдэморта Краўч-малодшы ўдзельнічаў у катаваннях мракаборцаў Фрэнка і Алісы Долгопупсов, бацькоў Нэвіла, давёўшы мужа і жонкі да вар’яцтва, за што быў прысуджаны да зняволення ў Азкабан. Неўзабаве збег пры дапамозе бацькі і маці. У далейшым хаваўся некалькі гадоў у доме ў бацькі пад закляццем «Імперыус» пад мантыяй-нябачнікам пад наглядам дамавой эльфійкі Вінкі. На чэмпіянаце свету па квідычы Барці-малодшы ненадоўга вырваўся з-пад апекі бацькі і паслаў Чорную Пазнаку. Волдэморт праз Берту Джоркінс даведаўся, дзе хаваецца адзін з самых адданых яго слуг, і вызваліў яго, наслаць на Барці-старэйшага заклінанне «Імперыус». Барці-малодшы арганізуе напад на былога цемраборца Грознага Вочы Грума і захоплівае яго. Падвергнуўшы старога ўсё таго ж «Імперыусу», малады Краўч распытвае яго аб розных звычках, выпівае пераваротнае зелле з воласам Грюма і пад яго выглядам прыбывае ў Хогвартс. Увесь 1994 год Краўч-малодшы выкладае абарону ад цёмных мастацтваў пад выглядам Грума. У працэсе выкладання ён выкарыстоўвае Недаравальныя заклёну на вучнях: у прыватнасці, вучыць Гары супраціўляцца праклёну «Імперыус». Барці кідае ў Кубак агню пергамент з імем Гары (магчыма, не без ведама Дамблдара), з-за чаго той становіцца ўдзельнікам [[Гары Потэр і Кубак агню|Турніру Трох Чараўнікоў]]. Таксама ён дапамагае яму выйграць Турнір, каб Потэр мог схапіць Кубак Чэмпіёнаў, пераўтвораны ў партал: праз Хагрыда ён паведамляе Гары, што на першым выпрабаванні яму трэба будзе пазмагацца з [[цмок]]ам; падае Гары ідэю наконт венікі; падказвае Седрыку Дыгары, як адкрыць яйка, ведаючы, што ён абавязкова падзеліцца інфармацыяй з Гары; даводзіць з дапамогай эльфаў да яго інфармацыю аб жаброслях. На працягу знаходжання ў [[Хогвартс]]е Барці робіць некалькі промахаў: выкарыстоўвае на дзецях Недаравальныя заклінанніну, ператварае Малфоя ў [[Тхары|тхара]]. Для таго, каб падтрымліваць знешнасць Грюма, яму даводзіцца варыць новыя і новыя порцыі Адваротнага зелля, выкарыстоўваючы інгрэдыенты з запасаў прафесара Снэйпа. У час адной з такіх вылазак Гары яго заўважае на карце Марадзёраў пад сапраўдным імем, але прымае яго за Краўча-старэйшага, і ілжэ-Грум забірае карту ў хлопчыка. Вясной Краучу-старэйшаму ўдалося адолець заклінанне «Імперыус» і вырвацца на свабоду з-пад апекі Хваста. Пешшу ён дабіраецца да Хогвартса і паспявае сказаць встреченным Гары Потэру і Віктару Краму, што «ён вінаваты» і павінен сказаць што-то важнае Дамблдару. Апярэдзіўшы дырэктара, за якім пабег Потэр, ілжэ-Грум аглушае Крама і забівае бацьку, трансфігурыраваўшы труп у костку, якую закопвае на градках хагрыдаўскага агарода. Падчас трэцяга выпрабавання Турніра ілжэ-Грум накладвае закляцце «Імперыус» на Крама, які выводзіць з ладу Флёр Дэлакур, але Крама абясшкоджваюць Гары і Седрык. Калі пасля трэцяга выпрабавання Турніра Трох Чараўнікоў і адраджэння Валдэморта Гары вярнуўся з мёртвым Седрыкам, Краўч-малодшы адводзіць яго ў свой кабінет, дзе Гары пазнае праўду. Барці збіраецца давяршыць справу Валдэморта, але ў кабінет урываюцца здагадаўся пра ўсё Дамблдар і Снэйп. Пад дзеяннем сыроваткі праўды злачынец распавядае пра тое, як пакінуў Азкабан; як, скінуўшы на час бацькава заклінанне, выклікаў Чорную пазнаку на Чэмпіянаце свету па квідычы; як стаў «Грозным Вокам Грумам»; як падкінуў у Кубак агню імя Гары Потэра і дапамагаў яму дайсці да фіналу; як забіў ўласнага бацькі і як прыемна яму было зрабіць гэта; як ператварыў Кубак у партал, каб паднесці Валдэморту ворага, кроў якога спатрэбілася яму для адраджэння. Пасля гэтых падзей Краўч-малодшы быў падвергнуты пацалую дэментараў. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#000000; width:30%" |Імя ! style="background-color:#000000; width:10%" |Пол ! style="background-color:#000000; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#000000; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#000000; width:25%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#000000; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Пітэр Петыгру''' ([[Англійская мова|англ.]] Peter Pettigrew) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |Каштан, сардэчная жыла Дракана, 9¼ цалі |Тымаці Сполл |- | colspan="6" | Пітэр Петыгру — чацвёрты стваральнік Карты Марадзёраў (мянушка — «Хвост»), адзін з школьных сяброў Джэймса Потэра. Петыгру — незарэгістраваны анімаг, можа ператварацца ў пацука. Пітэр Петыгру — слабы чалавек, які мае патрэбу ў заступніку. У школьныя гады быў прыяцелем Джэймса Потэра, Сірыуса Блэка і Рымуса Люпіна, учатырох яны ўдзельнічалі ў многіх падзеях, якія парушалі правілы, ўтрох дапамагалі Люпіну палепшыць адзінота, калі зразумелі, што ён пярэварацень, для чаго сталі анімагамі. Калі пасля нараджэння Гары і планаў Валдэморта аб яго забойстве сябры падвергнулі Потэраў праклёну Даверу, яны па ініцыятыве Сірыуса вырашылі зрабіць Захавальнікам таямніцы Піцера. Аднак, калі Валдэморт набраў сілу, Чарвяхвост перайшоў да яго. І, вядома ж, выдаў яму месцазнаходжанне сям’і Потэраў. Пасля забойства Потэраў Сірыус Блэк зразумеў, пра здраду і нагнаў Петыгру пасярод вуліцы, поўнай [[магл]]аў, але Петыгру на ўсю вуліцу закрычаў, што здраднік — Блэк, а затым інсцэніраваў сваю смерць: зладзіў выбух пасярод вуліцы, забіўшы дванаццаць маглаў, і пакінуў на месцы выбуху свой адарваны палец у якасці доказу сваёй гібелі (2 фаланга безымяного пальца левай рукі). Сірыус Блэк быў абвінавачаны ў забойстве дванаццаці маглаў і чараўніка — Пітэра Петыгру і прысуджаны да пажыццёвага тэрміну ў Азкабане. Пітэр пасля правёў доўгі час у абліччы пацукі — быў хатнім улюбёнцам сям’і Уізлі, яму далі мянушку «Плюгаўчык». У трэцяй кнізе Сірыус даведаўся, што Петыгру ў абліччы пацукі будзе знаходзіцца ў Хогвартсе, і збег з Азкабана. Амаль увесь год спрабаваў забіць Петыгру ў Хогвартсе. У канцы трэцяй кнігі Гары, Рон і Герміёна даведваюцца праўду пра Коросте, а Пітэр паўстае перад імі ў чалавечым вобразе. Яго сябры дзяцінства Блэк і Люпін хацелі было прыкончыць Пітэра там жа, у Віскатала Хаціне — у знак помсты за Джэймса і Лілі Потэраў, але гэтаму запрацівіўся Гары, таму што жывы Пітэр — доказ невінаватасці Сірыуса. Было вырашана перадаць Пітэра дэментар, і толькі ператварэнне Люпіна ў пярэваратня перашкодзіла гэтаму. Падчас мітусні Пітэр, прыняўшы пацучыны аблічча, зноў прымудрыўся збегчы. Апынуўшыся на волі, Чарвяхвост знайшоў свайго магутнага апекуна Валдэморта ў бездапаможным стане. У чацвёртай кнізе Чарвяхвост дапамог яму зноў здабыць цела, былую сілу, ахвяраваўшы для гэтага ўласную руку: пры дапамозе зелля Косткі, Плоці і Крыві. Палачку Валдэморта з руін дома Потэраў вызваліў Петыгру, павярнуўшыся пацуком.<ref>{{cite news|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/7/30/j-k-rowling-web-chat-transcript|title=J.K. Rowling Web Chat Transcript|publisher=The Leaky Cauldron}}</ref> У далейшым Валдэморт адправіў Хваста прыслугоўваць Северусу Снэйпу, а таксама за ім шпіёніць, аднак спробы падслухоўвання перарываліся Снэйпам. Год праз (у сёмай кнізе) Петыгру перасяліўся з Павучыным Тупіка ў маёнтак Малфояў. Але і тут яго становішча мала чым адрознівалася ад становішча слугі. Калі ў сакавіку ў палон да Малфояў трапляе Гары Потэр з сябрамі, Пітэр вартуе іх у склепе. Калі сябры спрабуюць збегчы, Петыгру ім перашкаджае. У завязалася бойцы Петыгру здавалася б атрымлівае над Потэрам верх, але марудзіць нанесці завяршальны ўдар: ён памятае, як чатыры гады таму Гары пашкадаваў яго. Мімалётная слабасць расцэненая Срэбнай Рукой (тым самым падарункам Цёмнага Лорда, якім ён узнагародзіў Хваста ў дзень свайго адраджэння) як здрада Гаспадара, пасля чаго Пітэр памірае, хрыпла гэтай рукой. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#000000; width:30%" |Іншыя асноўныя персанажы |- | ; <span id="Регулус_Блэк" class="highlight-target">Рэгулус Блэк</span> : Рэгулус Арктурус Блэк — родны брат Сірыуса Блэка, былы Пажыральнік смерці, які здрадзіў Валдэморту. З дапамогай дамавіка эльфа Крычара Рэгулус скраў медальён-хоркрукс Валдэморта, які ляжаў у пячоры на беразе мора, у якой было вялікае падземнае возера, і замяніў яго звычайным медальёнам. Пасля замены юнака зацягнулі пад ваду інферналы. Крычару ён перад гэтым загадаў ўзяць хоркрукс і не апавядаць аб гэтым выпадку членам сям’і, а вярнуўшыся — абавязкова разбурыць медальён, што ў яго не атрымалася. ; <span id="Стэн_Шанпайк" class="highlight-target">Стэн Шанпайк</span> : Малады чараўнік. У трэцяй кнізе паказаны кандуктарам чароўнага аўтобуса «Начны рыцар». Нягледзячы на тое, што Стэн яшчэ малады і неспрактыкаваны, ён увесь час спрабуе паводзіць сябе як біты жыццём і ўсё на свеце пабачыўшы чараўнік. Пасля вяртання Валдэморта Стэн неабачліва стаў намякаць наведвальнікам «Дзіравага катла» быццам бы яму вядомыя планы Пажыральнікаў, за што і быў арыштаваны і адпраўлены ў Азкабан. Нягледзячы на відавочную бяскрыўднасць Шанпайка, Міністэрству нявыгадна яго адпускаць — так як арышт нават такога «Пажыральніка смерці» лепш, чым нічога. Вызваліць Стэна не дапамагае нават ўмяшанне Альбуса Дамблдара. У пачатку сёмай кнігі Стэн Шанпайк аказваецца на волі: Валдэморт зладзіў масавы ўцёкі Пажыральнікаў з Азкабана, прычым з сабой узялі і Стэна. На яго наклалі заклён Імперыус і прыцягнулі да ўдзелу ў акцыях Пажыральнікаў. ; <span id="Игорь_Каркаров" class="highlight-target">Ігар Каркараў</span> : Прыхільнік Валдэморта падчас першай магічнай вайны, Пажыральнік смерці. Пасля падзення Цёмнага Лорда быў заключаны ў Азкабан, пасля раскаяўся і выдаў многіх сваіх былых паплечнікаў, за што і быў адпушчаны на свабоду. Пасля гэтага становіцца дырэктарам Дурмстранга. У чацвёртай кнізе прыбыў у Хогвартс з дэлегацыяй студэнтаў сваёй школы для ўдзелу ў Турніры Трох Чараўнікоў. Калі Валдэморт адрадзіўся, бег і спрабаваў схавацца. Гэта яму ўдавалася даволі доўга: цэлы год. Аднак Каркараў у рэшце рэшт быў знойдзены Пажыральнікамі на поўначы ў маленькім доме і забіты. ; <span id="Фенрир_Сивый" class="highlight-target">Фенрыра Сівы</span> : Пярэварацень, Пажыральнік смерці. Вядомы сваёй жорсткасцю і крыважэрнасцю. Мэтанакіравана заражае людзей лікантропіяй, лічачы гэта справай свайго жыцця. Аддае перавагу нападаць на дзяцей, таму што яны больш уразлівыя і таму што потым на іх лягчэй паўплываць. Страціўшы кантроль над сабой (або жадаючы здзейсніць забойства), можа загрызть ахвяру да смерці. Нягледзячы на тое, што Фенрыра — Пажыральнік смерці, Чорнай пазнакі ў яго няма. У гады росквіту Цёмных сіл і лорда Валдэморта Фенрырам палохалі многія сем’і, бо ён сапраўды мог зрабіць з звычайнай сям’і сям’ю пярэваратняў. Калі Рымус Люпін быў дзіцем, яго ўкусіў менавіта Фенрыр, з прычыны чаго Люпін стаў пярэваратнем. Фенрыр Сівы прымаў удзел у нападзе на Хогвартс (у дзень забойства Дамблдара) і нанёс цяжкія раны Біла Уізлі. Біл не стаў пярэваратнем, паколькі покусавший яго Фенрыр знаходзіўся ў чалавечай, а не ваўчынай форме. Удзельнічае ў бітве за Хогвартс. Ролю Фенрыра выканаў у фільме «Гары Потэр і Прынц-паўкроўка» акцёр Дэйв Леджэна. Існуе меркаванне, што [[Джаан Роўлінг|Роўлінг]] назвала так гэтага персанажа па імі жудаснага [[Воўк|ваўка]] Фенрыра, героя [[Германа-скандынаўская міфалогія|Скандынаўскай міфалогіі]]. ; <span id="Корбан_Яксли" class="highlight-target">Корбан Якслі</span> : Пажыральнік смерці. Адзін з найбольш набліжаных слуг Цёмнага Лорда. Прысутнічаў пры забойстве Дамблдара. Наслаў загавор Імперыус на Пія Таўставатага. Якслі ўзначаліў аддзел забеспячэння магічнага правапарадку міністэрства магіі. Разам з Амбрыдж праводзіў слуханні над магланароджанымі. Пранік у дом Сірыуса Блэка, ухапіўшыся за Герміёну Грэйнджэр, калі яна з Гары і Ронам Уізлі ратаваліся з Міністэрства. Удзельнічаў у нападзе на Хогвартс, разам з Долахавым чакаў Гары Потэра ў лесе. У Вялікай зале быў пераможаны Джорджам Уізлі і Лі Джорданам. Ролю Якслі ў фільме «Гары Потэр і Дарункі Смерці, Частка 1» выканаў Пітэр Малан. ; <span id="Пий_Толстоватый" class="highlight-target">Пій Таўставаты</span> : Работнік міністэрства. Быў падвергнуты праклёну Імперыус, пасля чаго дапамагаў Пажыральнікаў Смерці, стаў іх чалавекам на пасадзе міністра магіі. Удзельнічаў у бітве за Хогвартс, быў пераможаны Персі Уізлі. ; <span id="Антонин_Долохов" class="highlight-target">Антанін Долохов</span> : Пажыральнік смерці. Адзін з самых лютых паслядоўнікаў Цёмнага Лорда. Удзельнічаў у забойстве братоў Фабіяна і Гідэонаў Пруэтаў, за што і быў заключаны ў Азкабан. Вызваліўся падчас масавых уцёкаў з Азкабана ў 1996 годзе. Ваяваў у аддзеле Тайн у тым жа годзе. У гэтым баі ён цяжка параніў Герміёну, але сам быў двойчы паралізаваны. Быў у складзе тых, хто нападаў на Хогвартс ў 1997 годзе. Удзельнічаў у Бітве за Хогвартс ў 1998 годзе, дзе забіў Рымуса Люпіна. Там жа быў паралізаваны Філіюсам Флітвікам і затым адпраўлены ў Азкабан. |} === Міністэрства магіі === {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#800080; width:30%" |Імя ! style="background-color:#800080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#800080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#800080; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#800080; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#800080; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Артур Уізлі''' ([[Англійская мова|англ.]] Arthur Weasley) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |[[гарнастай]] |Марк Уільямс |- | colspan="6" | Артур Уізлі — работнік Міністэрства магіі, кіраўнік Аддзела па злоўжыванні маглаўскімі артэфактамі, бацька вялікага сямейства Уізлі, член Ордэна Фенікса. Любіць маглаў, лічыць іх пацешнымі, а таксама неабыякавы да іх вынаходкі (казаў, што лепшы падарунак для яго на Каляды — набор маглаўскіх отверток, а запаветная мара — даведацца, як самалёту ўдаецца трымацца ў паветры і не падаць) і на ўсю моц эксперыментуе з заколдовыванием гэтых вынаходак, выкарыстоўваючы ім жа прыдуманую шчыліну ў законе, нягледзячы на якія ўзнікаюць на гэтай глебе канфлікты з жонкай і праблемы — ён трымаў дома лятаючы форд «Англія» да тых часоў, пакуль яго сын Рон разам з Гары Потэрам не паляцелі на ім у Хогвартс па прычыне спазнення на цягнік і не разбілі яго; машына ўрэзалася ў Грымучую вярбу, форд памчаўся ў Забаронены Лес; да таго ж, яе бачылі маглы, і Артура чакала разбіральніцтва на працы. Зарабіў нядобразычліўцаў у Міністэрстве, якія лічаць маглаў ніжэй сябе па вартасці (напр., Люцыуса Малфоя). Аднак разам з тым многія яго калегі цэняць і паважаюць за сумленнасць, прыстойнасць і лагоднасць. Быў цяжка паранены ў пятай кнізе, лячыўся ў бальніцы Святога Мунга. У шосты кнізе узначаліў Сектар выяўлення і канфіскацыі падробленых ахоўных загавораў і абярэгаў, дзе пад яго кіраўніцтвам працавалі 10 чалавек. У сёмай кнізе адрамантаваў матацыкл Сірыуса Блэка для перавозкі Гары ў Нару, у гэтай жа кнізе ваяваў у бітве за Хогвартс. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#800080; width:30%" |Імя ! style="background-color:#800080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#800080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#800080; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#800080; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#800080; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Кінгслі Бруствер''' ([[Англійская мова|англ.]] Kingsley Shacklebolt) |мужчынскі |чыстакроўны |Грыфіндор |рысь |Джордж Харыс |- | colspan="6" | Кінгслі Бруствер — работнік Міністэрства магіі, пасля дзеяння сюжэту серыі раманаў — міністр магіі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Член Ордэна Фенікса. Кінгслі упершыню з’яўляецца ў кнізе «Гары Потэр і Ордэн Фенікса». Працаваў мракоборцем ў Міністэрстве магіі. Кінгслі — не вельмі прыгожы, добры, прыязны, высокі лысы чарнаскуры чараўнік. Кажа густым спакойным басам. З’яўляючыся ў грамадстве чараўнікоў, звычайна носіць у адным вуху залатую завушніцу ў форме кольца. Пасля вяртання Валдэморта ён быў адным з нямногіх міністэрскіх служачых, якія паверылі Дамблдару. Па заданні дырэктара Хогвартса з Брустверам пагаварыў яго калега Артур Уізлі, і пасля гэтага чараўнік далучыўся да Ордэна Фенікса. Кінгслі лічыцца адным з самых вопытных і надзейных членаў Ордэна; гэта звязана і з яго характарам, і з магічным навыкамі. У кнізе «Гары Потэр і Ордэн Фенікса» Кінгслі Бруствер у ліку іншых удзельнікаў Ордэна Фенікса суправаджае Гары Потэра да штаб-кватэры Ордэна. У Міністэрстве магіі ён узначальвае пошукі свайго таварыша па Ордэну Сірыуса Блэка і ўводзіць Міністэрства ў зман, запэўніваючы, што Сірыус хаваецца на [[Тыбет|Тыбеце]]. Пасля раскрыцця таямніцы Атрада Дамблдара Кінгслі Бруствер у складзе камісіі Міністэрства Магіі з’яўляецца ў Хогвартсе. Ён непрыкметна змяняе памяць вучаніцы Мариэтты Эджком, што дазваляе зняць падазрэнні з удзельнікаў Атрада. Удзельнічае ў бітве ў Аддзеле Тайн. У кнізе «Гары Потэр і Прынц-паўкроўка» новы міністр магіі Руфус Скрымджар, паведамляе прэм’ер-міністру Англіі, што Кінгслі Бруствер, яго новы сакратар, — на самай справе чараўнік, які ахоўвае кіраўніка ўрада ад магчымых нападаў Пажыральнікаў смерці. У канцы кнігі Бруствер з’яўляецца на пахаванні Дамблдора. У рамане «Гары Потэр і Дарункі Смерці» Бруствер працягвае ахоўваць прэм’ер-міністра, паралельна з гэтым актыўна дапамагаючы Ордэну. Ён удзельнічае ў аперацыі па ахове Гары Потэра, калі ён пакідае свой дом. Затым з дапамогай Патронуса ён пасылае на вяселле Біла Уізлі і Флёр Дэлакур паведамленне аб тым, што Скрымджар забіты Валдэмортам, а Міністэрства Магіі захоплена Пажыральнікамі Смерці. Неўзабаве пасля гэтага яго выявілі Пажыральнікі і ён быў вымушаны хавацца. Падчас Бітвы за Хогвартс ён прыбывае ў замак і змагаецца разам з іншымі членамі Ордэна Фенікса. Адразу пасля заканчэння Бітвы Бруствер прызначаецца выконваючым абавязкі міністра магіі. Дзякуючы яму ў Міністэрстве знішчаюцца [[карупцыя]] і дыскрымінацыя магланароджаных. Ён таксама рэфармуе падраздзяленне цемраборцаў і прызначае яго кіраўніком Гары Потэра. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#800080; width:30%" |Імя ! style="background-color:#800080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#800080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#800080; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#800080; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#800080; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Карнеліюс Фаджа''' ([[Англійская мова|англ.]] Cornelius Fudge) |мужчынскі |чыстакроўны |Рэйвэнкло або Пуфендуй(магчыма) |невядома |Роберт Хардзі |- | colspan="6" | [[Файл:Cornelius_Fudge.jpg|злева|міні|280x280пкс]] Карнеліюс Освальд Фадж — міністр магіі Вялікабрытаніі ў 1-5 частках серыі. Першапачаткова Фадж добра ставіцца да Гары. Тым не менш, менавіта ён адправіў Хагрыда ў Азкабан, дапусціў часовую адстаўку Дамблдара з пасады дырэктара Хогвартса ў другой кнізе, а ў трэцяй кнізе амаль дамогся пакарання гіпагрыф Клювокрыла. Ён праявіў сябе як добры чалавек, пастаянна пытаючы савета ў Дамблдора, але паддаецца ўплыву Люцыуса Малфоя. Яго стаўленне да галоўных героям рэзка змянілася ў кнізе «Гары Потэр і Кубак агню». Фадж адмовіўся паверыць, што Валдэморт вярнуўся ў канцы чацвёртай кнігі, не пажадаўшы дапытаць узятага ў палон Пажыральніка Смерці Бартемия Краўча малодшага. Ён падвяргае таго «пацалую дэментараў», знішчыўшы такім чынам сведкі, здольнага пацвердзіць вяртанне Валдэморта і адначасова невінаватасць Сірыуса Блэка ў забойстве трынаццаці чалавек. Пасведчанне Потэра, як непаўналетняга, ва ўлік не бярэцца. Замест гэтага Фадж разгортвае кампанію ў прэсе з мэтай дыскрэдытаваць Дамблдора і Потэра. Ён таксама прызначае Далорэс Амбрыдж інспектарам Хогвартса і дае ей усе больш і больш паўнамоцтваў. Але ў канцы пятай кнігі Фадж (а разам з ім мноства чалавек) бачыць Валдэморта ўласнымі вачыма ў Міністэрстве магіі. Адмаўляць вяртанне Цёмнага Лорда становіцца бессэнсоўным. Фадж прызнае, што памыляўся. Ён вымушаны сысці ў адстаўку, у пачатку шосты кнігі «Гары Потэр і Прынц-паўкроўка» яго замяняе Руфус Скрымджар. Фадж становіцца дарадцам. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#800080; width:30%" |Імя ! style="background-color:#800080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#800080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#800080; width:10%" |Факультэт ! style="background-color:#800080; width:25%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#800080; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Барцеміюс «Барці» Краўч старэйшы''' ([[Англійская мова|англ.]] Bartemius Crouch Senior) |мужчынскі |чыстакроўны |Рэйвэнкло |сліва, 12,5 цаляў, валасоў вадзянога |Роджэр Лойд-Пак |- | colspan="6" | Барцеміюс Краўч старэйшы — чыстакроўны чараўнік, кіраўнік Дэпартамента міжнароднага магічнага супрацоўніцтва. У кнізе апісаны, як «сухапары, падцягнуты, пажылы чалавек, у бездакорна свежым касцюме і гальштуку. Прабор у кароткіх сівых валасах ідэальна прамы, вузкія, шчотачкай, вусы, нібы выраўнаваны па лінейцы, а чаравікі блішчаць, як лакавыя». Барці Краўч даслужыўся да начальніка Дэпартамента па магічнага заканадаўству і, мабыць, з яго падачы былі прынятыя законы, якія спрасцілі прыцягненне да адказнасці, працэдуру следства і вынясенне рашэнняў аб прызначаных пакараннях. Краўч адкрыў сапраўднае паляванне на прыхільнікаў Валдэморта. На тэрор ён адказваў тэрорам, на жорсткасць — яшчэ большай жорсткасцю. Цемраборцы атрымалі новыя паўнамоцтвы і зараз сталі часцей забіваць, чым арыштоўваць, супраць падазраваных дазволілі ўжываць недаравальныя заклінанні, а для адпраўкі ў Азкабан часам было дастаткова асабістага ўказанні Краўча. Яго хутка падвышалі па службе, ён з галавой сышоў у працу, і яму ўжо прадказвалі пасаду Міністра магіі, калі ў канцы [[1981|1981 года]] на лаве падсудных апынуўся яго сын. Разам з Беллатрисой, Рабастаном і Радольфусам Лестрэйнджамйнджами ён абвінавачваўся ў катаваннях цемраборцаў Фрэнка і Алісы Долгопупс, якія давялі мужа і жонкі да вар’яцтва. Справа была гучная, паколькі Валдэморт да гэтага часу ўжо знік і чароўная супольнасць, толькі-толькі ўздыхнула свабодна, было ўзрушана жорсткасцю гэтага злачынства. Краўч-старэйшы асабіста вёў пасяджэнне суда, у канцы якога публічна адмовіўся ад сына. Многія палічылі гэта спробай Барцеміюса выратаваць сваю рэпутацыю. Паслухаўшы маленням сваёй жонкі, Краўч-старэйшы арганізуе ўцёкі свайго сына з Азкабана, подменив яго на сваю памірае жонку з дапамогай Адваротнага зелля. Місіс Краўч праз некаторы час памірае ў Азкабане, а яе муж паведамляе аб смерці жонкі. Сына ён трымае пад закляццем Імперыус, хавае пад Мантыяй-нябачнікам і прымушае дамавую эльфийку Вінкі даглядаць за Сынам. У Міністэрстве Краўча перавялі на пасаду кіраўніка Дэпартамента міжнароднага магічнага супрацоўніцтва, дзе ён і прапрацаваў да апошніх дзён. Летам 1994 года, калі яго сын, апынуўшыся на час на волі, выклікае Чорную Пазнаку, Краўч праганяе Вінкі. Калі лорд Валдэморт пазнае ад Берты Джоркинс, што яго самы адданы слуга жывы, ён дапамагае Краўч-малодшаму пазбавіцца ад апекі бацькі, а на Краўча-старэйшага накладвае закляцце Імперыус накладвае. У такім выглядзе Краўч прыбывае ў Хогвартс у якасці аднаго з суддзяў першага выпрабаванні Турніру Трох Чараўнікоў. На другое Краўч наогул не з’яўляецца, паслаўшы замест сябе свайго падначаленага Персі Уізлі (у якога ніяк не мог запомніць прозвішча). Аднак, неўзабаве пасля другога выпрабаванні, Краўч пазбаўляецца ад чар Империуса, ён пешшу дабіраецца да Хогвартса, імкнучыся расказаць ўсё Дамблдару. Яго бачаць Віктар Крам і Гары, які бяжыць за Дамблдорам, але Краўч-малодшы, які пад выглядам Грюма знаходзіцца ў Хогвартсе, апярэджвае Гары і забівае свайго бацькі, трансфігурыраваўшы труп у костка. Костку ілжэ-Грум закопвае на агародзе ў Хагрыда. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#800080; width:30%" |Імя ! style="background-color:#800080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#800080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#800080; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#800080; width:15%" |палачка ! style="background-color:#800080; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#800080; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Руфус Скрымджар''' ([[Англійская мова|англ.]] Rufus Scrimgeour) |мужчынскі |чыстакроўны |Слізэрын або Рэйвэнкло (магчыма) |асіна, 8,5 цаляў, валасоў аднарога |невядома |Біл Наі |- | colspan="7" |Руфус Скрымджар — міністр магіі Вялікабрытаніі ў шосты кнізе (часткова — у сёмы). Заняў гэты пост замест Карнеліуса Фаджа пасля таго, як увесь чароўны свет даведаўся, што лорд Валдэмортдэ-Морт вярнуўся. Раней Скрымджар узначальваў [[Міністэрства магіі|Упраўленне цемраборцаў]] ў Міністэрстве Магіі. У кнізе апісваецца як падобны на старога льва. Густая грыва рудавата-каштанавых валасоў і кусцістыя бровы з сівымі пасмамі, жоўтыя пранізлівыя вочы за акулярамі ў драцяной аправе, размашысты грацыя ў рухах, нягледзячы на тое, што ён накульгваў. Рабіў уражанне чалавека з вострым розумам і цвёрдым характарам. Ствараючы бачнасць актыўнай дзейнасці Міністэрства Магіі, вырабляў неабгрунтаваныя арышты, аднак свае памылкі прызнаваць не хацеў, паколькі «тры арышту Міністэрства выглядаюць лепш, чым тры неабгрунтаваных арышту з наступным вызваленнем». Прапаноўваў Гары Потэру стаць «рэкламным хлопчыкам», каб стварыць бачнасць актыўнай дзейнасці Міністэрства і адабрэння гэтай дзейнасці хлопчыкам-надзеяй чароўнага свету ў абмен на пару цемраборцаў для абароны, на што атрымаў рашучую адмову. Таксама вельмі хацеў выведаць інфармацыю аб Дамблдары і прароцтве, аднак лічыў, што не мае значэння, абраны Гары на самай справе ці не, галоўнае, каб людзі думалі, што гэта так. Меў два размовы з Гары на гэтую тэму: адзін раз на Каляды ў Нары, куды прыйшоў разам з Персі Уізлі, другі — пасля пахавання Дамблдара. Трэцяя сустрэча з Гары адбылася на яго сямнаццацігоддзе, калі ён прыйшоў, каб аддаць Гары, Рона і Герміёну рэчы, завешчаныя ім Дамблдорам, старанна іх перад гэтым вывучыўшы. Забіты Валдэмортам (або па яго загаду). Па словах Артура Уізлі, Скрымджара катавалі перад смерцю, але ён не выдаў месцазнаходжанне Гары Потэра. | |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#800080; width:30%" |Імя ! style="background-color:#800080; width:10%" |Пол ! style="background-color:#800080; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#800080; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#800080; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#800080; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Далорэс Амбрыдж''' ([[Англійская мова|англ.]] Dolores Umbridge) |жаночы |паўкроўка |Слізэрын |котка |Імельда Стонтон |- | colspan="6" | Далорэс Джэйн Амбрыдж — першая намесніца Міністра магіі. У кнізе Амбрыдж апісваецца як жанчына маленькага росту, тоўстая, з вачыма навыкаце і кароткай шыяй, якая нагадвае жабу, а таксама з «брыдкім» ружовым бантам, якія нагадваюць муху, па дурасці севшую на галаву. Асаблівую ролю гуляе ў пятай кнізе. У якасці памочніка міністра Амбрыдж прысутнічае на дысцыплінарным слуханні па абвінавачванні Гары Потэра ў парушэнні забароны на вядзьмарства па-за школы. Амбрыдж дакладна ведала аб невінаватасці Гары Потэра, паколькі сама паслала дэментараў, мяркуючы, што пры любым раскладзе гэта ліквідуе адну з галоўных «праблем» міністэрства. Міністэрства накіроўвае Амбрыдж ў Хогвартс у якасці выкладчыка Абароны ад Цёмных Мастацтваў, дзе яна наўмысна не дае вучням ніякіх практычных навыкаў і прытрымліваецца лініі Міністэрства Магіі аб тым, што Валдэморт даўно загінуў, і жорстка караючы нязгодных (у тым ліку Гары Потэра). Жадаючы фарсіраваць падзеі, Фадж асаблівым указам прызначае Амбрыдж «Генеральным інспектарам Хогвартса», і яна пачынае ўзмоцнена кантраляваць выкладчыкаў і ўвесь навучальны працэс, выдае ўсё новыя і новыя «Дэкрэты аб адукацыі», якія не падабаюцца студэнтам і выкладчыкам. Звальняе Сіввлу Трэлані, аднак Дамблдар пакідае яе ў Хогвартсе і знаходзіць ёй замену. Арганізоўвае з студэнтаў «Інспекцыйную дружыну», куды добраахвотна ўступаюць слизеринцы; члены «Дружыны» маюць прывілеі па адносінах да іншых вучням і нават па адносінах да старастам факультэтаў. З дапамогай «дружыны» ладзіць аблаву на Атрад Дамблдара, аднак Дамблдар бярэ ўсю «віну» на сябе і пакідае школу, аглушыўшы міністра магіі, саму Амбрыдж і некалькіх выкліканых ёю мракаборцаў. Пасля гэтага Амбрыдж займае пасаду дырэктара. Студэнты Хогвартса пачынаюць помсціць Амбрыдж за Дамблдара. Таксама да іх далучаецца палтэргейст Піўз, а большасць выкладчыкаў негалосна ўхваляюць гэта. Амбрыдж спрабуе арыштаваць Хагрыда, але той збягае. Калі Гары спрабуе скарыстацца сеткай Лятучага пораху з каміна ў кабінеце Амбрыдж (паколькі ўсе астатнія каміны пад яе наглядам), Амбрыдж застае Гары і спрабуе напаіць яго сыроваткай праўды, каб даведацца, што спатрэбілася Потэру ў яе кабінеце. Герміёна Грэйнджэр на хаду прыдумляе гісторыю, быццам Дамблдар пакінуў ім сакрэтную зброю, схаванае ў Забароненым лесе. Далорэс верыць і, апынуўшыся з Гары і Герміёнай у Забароненым лесе, абражае якія з’явіліся ў іх на шляху кентаўраў, пасля чаго раз’юшаны табун забірае Амбрыдж з сабой ўглыб Забароненага лесу, адкуль яе пазней вызволяет вярнуўся Дамблдар. Калі Дамблдар с быў адноўлены на пасадзе дырэктара, Амбрыдж, якая ў той час знаходзілася ў шпіталі Хогвартса, паспрабавала ўпотай пакінуць школу, але была заўважаная Піўзам і, гнаная ім, пакінула школу на вачах студэнтаў і персаналу Хогвартса, прыцягнутых шумам. Пасля звальнення з Хогвартса Амбрыдж вяртаецца на працу ў Міністэрства. Хоць міністр магіі памяняўся, Далорэс захавала сваю пасаду. Калі пазней Валдэморт і яго паслядоўнікі захапілі кантроль над міністэрствам магіі, Амбрыдж зноў ўтрымалася на пасадзе памочніка міністра. Больш таго, яна стала галоўным рэгістратарам магланароджаных вядзьмаркакоў і вядзьмаркаў, за што пасля перамогі над Валдэмортам была пасаджана ў Азкабан. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#800080; width:30%" |Іншыя асноўныя персанажы |- | ; <span id="Джон_Долиш" class="highlight-target">Джон Доліш</span> : Цемраборац з Міністэрства Магіі. Упершыню з’яўляецца ў пятай кнізе. Апісаны як «прысадзісты калдун з жорсткімі, вельмі кароткімі валасамі». Таксама вядома, што перад тым, як стаць цемраборцам, ён здаў экзамен ЖАБА на «выдатна» па ўсіх прадметах. Доліш быў у Хогвартсе у ліку людзей, якія прыйшлі за Дамблдарам для яго арышту. У шосты кнізе новы міністр магіі Руфус Скрымджар прыставіў яго сачыць за Дамблдарам. Дамблдар зноў аглушыў Доліша і схаваўся ад сачэння. У сёмай кнізе прадстаўнікі Ордэна Фенікса наклалі на Доліш заклінанне Канфундус, каб дэзінфармаваць Пажыральнікаў смерці пра час транспарціроўкі Гары Потэра з дома Дурсляў у больш надзейнае месца (у дом каго-небудзь з Ордэна). Доліш «прагаварыўся», што Потэра будуць перавозіць у дзень яго паўналецця. Але на самай справе аперацыя па перавозцы была прызначаная на больш ранні перыяд. Пасля прыходу Валдэморта да ўлады ў чароўным свеце Доліш (хутчэй за ўсё, пад дзеяннем заклінання Імперыус) удзельнічаў у затрыманні Аўгусты Даўгапупс — бабулі Нэвіла Даўгапупса. Арышт не атрымаўся. Бабуля Нэвіла збегла, а паранены Доліш трапіў у Бальніцу святога Мунга. ; <span id="Людо_Бэгмен" class="highlight-target">Людо Бэгмен</span> : Кіраўнік Дэпартамента магічных гульняў і спорту. Раней гуляў загоншчыкам у «Уімбурнскіх Осах», за выдатную гульню быў прыняты ў зборную Англіі. Гэта чалавек магутнага целаскладу з дзіцячым пухлым тварыкам, які ў апошні час злёгку аброс жырком. Краўч абвінавачваў Людо ў тым, што ён быў Пажыральнікам Смерці, але той быў апраўданы. У чацвёртай кнізе Людо Бэгмен каментуе [[Квідыч|Чэмпіянат свету]] па квідычы і заадно прымае стаўкі на гульню. Усе выйграныя грошы ён вымушаны аддаць сваім крэдыторам, а з рэдкімі шчасліўчыкамі, якія выйгралі свае стаўкі (двайнятамі Уізлі, напрыклад) ён расплачваецца не маючым каштоўнасці лепраконаўскім золатам. Але і такая сума не пакрывае ўвесь доўг. Таму нечаканы выбар Кубкам агню Гары Потэра як чацвёртага «чэмпіёна» Людо ўспрымае як падарунак лёсу, і тут жа заключае пары з гоблінамі на выйгрыш Гары. Час ад часу з’яўляючыся ў Хогвартсе і Хогсмідзе як член журы Турніру Трох Чараўнікоў ён спрабуе прапанаваць юнаму чараўніку сваю дапамогу, а за выкананыя заданні ставіць яму максімальна магчымы бал. Пасля перамогі Гары Потэра гобліны заяўляюць, што перамаглі Гары Потэр і Седрык Дыгары, «а Людо Бэгмен ставіў толькі на перамогу Потэра». Пасля Бэгмен збег з краіны. |} === Іншыя асноўныя персанажы === ==== Чараўнікі ==== {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:30%" |Імя ! style="background-color:#008B8B; width:10%" |Пол ! style="background-color:#008B8B; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#008B8B; width:20%" |Патронус ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Молі Уізлі''' ([[Англійская мова|англ.]] Molly Weasley) |жаночы |чыстакроўная |Грыфіндор |бялку |Джулі Уолтерс |- | colspan="6" | Молі Уізлі (''народжаная Пруэтт'') — чараўніца, хатняя гаспадыня, жонка Артура Уізлі. Маці Рона Уізлі, а таксама яшчэ пяці сыноў (Біл, Чарлі, Персі, блізняты Фрэд і Джордж) і дачкі Джыні. Нізенькая, поўная, менавіта яна з’яўляецца кіраўніком у доме і менавіта ад яе часцей за ўсё дастаецца блізнятам і іншым парушальнікам парадку. Яна вельмі вспыльчива і надоўга заводзіцца, таму бацька часам аддае перавагу сам паўшчуваць дзяцей і не даводзіць справу да вялікага скандалу, аднак часцей за ўсё саступае ініцыятыву жонцы. Дзеці баяцца яе гневу і крыку, часам ён з’яўляецца адзіным аргументам, якім можна ўздзейнічаць на двайнят (яны сталі сур’ёзна ставіцца да забаронам Герміёны толькі пасля таго, як яна прыстрашыла напісаць іх маці). Разам з тым — гэта самая клапатлівая маці, якую можна ўявіць, і яе дзеці яе любяць. Яна рыхтуе лепш, чым хто небудзь іншы, каго ведаў Гары, клапоціцца аб бяспецы сваіх дзяцей і іх сяброў, і нягледзячы на тое, што такая апека часам празмерная і часам раздражняе Гары, хоць яму вельмі прыемна, што хто-то аб ім так клапоціцца, бо бацькоў у яго няма. Сама Місіс Уізлі шчыра любіць Гары, лічыць яго сваім сынам, дасылае яму падарункі на Каляды і Вялікдзень. Падарункі небагатыя (напрыклад, швэдар уласнай ношкі і хатнія прысмакі), але Гары заўсёды па-сапраўднаму рады ім. У Молі вялікае добрае сэрца. Нельга сказаць, што сярод шматлікіх дзяцей у яе ёсць любімчык. Усіх семярых дзяцей і Гары яна любіць аднолькава. Як бы яна не лаяла і не ушчувала іх, за дзяцей і блізкіх Молі гатовая аддаць што заўгодна. Першапачаткова была заўзятай праціўніцай крамы двайнят, аддае перавагу, каб яны займаліся чым-то больш сур’ёзным. Але калі зразумела, што ў гэтым ёсць толк, змірылася. Падчас бітвы ў Хогвартсе, прадэманстраваўшы неверагоднае майстэрства, забіла Белатрысу<nowiki/> Лестрэйндж. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:30%" |Імя ! style="background-color:#008B8B; width:10%" |Пол ! style="background-color:#008B8B; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#008B8B; width:35%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Флёр Дэлакур''' ({{Lang-fr|Fleur Isabelle Delacour}}Fleur Isabelle Delacour) |жаночы |Паўчалавек, на чвэрць вейла |20 см, не гнецца, ружовае дрэва, валасоў вейлы |Клеманс Поэзи |- | colspan="6" | Флёр Ізабель Дэлакур — адна з лепшых студэнтак ў французскай школе вядзьмарства і чараўніцтва Шармбатон. Маці — Апалін, тата — Пане Дэлакур. Малодшая сястра — '''Габрыэль Дэлакур'''. Яе бабуля была сапраўднай вейлой, менавіта ад яе Флёр атрымала ў спадчыну міфалагічную прыгажосць. Яна женствена, трохі мніцельна і высакамерная, славалюбівы, жыццярадасная. У Флёр вялікія сінія вочы, бялявыя валасы, спадальныя хваляй амаль да пояса, вельмі белыя роўныя зубы і лёгкая хада. Гаворыць па-англійску з моцным французскім акцэнтам. З-за таго што ў яе радаводзе ёсць вейла, да яе маецца павышаная ўвага з боку мужчын. Напрыклад, Рон Уізлі да самай вяселля Біла спадзяваўся заваяваць сэрца Флёр, але зусім беспаспяхова. Удзельнічала ў Турніры Трох Чараўнікоў, які праходзіў у школе Хогвартс у чацвёртай кнізе. Заняла ў ім апошняе чацвёртае месца. На Святочном балу Флёр з’явілася з Роджэрам Дэвісам. Пад уздзеяннем чараў Флёр, якімі яна хацела зачараваць Седрык Дыгары, Рон Уізлі таксама запрасіў яе, але атрымаў адмову. Пасля заканчэння «Шармбатона» Флёр Дэлакур ўладкавалася на працу ў банку «Грынгатс» ў Лондане, каб палепшыць свой англійская. Выйшла замуж за Біла Уізлі. Любіць усю сям’ю Уізлі. Апошнія, спачатку, не адказвалі ўзаемнасцю (акрамя Біла) і паміж сабой называлі яе Флегмай (у асноўным, Джыні) — гэтаму спрыяў яе прамалінейны характар і схільнасць да рэзкіх выказванняў. Але, калі пярэварацень Фенрыра Сівы пакусаў Біла, а Флёр не пакінула намеры выйсці за таго замуж, гэта моцна палепшыла стаўленне да яе астатніх Уізлі. Убачыўшы шнары Біла, Флёр заявіла, што «маёй прыгажосці цалкам хопіць на нас абодвух», а шнары толькі дэманструюць адвагу Біла. Пасля ў Біла і Флёр нарадзілася дачка Мары-Віктуар, якая сустракалася з Тэдзі Люпінам — сынам Німфадоры Тонкс і Рымуса Люпіна. Таксама маюць дачка Дамінік і сына Луі<ref>{{Cite web |url=http://www.hp-lexicon.org/wizards/weasley.html |title=HPL: The Weasley Family |access-date=29 снежня 2018 |archive-date=28 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128172958/http://www.hp-lexicon.org/wizards/weasley.html |url-status=dead }}</ref>. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:30%" |Імя ! style="background-color:#008B8B; width:10%" |Пол ! style="background-color:#008B8B; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#008B8B; width:35%" |Чароўная палачка ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Віктар Крам''' ([[Балгарская мова|болг]]. ''Віктар Крум'') |мужчынскі |чыстакроўны |27 см, саксаул, сухажылле Дракана, даволі тоўстая і жорсткая |Станіслаў Янеўскі |- | colspan="6" | Віктар Крам — студэнт школы магіі і чараўніцтва Дурмстранга, на чатыры гады старэйшы за Гары Потэра. Па кнігах Крам выглядае старэй сваіх гадоў, худы, мае шырокія густыя бровы, буйны кручкаваты нос. На зямлі адчувае сябе не так упэўнена, як у небе, дзе паходзіць на вялікую драпежную птушку, — мае плоскаступнёвасць, горбіцца. Віктар нескандальный, угрюмоватый, сумленны, нешматслоўны. Па сюжэце ненавідзіць Цёмную магію, у асаблівасці Грын-дэ-Вальда. Яшчэ не скончыўшы школу, Віктар Крам быў прыняты лаўцом у зборную Балгарыі па квідычы. Ужо тады, у шаснаццаць-семнаццаць гадоў, многія лічылі Крама адным з самых выбітных гульцоў свету. Лавец балгарскай зборнай па квідычы. У Хогвартсе быў абраны «Чэмпіёнам Дурмстранга» для ўдзелу ў Турніры Трох Чараўнікоў. Там жа сустракае Герміёну Грэйнджэр і, мяркуючы па ўсім, улюбляецца ў яе. Спачатку нясмела, а потым усё больш настойліва балгарын пачынае даглядаць за юнай грыфіндоркай. Герміёна прымае яго запрашэнне на Калядны баль, але яны растаюцца сябрамі. Потым рэгулярна перапісваюцца (чым выклікаюць незадаволенасць Рона). Па словах Роўлінг, Крам знайшоў сабе пару ў роднай Балгарыі<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/2007/0730-bloomsbury-chat.html 2007: Accio Quote!, the Largest Archive of J.K. Rowling quotes on the web]</ref>. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:30%" |Іншыя |- | ; <span id="Аберфорт_Дамблдор" class="highlight-target">Аберфорт Дамблдор</span> : Малодшы брат Альбуса, гаспадар карчмы «Кабанья галава» ў Хогсмідзе. Вонкава вельмі падобны на свайго старэйшага брата. Пасля таго, як іх бацькі загінулі і Альбус вярнуўся дадому пасля заканчэння школы, Аберфорт трапляе ў спрэчку з братам і сябрам брата, Геллертом Грын-дэ-Вальдом. Гэта прыводзіць да выпадковай смерці Арыяны. На пахаваннях Арыяны, Аберфорт публічна заяўляе віну Альбуса і б’е яго. Многімі персанажамі апісваецца як дзіўны тып. Аберфорт ратуе Гары, Рона і Герміёну ад Пажыральнікаў смерці пры з’яўленні іх у Хогсмідзе. Аберфорт раскрывае трыа некаторыя факты, якія яны не ведалі аб сям’і Дамблдара. З дапамогай люстэрка Сірыуса, другое з пары якіх знаходзіцца ў Гары, Аберфорт сочыць за Гары, Ронам і Герміёнай, дапамагаючы ім. Таксама Аберфорт дапамагае Атраду Дамблдара, які знаходзіцца пад кіраўніцтвам Нэвіла Даўгапупса, забяспечваючы якія хаваюцца вучняў харчаваннем. Акрамя таго, з Выбаўляй-пакоя ў карчму «Кабанья галава» пракладзены яшчэ адзін патаемны ход, аб якім дырэкцыя школы не здагадваецца. Праз гэты ход і адбывалася эвакуацыя непаўналетніх вучняў са школы падчас падзей Бітвы за Хогвартс. Аберфорт ўдзельнічае і ў бітве. Па словах Роўлінг, перажыў бой<ref><span lang="und">[http://www.bloomsbury.com/jkrevent# Harry Potter]</span>'''&nbsp;(неопр.)'''&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.bloomsbury.com/jkrevent# ''история''])</span>.&#x20;Проверено 8 февраля 2012.&#x20;[https://web.archive.org/web/20071226150441/http://www.bloomsbury.com/jkrevent/# Архивировано] 26&nbsp;декабря 2007&nbsp;года.</ref>. У фільме яго ролю выконвае ірландскі акцёр Кія[[Кіяран Хайндс|ран Хайндс]]. ; <span id="Рита_Скитер" class="highlight-target">Рыта Скітар</span> : Спецыяльны карэспандэнт «Штодзённага прарока». Незарэгістраваны анімаг: можа ператварацца ў жука, што дапамагае ёй здабываць канфідэнцыйную інфармацыю. Карыстаецца Прытка Пішучым пяром. Вядомая тым, што з дапамогай сваіх артыкулаў з любога факту або домысла можа раздуць скандал, пры гэтым яе не хвалюе, які адсотак праўды ў гэтых артыкулах. З’яўляецца ў чацвёртай кнізе, дзе апісвае беспарадак на Кубку свету па квідычы, затым прыязджае ў Хогвартс у якасці прадстаўніка прэсы з мэтай асвятляць ход Турніру. Усе яе артыкулы амаль цалкам з’яўляюцца хлуснёй. У канцы чацвёртай кнігі Рыту Скітар, звернутую ў жука, ловіць Герміёна Грэйнджэр. У пятай кнізе пад ціскам Герміёны (якая ў выпадку адмовы можа адкрыць праўду аб анімагіі Рыты) Скітар бярэ праўдзівае інтэрв’ю ў Гары Потэра, якое затым публікуецца ў часопісе «Прыдзіраемся». У сёмай кнізе Рыта выпускае цалкам перевраную біяграфію Альбуса Дамблдара, даведаўшыся частка інфармацыі незаконным шляхам (пры дапамозе сыроваткі праўды) у Бацільды Бэгшат. У фільмах Рыту Скітар іграе Міранда Рычардсан. ; <span id="Гаррик_Олливандер" class="highlight-target">Гарык Олливандер</span> : Пажылы чараўнік з вялікімі вачыма, доўгімі пальцамі. У свой час вучыўся на Рэйвэнклое. Вытворца і прадавец чароўных палачак, па праве лічыцца лепшым майстрам Вялікабрытаніі. Адметнай рысай яго з’яўляецца тое, што ён памятае ўсё палачкі, якія калі-небудзь зрабіў, і памятае, якая палачка каму дасталася. Мала таго, дбайныя вымярэння параметраў кліента (рост, размах рук, адлегласць паміж рознымі часткамі цела і гэтак далей) патрабуецца майстру толькі пры падборы першай палачкі. Пасля містэр Олівандар здольны стварыць новую палачку для старога кліента і не звяртаючыся да прымерак. Валодае інфармацыяй аб «Старэйшай палачцы». Упершыню з’яўляецца ў рамане «[[Гары Потэр і філасофскі камень]]», дзе прадае палачку Гары Потэру. У кнізе «[[Гары Потэр і Кубак агню]]» правярае стан палачак удзельнікаў Турніру Трох Чараўнікоў. У кнізе «[[Гары Потэр і Прынц-паўкроўка]]» выкрадаюць Пажыральнікамі Смерці і дапытваецца [[Валдэморт]]. Пад катаваннямі выдае інфармацыю пра сувязь паміж палачкамі Гары і Валдэморта, а таксама інфармацыю пра Бузинную палачку. У кнізе «[[Гары Потэр і Дары Смерці|Гары Потэр і Дарункі Смерці]]» вызваляецца эльф Добі. У фільмах Олливандера іграе [[Джон Хёрт|Джон Херт]]. |} ==== Маглы ==== {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:85%" |Імя ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Роля ў фільмах |- | align="center" |'''Вернан Дурсль''' ([[Англійская мова|англ.]] Vernon Dursley) | align="center" |Рычард Грыфітс |- | colspan="2" | Вернан Дурсль — першы персанаж, які апісваецца ў кнізе. Вернан — чалавек самавіты і ўжо ва ўзросце. Ажаніўшыся з Петуніяй (сястрой Лілі Потэр), ён тым самым стаў дзядзькам Гары Потэра. У Вернана і Петуніі ёсць сын Дадлі. Вернан апісаны як буйны мясісты мужчына, у якога амаль цалкам адсутнічала шыя, затое пад носам раслі вельмі доўгія вусы. З’яўляецца дырэктарам кампаніі «Гранінгс», якая вырабляе дрылі. Магл да мозгу касцей, чалавек, цалкам пазбаўлены ўяўлення, хто ненавідзіць усё экстравагантнае і незвычайнае, таму цётка Петунія знайшла ў ім роднасную душу. Вернан любіць і сваю жонку, і свайго адзінага сына. У Дадлі ён бачыць працяг сябе, таму часцяком хваліць сынка пры найменшым зручным выпадку, не заўважаючы яго недахопаў і не рэагуючы на іх. Дзядзька Вернан — прыкладны сем’янін, дамасед, не п’е, не паліць і за сваіх дамачадцаў гатовы ўстаць гарой. На жаль, увесь гэты набор выдатных якасцяў псуе вузкасць мыслення Вернана. Ды яшчэ тое, што да пляменніка сваёй жонкі, сіраце Гары Потэру, ён ставіцца не як да дзіцяці, а як да ворага, якога вымушаны цярпець у сваім доме. Калі Гары пачынае вучыцца ў школе магіі і чараўніцтва Хогвартс, Вернан пачынае ставіцца да пляменніку як да бомбы запаволенага дзеяння. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:85%" |Імя ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Роля ў фільмах |- | align="center" |'''Петунія Дурсль''' ([[Англійская мова|англ.]] Petunia Dursley) | align="center" |Фіёна Шоў |- | colspan="2" | Петунія Дурсль — жонка Вернана Дурсль і маці Дадлі, а таксама — сястра Лілі Потэр, маці Гары. Хударлявая бляндынка з конскімі зубамі і доўгай шыяй, якая прыйшлася вельмі дарэчы Петуніі з яе любоўю выглядваць недахопы за суседскімі платамі. Дзявочае прозвішча — Эванс. У адрозненне ад сястры, не валодала чароўнымі здольнасцямі і вельмі хваляваліся з-за гэтага, нават пісала лісты дырэктару «Хогвартса» Альбусу Дамблдару з просьбай прыняць яе ў школу, але Дамблдар, зразумела, не мог прыняць яе, так як чараўніком немагчыма стаць, ім трэба нарадзіцца. З-за таго, што яна не можа вучыцца ў школе чараўнікоў, а яе сястра можа, яна пасварылася з Лілі яшчэ ў той дзень, калі тая ў першы раз паехала на вакзал Кінгс-Крос, каб вучыцца ў «Хогвартсе». З гэтага ж дня яна пачала пагарджаць магію і нават старалася не прамаўляць услых слоў, звязаных з магіяй. Выйшла замуж за Вернана Дурсля, які таксама пагарджаў магію і ўсё, што з ёй звязана. У іх нарадзіўся сын Дадлі. Пасля смерці сваіх бацькоў у доме Дурслі стаў жыць Гары Потэр. Петунія мела вельмі складаныя адносіны з пляменнікам, паколькі той быў вядзьмаркаком і сынам Лілі, якую яна ў глыбіні душы працягвала любіць, старанна хаваючы. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:85%" |Імя ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Роля ў фільмах |- | align="center" |'''Дадлі Дурсль''' ([[Англійская мова|англ.]] Dudley Dursley) | align="center" |Гары Мелінг |- | colspan="2" | Дадлі Дурсль — сын Петуньі і Вернана Дурсль, стрыечны брат Гары Потэра, старэйшы за яго на некалькі месяцаў. Дадлі Дурсль ў дзяцінстве нагадваў вялікі ружовы мяч у рознакаляровых каптурыках. Дзесяць гадоў праз, з яго выйшаў буйны светлавалосы хлопчык. Дадлі Дурсль быў тоўстым і ненавідзеў фізічныя практыкаванні, хоць збіць каго-небудзь ён быў зусім не супраць. Каханай «грушай» Дадлі быў Гары, але Дадлі далёка не заўсёды ўдавалася злавіць [[Сваяцтва|кузена]]. Дадлі быў у чатыры разы буйней яго, а старыя рэчы Дадлі даставаліся Гары Потэру, каб ён іх даношваў. Гары адвучыўся ў Хогвартсе адзін год і пастаянна палохаў Дадлі тым, што ператворыць яго ў каго-то накшталт гнаявога жука. Пазней Дурслі даведаліся, што Гары нельга чараваць па-за школай. У чацвёртай кнізе блізняты Фрэд і Джордж, якія наведалі Дурсляў, каб забраць Гары Потэра з сабой, і якія ведалі, што Дадлі быў да гэтага часу пасаджаны на дыету, падсунулі яму цукерку, ад якой у Дадлі вырас язык даўжынёй у 4 фута. У пятай кнізе Дадлі і Гары, якія знаходзіліся ў адзіноце ў двары, былі атакаваныя дэментарамі. Выклікаўшы Патронуса, Гары выратаваў сябе і Дадлі, які затым абвінаваціў Потэра ў тым, што ён нібыта наслаў на яго заклінанне. У сёмай кнізе, пры эвакуацыі Дурслей Дадлі прызнаў, што Гары выратаваў яму жыццё, і пажадаў Гары поспехі. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#008B8B; width:85%" |Імя ! style="background-color:#008B8B; width:15%" |Роля ў фільмах |- | align="center" |'''Марджоры Дурсль''' ([[Англійская мова|англ.]] Marjorie Dursley) | align="center" |Пэм Фэрыс |- | colspan="2" | Марджоры Дурсль — родная сястра Вернана Дурсля, незамужняя і бяздзетная, якая захапляецца роднага пляменніка Дадлі і сваіх дванаццаць сабак, асабліва бульдога Злыдні. Апісваецца як тоўстая, запальчывая жанчына сярэдніх гадоў. Да Гары яна ставіцца пагардліва. У серыі раманаў сустракаецца толькі ў адной чале — у трэцяй кнізе раззлаваны Гары мімаволі прымяняе да яе чараўніцтва, раздзімаючы яе. Збольшага яе прататыпам стала бабуля Джоан па мацярынскай лініі Фрыда Волант. Па словах пісьменніцы яе шлюб з дзядулем Эрні быў «няўдалым», а атмасферу, якая панавала ў іх доме, яна называла «хаасам»<ref>''Шон Смит.''&#x20;<span data-wikidata-qualifier-id="P248">Глава вторая. Книжный Ребёнок</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Биография создателя Гарри Поттера.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%A1%D0%A2_(%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE) Астрель], 2002.&nbsp;— С.&nbsp;54.&nbsp;— 314&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">10 000 экз.</span>&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/1854798200 ISBN 1-85479-820-0].</ref>. |} === Чароўныя істоты === {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від ! style="background-color:#8B4513; width:15%" |Дубляж у фільмах |- align="center" |'''Добі''' ([[Англійская мова|англ.]] Dobby) |мужчынскі |дамавы эльф |Тобі Джонс |- | colspan="6" | '''Добі''' — дамавы эльф (разумная істота), які належаў Люцыусу Малфою, але затым быў вызвалены Гары Потэрам. У кнізе эльф апісваецца як істота вельмі маленькага росту з вялізнымі вачыма, якія памерам нагадваюць тэнісны мяч, і з вялікімі вушамі, падобнымі на крылы кажана. За непаслухмянства загадаў гаспадароў нярэдка карае сябе разнастайнымі спосабамі. У другой кнізе, даведаўшыся ад гаспадара, што ў Хогвартсе задумваецца што-то нядобрае, Добі спачатку просіць Гары Потэра не ехаць у Хогвартс, а пасля адмовы хлопчыка спяшаецца прадухіліць прыезд любымі спосабамі (у тым ліку самымі непажаданымі для Гары і небяспечнымі для яго здароўя), каб зберагчы яго ад непрыемнасцяў. У выніку з-за Добі хлопчык аказваецца ў бальнічным крыле. Тут у Гары і Добі адбываецца другая размова, падчас якой Добі прагаворваецца, што Таемная зала ўпершыню адкрывалася пяцьдзесят гадоў таму. У канцы другой кнігі Гары ў знак падзякі хітрасцю вызваляе Добі ад службы Малфою, пасля чаго эльф становіцца свабодным — як сам кажа, можа служыць каму заўгодна. Дамблдар прымае Добі на працу ў кухню Хогвартса (разам з іншымі хатнімі эльфамі), прычым, паколькі эльф патрабаваў плату, дырэктар плаціць яму адзін галеон у тыдзень і дае адзін выхадны. У чацвёртай кнізе Добі, удзельнічаючы ў плане Барці Краўча малодшага па дапамозе Гары Потэру ў праходжанні Турніру Трох Чараўнікоў, паведамляе аб падрабязнасцях другога выпрабаванні Гары і дае Потэру жабраслі, якія выкраў у Снэйпа. У пятай кнізе папярэджвае Атрад Дамблдара ў Выбаўляй-пакоі аб хуткім з’яўленні Амбрыдж. У шостай кнізе разам з Крычарам сочыць за Драка Малфоям. У сёмай кнізе, па просьбе Аберфорта Дамблдара Добі дапамог Гары Потэру, Герміёне Грэйнджэр, Рону Уізлі, Палумне Лавгуд, містэру Олівандару, Дзіну Томасу і гобліну Крукахопу выбрацца з маёнтку Малфояў. Быў забіты нажом, кінутым Белатрысай Лестрэйндж. Гары Потэр ўласнаручна, без магіі, пахаваў Добі ў садзе катэджа «Ракавінка», што належыць Білу і Флёр Уізлі. На яго надгробном камяні рукой Гары Потэра выведзена: «Тут ляжыць Добі, свабодны хатні эльф». Пасля выхаду другога фільма твар Добі параўноўвалася расіянамі з асобай прэзідэнта [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_2678000/2678641.stm Эльф Добби «списан» с Путина?]&nbsp;(рус.), BBC Russian&nbsp;(21 января 2003).&#x20;Проверено 4 марта 2012.</ref>. Добі згаданы ў 6 серыі 3 сезона серыяла «Прытулак». |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від ! style="background-color:#8B4513; width:15%" |Дубляж у фільмах |- align="center" |'''Крычар''' ([[Англійская мова|англ.]] Kreacher) |мужчынскі |дамавы эльф |Тымаці Бейтсон, Сайман Макберні |- | colspan="6" | [[Файл:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (Kreacher).jpg|злева|міні|225x225пкс]] '''Крычар''' — хатні эльф, які належаў сямейства Блэкаў. Згодна раману, ён дастаўся ў спадчыну Сірыусу Блэку — хроснаму бацьку Гары Потэра. Раней эльф належаў яго маці Вальбургу і быў вар’яцкі ў яе закаханы; Сірыуса жа ненавідзеў, што пастаянна і дэманстраваў яму (хоць, як дамавы эльф Блэкаў, быў вымушаны выконваць яго загады). Паколькі штаб-кватэра Ордэна Фенікса знаходзілася ў радавым асабняку Блэкаў, дзе жыў Крычар, члены Ордэна пастараліся ачысціць стары і брудны дом ад хламу. Сірыус выкідваў старыя рэліквіі сваіх бацькі і маці, якім Крычар быў вельмі адданы. У пятай кнізе, калі Блэку надакучылі вечныя абразлівыя бурчання Крычара, ён крыкнуў дамавіку «Вон!». Крычар расцаніў гэта як «прэч з хаты» і адправіўся да апошнім нашчадкам Блэкаў, якіх ён паважаў — да Малфояў. Калі Валдэморт спрабаваў прывабіць Гары ў Аддзел Тайн, Крычар па загадзе падмануў Гары, перадаўшы яму з дома Сірыуса інфармацыю, што Блэка там няма, ён адправіўся ў Аддзел Тайн. Як высвятляецца ў шостай кнізе, Крычар па завяшчанні Сірыуса Блэка перайшоў ва ўласнасць Гары Потэру разам з домам на плошчы Грыма, 12. Гары, не ведаючы, як паступіць з дамавіком, адправіў яго на працу ў Хогвартс. Будучы ў Хогвартсе, Гары даваў эльфу заданні разам з Добі сачыць за Драка Малфоем. У сёмай кнізе Гары, успомніўшы аб адным з хоркруксаў — медальёне Слізэрына, які яны бачылі ў доме на плошчы Грыма два гады таму, паклікаў Крычара. Эльф распавёў, што Рэгулус Блэк выкраў хоркрукс і, падмяніўшы падробленым, перадаў яму, а сам быў забіты інерналамі. Крычар захоўваў медальён у доме на плошчы Грыма. Ён выратаваў яго ад уборкі, учыненай Сірыусам Блэкам, які збіраўся яго выкінуць. Але хоркрукс скраў Наземнікус Флетчар. Гары даў Крычару заданне знайсці злодзея і даставіць у хату на плошчы Грыма, і падарыў эльфу падроблены медаллён, створаны Рэгулусам. Расчулены дамавік з гэтага моманту стаў лічыць Гары добрым гаспадаром і спыніў спробы якім-небудзь чынам насаліць яму. Медальён быў знойдзены. Крычар удзельнічаў у Бітве за Хогвартс разам з іншымі хатнімі эльфамі. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від |- align="center" |'''Вінкі''' ([[Англійская мова|англ.]] Winky) |жаночы |дамавы эльф |- | colspan="6" | '''Вінкі''' — хатні эльф сям’і Краучэй. Усе яе продкі служылі гэтай сям’і. Таму, калі на чэмпіянаце свету па квідычы ў чацвёртай кнізе, Барці Краўч звольніў яе, гору Вінкі не было межаў. Гаспадар даў ёй вопратку пасля таго, як яе знайшлі з палачкай Гары Потэра, пры дапамозе якой была зроблена Чорная пазнака. Гэта акалічнасць узрушыла да глыбіні душы Герміёну Грэйнджэр і яна стала заўзятым змагаром за іх правы. Сапраўдная прычына, па якой Краўч даў ёй вопратку, была іншай: Вінкі павінна была прыглядаць за сынам Краўча, якога ён трымаў дома пад закляццем Імперыус, аднак Краўч-малодшы вызваліўся ад заклінання і збег, што ўзвар’явала звычайна вытрыманага Краўча старэйшага. Пасля Вінкі разам з Добі ўладкоўваецца на працу ў Хогвартс, да іншых эльфаў-дамавікоў, але, у адрозненне ад Добі, бясплатна. Сваё гора Вінкі залівае сметанковым півам, паступова ператвараючыся ў вечна п’яную, неахайную істоту. Толькі Добі працягвае аб ёй клапаціцца, астатнія эльфы Хогвартса старанна робяць выгляд, што Вінкі не існуе. Але нават знаходзячыся ўжо на іншым працоўным месцы, нават раздаўленая маральна, нават абсалютна п’яная, Вінкі востра перажывае за свайго старога гаспадара і свята беражэ яго сакрэты. Неверагодна велізарным узрушэннем для Вінкі было ўбачыць маладога Краўча ў замку (яна ж не ведала, што Барці-малодшы пакінуў родны дом і ўвесь навучальны год рабіў выгляд, быццам ён Аластор Грум). Яшчэ вялікім шокам было пачуць яго гісторыю і прызнанне, зробленае пад дзеяннем сыроваткі праўды, у забойстве свайго бацькі. Пару гадоў праз Гары пытаецца Добі аб Вінкі, і даведаецца, што эльфійка па-ранейшаму працуе на кухні Хогвартса, і піць стала значна менш. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від ! style="background-color:#8B4513; width:15%" |Дубляж у фільмах |- align="center" |'''Крукахоп ''', Грыпхук, Грыфук ([[Англійская мова|англ.]] Griphook) |мужчынскі |гоблін |- | colspan="6" | '''Крукахоп''' — [[Гобліны|гоблін]], работнік [[банк]]а Грынгатс. Крукахоп з’яўляецца ў першай кнізе, дзе суправаджае Хагрыд і Гары ў сейф з грашыма. У сёмай кнізе пускаецца ў бегі з-за таго, што яго могуць забіць [[Пажыральнікі смерці]]. У бегах яго суправаджае іншы гоблін '''Краўняк''' і магланароджаны чараўнік Дырк Крэсвел, потым да іх далучыліся Тэд Тонкс і Дын Томас. У ходзе размовы, які падслухоўваюць Гары з сябрамі, Крукахоп распавядае, што меч Грыфіндора, які яму даверылі аднесці ў сейф Пажыральнікі, несапраўдны. Разам з Дынам, Гары, Ронам і Герміёнай гоблін трапляе ў палон да «егераў», далей у маёнтак Малфояў. Адтуль яго ратуе Гары Потэр. Некаторы час Крукахоп жыве ў катэджы «Ракушка» у Біла і Флёр. Калі Потэр просіць яго дапамагчы ім пранікнуць у банк, той згаджаецца, але пры ўмове, што яны аддадуць яму меч, таму што меч належыць гоблінам. Гары дае яму такое слова, хоць Крукахоп не да канца яму верыць. Абдумаўшы план, героі пранікаюць у сейф Лестрэйнджэй, але, калі звяртаецца ахова, Крукахоп у мітусні прыбірае да лапах меч і ўцякае. У фільме быў забіты Валдэмортам. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від ! style="background-color:#8B4513; width:15%" |Дубляж у фільмах |- align="center" |'''Пахлеба''' ([[Англійская мова|англ.]] Hoky) |жаночы |дамавы эльф |- | colspan="6" | '''Похлеба''' — дамавы эльф, які належаў '''Хэпзібе Сміт''', уладальніцы медальёна Слізэрына і чары Пуфендуй. Усе продкі Похлебы служылі гэтай сям’і. Калі Валдэморт забіў Хэпзібу, ён змяніў памяць Похлебе. У выніку падчас допыту ў Міністэрстве Магіі Похлеба прызналася, што насыпала ў какава гаспадыні што-та, што апынулася не цукрам, а малавядомай атрутай. Было вырашана, што зрабіла яна гэта не наўмысна, а проста па прычыне старасці і бесталковасці, а так як яна была дамавым эльфам, правесці далейшае расследаванне ніхто не папрацаваў. Праз некаторы час пасля арышту эльфійкі Альбус Дамблдор усталяваў яе невінаватасць і дамагаўся вызвалення з Азкабана, аднак сама Похлеба да гэтага не дажыла. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від |- align="center" |'''Фоўкс''' ([[Англійская мова|англ.]] Fawkes) |мужчынскі |фенікс |- | colspan="6" | '''Фоўкс''' — фенікс, «свойская жывёла» Альбуса Дамблдара. Выглядае, як рудавата-малінавага колеру птушка памерам з лебедзя, якая мае бліскучы залаты хвост, доўгі, як у паўліна, бліскучыя залатыя лапы, вострую залатую дзюбу і чорныя вочы-пацеры. Чароўныя палачкі Гары і Валдэморта зробленыя з пёраў хваста Фоўкса. У кнізе «Гары Потэр і Таемная пакой» Гары бачыць Фоўкса ў кабінеце Дамблдара — там фенікс выглядае як лядашчая птушка, падобная на паўашчыпаную індзюшку. Потым Фоўкс раптам загараецца, ператвараецца ў агністы шар, а пасля адраджаецца з попелу, як маленькае зморшчанае птушаня. У канцы кнігі Фоўкс прыносіць Гары Потэру меч Грыфіндора, які знаходзіцца ўнутры Размяркоўвальнага капялюша, і асляпляе васіліска, выкляваўшы яму вочы. Пасля таго, як Гары перамагае васіліска і знішчае хоркрукс Валдэморта, Фоўкс падымае Гары, Гілдэройа Локанса, Джыні і Рона Уізлі на паверхню. Слёзы Фоўкса вылечваюць Гары ад смяротнай раны. У кнізе «Гары Потэр і Прынц паўкроўка» Альбус Дамблдор пакідае Хогвартс, знікшы разам з Фоўксам. Пасля смерці Дамблдара Фоўкс усю ноч лятае вакол Хогвартса і аплаквае свайго гаспадара. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від |- align="center" |'''Жываглот''', Крывалап, Касалапсус, Крукшанс ([[Англійская мова|англ.]] Crookshanks) |мужчынскі |[[Кот свойскі|Кот]] |- | colspan="6" | '''Жываглот''' — кот Герміёны, якога яна купіла сабе «ў падарунак на дзень нараджэння» ў трэцяй кнізе. Руды Жываглот адразу не спадабаўся Рону. Галоўным чынам таму, што коса паглядзеў на яго пацука Коросту. Кот-то ён не звычайны, а з магічнымі здольнасцямі. Роўлінг пацвердзіла, што Жываглот напалову нізл — разумная котападобная істота, здольная вызначаць ненадзейных людзей.<ref><span lang="und">[http://www.jkrowling.com/textonly/en/extrastuff_view.cfm?id=10# J.K.Rowling Official Site]</span>'''&nbsp;(неопр.)'''&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.jkrowling.com/textonly/en/extrastuff_view.cfm?id=10# ''история''])</span>.&#x20;Проверено 11 февраля 2012.&#x20;[https://web.archive.org/web/20110916173905/http://www.jkrowling.com/textonly/en/extrastuff_view.cfm?id=10# Архивировано] 16&nbsp;сентября 2011&nbsp;года.</ref> У якое з’явілася потым каля Хогвартса ваўкадаве ён адразу распазнаў чараўніка, Сірыуса Блэка. Праўда, з Сірыусам яны хутка знайшлі агульную мову і пасябравалі. Цяпер Жываглот паляваў за Плюгаўчыка для таго, каб прынесці Пітэра Петыгру Сірыусу. Калі пацук знікае, Рон, думаючы, што віноўнік гэтага — Жываглот, сварыцца з Герміёнай. Жываглот з’яўляецца эпізадычна і ў наступных кнігах серыі. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від |- align="center" |'''Флорэнц''' ([[Англійская мова|англ.]] Firenze) |мужчынскі |[[Кентаўры|Кентаўр]] |- | colspan="6" | Флорэнц — кентаўр. Упершыню з’яўляецца ў кнізе «Гары Потэр і філасофскі камень», дзе ратуе Гары Потэра ад Валдэморта, які сядзіць у целе прафесара Квірэла, а потым саджае хлопчыка сабе на спіну, каб хутчэй пакінуць небяспечнае месца, чым выклікае шалёнае абурэнне Бейна, галоўнага кентаўра. Быў выгнаны з статка Кентаўраў, які жыве ў Забароненым лесе, за здраду, якую Бейн ніколі не дараваў нікому з кентаўраў: лаяльнае стаўленне да людзей. Па просьбе Альбуса Дамблдара Флорэнц стаў выкладаць Прадраканні вучняў Хогвартса з пятай кнігі. Сібіл Трэлані недалюблівала Флорэнца, так як вымушана была падзяліць з ім выкладанне Прадраканняў. У «Дарах Смерці» ваяваў у бітве за Хогвартс. Быў паранены ў гэтай бітве, але выжыў. Быў прыняты назад у статак. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від |- align="center" |'''Амаль Безгаловы-Нік''' |мужчынскі |Прывід |- | colspan="6" | Прывід Грыфіндора. Яго рысай была амаль адсяку галава. У другой частцы ён быў адной з ахвяраў Васіліска. Згадваўся амаль ва ўсіх частках. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від ! style="background-color:#8B4513; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Піўз''' ([[Англійская мова|англ.]] Peeves) |мужчынскі |[[палтэргейст]] |Рык Майял<ref>Снимался только в ''«Философский камень»'', все эпизоды были вырезаны при монтаже</ref> |- | colspan="6" | Піўз — палтэргейст, насельнік школы «Хогвартс». Не лічыцца прывідам. Пастаянна творыць агіднасці — швыряется ўсім, што трапляецца пад руку, ламае і псуе прадметы абстаноўкі, наносіць на іх непрыстойныя надпісы, цвеліць вучняў. Піўз выглядае як маленькі чалавечак у яркай вопратцы. Ён носіць капялюш з бубенцамі і аранжавы гальштук-матылька. У яго зласлівыя чорныя вочкі і шырокі рот. У адрозненне ад зданяў, Пі не празрысты і не бясплоцен, але ўмее лётаць, станавіцца нябачным і праходзіць скрозь сцены. Уразлівы да магіі. Піўз баіцца Крывавага Барона і аказвае некаторую павагу Дамблдару і Макгонагал. Разам з іншымі насельнікамі Хогвартса ён прымае чынны ўдзел у супраціве Далорэс Амбрыдж і асабліва заўзята выправаджваюць Далорэс з школы пасля яе звальнення. Атрымлівае каласальнае задавальненне, удзельнічаючы ў бітве за Хогвартс і кідаючы плён цапня на галовы Пажыральнікаў Смерці |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#B22222; width:40%" |Імя ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Пол ! style="background-color:#B22222; width:10%" |Чысціня крыві ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Факультэт ! style="background-color:#B22222; width:20%" |Від ! style="background-color:#B22222; width:15%" |Роля ў фільмах |- align="center" |'''Румза Міртл''' ([[Англійская мова|англ.]] Moaning Myrtle) |жаночы |магланароджаная |[[Хогвартс|Рэйвэнкло]]<ref name="autogenerated3">http://www.hp-lexicon.org/wizards/myrtle.html</ref> |прывід |Шырлі Хендэрсан |- | colspan="6" | Румза Міртл — прывід, звычайна жыве ў жаночай прыбіральні на другім паверсе школы «Хогвартс». Міртл выглядае як вечна сумная дзяўчынка, тоўставатая, невялікага росту, у акулярах з тоўстым шклом і з шматлікімі вуграмі. Валасы ў яе доўгія і растрапаныя, а маленькія вочкі. магланароджаная, пры жыцці вучылася на факультэце Рэйвэнкло<ref>[http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=117 J.K.Rowling Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110607100041/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=117 |date=7 чэрвеня 2011 }}</ref><ref>''[https://web.archive.org/web/20110607100041/http://www.jkrowling.com/textonly/en/faq_view.cfm?id=117#selection-269.0-273.38 Архивная копия]''</ref>. Да таго, як стаць прывідам, загінула ад погляду васіліска пасля адкрыцця Рыдлам Таемнай залы. У другой кнізе Міртл паказвае Гары уваход у Таемную залу, у чацвёртай — дапамагае яму з праходжаннем другога выпрабаванні Турніру Трох Чараўнікоў. У шостай — дапамагае Драка Малфою. Была закахана ў Гары. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від ! style="background-color:#8B4513; width:15%" |Дубляж у фільмах |- align="center" |'''Клювакрыл''' ([[Англійская мова|англ.]] Buckbeak) |мужчынскі |гіпагрыф |- | colspan="6" | '''Клювакрыл''' — Гіпагрыф, у трэцяй кнізе прыручаны Хагрыдам для ўрока па Догляду за магічнымі істотамі. Запальчывы. З-за непрадуманасць дзеянняў Драка Малфоя напаў на яго, за што Люцыус Малфой запатрабаваў пакараць смерцю Клювакрыла. У той жа кнізе быў выратаваны Гары Потэрам і Герміёнай Грэйнджэр. Прымаў непасрэдны ўдзел у выратаванні Сірыуса Блэка. У чацвёртай кнізе вяртаецца ў Хогвартс разам з Сірыусам Блэк (кіраўнік «Вяртанне Валацугі»). На працягу ўсёй пятай кнігі жыве на гарышчы Штаб-кватэры Ордэна Фенікса. Пасля падзення Сірыуса Блэка за арку быў зноў аддадзены Хагрыду, які, каб захаваць вяртанне гіпагрыфа ў таямніцы, даў яму новае імя — Махаон. |} {| style="width: 100%; margin-right: auto; background: rgb(255, 255, 255);" class="wikitable" ! style="background-color:#8B4513; width:40%" |Імя ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Пол ! style="background-color:#8B4513; width:20%" |Від ! style="background-color:#8B4513; width:15%" |Дубляж у фільмах |- align="center" |'''Хэдвіг''' ([[Англійская мова|англ.]] Hedvig) |жаночы |сава |- | colspan="6" | '''Хэдвіга''' — [[Совападобныя|сава]] Гары Потэра, падораная яму Хагрыдам перад пачаткам вучобы. Гары сам даў ёй імя. На працягу ўсяго часу Хэдвіга была вернай сяброўкай Гары. Часта пакутвала ад Дурсляў. У аперацыі «Сем Потэраў» была забітая Валдэмортам, ратуючы Гары. |} {{зноскі}} {{Гары Потэр}} [[Катэгорыя:Арганізацыі свету Гары Потэра]] [[Катэгорыя:Персанажы гісторый пра Гары Потэра]] a5eb4xbirlw6u5tn1ekzcof8o7la7o1 0 568868 5192425 4419283 2026-09-03T14:11:58Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Вуліца_Інтэрнацыянальная._2018_(01)_(cropped).jpg|Мінск._Вуліца_Інтэрнацыянальная._2018_(01)_(cropped).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:L 5192425 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} {{цёзкі2|Чацверыкоў}} '''Віталь Паўлавіч Чацверыко́ў''' ({{ДН|16|8|1933}}; г. [[Алматы]], [[Казахстан]] — {{ДС|26|8|1983}}) — беларускі [[кінарэжысёр]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] ([[1974]]). [[Народны артыст Беларусі]] ([[1979]]). Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Беларусі|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] ([[1974]]). == Біяграфія == Віталь Паўлавіч Чацверыкоў нарадзіўся [[16 жніўня]] [[1933]] года ў [[Алматы]] (цяпер [[Казахстан]]). У [[1949]]—[[1952]]  годах вучыўся ў Саратаўскім ваенна-марскім падрыхтоўчым вучылішчы і [[Вышэйшае ваенна-марское вучылішча падводнага плавання|Ленінградскім вышэйшым ваенна-марскім вучылішчы імя Ленінскага камсамола]]. Скончыў у [[1962]] годзе [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (майстэрня [[Рыгор Міхайлавіч Козінцаў|Р. М. Козінцава]])<ref name=autogenerated2>[http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2062/ Четвериков<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407103904/http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2062/ |date=7 красавіка 2014 }}</ref><ref name=autogenerated1>http://megabook.ru/article/ЧЕТВЕРИКОВ%20Виталий%20Павлович</ref>. Працаваў на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Член [[КПСС]] з [[1965]] года. Віталь Чацверыкоў памёр [[26 жніўня]] [[1983]] года. == Творчасць == Для яго творчай манеры характэрна імкненне да мастацкага асэнсавання дакументальных фактаў, эпічнага адлюстравання рэчаіснасці, выкарыстанне экспрэсіўных мастацкіх сродкаў. Зняў [[дакументальны фільм|дакументальныя фільмы]] «Высокае напружанне» ([[1964]]), «[[Беларуская рапсодыя]]» ([[1965]]), «[[Пакараны смерцю ў сорак першым]]» ([[1967]]), «[[Мне хацелася расказаць]]» ([[1969]]) і інш. Стварыў мастацкія эпічныя фільмы пра падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] «[[Руіны страляюць...|Руіны страляюць…]]» ([[1971]], тэлевізійны) і «[[Полымя (фільм)|Полымя]]» ([[1974]], галоўная прэмія [[VIII Усесаюзны кінафестываль|8-га Усесаюзнага кінафестывалю]] ў [[Кішынёў|Кішынёве]] [[1975]]), у якіх ігравыя эпізоды спалучаны з кадрамі [[кінахроніка|кінахронікі]] і архіўных дакументаў. Сярод іншых фільмаў: «[[Саша-Сашачка]]» ([[1967]]), «[[Час-Не-Чакае]]» ([[1976]]), «[[Чорная бяроза]]» ([[1978]]), «[[Паводка (фільм, 1981)|Паводка]]» (1981), «[[Зацішша (фільм)|Зацішша]]» ([[1982]], тэлевізійны), «[[Сад (фільм, 1983)|Сад]]» ([[1983]]). == Сям’я == Жонка — актрыса [[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача|Мінскага ТЮГа]] [[Жаннета Пятроўна Чацверыкова|Ж. П. Чацверыкова]] (нар. [[1941]]). Сын — беларускі рэжысёр і сцэнарыст [[Ігар Віталевіч Чацверыкоў|І. В. Чацверыкоў]] (нар. 1966). == Памяць == На [[Дом па вуліцы Леніна, 2/26 (Мінск)|будынку № 26]] па [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|вул. Інтэрнацыянальнай]] у [[Мінск]]у, дзе жыў Віталь Паўлавіч Чацверыкоў у [[1975]]—[[1983]] гадах, устаноўлена [[мемарыяльная дошка]]. Віталю Чацверыкову прысвечаны дакументальны фільм «Паспець да ночы» (рэж. [[Юрый Аляксандравіч Марухін|Ю. А. Марухін]], [[2001 год у гісторыі кіно|2001]])<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1 />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|17|Чацверыкоў Віталь Паўлавіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2062/ Чацвярыкоў, Віталь Паўлавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407103904/http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2062/ |date=7 красавіка 2014 }} на сайце кампаніі «[[Беларусьфільм]]». {{DEFAULTSORT:Чацверыкоў Віталь Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза кінематаграфістаў СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] 0dkk51dzhqb67ox4ctop9vdiabw26f3 0 575352 5192676 3222022 2026-09-04T10:05:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192676 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Сахараў}} '''Сцяпан Сцяпанавіч Сахараў''' ({{ДН|||1852}} — ?) — інжынер-архітэктар<ref name="БЮСС">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=313 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 304]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1852 годзе<ref name="БЮСС"/>. Атрымаў хатнюю адукацыю<ref name="БЮСС"/>. Паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Пецярбургскае будаўнічае вучылішча]] ў 1868 годзе і скончыў курс у 1874 годзе са званнем архітэктарскага памочніка і правам на чын X класа<ref name="БЮСС"/>. У 1877 годзе атрымаў званне інжынер-архітэктара. Па заканчэнні курса прызначаны малодшым інжынерам у г. [[Мінск]], але з-за хваробы праслужыў тут не доўга і вярнуўся ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]], дзе быў прыкамандзіраваны да {{нп3|Тэхнічна-будаўнічы камітэт|Тэхнічна-будаўнічага камітэту|ru|Техническо-строительный комитет}} [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі]]. У 1878 годзе С. Сахараў прызначаны архітэктарам дома папярэдняга зняволення, а з 1849 года складаецца наглядчыкам [[Ісакіеўскі сабор|Ісакіеўскага сабора]]. Акрамя дзяржаўнай службы, займаўся прыватнымі пабудовамі і, акрамя таго, знаходзіўся каля трох гадоў у інжынера Флавінскага, у якасці памочніка па ўладкаванні ацяплення і вентыляцыі будынкаў. З 1876 па 1879 года С. Сахараў быў архітэктарам у Рускім страхавым ад агню таварыстве, у 1881 годзе ўладкоўваў у палацы Вялікага князя {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч|Уладзіміра Аляксандравіча|ru|Владимир Александрович}} ацяпленне печами некалькіх памяшканняў і ў доме сп. Полаўцава — вентыляцыю. У 1883 годзе ўладкаваў саўмесна з інжынерам-архітэктарам [[Кляменцій Адамавіч Ляшэвіч|Ляшэвічам]] ацяпленне і вентыляцыю ў палацы Вялікага князя [[Аляксей Аляксандравіч|Аляксея Аляксандравіча]]. У 1885 годзе ўвайшоў у таварыства па ўладкаванні ацяплення і вентыляцыі будынкаў «Лукашевич и К°»<ref>[https://stengazeta.net/?p=10047539&print=1 история моей семьи. а.к. тайпале. часть 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220819113218/https://stengazeta.net/?p=10047539&print=1 |date=19 жніўня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. == Творчасць == * у 1875-80 гадах: ** пабудавана да 10 драўляных жылых будынкаў са службамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у ** розныя надбудовы і рамонтныя працы {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сахараў Сцяпан Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] eex0egce6dj4fvuqnmz9jimof4imaw4 0 581370 5192759 4977323 2026-09-04T11:14:25Z Autumndancer 168015 5192759 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батык''' ({{lang-kz|Батық}}) — [[аул]] у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Батыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 356441100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 738 чалавек (360 мужчын і 378 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 799 чалавек (396 мужчын і 403 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] q2sq6xudr8k1the96vbiasbgsa1iv8w 10 581372 5192751 5169716 2026-09-04T11:09:45Z Autumndancer 168015 5192751 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (сяло)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какценколь]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурун]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Маінты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падгас (Карагандзінская вобласць)|Падгас]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унрэк]] •}} {{nobr|[[Успенскае (Карагандзінская вобласць)|Успенскае]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> kkf4myoi1dg7u3v4ufp0ofx3nynfdka 5192755 5192751 2026-09-04T11:11:38Z Autumndancer 168015 абнаўленне звестак 5192755 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Шэцкага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Шэцкі раён|Шэцкага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Агадыр (Казахстан)|Агадыр]] •}} {{nobr|[[Айгыржал (Карагандзінская вобласць)|Айгыржал]] •}} {{nobr|[[Айса (станцыя)|Айса]] •}} {{nobr|[[Акбаўыр]] •}} {{nobr|[[Акбулак (Шэцкі раён)|Акбулак]] •}} {{nobr|[[Акжал (Карагандзінская вобласць)|Акжал]] •}} {{nobr|[[Акжартас (Карагандзінская вобласць)|Акжартас]] •}} {{nobr|[[Акжол (Шэцкі раён)|Акжол]] •}} {{nobr|[[Акіяк]] •}} {{nobr|[[Акой (Карагандзінская вобласць)|Акой]] •}} {{nobr|[[Аксу (Аксу-Аюлінская сельская акруга)|Аксу]] (Аксу-Аюлінская с.а.) •}} {{nobr|[[Аксу (Нураталдзінская сельская акруга)|Аксу]] (Нураталдзінская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Аксу-Аюлы]] •}}''' {{nobr|[[Актабэ (Шэцкі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr|[[Акшатау]] •}} {{nobr|[[Аліхан (аул)|Аліхан]] •}} {{nobr|[[Артау]] •}} {{nobr|[[Басага (Артаўская сельская акруга)|Басага]] (Артаўская с.а.) •}} {{nobr|[[Басага (Басагінская сельская акруга)|Басага]] (Басагінская с.а.) •}} {{nobr|[[Батык (Казахстан)|Батык]] •}} {{nobr|[[Бекет (Карагандзінская вобласць)|Бекет]] •}} {{nobr|[[Берэкешы]] •}} {{nobr|[[Бурма (Карагандзінская вобласць)|Бурма]] •}} {{nobr|[[Верхнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Дарыя (Казахстан)|Дарыя]] •}} {{nobr|[[Дэрыпсал]] •}} {{nobr|[[Енбекшыл (Карагандзінская вобласць)|Енбекшыл]] •}} {{nobr|[[Еркіндык]] •}} {{nobr|[[Жамбыл (Карагандзінская вобласць)|Жамбыл]] •}} {{nobr|[[Жанажурт]] •}} {{nobr|[[Жарылгап батыр]] •}} {{nobr|[[Жумыскер (Карагандзінская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr|[[Жыланды (Шэцкі раён)|Жыланды]] •}} {{nobr|[[Кайракты (Карагандзінская вобласць)|Кайракты]] •}} {{nobr|[[Какценколь]] •}} {{nobr|[[Какцінкалі]] •}} {{nobr|[[Карамурун]] •}} {{nobr|[[Карамыс]] •}} {{nobr|[[Каргалы (Карагандзінская вобласць)|Каргалы]] •}} {{nobr|[[Кашкарбай (Карагандзінская вобласць)|Кашкарбай]] •}} {{nobr|[[Кійкты]] •}} {{nobr|[[Койтас (Карагандзінская вобласць)|Койтас]] •}} {{nobr|[[Красная Паляна (Карагандзінская вобласць)|Красная Паляна]] •}} {{nobr|[[Кутыбай]] •}} {{nobr|[[Кызылкой]] •}} {{nobr|[[Кызылтау (Акшакінская сельская акруга)|Кызылтау]] (Акшакінская с.а.) •}} {{nobr|[[Кызылтау (аульная акруга Карыма Мынбаева)|Кызылтау]] (а.а. К.Мынбаева) •}} {{nobr|[[Кызылту (Шэцкі раён)|Кызылту]] •}} {{nobr|[[Маінты]] •}} {{nobr|[[Мухтар (Карагандзінская вобласць)|Мухтар]] •}} {{nobr|[[Ніжнія Кайракты]] •}} {{nobr|[[Нура (Шэцкі раён)|Нура]] •}} {{nobr|[[Падгас (Карагандзінская вобласць)|Падгас]] •}} {{nobr|[[Пасёлак імя Сакена Сейфуліна|Сакена Сейфуліна]] •}} {{nobr|[[Сарыбулак (Шэцкі раён)|Сарыбулак]] •}} {{nobr|[[Сарышы (Карагандзінская вобласць)|Сарышы]] •}} {{nobr|[[Талды (Шэцкі раён)|Талды]] •}} {{nobr|[[Тумсык]] •}} {{nobr|[[Унрэк]] •}} {{nobr|[[Успенскае (Карагандзінская вобласць)|Успенскае]] •}} {{nobr|[[Шапа]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> 7ax2hp2dpfjguit0iz5vs9gzrc8o4ll 0 581373 5192727 4976845 2026-09-04T10:58:59Z Autumndancer 168015 5192727 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Агадыр}} {{НП-Казахстан}} '''Агадыр''' ({{lang-kz|Ағадыр}}) — пасёлак у [[Шэцкі раён|Шэцкім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Агадырскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356431100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGkXQcV1?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=30 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 10564 чалавекі (5090 мужчын і 5474 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 9612 чалавек (4681 мужчына і 4931 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Шэцкага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэцкага раёна]] qrpiesc3h1lx7163ebqfgtrok0gjqcw 0 589172 5192715 4377030 2026-09-04T10:51:59Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5192715 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро |Колер шрыфта = white |Колер = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|9}} |Назва = Пражская |Іншамоўная назва = {{lang-ru|Пражская}} |Лінія = Серпухаўска-Ціміразеўская лінія |Метрапалітэн = Маскоўскі метрапалітэн}} {{Серпухаўска-Ціміразеўская лінія}} '''«Пражская»''' ({{lang-ru|Пра́жская}}) — станцыя [[Серпухаўска-Ціміразеўская лінія|Серпухаўска-Ціміразеўскай лініі]] [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]]. Паміж станцыямі «Паўднёвая» і «Вуліца Акадэміка Янгеля». Размешчана ў раёне Чартанава Цэнтральнае (ПдАА). Атрымала назву ў гонар горада Прагі як даніну павагі спецыялістам з Чэхаславакіі, якія ўдзельнічалі ў яе будаўніцтве. Адкрыта 6 лістапада 1985 года пасля падаўжэння на адзін перагон ад станцыі «Паўднёвая». Станцыя мае абаротныя тупікі і з’яўлялася канцавой на працягу 15 гадоў да адкрыцця станцыі «Вуліца Акадэміка Янгеля». Цяпер на станцыі праводзіцца зонны абарот цягнікоў у гадзіны пік. == Вестыбюлі і перасадкі == Станцыя мае два вестыбюлі, сумешчаныя з падземнымі пераходамі праз вуліцы Чырвонага Маяка, Кіраваградская. Паўночны вестыбюль менш загружаны, бо аддалены ад прыпынкаў большасці аўтобусных маршрутаў. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Станцыі Маскоўскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:Станцыі метрапалітэна паводле алфавіта]] 50fod3vajcr7nazphu25tffkzul8x39 0 597833 5192549 4933035 2026-09-03T23:15:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192549 wikitext text/x-wiki '''Стагоддзе абвяшчэння БССР''' — шэраг мерапрыемстваў у [[Беларусь|Беларусі]] і па-за яе межамі ў [[2018]] і [[2019]] гг., прысвечаных 100-годдзю абвяшчэння [[БССР]]. У адрозненне ад святкавання [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]] святкаванне стагоддзя абвяшчэння ССРБ [[I з’езд КП(б)Б|з’ездам беларускай кампартыі]] не было прывязана строга да [[1 студзеня]] [[2019]] года, а ўяўляла сабой шэраг акцый і мерапрыемстваў, праведзеных з кастрычніка 2018 года па люты 2019 года. == Мерапрыемствы == 25 сакавіка 2018 года левыя Беларусі запусцілі хэштэг, прысвечаны падрыхтоўцы да святкавання 100 год БССР<ref>[http://left.by/archives/14590 Объявляем о запуске акции #БССР100, посвящённой 100-летию Советской Беларуси. Присоединяйтесь!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427172118/http://left.by/archives/14590 |date=27 красавіка 2019 }} // left.by</ref>. Старшыня [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|партыі «Справядлівы свет»]] [[Сяргей Іванавіч Калякін|Сяргей Калякін]] заявіў, што партыя не мае дачынення гэтага [[флешмоб]]у, але будзе ўдзельнічаць у святкаванні<ref>[https://novychas.by/hramadstva/levyja-abvjascili-kampaniju-bssr100-kaljakin-h Левыя абвясцілі кампанію #БССР100. Калякін: «Гэта не мы, але святкаваць будзем»] // Новы час</ref>. [[Камуністычная партыя Беларусі]] прысвяціла 100-годдзю абвяшчэння БССР мерапрыемствы да 100-гадовага юбілею [[УЛКСМ]] (29 кастрычніка 2018 года), гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] (7 лістапада 2018 года) і ўрачысты канцэрт у [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|музеі ВАВ]], прысвечаны стагоддзю кампартыі Беларусі (29 снежня 2018 года)<ref>[http://comparty.by/news/torzhestvennoe-sobranie-posvyashchennoe-stoletiyu-bssr-i-kpb-proshlo-v-minske Торжественное собрание, посвященное столетию БССР и КПБ, прошло в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427172034/http://comparty.by/news/torzhestvennoe-sobranie-posvyashchennoe-stoletiyu-bssr-i-kpb-proshlo-v-minske |date=27 красавіка 2019 }} // Сайт КПБ</ref>. У рэгіёнах былі праведзены адкрыты дыялог «Квітней Беларусь» у музеі [[Чавусы|Чавусаў]] з удзелам пісьменніка [[Мікола Салаўцоў|М. Салаўцова]] і [[БРСМ]] (29 снежня 2018 года), кніжная выстава ў бібліятэцы Гомеля (8 студзеня — 8 лютага 2019 года) і адзіны дзень інфармавання ў гімназіі [[Мсціслаў|Мсціслава]]<ref>Паводле агляду сацыяльных сетак па хэштэгу БССР100 [https://berastouski.blogspot.com/2019/01/100.html 100 год БССР] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. Мерапрыемствы 1 студзеня 2019 года ў юбілейны дзень абвяшчэння ССРБ не праводзіліся. Пра юбілей напісалі некаторыя СМІ<ref>[https://www.belta.by/society/view/dose-100-let-bssr-obrazovanie-belorusskoj-sovetskoj-sotsialisticheskoj-respubliki-324353-2019/ 100 лет БССР: образование Белорусской Советской Социалистической Республики] // БелТА</ref>. == Крэатыўныя праекты == Сярод творчых падыходаў да свякавання стагоддзя БССР можна вылучыць каляндар на 2019 год, прысвечаны выбітным дзеячам БССР, і фільмы «БССР. Невядомая гісторыя» і «100 гадоў БССР»<ref>[http://left.by/archives/16373 БССР. Неизвестная история (документальный сериал)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427172021/http://left.by/archives/16373 |date=27 красавіка 2019 }} // Left.by</ref><ref>Праект "100 гадоў БССР [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/100_let_bssr_kuzma_kiselev/ (Серыя «Кузьма Кісялёў»)] [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/100_let_bssr_mikhail_savitskiy/ (Серыя «Міхаіл Савіцкі»)] // Сайт Белтэлерадыёкампаніі</ref>. Група гісторыкаў стварыла сайт ssrb100 з рэканструкцыяй падзеяў пачатку 1919 года, дзе інфармацыя падавалася быццам з вуснаў грамадскіх і палітычных дзеячоў таго часу ў стылі мовы [[сацыяльная сетка|сацыяльных сетак]] з выкарыстаннем мемаў і афармленнем пад пасты [[УКантакце]] ці [[Twitter]]<ref>[https://ssrb100.info/ ССРБ100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427172023/https://ssrb100.info/ |date=27 красавіка 2019 }}</ref><ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=224163&lang=ru SSRB100: появился сайт об истории первой БССР в форме ньюсфида] // Наша Ніва</ref>. Сайт папаўнялі кантэнтам са студзеня па сакавік 2019 года. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://ssrb100.info/ СайтССРБ100] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427172023/https://ssrb100.info/ |date=27 красавіка 2019 }} * [https://berastouski.blogspot.com/2019/01/100.html Фотаздымкі і скрыншоты звязанныя з мерапрыемствамі і акцыямі прысвечаннымі стагоддзю святкавання БССР] [[Катэгорыя:БССР]] [[Катэгорыя:2018 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:2019 год у Беларусі]] 9aaqoj7jqwfp2cxwqsfh9d7a859amu2 0 598124 5192559 5181664 2026-09-04T02:29:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192559 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака |Назва = Тэрарыстычныя акты ў Крайстчэрчы |Дата = [[15 сакавіка]] [[2019]] |Месца атакі = {{Сцягафікацыя|Новая Зеландыя}} [[Крайстчэрч]] |Мэта атакі = мусульмане |Спосаб атакі = стральба з агнястрэльнай зброі |Зброя = [[Ruger SR-556]], [[AR-15]], [[M16]], драбавік і некалькі бомбаў |Загінуўшыя = 51 |Параненыя = 50 |Колькасць тэрарыстаў = 1 |Тэрарысты = [[Брэнтан Харысан Тарант]] }} '''Стральба ў мячэцях Крайстчэрча''' — тэрарыстычны акт, які адбыўся ў пятніцу [[15 сакавіка]] [[2019]] года ў мячэці Аль-Нур і ісламскім цэнтры Лінвуд у [[Крайстчэрч]]ы ([[Новая Зеландыя]])<ref>[https://thebell.io/40-chelovek-pogibli-v-rezultate-massovoj-strelby-v-novoj-zelandii/ 40 человек погибли в результате массовой стрельбы в Новой Зеландии]</ref>. Гэта першая масавая стральба ў Новай Зеландыі з часоў [[Стральба ў Раурыму (1997)|трагедыі ў Раурыму]] ў [[1997]] годзе. Улады назвалі інцыдэнт тэрактам. У выніку атакі загінуў 51 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e7c02309a794739ab51a2a3|title=Новозеландский стрелок признался в убийстве 51 человека в мечетях|website=РБК|accessdate=2020-12-08|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209083408/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e7c02309a794739ab51a2a3|url-status=live}}</ref><ref name="RNZ50Dead">{{Cite news|url=https://www.radionz.co.nz/news/national/384896/police-with-the-latest-information-on-the-mosque-shootings |title=Police with the latest information on the mosque shootings|date=17 March 2019|work=Radio New Zealand|access-date=17 March 2019}}</ref>. Тэракт здзейсніў 28-гадовы аўстраліец [[Брэнтан Харысан Тарант]]<ref>{{cite news|url=https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/03/gunshots-heard-near-hagley-park-in-christchurch.html|title=Live updates: Six people have reportedly been killed in Christchurch shootings near mosque|author=Molyneux Vita|date=15 March 2019|accessdate=2018-03-20|publisher=Newshub|archive-date=15 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315031109/https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/03/gunshots-heard-near-hagley-park-in-christchurch.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2019/03/15/asia/new-zealand-christchurch-mosque-shooting-suspect-intl/index.html|title=Suspect in New Zealand mass shooting charged with murder|author=Eliza Mackintosh, Mezzofiore Gianluca|date=15 March 2019|accessdate=2018-03-20|publisher=CNN}}</ref><ref name="onlyone">{{cite web|url=https://www.npr.org/2019/03/16/704133810/number-of-dead-rises-to-50-in-new-zealand-mass-shooting|title=Number Of Dead Rises To 50 In New Zealand Mass Shooting|author=Saldiva Gabriela|publisher=NPR|accessdate=2018-03-20}}</ref>. == Фон == Новая Зеландыя лічыцца бяспечнай краінай, і ўзровень забойстваў у ёй адносна нізкі. Падзеі ў Крайстчэрчы сталі першым масавым расстрэлам у краіне пасля разні ў Раурыму ў 1997 годзе. Да гэтага самым смяротным масавым расстрэлам была разня ў Арамоане ў [[1990]] годзе, у якой загінулі 13 чалавек. Эксперты выказалі здагадку, што ў апошнія гады ў Новай Зеландыі расце ўльтраправы [[экстрэмізм]]; краіна рэдка асацыяваліся з ультраправымі поглядамі. [[Аўстралія]], адкуль родам нападнік, таксама сутыкнулася з ростам [[Ксенафобія|ксенафобіі]], [[расізм]]у і [[Ісламафобія|ісламафобіі]]. [[Іслам]] вызнаюць больш за 46 000 новазеландцаў (1,2 % насельніцтва), 3000 з іх у Крайстчэрчы і больш шырокім рэгіёне Кентэрберы. Мячэць Аль-Нур адкрылася тут у [[1985]] годзе; гэта была першая мячэць на Паўднёвым востраве. Ісламскі цэнтр Лінвуд дзейнічае з [[2018]] года. == Стральба ў мячэці Аль-Нур == Тэрарыст пачаў расстрэльваць вернікаў у мячэці Аль-Нур каля 13:40. Паліцыя атрымала першы экстранны выклік у 13:41. Падчас страляніны ў мячэці прысутнічалі ад трохсот да пяцісот чалавек, якія наведвалі пятніцкую малітву. Чалавек, які жыў паблізу мячэці, паведаміў журналістам, што бачыў, як баявік збег і кінуў агнястрэльную зброю на дарогу<ref name="RNZ50Dead"/>. Першыя 17 хвілін гэтага нападу тэрарыст трансляваў праз [[Facebook]] Live. У пачатку трансляцыі Брэнтан Харысан Тарант сказаў: «Памятаеце, хлопцы, падпісвайцеся на П’юдыпая». За некалькі хвілін да страляніны ён слухаў некалькі песень, у тым ліку «Брытанскія грэнадзёры», традыцыйную брытанскую вайсковую маршавую песню, і «Сербія моцная», сербскую нацыяналістычную песню ў гонар Радавана Караджыча, які быў меркавана вінаватым у генацыдзе супраць баснійскіх мусульман. Адзін са сведкаў сказаў, што баявік працягваў слухаць «ваенную музыку» з партатыўнага дынаміка ўнутры мячэці<ref name="onlyone"/>. Стралок правёў у мячэці некалькі хвілін, расстрэльваючы людзей. Першай ахвярай тэрарыста стаў мусульманін, які павітаўся з ім ля ўваходу. Ён забіў яшчэ двух чалавек на ўваходзе і многіх іншых у вялікім пакоі. Падчас нападу вернік Наім Рашыд атакаваў яго і быў застрэлены; пазней ён памёр ад атрыманых траўмаў. Стралок нават дабіваў параненых. Неўзабаве ён пакінуў мячэць і адкрыў агонь па людзям, якія пакінулі будынак. Затым ён забраў іншую зброю са свайго аўтамабіля, а потым вярнуўся ў мячэць, каб забіць больш ахвяр, многія з якіх ужо былі параненыя і не змаглі ўцячы. Затым ён зноў выйшаў з мячэці і забіў парафіянку каля пешаходнай дарожкі, калі яна ўмольвала аб дапамозе. Неўзабаве пасля гэтага ён пакінуў месца здарэння на сваёй машыне пад музыку «Агню» The Crazy World ад Артура Браўна, дзе спявак заяўляе: «Я — бог пякельнага агню!». Тэрарыст правёў каля шасці хвілін у мячэці Аль-Нур. Ён застрэліў яшчэ некалькі іншых людзей у гэтым раёне і на вялікай хуткасці з’ехаў, накіраваўшыся да ісламскага цэнтру Лінвуд<ref name="onlyone"/>. == Напад на ісламскі цэнтр Лінвуд == Другі напад пачаўся прыкладна ў 13:55 у ісламскім цэнтры Лінвуд, мячэці ў 5 км (3 мілі) на ўсход ад мячэці Аль-Нур. Па словах сведкі, баявік першапачаткова не выявіў галоўнай дзверы мячэці і расстрэльваў мусульман звонку і праз акно, папярэджваючы тых, хто ўнутры. Імам мячэці прыпісаў верніку па імені Абдул Азіз Вахабзада спыненне атакі. Вахабзада паведаміў журналістам, што ён узяў прыладу для счытвання крэдытных карт і выбег з мячэці, калі зламыснік на вуліцы ўжо застрэліў некалькіх чалавек. Стралок збіраўся забраць яшчэ адзін драбавік са сваёй машыны, таму Вахабзада кінуў у яго счытвальнік крэдытных карт. Тэрарыст выцягнуў з машыны вінтоўку і стрэліў у Вахабзаду, які схаваўся сярод бліжэйшых машын і выцягнуў пусты драбавік, які выкінуў бандыт. Нягледзячы на ​​спробу Вахабзады адцягнуць увагу баевіка ад мячэці з крыкам «Я тут!», тэрарыст увайшоў у мячэць і працягнуў агонь. Калі баявік зноў вярнуўся да сваёй машыны, Вахабзада кінуў ружжо ў машыну, разбіўшы адно з яе вокнаў і лабавое шкло. Затым Брэнтан Тарант з’ехаў. == Арышт нападніка == Раннія паведамленні паказвалі на «множныя адначасовыя атакі», але пазней быў пакінуты пад вартай толькі адзін падазраваны. Ён быў арыштаваны на вуліцы Брогам у Сідэнхаме праз 21 хвіліну пасля першага экстраннага выкліку. Прэм’ер-міністр [[Джасінда Ардэрн]] сказала, што падазраваны планаваў працягнуць напад у трэцім месцы, магчыма, у мячэці ў Эшбертане або ў цэнтры па догляду дзяцей у Ан-Нуры ў Хорнбі; паводле яе слоў, «у аўтамабілі, у якім знаходзіўся злачынец, была зброя, і ён хутчэй за ўсё збіраўся працягваць атаку». Камісар паліцыі Майк Буш пацвердзіў гэта, заявіўшы, што паліцыя спыніла Брэнтана Таранта па шляху ў трэцяе месца. == Ахвяры == Па папярэдніх даных, колькасць загінуўшых складае 50 чалавек. З іх 42 чалавекі загінулі ў мячэці Аль-Нур і 8 у цэнтры Лінвуд. Яшчэ 48 чалавек параненыя<ref>{{Cite web|url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/57403/|title=Число погибших в результате нападения на мечети в Крайстчерче достигло 50 человек|publisher=tourism.interfax.ru|accessdate=2019-03-15|archive-date=9 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809031245/https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/57403|url-status=dead}}</ref>. Станам на 21:00 вечара 48 чалавек былі шпіталізаваны з агнястрэльнымі раненнямі, у тым ліку 20 знаходзіліся ў цяжкім стане. Некалькі дыпламатычных місій і міністэрстваў замежных спраў апублікавалі заявы адносна колькасці ахвяр з іх краін. Ганаровы консул [[Бангладэш]] і Міністэрства Замежных спраў [[Іарданія|Іарданіі]] пацвердзілі, што восем бангладэшцаў і два іарданцы былі сярод мёртвых. Па словах аднаго індыйскага парламентарыя, двое індыйцаў таксама забітыя ў нападах<ref>{{Cite web |url=https://www.newsnation.in/india-news/nine-indian-origin-people-in-christchurch-go-missing-after-mosque-massacre-envoy-article-217192.html |title=Nine Indian-origin people in Christchurch go missing after mosque massacre: Envoy |access-date=1 мая 2019 |archive-date=27 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091830/https://www.newsnation.in/india-news/nine-indian-origin-people-in-christchurch-go-missing-after-mosque-massacre-envoy-article-217192.html |url-status=dead }}</ref>. Па словах [[пакістан]]скага прадстаўніка Міністэрства замежных спраў, шэсць пакістанцаў былі забітыя, яшчэ пяцёра лічацца зніклымі. Чатыры чалавекі з [[Самалі]], трое з [[Егіпет|Егіпта]] і па адным з [[Сірыя|Сірыі]] і [[Інданезія|Інданезіі]] таксама прызнаныя загінулымі<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-asia-47578860 Reaction to NZ mosque attacks]</ref>. Сярод загінулых [[Ата Эліян]] — былы гулец зборнай Новай Зеландыі па міні-футболе<ref>[https://www.sport-express.ru/futsal/news/v-novoy-zelandii-podtverdili-gibel-vratarya-sbornoy-po-mini-futbolu-vo-vremya-terakta-1524143/ В Новой Зеландии подтвердили гибель вратаря сборной по мини-футболу во время теракта]</ref>. == Асоба тэрарыста == Нападнікам аказаўся ўраджэнец горада Графтан штата [[Новы Паўднёвы Уэльс]] Аўстраліі, 28-гадовы Брэнтан Харысан Тарант<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3126438|title=Установлена личность одного из стрелков, устроивших бойню в мечетях Новой Зеландии|publisher=vesti.ru|accessdate=2019-03-15}}</ref>. Перад злачынствам ён апублікаваў маніфест з нацыяналістычнымі антымусульманскімі ідэямі. Сам напад ён трансляваў у інтэрнэце на сваю старонку ў [[Facebook]]<ref>{{Cite web|url=http://ren.tv/novosti/2019-03-15/facebook-udalil-translyaciyu-strelby-v-novoy-zelandii-i-stranicu-neonacista|title=Facebook удалил трансляцию стрельбы в Новой Зеландии и страницу неонациста Тарранта|date=2019-03-15|publisher=РЕН ТВ|accessdate=2019-03-16}}</ref>. Баявік паведаміў, што падтрымлівае Дылана Руфа і [[Андэрс Берынг Брэйвік|Андэрса Брэйвіка]]<ref>[https://bison-info.pro/poyavilos-polnoe-video-rasstrela-lyudej-v-novoj-zelandii-snyatoe-samim-ubijtsej-18/ Появилось полное видео расстрела людей в Новой Зеландии, снятое самим убийцей (18+)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190501065407/https://bison-info.pro/poyavilos-polnoe-video-rasstrela-lyudej-v-novoj-zelandii-snyatoe-samim-ubijtsej-18/ |date=1 мая 2019 }}</ref>. Усяго, па папярэдніх даных, затрымана яшчэ 3 асобы, але іх дачыненне да нападу адкінулі<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6220539?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=Одному из стрелков в Новой Зеландии предъявлено обвинение в убийстве|publisher=ТАСС|accessdate=2019-03-15}}</ref>. Перад атакай Тарант слухаў песню ваенізаваных нацыяналістычных падраздзяленняў, якія ўдзельнічалі ў [[Баснійская вайна|вайне на Балканах 1992—1995 гадоў]], — «Serbia strong». На магазінах, а таксама на яго зброі, былі напісаны імёны гістарычных постацяў, якія супрацьстаялі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], і асоб, якія атрымалі тэрміны за забойства і напады з-за ксенафобіі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/03/15/boynya-v-kraystcherche-specsluzhby-uzhe-ishchut-russkiy-sled-po-nadpisyam Бойня в Крайстчерче]</ref><ref>{{cite web |title=Стрельба в мечетях Новой Зеландии: что мы знаем о нападавшем|url= https://www.bbc.com/russian/features-47586283|website=bbc.com|publisher=Би-би-си|date=2019-03-16|accessdate=2019-03-16}}</ref>, а таксама назвы некаторых гістарычных падзей, звязаных з Асманскай імперыяй (бітва пры Кагуле, абарона Шыпкі, бітва пры Лепанто, бітва пры Пуацье, Венская бітва, аблога Акры, бітва пры Сарыкамышы, бітва пры Булаірэ)<ref>{{cite web|title=СМИ узнали об упоминании битв русской армии на оружии стрелка в мечетях|url= https://www.rbc.ru/society/15/03/2019/5c8b84b99a79475c2320c618 |website=rbc.ru|publisher=РБК|date=2019-03-15|accessdate=2019-03-16}}</ref>. Таксама на зброі Брэнтана былі напісаныя дасылкі на [[14/88|кодавы лозунг]] («14 Words»), якія ўжываюць у якасці прывітання белыя нацыяналісты. == Наступствы == У шэрагу школ Новай Зеландыі былі перагледжаны правілы адносна школьнай формы. У прыватнасці, было дазволена нашэнне ў навучальных установах [[хіджаб]]аў<ref>[https://www.trtworld.com/magazine/new-zealand-schools-review-headscarf-policies-25130 New Zealand schools review headscarf policies]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12215269 |title=Auckland private girls' school revises uniform policy after hijab backlash |access-date=1 мая 2019 |archive-date=12 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412014424/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12215269 |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 2019 года ўступіў у сілу прыняты раней закон аб забароне паўаўтаматычнай зброі для прыватных асоб. Паколькі многія грамадзяне афіцыйна ёю валодалі да прыняцця гэтага закона, было прынята рашэнне выкупіць яе ў насельніцтва. На гэта дзяржава выдаткавала каля 136 млн долараў. Пасля тэракту ў Крайстчэрчы прэм’ер краіны Джасінда Ардэрн абвясціла аб увядзенні забароны на ўсю баявую паўаўтаматычную зброю і штурмавыя вінтоўкі. У красавіку Парламент прыняў закон, які ўводзіць забарону на штурмавыя вінтоўкі, паўаўтаматычную зброю баявога тыпу, а таксама штурмавыя вінтоўкі і іх дэталі. Для выкупу дадзенай зброі ў бюджэце Новай Зеландыі прадугледжана 190 мільёнаў новазеландскіх долараў (каля 124,7 мільёна долараў ЗША). Звыш гэтага на распрацоўку схемы іх збору спатрэбіцца 18 мільёнаў новазеландскіх долараў (11,8 мільёна долараў ЗША) Уладальнікі паўаўтаматычнай зброі павінны былі здаць яе да [[20 снежня]], інакш ім будзе пагражаць турэмнае зняволенне<ref>[https://polit.info/458133-novaya-zelandiya-posle-terakta-v-kraistcherche-potratit-136-millionov-na-vykup-oruzhiya Новая Зеландия после теракта в Крайстчерче потратит 136 миллионов на выкуп оружия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190714084421/https://polit.info/458133-novaya-zelandiya-posle-terakta-v-kraistcherche-potratit-136-millionov-na-vykup-oruzhiya |date=14 ліпеня 2019 }} {{ref-ru}} на сайте ''polit.info'', 20 июня 2019</ref><ref>''Марко Погуляевський.'' [https://hromadske.ua/ru/posts/v-novoj-zelandii-proveli-vykup-oruzhiya-u-naseleniya-posle-teraktov-v-mechetyah В Новой Зеландии провели выкуп оружия у населения после терактов в мечетях] {{ref-ru}} // ''hromadske.ua'', 14 ліпеня 2019</ref>. У перыяд з сярэдзіны ліпеня 2019 па першую дэкаду жніўня грамадзяне Новай Зеландыі здалі больш за 11000 адзінак зброі ў паліцыю<ref>{{Cite news|accessdate=2019-08-14|first=Eleanor Ainge|last=Roy|date=2019-08-12|id=0261-3077|website=The Guardian|title=New Zealand gun buyback: 10,000 firearms returned after Christchurch attack|url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/12/new-zealand-gun-buyback-10000-firearms-returned-after-christchurch-attack}}</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Прэзідэнт [[Расія|Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] выказаў спачуванні ў сувязі з нападам<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/856593/2019-03-15/putin-vyrazil-soboleznovaniia-v-sviazi-s-teraktom-v-novoi-zelandii|title=Путин выразил соболезнования в связи с терактом в Новой Зеландии|author=Алиса Говорова|date=2019-03-15|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2019-03-15}}</ref>. Да спачування далучыліся рэлігійныя лідары РФ<ref>{{Cite web|url=http://center-profilaktika.ru/2019/03/26/%d1%81%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%b9-%d0%bc%d1%80%d0%b0%d1%87%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%8c-%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%82-%d0%b2-%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b9-%d0%b7%d0%b5%d0%bb%d0%b0/|title=Самый мрачный день. Теракт в Новой Зеландии: реакции религиозных лидеров — center-profilaktika.ru|lang=ru-RU|accessdate=2019-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701200448/http://center-profilaktika.ru/2019/03/26/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82-%D0%B2-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B0/|archivedate=1 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. Міністр замежных спраў [[Украіна|Украіны]] [[Павел Анатольевіч Клімкін|Павел Клімкін]] заявіў: ''«Мы застаёмся разам з людзьмі Новай Зеландыі і пасля жудасных нападаў на мячэцi Крайстчэрча. Мае думкі з усімі пацярпелымі ад гэтага гнеўнага гвалту і нянавісці»''<ref>https://twitter.com/PavloKlimkin/status/1106463663182020608</ref>. Аўстралійскі сенатар-нацыяналіст, былы лідар нацыянал-папулісцкай партыі «Адна нацыя» Фрэйзер Энінг заявіў, што тэракт ''«паказвае рост страху жыхароў Аўстраліі і Новай Зеландыі з-за прысутнасці мусульман»'', а таксама сказаў, што прычынай здарэння з’яўляецца іміграцыя «мусульманскіх фанатыкаў»<ref>[https://meduza.io/news/2019/03/16/v-avstralii-senator-ob-yasnil-terakt-v-mechetyah-immigratsiey-musulmanskih-fanatikov-a-zatem-podralsya-s-podrostkom-kotoryy-razbil-o-nego-yaytso В Австралии сенатор объяснил теракт в мечетях иммиграцией «мусульманских фанатиков». А затем подрался с подростком, который разбил о него яйцо]</ref>. Дадзеная цытата выклікала негатыўную рэакцыю ў грамадстве і прэсе Аўстраліі і Новай Зеландыі. Прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Эрдаган]] таксама выказаў спачуванні і выказаў заклапочанасць ростам [[расізм]]у і ісламафобіі<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/politics/world/erdogan_nazval_prichinoy_terakta_v_novoy_zelandii_rost_islamofobii|title=Эрдоган назвал причиной теракта в Новой Зеландии рост исламофобии|date=2019-03-15|publisher=www.aif.ru|accessdate=2019-03-15}}</ref>. [[Савет Еўропы]] асудзіў напад і выказаў спачуванні<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6220182|title=Совет Европы осудил стрельбу в мечетях Новой Зеландии|publisher=ТАСС|accessdate=2019-03-15}}</ref>. [[Лізавета II]], каралева Вялікабрытаніі, сказала, што яна «глыбока засмучана» нападам: ''«Мы з [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынцам Філіпам]] выказваем спачуванні сем’ям і сябрам тых, хто загінуў»''<ref>{{Cite web|url=https://www.hellomagazine.com/royalty/2019031570896/the-queen-prince-charles-condolences-new-zealand/|title=Royal news: The Queen and Prince Charles release statements following New Zealand mosque attacks|date=2019-03-15|publisher=HOLA|lang=en|accessdate=2019-03-16}}</ref>. Многія іншыя сусветныя лідары звязвалі гэтую атаку з ростам ісламафобіі<ref>{{Cite web|url=https://www.scotsman.com/news/politics/christchurch-shooting-beyond-awful-nicola-sturgeon-and-world-react-to-terror-attack-1-4889883|title=Christchurch shooting: ‘Beyond awful’, Nicola Sturgeon and world react to terror attack|publisher=www.scotsman.com|lang=en|accessdate=2019-03-16}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2019 годзе]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2019 года]] [[Катэгорыя:Ісламафобія]] [[Катэгорыя:Белы нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Крайстчэрч]] [[Катэгорыя:Гісторыя Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Акіяніі]] 7n3ctq2fwza4j5y3auzqswat3i6gymi 0 607081 5192704 4955565 2026-09-04T10:37:02Z Summershell67 159583 /* */ 5192704 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Золачыў}} {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Золачыў |арыгінальная назва = Золочів |падначаленне = |герб = CoA of Zolochiv, Kharkiv region.svg |сцяг = Flag of Zolochiv, Kharkiv region.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Zolochiv Station.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 16|lat_sec = 58 |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 58|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Харкаўская вобласць |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1627 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 10,67 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 7744 |год перапісу = 2022 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-5764 |паштовы індэкс = 62203 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Zolochiv, Kharkiv Oblast |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Золачыў'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Золочів}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў Багадухіўскім раёне [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. [[Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Харкаў]] — [[Бранск]]. == Гісторыя == Да 19 ліпеня 2020 года Золачыў уваходзіў у склад [[Золачыўскі раён (Харкаўская вобласць)|Золачыўскага раёна]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] і з’яўляўся раённым цэнтрам. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 7.744 чалавек (станам на 1 студзеня 2022 года)<ref>[http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_%D0%A1huselnist.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 р. — Державна служба статистики України]</ref>. Па ацэнках начальніка Золачыўскай ваеннай адміністрацыі Віктара Каваленкі ў чэрвені 2024 года насельніцтва складала прыблізна 5.000 чалавек<ref>{{Cite web|lang=uk-UA|url=https://gwaramedia.com/yakshcho-pochnetsia-nastup-tse-bude-shkval-vohniu-nachalnyk-zolochivskoi-viyskovoi-administratsii-pro-potentsiynyy-nastup-i-pidhotovku-do-noho/|title=Як Золочів готується до наступу: інтерв'ю з очільником громади|first=Олександр|last=Манченко|website=Ґвара Медіа|date=2024-06-13|access-date=2024-11-20}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Золачыўскі раён (Харкаўская вобласць)}} {{Харкаўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]] fdy2ra5gcoov6sbhl9jo6e6nak4gngh 0 618512 5192442 5182135 2026-09-03T15:47:30Z Túrelio 10300 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Hagibis 2019 path.png]] → [[File:Hagibis 2019 path v2.png]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Hagibis 2019 path v2.png]] 5192442 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hagibis_2019-10-09_0415Z.jpg|thumb|Касмічны здымак 9 кастрычніка 2019]] [[Файл:Hagibis 2019 path v2.png|thumb|Шлях тайфуна]] '''«Хагібіс»''' — [[тайфун]], які ўтварыўся ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] ў кастрычніку [[2019]] года і абрынуўся на [[Японскія астравы]]. «Хагібіс» ударыў па асноўнай тэрыторыі [[Японія|Японіі]] 12-13 кастрычніка і прайшоў па ціхаакіянскім узбярэжжы галоўнага вострава краіны [[Хансю]]. Тайфун прынёс з сабой шквалісты вецер з парывамі да 40 метраў у секунду<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=239235 nashaniva.by]</ref> і ліўневыя дажджы, якія выклікалі апоўзні і паводкі. Найбольшая колькасць загінулых і пацярпелых прыпадае на прэфектуры [[Фукусіма (прэфектура)|Фукусіма]] і [[Міягі]] на паўночным усходзе Хансю, а таксама на прэфектуру [[Канагава]], якая прымыкае да [[Токіа]] з паўднёвага захаду<ref name="nashaniva.by">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=239406 nashaniva.by]</ref>. Сталічныя аэрапорты 12 кастрычніка спанілі працу, чыгуначныя зносіны былі абмежаваныя<ref>[https://www.svaboda.org/a/30214010.html svaboda.org]</ref>. Па меншай меры 77 чалавек загінулі<ref name="nashaniva.by"/>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тайфуны]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Японіі]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2019 года]] 69xruy0ngdiux75p237hl78mnrtqgnj 0 623390 5192501 5140837 2026-09-03T18:40:02Z DBatura 73587 5192501 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі |дата = [[4 снежня]] [[2019]] |месца = [[Трыпалі]] |праціўнік1 = {{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]] |праціўнік2 = [[File:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі|Шчыт Лівіі]] * Брыгада Місураты |камандзір1 = [[Фаіз Сарадж]] |камандзір2 = [[Халіфа аль-Гаві]] |страты1 = як мінімум адзін забіты <small>(міністр фінансаў Бумтары)</small> |страты2 = невядома }} [[4 снежня]] [[2019]] года байцы брыгады [[Місурата|Місураты]] паспрабавалі ажыццявіць дзяржаўны пераварот у [[Лівія|Лівіі]], імкнучыся звергнуць [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды (УНЗ)]] прэм’ер-міністра [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]]. Гэта адбылося на фоне [[Бітва за Трыпалі (2019)|шматмесячных баёў на паўночным захадзе краіны]] паміж прыхільнікамі УНЗ і [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміі (ЛНА)]] пад пачаткам [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]]. == Брыгады Місураты == Брыгада Місураты або Цэнтральны Шчыт з’яўлялася адным з падраздзяленняў групоўкі «[[Узброены шчыт Лівіі|Шчыт Лівіі]]», якая ўдзельнічала ў лівійскім канфлікце на баку ўрада Сараджа, дзейнічаючы супраць арміі фельдмаршала Хафтара і [[Народны фронт вызвалення Лівіі|кадафістаў]]. Апалчэнне ўяўляла сабой атрады самых радыкальных сіл, якія складаліся з [[ісламізм|ісламістаў]]. Брыгада брала актыўны ўдзел у спробе захопу Міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>{{cite news |last= |first= |date=23 August 2014 |title=Tripoli airport 'seized by Islamist militia' |url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/08/tripoli-airport-2014823183122249347.html |newspaper=Al Jazeera |location= |publisher= |accessdate=23 August 2014}}</ref><ref name=guardian-20140824>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/libya-capital-under-islamist-control-tripoli-airport-seized-operation-dawn |title=Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized |author=Chris Stephen and Anne Penketh |newspaper=The Guardian |date=24 August 2014 |accessdate=24 August 2014}}</ref>. Большая частка яе байцоў — жыхары [[Місурата|Місураты]]. [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палатай прадстаўнікоў Лівіі]], якая з’яўлялася канкурэнтам УНЗ у барацьбе за ўладу ў краіне, афіцыйна аб’яўлена тэрарыстычнай арганізацыяй<ref name="inquisitr">{{cite web|url=http://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|title=Libyan Militia Units That Aided U.S. Marines During Embassy Attack Linked To Al-Qaeda|publisher=Inquisitr|accessdate=10 February 2015|archive-date=6 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706084345/https://www.inquisitr.com/366355/libyan-milita-units-that-aided-u-s-marines-during-embassy-attack-linked-to-al-qaeda/|url-status=dead}}</ref><ref name="google">{{cite book|title=The Jihadist Plot: The Untold Story of Al-Qaeda and the Libyan Rebellion|author=Rosenthal, J.|date=2013|publisher=Encounter Books|isbn=9781594036828|url=https://books.google.com/books?id=-RuH8O3Pel0C|accessdate=10 February 2015}}</ref>. З самага пачатку [[Бітва за Трыпалі (2019)|наступлення]] сіл ЛНА на [[Трыпалі]] брыгада брала актыўны ўдзел у абароне горада<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2019/04/06/12287647.shtml Новая Сирия? Удары по штабу фельдмаршала] // Газета. Ru, 6 апр 2019 </ref>. == Агульная сітуацыя ў Трыпалітаніі == З [[2016]] года паўночны захад краіны кантраляваў Урад нацыянальнай згоды, якому намінальна падпарадкоўваліся розныя ісламарадыкальныя групоўкі<ref>[https://slovodel.com/543631-sarradzh-teryaet-nominalnyi-kontrol-nad-vooruzhennymi-boevikami-pns-livii Саррадж теряет номинальный контроль над вооруженными боевиками ПНС Ливии // Слово и дело, 4 декабря 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191205171914/https://slovodel.com/543631-sarradzh-teryaet-nominalnyi-kontrol-nad-vooruzhennymi-boevikami-pns-livii |date=5 снежня 2019 }}</ref>. Канфлікт паміж ісламістамі і ўрадам, што базаваўся ў Трыпалі, нарастаў даўно, яшчэ з [[2018]] года, калі ў сталіцы адбыліся [[Бітва за Трыпалі (2019)|першыя сутыкненні паміж рознымі групоўкамі]]. Баевікі спрабавалі дамагчыся большай самастойнасці ад УНЗ і пашырыць свой уплыў. Шмат у чым гэта адбылося дзякуючы міністру ўнутраных спраў УНЗ [[Фатхі Башага]], які і атрымаў сваю пасаду дзякуючы радыкальным ісламістам з Місураты. У свой час яны націснулі на Сараджа, прымусіўшы яго падпісаць указ аб прызначэнні кіраўніка МУС. Дружалюбныя Башазе апалчэнцы заўважаны ў забойствах мірных жыхароў і гандлю людзьмі. Яны таксама абвінавачваліся ў здзяйсненні тэрактаў разам з баевікамі тэрарыстычнай групоўкі [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]. Многія служачыя кіраўніку [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі|МУС УНЗ Лівіі]] баевікі абвешчаны ў міжнародны вышук<ref>[https://rueconomics.ru/420154-smi-rasskazali-o-popytke-perevorota-v-tripoli СМИ рассказали о попытке переворота в Триполи // Экономика сегодня, 4 декабря 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191205171910/https://rueconomics.ru/420154-smi-rasskazali-o-popytke-perevorota-v-tripoli |date=5 снежня 2019 }}</ref>. Таксама паведамлялася, што УНЗ меў вялікі доўг перад апалчэнцамі, але не збіраўся яго аддаваць<ref name="inform">[https://newinform.com/200155-glava-mid-livii-raskryl-podrobnosti-mezhdousobnogo-konflikta-v-ryadakh-terroristov-pns Глава МИД Ливии раскрыл подробности междоусобного конфликта в рядах террористов ПНС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208151725/https://newinform.com/200155-glava-mid-livii-raskryl-podrobnosti-mezhdousobnogo-konflikta-v-ryadakh-terroristov-pns |date=8 снежня 2019 }}</ref>. == Пераварот == [[4 снежня]] каля будынка [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкага савета]] завязалася перастрэлка паміж баевікамі брыгады Місураты і аховай УНЗ. Узброеныя групы перакрылі вуліцы, якія вядуць да вуліцы Тарык ас-Сіка, на якой размешчаны будынак. Там знаходзіліся супрацоўнікі міністэрства фінансаў УНЗ і сам прэм’ер-міністр Фаіз Сарадж<ref>[https://ria.ru/20191204/1561973090.html СМИ: у здания президентского совета ПНС Ливии начались столкновения // РИА Новости, 4 декабря 2019]</ref>. Пасля аблогі будынка апалчэнцы пачалі штурм. Падчас атакі загінуў міністр фінансаў<ref name="политрос/>. Баевікі раззброілі частку аховы і захапілі тры бронеаўтамабіля<ref>[https://riafan.ru/1232452-v-tripoli-zakhvachena-bronemashina-glavarya-terroristicheskogo-pns-livii-sarradzha В Триполи захвачена бронемашина главаря террористического ПНС Ливии Сарраджа // Федеральное агенство новостей, 5 декабря 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191205171951/https://riafan.ru/1232452-v-tripoli-zakhvachena-bronemashina-glavarya-terroristicheskogo-pns-livii-sarradzha |date=5 снежня 2019 }}</ref>. Да [[5 снежня]] стральба ў сталіцы сціхла, і прыхільнікі Сараджа ўсё яшчэ захавалі кантроль над часткай узброеных груп, але сітуацыя заставалася напружанай. Пазней Фаіз Сарадж выехаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]<ref name="inform"/>. Як высветлілася, апалчэнцы дзейнічалі пад кіраўніцтвам Халіфа аль-Гаві. Ён з’яўляўся прэм’ер-міністрам урада нацыянальнага выратавання Лівіі, якое спыніла існаванне ў [[2015]] годзе<ref name="политрос>[https://politros.com/155733-perevorot-v-tripoli-vozglavil-eks-premer-pravitelstva-nacspaseniya-livii Переворот в Триполи возглавил экс-премьер Правительства нацспасения Ливии // ПолитРоссия, 4 декабря 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191205172003/https://politros.com/155733-perevorot-v-tripoli-vozglavil-eks-premer-pravitelstva-nacspaseniya-livii |date=5 снежня 2019 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2014)]] == Заўвагі == {{reflist}} [[Катэгорыя:2019 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Снежань 2019 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 4 снежня]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты]] tp1xg0cbqcoxgfyocmkhb2fl90e0fv6 0 631977 5192389 3663256 2026-09-03T13:06:44Z Autumndancer 168015 /* Падзеі */ 5192389 wikitext text/x-wiki {{Год у астраноміі|1868| |1 зацьменне, аб’ект = Месяцавае |1 зацьменне, дзень = 08 |1 зацьменне, месяц = 02 |1 зацьменне, тып = паўценевае |2 зацьменне, аб’ект = Сонечнае |2 зацьменне, дзень = 23 |2 зацьменне, месяц = 02 |2 зацьменне, тып = кольцападобнае |3 зацьменне, аб’ект = Месяцавае |3 зацьменне, дзень = 08 |3 зацьменне, месяц = 03 |3 зацьменне, тып = паўценевае |4 зацьменне, аб’ект = Месяцавае |4 зацьменне, дзень = 03 |4 зацьменне, месяц = 08 |4 зацьменне, тып = паўценевае |5 зацьменне, аб’ект = Сонечнае |5 зацьменне, дзень = 18 |5 зацьменне, месяц = 08 |5 зацьменне, тып = поўнае |6 зацьменне, аб’ект = Месяцавае |6 зацьменне, дзень = 02 |6 зацьменне, месяц = 09 |6 зацьменне, тып = паўценевае }} '''[[1868]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у [[Астраномія|астраноміі]]. == Падзеі == * [[18 жніўня]]: Пры назіранні [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|поўнага сонечнага зацьмення]] ў [[Індыя|Індыі]] французскі астраном [[П’ер Жуль Жансен|П. Ж. Жансен]] заўважыў у [[спектр]]ы [[сонечная карона|сонечнай кароны]] незвычайную лінію — у выніку адбылося адкрыццё [[гелій|гелію]]. == Астранамічныя з’явы == {| class="wikitable" |- ! Дата !! Астранамічная з’ява !! {{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- | [[8 лютага]] || [[Месяцавае зацьменне 8 лютага 1868 года|Паўценевае месяцавае зацьменне]] || <ref name="NASA, Lunar Eclipses" /> |- | [[23 лютага]] || [[Сонечнае зацьменне 23 лютага 1868 года|Кольцападобнае сонечнае зацьменне]] || <ref name="NASA, Solar Eclipses" /> |- | [[8 сакавіка]] || [[Месяцавае зацьменне 8 сакавіка 1868 года|Паўценевае месяцавае зацьменне]] || <ref name="NASA, Lunar Eclipses" /> |- | [[3 жніўня]] || [[Месяцавае зацьменне 3 жніўня 1868 года|Паўценевае месяцавае зацьменне]] || <ref name="NASA, Lunar Eclipses" /> |- | [[18 жніўня]] || [[Сонечнае зацьменне 18 жніўня 1868 года|Поўнае сонечнае зацьменне]] || <ref name="NASA, Solar Eclipses" /> |- | [[2 верасня]] || [[Месяцавае зацьменне 2 верасня 1868 года|Паўценевае месяцавае зацьменне]] || <ref name="NASA, Lunar Eclipses" /> |- | [[5 лістапада]] || [[Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца]] || <ref name="NASA, Mercury Transits" /> |} == Адкрытыя астранамічныя аб’екты == {{Асноўная катэгорыя|Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1868 годзе}} {| class="wikitable" |- ! Аб’ект !! Тып аб’екта !! Сузор’е !! Дата адкрыцця !! Аўтар адкрыцця !! [[Эпанім]] !! {{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- | '''[[NGC 1554]]''', LBN 817, [[Спіс аб’ектаў PGC (5067001—5068000)|PGC 5067727]],<br />Страчаная туманнасць Струвэ || {{нп5|Пераменная туманнасць||en|Variable nebula}} || align=center | [[Цялец (сузор’е)|Tau]] || align=center | [[14 сакавіка|14.03]].[[1868]] || {{нп5|Ота Васільевіч Струвэ|О. В. Струвэ|en|Otto Wilhelm von Struve}} || — || <ref>{{cite web|url=https://cseligman.com/text/atlas/ngc15a.htm#1554|title=NGC 1554 (= LBN 817 = "PGC 5067727"), Struve's Lost Nebula|publisher=Courtney Seligman|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> |- | '''[[NGC 4058]]''' || [[Лінзападобная галактыка]] || align=center | [[Дзева (сузор’е)|Vir]] || align=center | [[24 сакавіка|24.03]].[[1868]] || {{нп5|Джордж Мэры Сірл|Дж. М. Сірл|en|George Mary Searle}} || — || <ref>{{cite web|url=https://cseligman.com/text/atlas/ngc40a.htm#4058|title=NGC 4058|publisher=Courtney Seligman|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> |- | '''[[NGC 4247]]''', [[Спіс аб’ектаў PGC (39001—40000)|PGC 39480]] || [[Спіральная галактыка]] || align=center | [[Дзева (сузор’е)|Vir]] || align=center | [[25 лютага|25.02]].[[1868]] || {{нп5|Джордж Мэры Сірл|Дж. М. Сірл|en|George Mary Searle}} || — || <ref>{{cite web|url=https://cseligman.com/text/atlas/ngc42.htm#4247|title=NGC 4247 (= PGC 39480)|publisher=Courtney Seligman|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> |- | '''[[NGC 4308]]''', [[Спіс аб’ектаў PGC (40001—41000)|PGC 40011]] || [[Эліптычная галактыка]] || align=center | [[Валасы Веранікі (сузор’е)|Com]] || align=center | [[11 чэрвеня|11.06]].[[1868]] || {{нп5|Труман Генры Сэфард|Т. Г. Сэфард|en|Truman Henry Safford}} || — || <ref>{{cite web|url=https://cseligman.com/text/atlas/ngc43.htm#4308|title=NGC 4308 (= PGC 40011)|publisher=Courtney Seligman|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> |- | '''[[NGC 5487]]''', [[Спіс аб’ектаў PGC (50001—51000)|PGC 50537]] || [[Спіральная галактыка]] || align=center | [[Валапас (сузор’е)|Boo]] || align=center | [[22 сакавіка|22.03]].[[1868]] || {{нп5|Джордж Мэры Сірл|Дж. М. Сірл|en|George Mary Searle}} || — || <ref>{{cite web|url=https://cseligman.com/text/atlas/ngc54a.htm#5487|title=NGC 5487 (= PGC 50537)|publisher=Courtney Seligman|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> |- | '''[[IC 971]]''', [[Спіс аб’ектаў PGC (50001—51000)|PGC 50120]] || [[Спіральная галактыка]] || align=center | [[Дзева (сузор’е)|Vir]] || align=center | [[20 мая|20.05]].[[1868]] || {{нп5|Труман Генры Сэфард|Т. Г. Сэфард|en|Truman Henry Safford}} || — || <ref>{{cite web|url=https://cseligman.com/text/atlas/ic9a.htm#971|title=IC 971 (= PGC 50120)|publisher=Courtney Seligman|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> |- | '''[[IC 1060]]''', [[Спіс аб’ектаў PGC (53001—54000)|PGC 53075]] || [[Спіральная галактыка]] || align=center | [[Шалі (сузор’е)|Lib]] || align=center | [[23 мая|23.05]].[[1868]] || {{нп5|Труман Генры Сэфард|Т. Г. Сэфард|en|Truman Henry Safford}} || — || <ref>{{cite web|url=https://cseligman.com/text/atlas/ic10a.htm#1060|title=IC 1060 (= PGC 53075)|publisher=Courtney Seligman|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> |} == Нарадзіліся == == Памерлі == == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="NASA, Lunar Eclipses">{{cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEcat5/LE1801-1900.html|title=Catalog of Lunar Eclipses: 1801 to 1900|publisher=[[НАСА]]|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> <ref name="NASA, Mercury Transits">{{cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html|title=Seven Century Catalog of Mercury Transits: 1601 CE to 2300 CE|publisher=[[НАСА]]|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> <ref name="NASA, Solar Eclipses">{{cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1801-1900.html|title=Catalog of Solar Eclipses: 1801 to 1900|publisher=[[НАСА]]|lang=en|accessdate=2020-02-16}}</ref> }} {{^}}{{Гады ў гісторыі астраноміі}} [[Катэгорыя:1868 год у астраноміі| ]] [[Катэгорыя:Гады ў астраноміі]] r18l8b6ytltmo8f562uaw9akaf5s9rk 0 634526 5192541 4840108 2026-09-03T20:35:45Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Гісторыя */ 5192541 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Івольскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Івольск]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 561 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Іво́льскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Івольск]]. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Сінічынскі сельсавет|Сінічынскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уваравіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Бацунскі сельсавет|Бацунскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна. 5 верасня 1963 года ў склад [[Чарнянскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Чарнянскага сельсавета]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Пераход (Рэчыцкі раён)|Пераход]], [[Рэпішча (Рэчыцкі раён)|Рэпішча]], [[Стоўпня I]] і [[Стоўпня II]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 5 верасня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).</ref>. 26 чэрвеня 1969 года скасаваны пасёлак [[Пашкоўскі (пасёлак)|Пашкоўскі]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Івольскага сельсавета 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|76}}</ref>. 1 снежня 2009 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Крыўскі сельсавет|Крыўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277 Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 9 населеных пунктаў: вёскі [[Івольск]], [[Лозкі (Буда-Кашалёўскі раён)|Лозкі]], [[Сінічына (Буда-Кашалёўскі раён)|Сінічына]], пасёлкі [[Восаў (Буда-Кашалёўскі раён)|Восаў]], [[Дунай (Буда-Кашалёўскі раён)|Дунай]], [[Красная Плошчадзь]], [[Расцяробы (Буда-Кашалёўскі раён)|Расцяробы]], [[Смаловыя Лозкі]] і [[Чырвоны Лужок (Буда-Кашалёўскі раён)|Чырвоны Лужок]]. У склад Івольскага сельсавета таксама ўваходзілі: да 1936 года — пасёлкі Крывуля і Свашын, да 1938 года — пасёлак Галыда, да 1969 года — пасёлак Пашкоўскі, да 1997 года — пасёлак Букалаў (не існуюць). == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 561 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |date=11 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 95,9 % — [[беларусы]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|117789}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уваравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] durg702u7i4x3c49t9n56ommhz5q2c4 0 635627 5192476 5026307 2026-09-03T17:45:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192476 wikitext text/x-wiki == 1960 == * [[У. Ц. Атрошчанка]] * [[Е. С. Галаўнёва]] * [[С. А. Грыгор’еў]] * [[В. Ф. Дзем’янюк]] * [[А. А. Дзігілевіч]] * [[І. А. Доўнар]] * [[А. А. Жалняровіч]] * [[Р. С. Забалееў-Ізотаў]] * [[Я. Ф. Казлоўская]] * [[З. А. Караткевіч]] * [[І. К. Колычаў]] * [[А. С. Лапуноў]] * [[М. Х. Ломскі]] * [[У. П. Маскалёў]] * [[В. І. Свецікаў]] * [[В. А. Слепухоў]] * [[П. М. Сцяблюк]] * [[Цімафей Кірылавіч Фандо|Ц. К. Фандо]] * [[Я. Ф. Філічонак]] * [[П. Г. Фядоценка]] * [[І. Э. Шаблоўскі]] * [[В. Ш. Шайхлісманаў]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Ярашэвіч|С. І. Ярашэвіч]] == 1961 == * [[А. В. Астроўскі]] * [[Уладзімір Мікалаевіч Вараксін|У. М. Вараксін]] * [[В. К. Гаравой]] * [[Аляксандр Мацвеевіч Громаў|А. М. Громаў]] * [[М. К. Гуд]] * [[І. К. Дуброўскі]] * [[Георгій Уладзіміравіч Заборскі|Г. У. Заборскі]] * [[А. Ц. Маграшоў]] * [[В. Дз. Макавец]] * [[Т. М. Макараў]] * [[Л. А. Новікава]] * [[Г. А. Падцубіцкі]] * [[М. І. Паўлаў]] * [[М. М. Сівухін]] * [[М. П. Тарасенка]] * [[І. Дз. Шлапакоў]] == 1962 == * [[Р. А. Абразцова]] * [[А. С. Абухоўскі]] * [[Я. І. Анісімаў]] * [[Ф. Ф. Арцёменка]] * [[Сяргей Сяргеевіч Атаеў|С. С. Атаеў]] * [[Пётр Лук’янавіч Бабак|П. Л. Бабак]] * [[А. Г. Базаеў]] * [[С. С. Батурын]] * [[М. Н. Богуш]] * [[К. А. Бондараў]] * [[Л. С. Булах]] * [[М. Л. Вараб’ёў]] * [[І. П. Ведзмедзь]] * [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. П. Воінаў]] * [[М. С. Галуза]] * [[Г. М. Глезер]] * [[І. І. Грыгаровіч]] * [[Л. А. Жук]] * [[Іван Мацвеевіч Жыжаль|І. М. Жыжаль]] * [[У. В. Казюля]] * [[А. Н. Каралёў]] * [[Уладзімір Адамавіч Кароль|У. А. Кароль]] * [[Мікалай Васілевіч Кашчэеў|М. В. Кашчэеў]] * [[Н. І. Лісавец]] * [[К. А. Магілеўскі]] * [[А. С. Мазейка]] * [[В. А. Мароз]] * [[У. Г. Міхайлаў]] * [[А. Ф. Мураўскі]] * [[Л. С. Паперна]] * [[Г. П. Паўлоўскі]] * [[В. Л. Пятніцкі]] * [[І. М. Рабцаў]] * [[Р. І. Рубанаў]] * [[М. А. Свірскі]] * [[М. П. Семянцоў]] * [[Г. І. Страіцелеў]] * [[В. А. Талмачоў]] * [[С. М. Траногін]] * [[В. Л. Трэйда]] * [[В. М. Фамін]] * [[М. А. Хомчанка]] * [[В. Я. Цвяркун]] * [[Пётр Паўлавіч Цімашэнка|П. П. Цімашэнка]] * [[К. П. Цюцюноў]] * [[М. В. Шчэпкін]] * [[Іосіф Андрыянавіч Юркоў|І. А. Юркоў]] == 1963 == * [[А. В. Анцімонаў]] * [[Мікалай Цімафеевіч Архіпец|М. Ц. Архіпец]] * [[Л. М. Ашмян]] * [[В. С. Бабкоў]] * [[Ф. Ц. Бажок]] * [[А. У. Байцова]] * [[І. С. Бахір]] * [[Я. Е. Гайко]] * [[Ягор Піліпавіч Гоцін|Я. П. Гоцін]] * [[А. П. Гушча]] * [[К. У. Джыгера]] * [[Г. Я. Жолудзеў]] * [[В. П. Зенін]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Крэмень|А. С. Крэмень]] * [[А. В. Круль]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-177631%22&lst_siz=20 Круль, А. В.] {{ref-ru}}</ref> * [[М. С. Кускоў]] * [[B. С. Левін]] * [[М. Ф. Майдановіч]] * [[Леў Пятровіч Мацкевіч|Л. П. Мацкевіч]] * [[М. М. Машкін]] * [[У. М. Мудры]] * [[C. І. Мядзведскі]] * [[В. Ф. Наймушын]] * [[П. М. Новікаў]] * [[Я. Ф. Паўленка]] * [[А. Ш. Плоткін]] * [[Я. А. Раговін]] * [[М. З. Санкін]] * [[Г. І. Татурын]] * [[A. Б. Уласевіч]] * [[К. Дз. Цвярдоў]] * [[І. М. Чарненка]] == 1964 == * [[І. А. Віленскі]] * [[М. Дз. Галубенкаў]] * [[Міхаіл Васілевіч Кавалёў|М. В. Кавалёў]] * [[І. І. Корсакаў]] * [[B. С. Крывіцкі]] * [[Р. Г. Мілановіч]] * [[А. В. Пруднікаў]] * [[У. М. Рубанік]] * [[В. Ф. Хлімянцоў]] * [[Л. С. Храмцоў]] == 1965 == * [[А. Б. Бандарэнка]] * [[П. І. Бязручкін]] * [[А. К. Ворса]] * [[Іван Мартынавіч Вятрук|І. М. Вятрук]] * [[І. Ц. Гапеенка]] * [[М. Я. Глушанкоў]] * [[М. К. Дзямешка]] * [[Ф. І. Дудараў]] * [[У. М. Жур]] * [[А. І. Кавалеўскі]] * [[М. У. Конік]] * [[Ф. Я. Крот]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-ar6712165%22&lst_siz=20 Крот, Ф. Я.] {{ref-ru}}</ref> * [[Ц. М. Кушнераў]] * [[В. С. Ларын]] * [[Р. І. Лебедзеў]] * [[У. Я. Ліцкевіч]] * [[П. С. Лукашук]] * [[А. Дз. Майсяевіч]] * [[М. Я. Мананкоў]] * [[Б. М. Марагоўскі]] * [[В. Г. Маршалаў]] * [[М. С. Медзвядзенка]] * [[Георгій Кузьміч Мітраховіч|Г. К. Мітраховіч]] * [[Дз. Ф. Міхайленка]] * [[П. М. Наваржэўскі]] * [[П. Ф. Пацей]] * [[Антон Антонавіч Пількевіч|А. А. Пількевіч]] * [[С. М. Раўкоў]] * [[Я. Ф. Савіцкі]] * [[І. С. Салей]] * [[С. І. Серафімовіч]] * [[І. Х. Сіманоўскі]] * [[М. В. Скрабкоў]] * [[Л. С. Собаль]] * [[Аляксандр Паўлавіч Старавойтаў|А. П. Старавойтаў]] * [[І. І. Сямак]] * [[К. М. Тандзітнікаў]] * [[М. Г. Ушкевіч]] * [[П. І. Чарнавусаў]] * [[Віктар Паўлавіч Чарнышоў|В. П. Чарнышоў]] * [[М. І. Шалдыга]] * [[Б. А. Шаршнёў]] * [[Г. П. Шмігельскі]] * [[М. І. Шымепь]] * [[І. П. Янкоўскі]] * [[М. П. Ярашэвіч]] == 1966 == * [[В. Е. Алексяюк]] * [[К. А. Бародзіч]] * [[І. М. Бірыла]] * [[К. І. Вагін]] * [[Л. Я. Васілеўскі]] * [[Г. А. Вялічка]] * [[А. М. Гершаў]] * [[Г. С. Дашын]] * [[В. Р. Жылін]] * [[А. С. Зуб]] * [[С. Ф. Кажамякін]] * [[М. П. Кажан]] * [[П. І. Клімук]] * [[І. К. Лазарэнка]] * [[А. К. Лісоўскі]] * [[К. С. Мілашэўскі]] * [[А. Ф. Мітраховіч]] * [[Д. П. Надтачаеў]] * [[Р. Я. Паламарчук]] * [[Л. В. Парыйскі]] * [[Я. П. Ракомса]] * [[С. А. Сапун]] * [[П. Ф. Філіпаў]] * [[У. А. Хадорык]] * [[Ф. І. Цімафееў]] * [[С. Я. Цярохін]] * [[Л. К. Цяцерын]] * [[А. С. Чмыр]] * [[І. М. Шараеў]] * [[І. К. Юркоў]] == 1967 == * [[І. С. Вараб’ёў]] * [[М. П. Варэнцаў]] * [[Якаў Іванавіч Дрозд|Я. І. Дрозд]] * [[А. А. Кавалевіч]] * [[М. М. Кавалевіч]] * [[Е. А. Каўгарэна]] * [[Ц. І. Кузьмін]] * [[А. Дз. Лакіда]] * [[М. В. Леаненка]] * [[Ф. Ф. Леановіч]] * [[С. І. Шульга]] == 1968 == * [[П. Р. Аўсянікаў]] * [[М. І. Бадзько]] * [[Г. С. Бандарэнка]] * [[К. В. Вароніна]] * [[А. К. Васілеўскі]] * [[Л. Г. Гаўрылаў]] * [[Р. Я. Герцовіч]] * [[В. П. Глявіцкі]] * [[А. А. Грабеннікаў]] * [[М. А. Дрыгарук]] * [[П. Р. Дадонаў]] * [[Мікалай Гаўрылавіч Дзівакоў|М. Г. Дзівакоў]] * [[А. Я. Каржуеў]] * [[М. К. Кесель]] * [[Ф. В. Магіленка]] * [[К. Я. Масько]] * [[М. І. Мацэль]] * [[М. М. Мядзведскі]] * [[І. Б. Палінскі]] * [[М. І. Пісарчык]] * [[С. Ф. Пятроў]] * [[В. Дз. Сабалеўскі]] * [[І. М. Сак]] * [[А. З. Сацікаў]] * [[А. І. Хамянкоў]] * [[К. С. Цывінскі]] * [[Ф. М. Шакай]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-119367%22&lst_siz=20 Шакай, Ф. М.] {{ref-ru}}</ref> * [[Ф. І. Шчасны]] * [[Ф. І. Юшкевіч]] * [[В. Н. Ярковіч]] == 1969 == * [[Дз. Д. Атрашкевіч]] * [[Ю. К. Гарашчук]] * [[Г. М. Губчык]] * [[М. М. Ёпіфанаў]] * [[М. І. Касценіч]] * [[С. Ц. Кірыльчук]] * [[М. І. Кудзелін]] * [[А. В. Кулікоўскі]] * [[Б. С. Курлена]] * [[І. В. Кушнераў]] * [[Ф. С. Маскоў]] * [[B. М. Няхаеў]] * [[Пётр Рыгоравіч Паўлоўскі|П. Р. Паўлоўскі]] * [[А. М. Печкуроў]] * [[Дз. Дз. Прашчаеў]] * [[У. М. Рыжыкаў]] * [[C. П. Самуха]] * [[М. П. Сінцова]] * [[М. М. Унукоўскі]] * [[І. І. Ціханаў]] * [[А. А. Чыжык]] * [[С. М. Шахно]] * [[К. С. Якімовіч]] == 1970 == * [[П. Н. Антоненка]] * [[М. І. Бандзюк]] * [[С. С. Бычкоўскі]] * [[І. І. Валадашчык]] * [[А. Ф. Гаўрысёў]] * [[М. І. Герасімчук]] * [[Д. Ц. Гузман]] * [[Ю. Р. Іваноў]] * [[С. М. Ізотаў]] * [[І. П. Кавалёў]] * [[С. В. Казакоў]] * [[Л. В. Казлоў]] * [[В. І. Кандраценка]] * [[М. Л. Каралюк]] * [[Р. В. Куляеў]] * [[Л. І. Кунічкіна]] * [[М. Р. Лукашэнка]] * [[Р. І. Ляшэнка]] * [[К. П. Малькевіч]] * [[С. І. Маршчэнка]] * [[М. М. Маталыцкі]] * [[М. Ф. Мацюк]] * [[Аляксей Іванавіч Наканечны|А. І. Наканечны]] * [[Р. Л. Пабядзінскі]] * [[У. В. Пакацілаў]] * [[В. І. Пацюк]] * [[П. Я. Пісарчык]] * [[М. А. Пісарык]] * [[Ф. П. Пыжык]] * [[А. А. Раманоўскі]] * [[А. А. Рамашэўскі]] * [[Д. Я. Родаў]] * [[М. Ц. Свінко]] * [[Р. С. Сілівончык]] * [[М. В. Сярмяжка]] * [[А. А. Тарасаў]] * [[А. А. Фурсевіч]] * [[Л. У. Чарапко]] * [[М. А. Шлойда]] * [[М. С. Шумакоў]] == 1971 == * [[І. А. Багданаў]] * [[Р. Г. Бандарэнка]] * [[М. А. Баранаў]] * [[Л. В. Голубева]] * [[А. К. Іваноў]] * [[Ф. І. Кажарскі]] * [[І. І. Казлоўскі]] * [[С. Г. Казлюк]] * [[Б. М. Кіціс]] * [[Р. Дз. Купрыенка]] * [[Ф. А. Лапуноў]] * [[М. А. Літоўчанка]] * [[В. І. Луцык]] * [[М. Н. Маліноўскі]] * [[А. Н. Мінаеў]] * [[У. У. Мінкевіч]] * [[К. К. Петрушкевіч]] * [[М. І. Пунько]] * [[Г. М. Рагачова]] * [[І. В. Сабалеўскі]] * [[П. М. Сідараў]] * [[А. І. Сініцын]] * [[М. К. Смоліч]] * [[А. Л. Трубяцкой]] * [[А. А. Трухан]] * [[М. А. Федарчук]] * [[А. І. Цыганок]] * [[М. І. Яскевіч]] == 1972 == * [[Ф. А. Андросік]] * [[М. Д. Бараболкін]] * [[П. Л. Бароўскі]] * [[В. І. Барысенка]] * [[Б. А. Бразінскі]] * [[Я. І. Грыняк]] * [[М. М. Грышкавец]] * [[Анатоль Сяргеевіч Карамышаў|А. С. Карамышаў]] * [[В. С. Карэўка]] * [[А. К. Клявін]] * [[В. І. Кувашоў]] * [[У. І. Курашоў]] * [[Павел Іванавіч Лаўрэнка|П. І. Лаўрэнка]] * [[У. А. Малашэвіч]] * [[У. Ф. Маціеўскі]] * [[Л. У. Парахонька]] * [[Г. М. Пацярайчанка]] * [[У. Д. Рабянок]] * [[В. А. Руды]] * [[А. Я. Фамін]] * [[В. М. Чаркін]] * [[С. В. Шапавалаў]] * [[Р. Ф. Шукаў]] * [[Я. С. Юшкоўская]] * [[С. А. Язэпчык]] == 1973 == * [[А. С. Арцюх]] * [[В. В. Дзеўнер]] * [[А. П. Забела]] * [[А. С. Закоршмены]] * [[П. П. Красько]] * [[М. В. Крутаў]] * [[Г. Н. Кудрашоў]] * [[С. С. Макавецкі]] * [[Г. П. Навасельскі]] * [[В. П. Русак]] * [[М. М. Рыгачэвіч]] * [[М. А. Сілін]] * [[П. М. Сябекін]] * [[В. А. Хворык]] * [[А. М. Чыгрэцкі]] == 1974 == * [[Я. В. Барысевіч]] * [[М. У. Бегуноў]] * [[М. М. Белка]] * [[С. Л. Воўк]] * [[У. І. Гарлачоў]] * [[С. П. Жалябітка]] * [[Т. Ф. Жаркоў]] * [[Р. А. Захараў]] * [[Л. С. Зубарава]] * [[М. М. Купа]] * [[Георгій Ільіч Ліёпа|Г. І. Ліёпа]] * [[Л. Р. Міхайлоўскі]] * [[М. В. Русецкі]] * [[С. П. Саўчук]] * [[І. З. Смалякоў]] * [[І. М. Удовін]] * [[Ірына Татэосаўна Хачатранц|І. Т. Хачатранц]] * [[З. П. Шпарчэева]] == 1975 == * [[А. П. Арцем’еў]] * [[Б. С. Бальцэвіч]] * [[М. Ф. Барадулька]] * [[І. Ц. Бялоў]] * [[К. А. Валенцік]] * [[К. А. Вяранчык]] * [[А. І. Вярстак]] * [[У. Е. Гарбацкі]] * [[Г. С. Друкараў]] * [[І. М. Еўдамашчанка]] * [[Г. П. Карлаў]] * [[І. Я. Качанаў]] * [[А. М. Крапіўка]] * [[Р. Р. Кучук]] * [[М. А. Мяжэвіч]] * [[М. П. Муранаў]] * [[П. І. Панамарэнка]] * [[У. В. Пішчыкаў]] * [[І. С. Рабочы]] * [[І. І. Раманееў]] * [[Іван Кірылавіч Рубахаў|І. К. Рубахаў]] * [[В. Ц. Саяпін]] * [[І. П. Севасцьянаў]] * [[Б. А. Халадцоў]] * [[А. Ф. Шалудзько]] * [[А. С. Шчарбінін]] * [[В. А. Шыманскі]] * [[А. М. Яўціхіеў]] == 1976 == * [[А. Г. Акатаў]] * [[А. М. Аксёнаў]] * [[У. Ц. Алізарэвіч]] * [[П. С. Амоненка]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Андросік|У. А. Андросік]] * [[К. Дз. Багданаў]] * [[С. Ц. Баярчук]] * [[Н. С. Бельчанка]] * [[П. П. Бондараў]] * [[А. А. Боршч]] * [[П. А. Брэль]] * [[Р. С. Бут-Гусаім]] * [[М. А. Гарбузаў]] * [[В. Ф. Вішнеўскі]] * [[Ігар Аляксандравіч Гапонаў|І. А. Гапонаў]] * [[У. Ц. Гніза]] * [[Л. М. Голубева]] * [[У. С. Дзятлаў]] * [[А. Ц. Драмянкоў]] * [[Вікенцій Васілевіч Дрэнь|В. В. Дрэнь]] * [[С. М. Жалубоўскі]] * [[А. С. Зданевіч]] * [[М. Л. Зеліхоўскі]] * [[У. І. Касоўцаў]] * [[А. Т. Касцюкоў]] * [[В. Ф. Касько]] * [[М. І. Кісялёў]] * [[Я. С. Костусеў]] * [[А. І. Краўчанка]] * [[І. А. Мейлах]] * [[Б. М. Мілер]] * [[І. М. Наваселецкі]] * [[Ф. А. Назарчук]] * [[М. М. Несцераў]] * [[І. Р. Пісарук]] * [[У. А. Рагачоў]] * [[A. У. Сарокін]] * [[Г. Д. Страліцкі]] * [[А. М. Туз]] * [[Я. А. Шушкевіч]] * [[Я. К. Шэрыкаў]] == 1977 == * [[М. М. Грышчэня]] * [[Р. М. Дарашэнка]] * [[А. Н. Каўрэй]] * [[А. А. Корзун]] * [[М. Ф. Лунін]] * [[М. У. Насулька]] * [[П. Л. Пастушэнка]] * [[Л. У. Лабалевіч]] * [[М. К. Тышкевіч]] * [[Б. Р. Ханін]] * [[М. Р. Чумакоў]] * [[У. І. Шылаў]] == 1978 == * [[B. І. Альхоўскі]] * [[І. І. В. Баравікоў]] * [[А. В. Богуш]] * [[В. М. Куракевіч]] * [[А. А. Луцык]] * [[Дз. Ф. Махавікоў]] * [[Р. Ф. Сялевіч]] * [[У. К. Шульга]] * [[К. С. Шулянчык]] * [[П. М. Шыпаў]] == 1979 == * [[Іосіф Аркадзьевіч Антановіч|І. А. Антановіч]] * [[Эльмар Віктаравіч Аўчыннікаў|Э. В. Аўчыннікаў]] * [[А. І. Барташ]] * [[І. М. Бутрымовіч]] * [[А. А. Дунаеў]] * [[М. Н. Зельдас]] * [[Л. Б. Любезны]] * [[Іван Іосіфавіч Ляўко|І. І. Ляўко]] * [[М. М. Мартынаў]] * [[Я. І. Маўчан]] * [[Г. А. Салодкі]] * [[І. П. Чорствы]] == 1980 == * [[М. А. Арэф’еў]] * [[Міхаіл Кірылавіч Балыкін|М. К. Балыкін]] * [[У. І. Бобр]] * [[М. М. Верамеюк]] * [[М. С. Гапееў]] * [[Дз. І. Гвоздзеў]] * [[Я. М. Гопша]] * [[А. Ц. Доўгі]] * [[І. Г. Дубовік]] * [[Іван Альбінавіч Кенік|І. А. Кенік]] * [[Аляксандр Трафімавіч Кічкайла|А. Т. Кічкайла]] * [[Аркадзь Трафімавіч Кобля|А. Т. Кобля]] * [[В. А. Крамар]] * [[М. М. Лавянецкі]] * [[І. Р. Ладуцька]] * [[К. А. Лапец]] * [[М. М. Лапко]] * [[Ф. Р. Літвіновіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Мадалінскі|Г. А. Мадалінскі]] * [[В. І. Макараў]] * [[Я. А. Мартыненкаў]] * [[Р. М. Махліс]] * [[В. В. Пыжык]] * [[K. П. Пятрыніч]] * [[Ф. Ф. Раманчук]] * [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі (вучоны)|Ю. А. Сабалеўскі]] * [[Міхаіл Цімафеевіч Салдаткін|М. Ц. Салдаткін]] * [[А. К. Самаросенка]] * [[М. П. Сачок]] * [[М. П. Свірыдовіч]] * [[П. В. Селівонік]] * [[Я. Г. Селівончык]] * [[А. А. Сідарук]] * [[А. Г. Танаян]] * [[Ф. Я. Таўкачоў]] * [[В. І. Трубянок]] * [[І. У. Філоненка]] * [[У. І. Харужы]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Целеш|А. М. Целеш]] * [[З. М. Шалыга]] * [[І. Р. Шкрабнёў]] == 1981 == * [[М. П. Аляксюк]] * [[У. І. Гаэдзецкі]] * [[Л. Ц. Кацько]] * [[А. І. Малыха]] * [[М. М. Малярэвіч]] * [[М. Я. Талсташэеў]] * [[М. С. Трусевіч]] * [[Г. В. Юшкевіч]] * [[М. Я. Юшкевіч]] * [[М. Я. Ярошкін]] == 1982 == * [[Р. М. Баглай]] * [[У. М. Гаўрылаў]] * [[І. Г. Дзянішчык]] * [[В. І. Жалудко]] * [[Л. І. Максімовіч]] * [[З. Я. Паланецкі]] * [[М. Ф. Сайкоўскі]] * [[Г. Т. Сіўцоў]] * [[І. А. Тарасавец]] * [[A. B. Тарасевіч]] * [[А. Р. Цыбуля]] * [[В. М. Шантаровіч]] * [[П. У. Якубчык]] == 1983 == * [[Я. П. Стойка]] == 1984 == * [[М. Д. Белы]] * [[А. З. Бялевіч]] * [[В. М. Веліканаў]] * [[А. П. Дзямчук]] * [[Д. Д. Дук]] * [[A. C. Емяльянаў]] * [[М. М. Кандакоў]] * [[М. Я. Краснарадцаў]] * [[І. І. Лазараў]] * [[Ю. А. Пуплікаў]] * [[А. І. Смольскі]] * [[М. І. Тарун]] == 1985 == * [[Я. Р. Брычкоўскі]] * [[В. І. Бялоў]] * [[А. Г. Ваўранюк]] * [[В. М. Ветраў]] * [[Яўген Фёдаравіч Вінакураў|Я. Ф. Вінакураў]] * [[Дз. П. Дземчанка]] * [[В. С. Зданевіч]] * [[І. П. Капітула]] * [[А. А. Каспяровіч]] * [[М. І. Папоў]] * [[Пётр Пятровіч Пракаповіч|П. П. Пракаповіч]] * [[Ф. М. Русак]] * [[М. С. Такоеў]] * [[Я. А. Траян]] * [[А. Дз. Фядотаў]] * [[А. В. Цадзілка]] * [[П. М. Ціханкоў]] == 1986 == * [[У. В. Аляшкевіч]] * [[Я. С. Бельская]] * [[Г. К. Варакса]] * [[В. І. Кажураў]] == 1987 == * [[І. З. Башмакоў]] * [[В. С. Барысевіч]] * [[А. У. Князеў]] * [[А. П. Кучэйка]] * [[У. М. Лагута]] * [[К. Л. Пятроўскі]] * [[А. І. Сазонаў]] * [[П. К. Чыгірык]] == 1988 == * [[У. І. Казлоўскі]] * [[Ігар Аляксандравіч Нялюбін|І. А. Нялюбін]] * [[М. С. Шамес]] == 1989 == * [[М. М. Дабрыцкі]] * [[М. Е. Капытоў]] * [[Юрый Барысавіч Колакалаў|Ю. Б. Колакалаў]] * [[Л. І. Рыжкоў]] * [[У. С. Тамашук]] * [[А. Т. Шота]] * [[Іван Пятровіч Шпорта|І. П. Шпорта]] * [[Ю. А. Шэпелеў]] == 1990 == * [[Юрый Станіслававіч Астравух|Ю. С. Астравух]] * [[Г. А. Баранаў]] * [[В. П. Баліцкі]] * [[Ф. Я. Бойка]] * [[М. К. Звонкін]] * [[Б. І. Касцюкевіч]] * [[В. А. Кулакоўскі]] * [[А. А. Ламакаў]] * [[Віктар Іосіфавіч Міцкевіч|В. І. Міцкевіч]] * [[І. І. Свярдлоў]] * [[В. А. Смірноў]] * [[Г. І. Станчык]] * [[Віктар Васілевіч Цімохін|В. В. Цімохін]] * [[П. М. Ціхановіч]] * [[А. Ф. Чуясаў]] * [[Л. С. Штырыкаў]] == 1991 == * [[Мікалай Захаравіч Ашэйчык|М. З. Ашэйчык]] * [[Віталь Фёдаравіч Залога|В. Ф. Залога]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-365242&strq=l_siz=20 Залого, Виталий Федорович (кандидат технических наук)] {{ref-ru}}</ref> * [[В. В. Каржэўскі]] * [[Л. І. Мароэ]] * [[Л. Ф. Марозаў]] * [[А. І. Міхалевіч]] * [[У. П. Набокаў]] * [[B. П. Пятрыніч]] * [[А. Ф. Усціновіч]] * [[М. Дз. Цюшко]] == 1993 == * [[П. Д. Андрэйкавец]] * [[А. П. Гапееў]] * [[Л. М. Красуцкі]] * [[С. А. Мазур]] * [[А. Я. Піскоўскі]] * [[К. М. Пячко]] * [[Л. Д. Чайлытка]] * [[А. Я. Янчэўскі]] == 1994 == * [[Анатоль Дзмітрыевіч Зарубін|А. Дз. Зарубін]] * [[Рышард Браніслававіч Кацынель|Р. Б. Кацынель]] * [[Станіслаў Казіміравіч Лемеш|С. К. Лемеш]]<ref>[https://smorgon.grodno-region.by/ru/znamenitye-ru/ Лемеш Станислав Казимирович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220926144834/https://smorgon.grodno-region.by/ru/znamenitye-ru/ |date=26 верасня 2022 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Тэрэза Іосіфаўна Паляшчук|Т. І. Паляшчук]] * [[Лявонцій Іосіфавіч Тарашкевіч|Л. І. Тарашкевіч]] * [[Юрый Іванавіч Уладзіміраў|Ю. І. Уладзіміраў]] * [[У. І. Францкевіч]] * [[Арсеній Васілевіч Якубёнак|А. В. Якубёнак]] == 1995 == * [[Яўген Мікалаевіч Галубкоў|Я. М. Галубкоў]] * [[Леанід Барысавіч Ваўчэцкі|Л. Б. Ваўчэцкі]] * [[Антаніна Уладзіміраўна Луцко|А. У. Луцко]] * [[Аляксей Міхайлавіч Макараў|A. М. Макараў]] * [[Уладзімір Цімафеевіч Рагель|У. Ц. Рагель]] * [[Віктар Платонавіч Сянцюраў|В. П. Сянцюраў]] == 1996 == * [[Іван Яфрэмавіч Галіноўскі|І. Я. Галіноўскі]] * [[Станіслаў Уладзіміравіч Кунцэвіч|С. У. Кунцэвіч]] * [[Сямён Уладзіміравіч Міхалёнак|C. У. Міхалёнак]] == 1997 == * [[Уладзімір Рыгоравіч Гапееў|У. Р. Гапееў]] * [[Віктар Аляксеевіч Кулеба|В. А. Кулеба]] * [[Рыгор Аляксандравіч Шпакоўскі|Р. А. Шпакоўскі]] * [[Анатоль Мікалаевіч Якаўлеў|А. М. Якаўлеў]] * [[Мікалай Сямёнавіч Пашэнька|М. С. Пашэнька]] * [[Уладзімір Іванавіч Байдзін|У. І. Байдзін]] * [[Мікалай Міхайлавіч Гіль|М. М. Гіль]] == 1998 == * [[Уладзімір Пятровіч Тарасік (будаўнік)|У. П. Тарасік]] * [[Васіль Міхайлавіч Куркін|В. М. Куркін]] * [[Уладзімір Міхайлавіч Акуліч|У. М. Акуліч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Дзікевіч|М. А. Дзікевіч]] * [[Віктар Пятровіч Кумейка|В. П. Кумейка]] * [[Пётр Аляксандравіч Гаварко|П. А. Гаварко]] * [[Генадзь Сцяпанавіч Кадыш|Г. С. Кадыш]] * [[Уладзімір Васілевіч Баранаў|У. В. Баранаў]] == 1999 == * [[Анатоль Андрэевіч Апенька|А. А. Апенька]] * [[Сяргей Яўгенавіч Філіпаў|С. Я. Філіпаў]] * [[Міхаіл Паўлавіч Кандрацьеў|М. П. Кандрацьеў]] * [[Аляксандр Пятровіч Данец|А. П. Данец]] * [[Валянцін Адамавіч Шваб|В. А. Шваб]] * [[Валерый Міхайлавіч Мазоўка|В. М. Мазоўка]] * [[Міхаіл Іванавіч Неўдах|М. І. Неўдах]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Жукаў|М. М. Жукаў]] * [[Мікалай Уладзіміравіч Крывалап|М. У. Крывалап]] * [[Пётр Аляксандравіч Кузьмічэнка|П. А. Кузьмічэнка]] == 2000 == * [[Яўген Фёдаравіч Сідарук|Я. Ф. Сідарук]] * [[Канстанцін Канстанцінавіч Касценка|К. К. Касценка]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Шароў|М. М. Шароў]]<!--ці Шараў?--> * [[Аляксей Аляксеевіч Кузьмін (будаўнік)|А. А. Кузьмін]] * [[Мікалай Паўлавіч Вялітчанка|М. П. Вялітчанка]] * [[Вацлаў Вацлававіч Пракаповіч|В. В. Пракаповіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Шапавалаў|М. В. Шапавалаў]] * [[Валерый Фёдаравіч Чычурын|В. Ф. Чычурын]] * [[Пётр Іванавіч Саламуха|П. І. Саламуха]] * [[Алік Васілевіч Кундакоў|А. В. Кундакоў]] == 2001 == * [[Уладзімір Рыгоравіч Мальцаў|У. Р. Мальцаў]] * [[Валерый Іванавіч Бядрыцкі|В. І. Бядрыцкі]]<!--ці Бедрыцкі--> * [[Генадзь Пятровіч Сянькевіч|Г. П. Сянькевіч]] * [[Мікалай Якаўлевіч Серада|М. Я. Серада]] * [[Іван Фёдаравіч Андрэйкавец|І. Ф. Андрэйкавец]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Маразевіч|М. М. Маразевіч]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Найдзёнаў|М. У. Найдзёнаў]]<ref>[https://people.onliner.by/2020/02/23/muzhchiny-2 Михаил Найденов, заслуженный строитель. Возвел более тысячи зданий] {{ref-ru}}</ref> * [[Якаў Міхайлавіч Кавалькоў|Я. М. Кавалькоў]] * [[Мікалай Уладзіміравіч Кавалеўскі|М. У. Кавалеўскі]] * [[Уладзімір Земавіч Хіной|У. З. Хіной]] == 2002 == * [[Ігар Мікалаевіч Галаван|І. М. Галаван]] * [[Мікалай Мікалаевіч Астрэйка|М. М. Астрэйка]] * [[Яўген Паўлавіч Уласаў|Я. П. Уласаў]] * [[Мікалай Трафімавіч Шарамет|М. Т. Шарамет]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Несцераў|У. А. Несцераў]] * [[Алег Іванавіч Марцінкевіч|А. І. Марцінкевіч]] * [[Яўген Пятровіч Емяльянаў|Я. П. Емяльянаў]] * [[Віктар Якаўлевіч Глухаў|В. Я. Глухаў]] == 2003 == * [[Валерый Уладзіміравіч Чаканаў|В. У. Чаканаў]] * [[Мікалай Мікалаевіч Загарэўскі|М. М. Загарэўскі]] * [[Іван Канстанцінавіч Тураў|І. К. Тураў]] * [[Генадзь Карпавіч Фацін|Г. К. Фацін]]<ref>[https://www.mip.by/o-predpriatii/istoriya Геннадий Карпович Фатин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220819043918/https://www.mip.by/o-predpriatii/istoriya |date=19 жніўня 2022 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Валерый Апанасавіч Кірычэнка|В. А. Кірычэнка]] * [[Анатоль Міхайлавіч Лыцін|А. М. Лыцін]] * [[Леанід Барысавіч Максіменка|Л. Б. Максіменка]] * [[Аляксандр Васілевіч Мінін|А. В. Мінін]] * [[Вікенцій Пятровіч Шабан|В. П. Шабан]] * [[Аляксей Цімафеевіч Сідараў|А. Ц. Сідараў]] * [[Валянцін Віктаравіч Козічкін|В. В. Козічкін]] * [[Міхаіл Фаміч Бутырчык|М. Ф. Бутырчык]] * [[Таццяна Генадзеўна Голубева|Т. Г. Голубева]] * [[Анатоль Іосіфавіч Мілюш|А. І. Мілюш]] * [[Аляксандр Арсенавіч Бяляеў|А. А. Бяляеў]] * [[Анатоль Іванавіч Задаражнюк|А. І. Задаражнюк]] * [[Фёдар Фёдаравич Ільюшанка|Ф. Ф. Ільюшанка]]<!--ці Ільюшэнка--> == 2004 == * [[Ігар Міхайлавіч Дзісман|І. М. Дзісман]] * [[Вячаслаў Аркадзевіч Такарэўскі|В. А. Такарэўскі]] * [[Абдулвагаб Ісакавіч Вагабаў|А. І. Вагабаў]] <!--у пятым, гледзячы на ўсё, не было--> == 2006 == * [[Леанід Мікалаевіч Леміновіч|Л. М. Леміновіч]] * [[Мікалай Іванавіч Калодзяжны|М. І. Калодзяжны]] * [[Аляксандр Іванавіч Шыманскі|А. І. Шыманскі]] == 2007 == * [[Ніна Аляксееўна Дземідовіч|Н. А. Дземідовіч]] * [[Вадзім Міхайлавіч Краўчанка|В. М. Краўчанка]] == 2008 == * [[Аляксей Георгіевіч Фёдараў|А. Г. Фёдараў]] * [[Віктар Мікалаевіч Бандарэнка|В. М. Бандарэнка]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Корзун|У. С. Корзун]] * [[Валянцін Фёдаравіч Лявуненка|В. Ф. Лявуненка]] * [[Міхаіл Аляксеевіч Карпаў|М. А. Карпаў]] * [[Мікалай Васілевіч Патрончык|М. В. Патрончык]] * [[Пётр Іванавіч Антанюк|П. І. Антанюк]] == 2009 == * [[Аляксандр Сцяпанавіч Чыкілеў|А. С. Чыкілеў]] * [[Юрый Віктаравіч Шаронаў|Ю. В. Шаронаў]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Сазановіч|А. А. Сазановіч]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Чапцоў|Г. У. Чапцоў]] == 2010 == * [[Мікалай Аляксандравіч Ладуцька|М. А. Ладуцька]] * [[Уладзімір Сяргеевіч Няхай|У. С. Няхай]] * [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. І. Нічкасаў]] * [[Аляксандр Пятровіч Калкоў|А. П. Калкоў]] == 2012 == * [[Іван Баляслававіч Янчарскі|І. Б. Янчарскі]] <!--у адзінаццатым, гледзячы на ўсё, не было--> == 2013 == * [[Анатоль Васілевіч Мірчук|А. В. Мірчук]]<ref>{{Cite web |url=https://nagrady.by/persona/34456/ |title=Мірчук Анатолій Васільевіч |access-date=29 верасня 2022 |archive-date=29 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929091921/https://nagrady.by/persona/34456/ |url-status=dead }}</ref> * [[Аляксандр Іванавіч Бандарэнка|А. І. Бандарэнка]] * [[Міхаіл Васілевіч Водчыц|М. В. Водчыц]] * [[Валерый Еўдакімавіч Зайцаў|В. Е. Зайцаў]] == 2014 == * [[Тадэвуш Энрыкавіч Паўлоўскі|Т. Э. Паўлоўскі]] * [[Сяргей Фёдаравіч Старасветаў|С. Ф. Старасветаў]] * [[Алег Іванавіч Ушкевіч|А. І. Ушкевіч]] * [[Валянцін Пятровіч Кашэвіч|В. П. Кашэвіч]] * [[Уладзімір Андрэевіч Шаўчэнка|У. А. Шаўчэнка]] == 2015 == * [[Валерый Іванавіч Шаўчэнка|В. І. Шаўчэнка]] * [[Яўген Пятровіч Шышко|Я. П. Шышко]] == 2016 == * [[Мікалай Юліянавіч Жураўскі|М. Ю. Жураўскі]] * [[Васіль Маркавіч Шубіч|В. М. Шубіч]] * [[Валерый Станіслававіч Усовіч|В. С. Усовіч]] * [[Вера Міхайлаўна Мацулевіч|В. М. Мацулевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Мацюк|М. М. Мацюк]] == 2017 == * [[Валерый Міхайлавіч Крупінскі|В. М. Крупінскі]]<ref>[http://stroytrest35.by/ob-organizatsii/istoriya/ http://stroytrest35.by/ob-organizatsii/istoriya/] {{ref-ru}}</ref> * [[Міхаіл Абрамавіч Эляшэвіч|М. А. Эляшэвіч]] * [[Валерый Уладзіміравіч Габец|В. У. Габец]] == 2018 == * [[Святлана Мамедаўна Аскірава|С. М. Аскірава]] * [[Сяргей Сцяпанавіч Ісакаў|С. С. Ісакаў]] == 2019 == * [[Наталля Васілеўна Касабука|Н. В. Касабука]] * [[Рыгор Іосіфавіч Шульга|Р. І. Шульга]] * [[Уладзімір Сямёнавіч Котаў|У. С. Котаў]] * [[Сяргей Сцяпанавіч Карпаў|С. С. Карпаў]] * [[Аркадзь Аляксандравіч Спаткай|А. А. Спаткай]] == 2020 == * [[Анатоль Іванавіч Лапацін|А. І. Лапацін]] == 2021 == * [[Уладзімір Іосіфавіч Дзяшко|У. І. Дзяшко]] * [[Таццяна Віктараўна Балакірава|Т. В. Балакірава]] == 2022 == * [[Віктар Леанідавіч Пятруша|В. Л. Пятруша]] * [[Міхаіл Пятровіч Макаранка|М. П. Макаранка]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|6|Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь}} == Спасылкі == * [https://www.awards.by/nagrazhdenija/zasluzhennyj-stroitel-respubliki-belarus/ Список награжденных почетным званием «Заслуженный строитель Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220926195816/https://www.awards.by/nagrazhdenija/zasluzhennyj-stroitel-respubliki-belarus/ |date=26 верасня 2022 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Беларускай ССР| ]] [[Катэгорыя:Спісы ўладальнікаў ганаровага звання Беларусі|Заслужаныя будаўнікі]] fyugfcn747ih5rp8uj8ygnq1yxl3ry4 4 641768 5192536 5175058 2026-09-03T20:09:36Z Антон 740 76022 /* Апошні выпуск */ новы выпуск 5192536 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 72 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[15 жніўня]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі|Вікі любіць вёскі]]», які завяршыўся 31 жніўня * [[31 жніўня]] 2026 [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі|прынята]] як правіла старонка [[Вікіпедыя:Блакіроўкі]] '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-09-01|840 артыкулаў]] '''Статусы:''' * У жніўні сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|даглядчыка]] атрымалі ўдзельнікі [[user:Ciepiersia|Ciepiersia]] і [[user:Dzejka|Dzejka]] (яны жа і сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]]), а сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] — удзельнік [[user:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[8 жніўня]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах быў напісаны [[:be:s:Адмысловае:Statistics|30 000-ы артыкул]] * [[30 жніўня]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах была створана [[:be:s:Адмысловае:Statistics|125 000-я старонка]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-09-01|161 артыкул]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Ельня (заказьнік)|Ельня (заказьнік)]] </onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] 1e363rule10t881dj6206ky1d0zr8vh 5192540 5192536 2026-09-03T20:19:35Z JerzyKundrat 174 /* Апошні выпуск */ афармленне 5192540 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 72 '''Беларуская Вікіпедыя:''' ''Навіны раздзела:'' * [[15 жніўня]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі|Вікі любіць вёскі]]», які завяршыўся 31 жніўня * [[31 жніўня]] 2026 [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі|прынята]] як правіла старонка [[Вікіпедыя:Блакіроўкі]] ''Статыстыка:'' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-09-01|840 артыкулаў]] ''Статусы:'' * У жніўні сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|даглядчыка]] атрымалі ўдзельнікі [[user:Ciepiersia|Ciepiersia]] і [[user:Dzejka|Dzejka]] (яны жа і сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]]), а сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] — удзельнік [[user:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] '''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):''' ''Статыстыка:'' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-09-01|161 артыкул]] ''Добрыя артыкулы:'' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Ельня (заказьнік)|Ельня (заказьнік)]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[8 жніўня]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах быў напісаны [[:be:s:Адмысловае:Statistics|30 000-ы артыкул]] * [[30 жніўня]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах была створана [[:be:s:Адмысловае:Statistics|125 000-я старонка]] </onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] 0ycn6n76zf1w6qkutt0q2vfvvbvnlhd 0 647818 5192554 4458308 2026-09-04T00:14:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192554 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Замараеў}} '''Станіслаў Мацвеевіч Замараеў''' ({{ДН|29|9|1939}}, [[Салехард]], [[Цюменская вобласць]] — [[10 красавіка]] [[2001]], [[Мінск]]) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і Мацвея Ягоравіча Замараева і Пелагеі Паўлаўны Мінінай<ref name="vgdru">{{Cite web |url=https://baza.vgdru.com/post/1/42761/p135886.htm#%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%95%D0%92%20%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%20%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%92%D0%95%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7%201939 |title=Замараев Станислав Матвеевич |access-date=16 чэрвеня 2020 |archive-date=16 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616234655/https://baza.vgdru.com/post/1/42761/p135886.htm#%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%95%D0%92%20%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%20%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%92%D0%95%D0%95%D0%92%D0%98%D0%A7%201939 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] у 1963 годзе. З 1963 года — архітэктар, старшы архітэктар, галоўны архітэктар праектаў у [[Мінскпраект|«Мінскпраекце»]]. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1986]] года. Пражывае ў [[Мінск]]у. == Творчасць == [[Файл:Minsk1981-07.jpg|міні|злева|[[Дом мадэляў (Мінск)|Дом мадэляў]]]] [[Файл:Мінск. Вечаровая вуліца Берсана (03).jpg|thumb|Будынак [[Мінскпраект]]а па [[Вуліца Берсана (Мінск)|вуліцы Берсана]]]] Асноўныя працы: 9-павярховы жылы дом з крамай і кафэ па [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]], [[Электрон (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Электрон»]] (1981), 7-павярховы жылы дом па [[Вуліца Рыбалкі (Мінск)|вуліцы Рыбалкі]] (1982); у аўтарскім калектыве: [[Дом мадэляў (Мінск)|Дом мадэляў]] па [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекце Машэрава]] (1970), будынак [[Мінскпраект|«Мінскпраекта»]] (1975), 9-, 12-павярховыя жылыя дамы па [[Танкавая вуліца (Мінск)|вул. Танкавай]] (1974—1979), [[Енісейская вуліца (Мінск)|Енісейскай]] (1984), дзіцячая музычная школа ў мікрараёне [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]] (1985) у [[Мінск]]у. == Узнагароды == Узнагароджаны дыпломам Усесаюзнага агляду дасягненняў савецкай архітэктуры (1980). == Сям’я == У шлюбе з архітэктарам [[Наталля Рыгораўна Замараева|Наталляй Рыгораўнай Якушкавай]] (нар. 1946) меў сыноў Ягора і Івана<ref name="vgdru"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Замараев Станислав Матвеевич}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Замараеў Станіслаў Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Цюменскай вобласці]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] rccndkknibiazkle8x0hmc90rv7rvi3 0 664717 5192607 4485985 2026-09-04T07:21:13Z Ueschar 151377 удакладненне 5192607 wikitext text/x-wiki '''Патэт-Лаа'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/rbs10/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%9B%D0%B0%D0%BE|title=Патет-Лао - Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> ({{lang-lo|ປະເທດລາວ}}, у перакладзе «Лаоская дзяржава») — агульная назва ваенна-палітычных сіл сацыялістычнай арыентацыі ў [[Лаос]]е ў 1950—1970-я гады. Першай арганізацыяй, званай Патэт-Лаа, быў Адзіны нацыянальны фронт Лаоса, сфармаваны ў [[1950]] годзе для барацьбы супраць французскіх каланізатараў за незалежнасць краіны. У 1956 годзе на яго базе быў створаны [[Патрыятычны фронт Лаоса]] (ПФЛ), які ўключаў Саюз моладзі Лао Хаксат, Асацыяцыю лаоскіх жанчын, Федэрацыю патрыятычных прафсаюзаў, Асацыяцыю лаоскіх студэнтаў і іншыя арганізацыі. Сілы Патэт-Лаа былі адной з бакоў [[Грамадзянская вайна ў Лаосе|грамадзянскай вайны ў Лаосе]] (1960—1973), ведучы ўзброеную барацьбу супраць арміі Каралеўскага Лаоса. Вельмі моцны ўплыў на арганізацыю мела [[Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам]] (ДРВ). З 1968 года армія ДРВ у значнай ступені замяніла войскі Патэт-Лаа на фронце. Згодна з пагадненнем 1973 года, якія завяршылі вайну, ПФЛ уваходзіў у склад кааліцыйнага ўрада. У [[1975]] годзе сілы Патэт-Лаа здзейснілі ўзброены пераварот, узяўшы ўладу ў свае рукі і ліквідаваўшы манархію. == Спасылкі == * [http://bse.sci-lib.com/article087438.html Патет Лао в Большой советской энциклопедии] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] [[Катэгорыя:Нацыянальна-вызваленчыя рухі]] [[Катэгорыя:Леварадыкальныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лаоса]] 73uo7en0fobvoj47as0lb6da3x6v1nl 5192608 5192607 2026-09-04T07:21:26Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Патэт Лаа]] у [[Патэт-Лаа]]: Назва з памылкай правапісу 5192607 wikitext text/x-wiki '''Патэт-Лаа'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/rbs10/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%9B%D0%B0%D0%BE|title=Патет-Лао - Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> ({{lang-lo|ປະເທດລາວ}}, у перакладзе «Лаоская дзяржава») — агульная назва ваенна-палітычных сіл сацыялістычнай арыентацыі ў [[Лаос]]е ў 1950—1970-я гады. Першай арганізацыяй, званай Патэт-Лаа, быў Адзіны нацыянальны фронт Лаоса, сфармаваны ў [[1950]] годзе для барацьбы супраць французскіх каланізатараў за незалежнасць краіны. У 1956 годзе на яго базе быў створаны [[Патрыятычны фронт Лаоса]] (ПФЛ), які ўключаў Саюз моладзі Лао Хаксат, Асацыяцыю лаоскіх жанчын, Федэрацыю патрыятычных прафсаюзаў, Асацыяцыю лаоскіх студэнтаў і іншыя арганізацыі. Сілы Патэт-Лаа былі адной з бакоў [[Грамадзянская вайна ў Лаосе|грамадзянскай вайны ў Лаосе]] (1960—1973), ведучы ўзброеную барацьбу супраць арміі Каралеўскага Лаоса. Вельмі моцны ўплыў на арганізацыю мела [[Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам]] (ДРВ). З 1968 года армія ДРВ у значнай ступені замяніла войскі Патэт-Лаа на фронце. Згодна з пагадненнем 1973 года, якія завяршылі вайну, ПФЛ уваходзіў у склад кааліцыйнага ўрада. У [[1975]] годзе сілы Патэт-Лаа здзейснілі ўзброены пераварот, узяўшы ўладу ў свае рукі і ліквідаваўшы манархію. == Спасылкі == * [http://bse.sci-lib.com/article087438.html Патет Лао в Большой советской энциклопедии] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі]] [[Катэгорыя:Нацыянальна-вызваленчыя рухі]] [[Катэгорыя:Леварадыкальныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лаоса]] 73uo7en0fobvoj47as0lb6da3x6v1nl 0 665465 5192551 5185203 2026-09-03T23:31:35Z 5192551 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковая сфера = [[гісторыя]] | Месца працы = * [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь]] (1995—2016) * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (2016—2018) * [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] (2018—2020) * [[Інстытут гісторыі імя Т. Мантэйфеля ПАН]] (2022—2023) * [[Універсітэт у Беластоку]] (2026—2028) | Альма-матар = [[Мінскі педагагічны інстытут імя А.М. Горкага]] | Навуковая ступень = Доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (2025) | Навуковы кіраўнік = [[Лапатэцкі Караль]], прафесар (2026), доктар габілітаваны (права) (2016), доктар гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя" (2011) | Вядомы як = спецыяліст у гісторыі права і дзяржаўнасці ВКЛ | Грамадзянства = [[Рэспубліка Беларусь]] | Бацька = Аляксандр Міхайлавіч Радаман | Маці = Галіна Іванаўна Радаман | Член = Літуаністычная камісія | Сайт = https://aradaman.academia.edu | Апісанне выявы = Фатаздымак зроблены ў 2020 г. у Вялікай Ліпе | Дзеці = Усяслаў, Алесь | Жонка = Вікторыя Мікалаеўна Радаман }} '''Андрэй Аляксандравіч Радаман''' (нар. [[2 студзеня]] [[1971]], [[Мінск]]) — беларускі {{гісторык|Беларусі|XXI стагоддзя}}, доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (Польшча)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Andrei Radaman|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, вывучае гісторыю права і дзяржаўнасці [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Падпалкоўнік міліцыі]] ў запасе. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся 2 студзеня 1971 года ў Мінску. Бацька — Аляксандр Міхайлавіч Радаман, нарадзіўся на [[хутар]]ы каля [[Хвоева]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў канцы чэрвеня 1943 года (у пашпарце памылкова — 01.06.1942), урач-стаматолаг-артапед (бацькі — Радаман Міхаіл Міхайлавіч і Гаркач Вера Антонаўна). Маці — Галіна Іванаўна Радаман (Кладкевіч), нарадзілася 23 ліпеня 1950 года (у пашпарце памылкова — 05.08.1950) у [[Бабчын]]е [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], настаўніца пачатковых класаў і гісторыі, метадыст [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі|Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі]]<ref>''Andrej Radaman''. [https://www.facebook.com/andrej.radaman/posts/10220594287787641 Facebook (02.01.2021)]</ref> (бацькі — Кладкевіч Іван Канстанцінавіч і Кірчанка Аляксандра Дзяменцьеўна). Жанаты з 17 ліпеня 1993 года. Мае двух сыноў. === Адукацыя === Скончыў сярэднюю школу № 78 Мінска (1978—1988) з срэбным медалём у чэрвені 1988 года<ref>{{Cite web |url=http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2022 |archive-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726194618/http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |url-status=dead }}</ref>. Вучыўся на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]] па спецыяльнасцях «гісторыя і правазнаўства», «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны» (1988—1993). У перыяд студэнцтва летам 1990 года ў складзе будаўнічага студэнцкага атрада «Нашчадкі» прымаў удзел у археалагічных раскопках у [[Лоскі замак|Лоску]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] пад кіраўніцтвам [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Юрыя Бохана]]. З лістапада 1990 да мая 1991 года прыняў удзел у шэрагу арганізацыйна-дзейных гульняў і метадалагічных семінараў, арганізаваных Школай культурнай палітыкі пад кіраўніцтвам {{нп5|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|Пятра Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}. У 1993 годзе ў складзе каманды МДПІ імя А. М. Горкага стаў пераможцам рэспубліканскай алімпіяды па педагогіцы і псіхалогіі сярод студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь, якая праводзілася ў Віцебску. Пераддыпломную практыку праходзіў у СШ № 65 Мінска пад кіраўніцтвам Анатолія Васільевіча Ягорава. Абараніў дыпломную работу пра Статут ВКЛ 1588 года пад кіраўніцтвам к.&nbsp;юр.&nbsp;н. Леакадыі Мікалаеўны Малчадскай. Скончыў інстытут з адзнакай у 1993 годзе па спецыяльнасці «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны». Пасля сканчэння інстытута працягваў навучанне ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці 07.00.02 — «Айчынная гісторыя» (1993—1995) пад кіраўніцтвам д.&nbsp;г.&nbsp;н. прафесара [[Віталь Міхайлавіч Фамін|Віталя Фаміна]]. З 1 кастрычніка 2021 да 2 кастрычніка 2025 года праходзіў навучанне ў Доктарскай школе [[Універсітэт у Беластоку|Універсітэта ў Беластоку]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://szkolydoktorskie.uwb.edu.pl/nh/2021/09/20/342/|title=Lista rankingowa kandydatów w rekrutacji do Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych UwB na rok akademicki 2021/2022|date=20 верасня 2021|publisher=Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UwB|accessdate=22 верасня 2021}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gDZYcON2y8g Uniwersytet w Białymstoku: Inauguracja Roku Akademickiego 2021/2022]. 06.10.2021</ref><ref>{{Cite web|url=https://szkoladoktorska.uwb.edu.pl/doktorant/absolwenci/2025-20.html|title=Absolwenci 2025 / Szkoła doktorska UwB|website=szkoladoktorska.uwb.edu.pl|access-date=2025-11-26}}</ref>. 3 снежня 2025 года пасля паспяховай абароны з адзнакай доктарскай дысертацыі «Шляхецкія з'езды і соймікі Новагародскага (Навагрудскага) ваяводства (1565-1632)», напісанай пад кіраўніцтвам доктара габілітаванага [[Караль Лапатэцкі|Караля Лапатэцкага]], прафесара Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Karol_%C5%81opatecki&oldid=76413844|загаловак=Karol Łopatecki|год=2025-04-08|мова=pl|выданне=Wikipedia, wolna encyklopedia}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/lTnyALqWMvL|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя"<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Postępowanie w sprawie nadania stopnia doktora (mgr Andrei Radaman)|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://historia.uwb.edu.pl/aktualnosci/obrona-doktorska-mgr-andreia-radamana-na-wydziale-historii-uwb-454.html|title=Obrona doktorska mgr. Andreia Radamana na Wydziale Historii UwB|website=historia.uwb.edu.pl|access-date=2025-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radon.nauka.gov.pl/dane/profil/0014edbb-141d-472c-9716-109d1efb8716|title=RAD-on: RAPORTY, ANALIZY, DANE|website=radon.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-17}}</ref>. === Працоўная дзейнасць === Працоўную дзейнасць распачаў у час навучання ў сярэдняй школе. З 30 чэрвеня па 5 жніўня 1986 года працаваў аператарам вылічальных машын на заводзе «[[Транзістар (завод)|Транзістар]]» вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]». З верасня 1986 г. па май 1988 г. навучаўся ў вучэбна-вытворчым камбінаце Савецкага раёна г. Мінска. Праходзіў вытворчую практыку як слесар-зборшчык радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў на Мінскім вытворчым аб’яднанні імя У. І. Леніна. У 1988 годзе атрымаў I-ы разрад па спецыяльнасці слесара-зборшчыка радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў. У перыяд студэнцтва, у маі-кастрычніку 1989, маі-чэрвені 1990 і маі-верасені 1991 гадоў, працаваў завадатарам у «[[Артэк]]у» ([[Гурзуф]], [[Крым]]). Пасля сканчэння педагагічнага інстытута два гады па сумяшчальніцтве працаваў настаўнікам гісторыі і грамадазнаўства ў сярэдніх школах № 147, № 173 і № 42 Мінска. З 15 верасня 1995 года да жніўня 1998 — выкладчык кафедры тэорыі права і гісторыі [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі міліцыі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2000 да сакавіка 2002 года — навуковы супрацоўнік сектара гісторыі права і палітыка-прававой думкі Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Францішка Скарыны (па сумяшчальніцтве). Выкладаў тэорыю і гісторыю дзяржавы і права ў шэрагу прыватных вышэйшых навучальных устаноў г. Мінска (па сумяшчальніцтве). З жніўня 2016 да студзеня 2017 года навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] (па сумяшчальніцтве). З 20 студзеня 2017 да 31 сакавіка 2018 — навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]. З 1 лістапада 2018 да 31 снежня 2020 — навуковы супрацоўнік аддзела генеалогіі, геральдыкі і нумізматыкі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. Праз сваю грамадзянскую пазіцыю ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў і гвалту]] з боку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] 24 лістапада 2020 года атрымаў паведамленне адміністрацыі Інстытута гісторыі НАН Беларусі пра непрацягненне кантракта<ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=263173|title=З Інстытута гісторыі звальняюць яшчэ аднаго навукоўца|date=2020-11-24|publisher=Наша Ніва}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/yashche-adnago-gistoryka-zvalnyayuc-z-akademii-navuk|title=Яшчэ аднаго гісторыка звальняюць з Акадэміі навук|date=2020-11-24|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/708992.html?c|title=Историку, подполковнику милиции в запасе, не продлили контракт в Академии наук|date=2020-11-24|publisher=TUT.BY|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219150340/https://news.tut.by/culture/708992.html|archivedate=2020-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=2021-01-14|publisher=Радыё Свабода}}</ref>. З лютага 2022 да верасня 2023 года працаваў у аддзеле крыніцазнаўчых даследаванняў і выдання гістарычных крыніц Інстытута гісторыі Польскай акадэміі навук<ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-12}}</ref>. З 1 красавіка 2026 г. — асістэнт аддзела квантытатыўных і геапрасторавых даследаванняў кафедры ўсходазнаўства і міжнародных палітычных адносін факультэта міжнародных адносін Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html|title=Pracownicy Wydziału Stosunków Międzynarodowych UwB|website=uwb.edu.pl|access-date=2026-04-12|date=2026-05-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-04-12}}</ref>. === Служба ў органах унутраных спраў Беларусі === У 1996—2016 гадах служыў у органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь. З 14 жніўня 1998 года — выкладчык, з 24 кастрычніка 2003 да 14 кастрычніка 2016 — старшы выкладчык кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь]]. За час выкладання забяспечваў правядзенне ўсіх відаў навучальных заняткаў па тэорыі дзяржавы і права, [[Беларусазнаўства|беларусазнаўстве]], гісторыі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права славянскіх народаў, гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін, гісторыі палітычных і прававых вучэнняў, гісторыі органаў унутраных спраў Беларусі. Суаўтар тыпавых вучэбных праграм і навучальных праграм па гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін. Як навуковы кіраўнік падрыхтаваў да ўдзелу ў рэспубліканскіх конкурсах студэнцкіх навуковых работ тры работы, дзве з якіх атрымалі дыпломы I катэгорыі (РК НДРС-2009, секцыя «Філасофія, сацыялогія, гісторыя. Гісторыя Беларусі і праблемы ўзаемадзеяння цывілізацый»; РК НДРС-2010, секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»), адна — дыплом III катэгорыі (РК НДРС-2008 секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»). З 2007 па 2016 гг. выкладаў тэму «Рэтраспектыўны аналіз праблемы гандлю людзьмі» ў Міжнародным вучэбным цэнтры падрыхтоўкі, павышэння кваліфікацыі, перападрыхтоўкі кадраў у сферы міграцыі і супрацьдзеяння гандлю людзьмі<ref>{{Cite web|url=https://itc.amia.by/|title=Международный учебный центр Академии МВД Республики Беларусь - itc.AMIA.by|website=itc.amia.by|access-date=2024-11-12|url-status=dead}}</ref>. [[Падпалкоўнік міліцыі]] запасу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/122023478|загаловак=Кафедра теории и истории государства и права|адказны=Авторы-составители: С.Ф. Лапанович, В.И. Павлов, А.А. Радоман|год=2016|месца=Мн.|archive-url=https://www.academia.edu/122023478|archive-date=}}</ref>. === Грамадзянская дзейнасць === [[Файл:RADAMAN 2020.png|міні|[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] = Euroradio FM. «Ідэя X». Эфір 22.10.2020, запіс 19.10.2020]] Адзін з ініцыятараў грамадзянскай кампаніі ў абарону незалежнасці Беларусі «Свежы вецер» (2019—2020)<ref>{{Cite web|author=Ян Авсеюшкин|url=https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|title=«Россия готовится к войне». Началась кампания в защиту суверенитета Беларуси|publisher=Naviny.by = Белорусские новости|date=2019-10-11|accessdate=16 снежня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117003127/https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|archivedate=17 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20191207/1562095819.html|title=В Минске оппозиция проводит акцию против интеграции с Россией|publisher=РИА Новости|date=|accessdate=}}</ref>. У ноч з 12 на 13 жніўня 2020 года ў перыяд [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў]] быў затрыманы супрацоўнікамі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] на прыпынку грамадскага транспарту на [[Вуліца Леаніда Бяды (Мінск)|вуліцы Леаніда Бяды]] ў раёне ўніверсама «Рыга» і быў збіты ў Савецкім РУУС Мінска<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=taH1Mrqk_7U|title=Зварот да калег, вучоных юрыстаў у сувязі з падзеямі ў Беларусі 9-13 жніўня 2020 г.|author=Уладзімір Пятровіч Шыянок, доктар юрыдычных навук, прафесар, палкоўнік міліцыі ў адстаўцы.|website=|publisher=|date=2020-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|author=Илья Азар|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/19/86732-bolshe-vsego-lyudi-boyatsya-chto-vse-ostanetsya-kak-bylo|title=«Мы не оппозиция, нас большинство»|publisher=Новая газета — Novayagazeta.ru|date=2020-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukashenko-mstit-za-chto-v-belarusi-uvolnjajut-istorikov/a-55681299|title=Лукашенко мстит? За что в Беларуси увольняют историков.|author=Татьяна Неведомская|publisher=Deutsche Welle (DW)|date=2020-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/culture/709363.html|title=Из Института истории уволены семь сотрудников. Ещё пятеро ушли сами в знак солидарности|author=Денис Мартинович|publisher=TUT.BY|date=2020-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123103014/https://news.tut.by/culture/709363.html|archivedate=2020-12-19}}</ref>. Пратакол затрымання і пратакол адміністрацыйнага правапарушэння, якія былі складзеныя участковым інспектарам ГАМ Савецкага РУУС старшым лейтэнантам міліцыі Сяргеем Віктаравічам Нікіценкам, не падпісаў, бо лічыў іх сфальсіфікаванымі і не меў магчымасці прачытаць іх ноччу на пляцы РУУС без акуляраў. Утрымліваўся ў ІЧУ Мінгарвыканкама (1-ы завулак Акрэсціна 36), адкуль быў выпушчаны пад падпіску без суда а 01:50 14 жніўня 2020 года.<ref>{{Cite web|author=Уладзь Грыдзін|lang=|url=https://www.svaboda.org/a/30783094.html|title=Як у Менску сустракалі вызваленых з турмы на Акрэсьціна пратэстоўцаў. Фотарэпартаж|publisher=Радыё Свабода|date=2020-08-14}} Фатаздымак 3.</ref> Адміністрацыйны працэс па яго справе прыпыняўся 7 кастрычніка і толькі 20 кастрычніка 2020 года на падставе ч. 1 арт. 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях (КоАП) Рэспублікі Беларусь суддзя Савецкага раёна Мінска Аляксандр Аляксандравіч Воўк<ref>https://euroradio.fm/1570-sutak-za-chatyry-mesyacy-suddzi-antyrekardsmeny-pa-palitychnyh-spravah</ref> пастанавіў падвергнуць Андрэя Радамана адміністрацыйнаму спагнанню ў выглядзе штрафа на карысць дзяржавы ў памеры 10 базавых велічынь за ўдзел у несанкцыянаваным мітынгу, які адбыўся ў 01:30 13 жніўня 2020 года па адрасе Лагойскі тракт, 37. На судзе А. Радаман адмаўляў сам факт здзяйснення ім супрацьпраўнага дзеяння. Старшы участковы інспектар аддзела аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі Савецкага РУУС Мінска маёр міліцыі Вадзім Уладзіміравіч Смолік, які фігураваў у матэрыялах адміністрацыйнай справы як сведка ўдзелу А. Радамана ў мітынгу на Лагойскім тракце, на пасяджэнне суда не з’явіўся ў сувязі з тым, што нёс сутачнае дзяжурства. 7 снежня 2020 года скаргу на пастанову суда Савецкага раёна ад 20.10.2020 года па яго справе разглядаў Мінскі гарадскі суд. Суддзя Анастасія Паўлаўна Папко пастанавіла пастанову суддзі суда Савецкага раёна Мінска ад 20.10.2020 года адносна А. А. Радамана пакінуць без змены, а скаргу — без задавальнення. Неаднаразова выказваўся ў СМІ пра сваю грамадзянскую пазіцыю<ref>[https://euroradio.fm/radaman-syonnya-u-slove-salidarnasc-usya-nacyyanalnaya-ideya-belarusau Радаман: сёння ў слове «салідарнасць» — уся нацыянальная ідэя беларусаў] = [https://www.youtube.com/watch?v=undxzWW6hzU Радоман: сегодня в слове «солидарность» — вся национальная идея белорусов] ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. «Ідэя X». Зміцер Лукашук і Максім Гаруноў (запіс адбыўся 19.10.2020, эфір — 22.10.2020 10:43)</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц-апытанне. [https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html Калі, на Ваш погляд, павінна быць прынята рашэнне аб правядзенні новых прэзідэнцкіх выбараў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127172115/https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html |date=27 лістапада 2020 }} ''Народная Воля'' (10.11.2020)</ref><ref>{{Cite web|title="Мы ідзём у нікуды": Інстытут гісторыі губляе навукоўцаў|url=https://euroradio.fm/my-idzyom-u-nikudy-instytut-gistoryi-gublyae-navukoucau|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM|date=2020-11-30}}</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц. Андрэй Радаман, гісторык. «Дзейнічаць салідарна з тымі, хто нясе крыж пакут» ''Народная Воля'' № 102 (4560), с. 6 (29 снежня 2020)</ref><ref>''Deutschlandfunk Kultur''. Fazit. [https://srv.deutschlandradio.de/themes/dradio/script/aod/index.html?audioMode=2&audioID=3&state%5BlaunchMode%5D=4&state%5BlaunchModeState%5D%5Bsuche%5D%5BsearchTerm%5D=Sieben+Historiker+werden Weißrussland: Sieben Historiker werden entlassen. Gespräch mit ''Florian Kellermann'']{{Недаступная спасылка}} (05:11 min) (02.01.2021, 23:46 Uhr).</ref><ref>[https://euroradio.fm/urok-gistoryi-chym-nebyaspechnyya-sproby-yae-perapisac-efir-u-1600 «Урок гісторыі: чым небяспечныя спробы яе перапісаць?»], ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. Інтэрв’юер — Зміцер Лукашук, інтэрв’юяваны — Андрэй Радаман (прамы эфір з варшаўскай студыі Еўрарадыё 10.09.2021, 15:00 (Варшава).</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z9_-7R6amR8 Гісторык Андрэй Радаман пра Беларусь 16 стагоддзя, 2020-ы і працу ў Акадэміі МУС, Media IQ, Надзея Белахвосцік (запіс адбыўся 10.05.2023.эфір — 15.05.2023)]</ref>. 11 жніўня 2020 года падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]. 11 лютага 2022 года падпісаў Зварот да людзей добрай волі ў Польшчы, Беларусі, Літве, Расіі і Украіне з просьбай салідарна адмовіцца ад дзеянняў, заснаваных на прынцыпе «падзелу сфер уплыву»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://publicystyka.ngo.pl/apel-do-ludzi-dobrej-woli-w-polsce-bialorusi-litwie-rosji-i-ukrainie-o-solidarne-odrzucenie-dzialan-w-oparciu-o-zasade-podzialu-stref-wplywow|title=Apel do ludzi dobrej woli w Polsce, Białorusi, Litwie, Rosji i Ukrainie o solidarne odrzucenie działań w oparciu o zasadę „podziału stref wpływów” - Artykuł|website=ngo.pl|date=2022-02-11|access-date=2026-07-06}}</ref>. Сябра [[Беларускі інстытут публічнай гісторыі|Беларускага інстытута публічнай гісторыі]].<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|title=Andrei Radaman {{!}} Powiązania {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-01-31|archive-date=9 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709015740/https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|url-status=dead}}</ref> Сябра грамадскага аб’яднання «Беларускі даследчы ўніверсітэт імя Астафея Валовіча».<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-01|archive-date=23 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001056/https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|url-status=dead}}</ref> === Навуковая дзейнасць === У спіс яго навуковых зацікаўленасцей уваходзяць: палітычная гісторыя ранняга Новага часу; гісторыя дзяржавы і права Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і Рэчы Паспалітай абодвух народаў (Каралеўства Польскага і ВКЛ); гісторыя мясцовага самакіравання ВКЛ і Беларусі, парламенцкіх інстытутаў і парламенцкага права; [[прасапаграфія]], [[генеалогія]] і [[сфрагістыка]] палітычнай эліты ВКЛ XV—XVIII ст.; гісторыя праваахоўных органаў Беларусі. З 2000 года ўдзельнік распрацоўкі шэрагу навуковых праектаў, прафінансаваных Беларускім рэспубліканскім фондам фундаментальных даследаванняў і Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь, у тым ліку: Г 99-325 «Гістарычныя асновы развіцця інстытутаў парламентарызму ў Беларусі ў XVI—XVIII стст.» (2000—2002, кіраўнік к.ю.н. [[Галіна Вячаславаўна Дзербіна|Г. В. Дзербіна]]), Г 06М-212 «Пратэкцыянізм як форма сацыяльных і палітычных паводзін у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI стагоддзі» (2006—2008, кіраўнік к.г.н. [[Уладзімір Аляксеевіч Падалінскі|У. А. Падалінскі]]), № Г12 МС-018 «Паслы ад ВКЛ на соймы Рэчы Паспалітай (1569—1793 гг.)​» (2012—2014, конкурс «Навука МС [міжнароднае супрацоўніцтва]», кіраўнікі к.г.н. А. Мацук, праф. А. Рахуба, вядучыя арганізацыі — Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларуси, Інстытут гісторыі ПАН). У 2009 годзе ў межах выканання Дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў на 2006—2010 гады «Гісторыя беларускай нацыі, дзяржаўнасці і культуры» (кіраўнік — д.г.н. акадэмік сакратар НАН Беларусі А. А. Каваленя), прыняў удзел у падрыхтоўцы і публікацыі выдання «Беларусь: Народ. Дзяржава. Час». З 2009 года ўдзельнік некалькіх міжнародных навукова-даследчых праектаў, якія былі рэалізаваны і рэалізуюцца пад кіраўніцтвам праф. {{нп5|Генрык Люлевіча|Генрыка Люлевіча|pl|Henryk Lulewicz}} (1950—2019), праф. [[Анджэй Рахуба|Анджэя Рахубы]] i праф. Караля Лапатэцкага. Сярод іх праекты па выданні спісаў ураднікаў і саноўнікаў ВКЛ (Полацкае, Мсціслаўскае, Берасцейскае, Новагародскае (Навагрудскае) ваяводствы) (NPRH nr N N108 203536; NPRH nr 12H 11 0016 80; NPRH nr 11H 18 0370 86), парламентарыяў ВКЛ на соймах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (NPRH nr 11H 18 0130 87), а таксама навуковыя праекты па выданні актаў новагародскага (навагрудскага), слонімскага i полацкага соймікаў (NPRH nr 0057/NPRH2/H11/81/2012; NPRH/DN/SP/0141/2024/14; NPRH nr 11H 20 0318 88). У 2025-2028 гг. ва Універсітэце ў Беластоку разам з Каралем Лапатэцкім і [[Ігар Аляксандравіч Бортнік|Ігарам Бортнікам]] Андрэй Радаман працуе таксама над рэалізацыяй навуковага праекта "Вяршэнства права і кантроль заканадаўчай улады ў Вялікім княстве Літоўскім". Для рэалізацыі пастаўленых у рамках названых праектаў задач, працаваў у архівах і аддзелах рукапісаў бібліятэк Берліна, Дрэздэна, Варшавы, Вены, Вільні (Вільнюса), Вроцлава, Гданьска, Граца, Гродна, Кіева, Кракава, Курніка, Любліна, Масквы, Мінска, Парыжа, Познані, Санкт-Пецярбургу, Стакгольма, Торуні і інш. Прыняў непасрэдны ўдзел больш чым у 60 міжнародных і рэспубліканскіх навуковых канферэнцыях, сімпозіумах і кангрэсах, а таксама неаднаразова выступаў на пасяджэннях міжнародных круглых сталоў па гістарычнай і гісторыка-прававой праблематыцы ў Беларусі, Літве, Польшчы, Расіі, Украіне і Швецыі. Сябра рэдакцыйных рад навуковых выданняў «[[Герольд Litherland]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |title=«Герольд Litherland» |access-date=18 снежня 2020 |archive-date=7 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407211058/https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |url-status=dead }}</ref> (Гродна-Мінск) і «Rocznik Lituanistyczny»<ref>[http://rl-ihpan.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=113&lang=pl Rocznik Lituanistyczny]</ref> (Варшава). У 1995—1998 гадах — сябра рэдакцыі [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускага гістарычнага агляду]]. З 2023 года — сябра суполкі літуаністычных даследаванняў у Інстытуце гісторыі ПАН<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://ihpan.edu.pl/struktura/zaklady-naukowe/zespol-badan-lituanistycznych/|title=Zespół Badań Lituanistycznych|website=Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN - Instytut Historii PAN|access-date=2024-11-11}}</ref>. Сябра Літуаністычнай камісіі пры Камітэце гістарычных навук Польскай акадэміі навук (2024)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.facebook.com/story.php/?story_fbid=1052333046896646&id=100063598801439&_rdr|title=Nowy skład Komisji Lituanistycznej|website=FB strona Komisji Lituanistycznej przy KNH PAN|date=05.09.2024}}</ref>. Сябра аргкамітэта па стварэнні Беларускага даследчага ўніверсітэта імя Астафея Валовіча (2023—2025)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/praekt-natsyyanalnaga-dasledchaga-universitetu.html|title=Нацыянальны даследчы унівэрсітэт. Што за праект?|website=budzma.org|access-date=2024-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-12|archive-date=23 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001056/https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|url-status=dead}}</ref>. Аўтар больш за 90 навуковых работ<ref>[https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=gt5z4lQAAAAJ Профіль Google Scholar]</ref>, а таксама шэрагу артыкулаў у [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]], [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыі гісторыі Беларусі]], [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|энцыклапедыі «Вялікае княства Літоўскае»]]<ref>[http://www.vkl.by/search?SearchForm%5Bstring%5D=радаман&SearchForm%5Bpartition%5D=&SearchForm%5Bpartition%5D=0&yt0= Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»]</ref>. * '''[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ h-індэкс 10]''' ([[Google Scholar]] Citations) '''{{нп5|ORCID||ru|}} [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X 0000-0002-7211-124X] [[Web of Science]] Researcher ID [https://publons.com/researcher/1998776/andrei-radaman/ V-5923-2017]''' === Стажыроўкі === * 2002 год — [[Ягелонскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедрах гісторыі права Польшчы юрыдычнага факультэта і гісторыі Ранняга Новага часу гістарычнага факультэта па стыпендыі Фонду каралевы Ядвігі. * 2010 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі права Польшчы Інстытута гісторыі права факультэта права і адміністрацыі па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2018 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі Ранняга Новага часу Гістарычнага інстытута па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2019 год — [[Акадэмія навук Літвы]], навуковая стажыроўка ў рамках міжакадэмічнага абмену ў Інстытуце гісторыі Літвы. * 2021 год — {{нп5|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля|pl|Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk}} Польскай акадэміі навук, Нямецкі гістарычны інстытут у Варшаве<ref>{{Cite web|url=https://www.dhi.waw.pl/|title=Startseite - Deutsches Historisches Institut Warschau - DHIW|website=www.dhi.waw.pl|access-date=2024-11-12}}</ref>, даследніцкая навуковая стажыроўка на 11 месяцаў (люты-снежань)<ref>[https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html Wir begrüßen Forschende aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301003915/https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html|date=1 сакавіка 2021}}. Deutsches Historisches Institut Warschau. 01.02.2021.</ref><ref>Max Weber Stiftung. [https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html Stipendien für Akademikerinnen und Akademiker aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305230048/https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html |date=5 сакавіка 2021 }}. Dienstag, 02. Februar 2021.</ref><ref>WNP.PL. [https://www.wnp.pl/parlamentarny/spoleczenstwo/stypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i-niemieckiego-instytutu-historycznego,122828.html Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 04-02-2021 13:34</ref><ref>Nauka w Polsce. [https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C86174%2Cstypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 05.02.2021.</ref><ref>[https://ihpan.edu.pl/stypendia-dla-srodowiska-akademickiego-z-bialorusi/ Stypendia dla środowiska akademickiego z Białorusi]. Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, 05.02.2021.</ref>. * 2025 год — [[Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля]]^[pl] Польскай акадэміі навук (стажыроўка 1 месяц (май-чэрвень). == Бібліяграфія == === Калектыўныя манаграфіі === * [http://history.by/issledovania/издательский-проект-коллективного-ф-2/ Беларусь: Народ. Государство. Время] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629063150/http://history.by/issledovania/%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84-2/ |date=29 чэрвеня 2020 }} / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]. Минск: Беларуская навука, 2009. * Гісторыя Навагрудка — з глыбінь вякоў да нашых дзён = История Новогрудка — из глубин веков до наших дней / [<nowiki/>[[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш.], рэд. кал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] (гал. рэд.). 1-е выд. Мінск: Белстан, 2014<ref>''Ні­на Шчарбачэвіч.'' [https://zviazda.by/be/news/20141007/1412631679-navagrudku-970 Навагрудку — 970!] ''Звязда'' (07.10.2014)</ref>; 2-е выд. Мінск: Белстан, 2016. * [https://www.academia.edu/12795611 Unus pro omnibus: Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230726194620/https://www.academia.edu/12795611 |date=26 ліпеня 2023 }} Склад. [[Андрэй Янушкевіч]]. Навук. рэд. [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]]. Мінск: Медысонт, 2014. * [https://www.litres.ru/raznoe-4340152/istoriya-belorusskoy-gosudarstvennosti-tom-pervyy-40259942/ История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в.] / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]; отв. ред. тома [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|О. Н. Левко]], [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|В. Ф. Голубев]]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. Минск: Беларуская навука, 2018. * [https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003311454 Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy], edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, Anastasiia Kudlenko, 1st Edition, London: Routledge, 2023, 236 pp. DOI <nowiki>https://doi.org/10.4324/9781003311454</nowiki>; eBook <nowiki>ISBN 9781003311454</nowiki>. * [https://www.amazon.com/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-XXI-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%96-%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%8F%D0%B9/dp/1915601398 Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй], укладальнікі Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклад з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024. === Навукова-даведачныя выданні (ў суаўтарстве) === * Земскія ўраднікі Полацкага ваяводства (другая палова XVI — першая палова XVII стст.) / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том I. Полацак, 2004. С.73-80. * Земскія ўраднікі Віцебскага ваяводства ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том II. Полацак, 2005. С. 51-61. * Земскія ўраднікі Менскага павета ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том III. Полацак, 2006. С.65-69. * [https://www.academia.edu/34051158/Герольд_Litherland_nr_17 Земскія ўраднікі Гарадзенскага павета ВКЛ (другая палова XVI — першая палова XVII ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230408095400/https://www.academia.edu/34051158/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_17 |date=8 красавіка 2023 }}. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. Год V. Горадня, 2006. № 1 (17). С. 98-109. * Милиция Беларуси. Документы и материалы (1917—2007 гг.) / Сост. К. И. Барвинок [и др.:]: под ред. канд. ист. наук, доц. К. И. Барвинка, доктора ист. наук, проф. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел; Академия МВД. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2007. * [https://www.academia.edu/2435892/Герольд_Litherland_nr_18 Земскія ўраднікі Ваўкавыскага павета (другая палова XVI — першая палова XVII стст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112173811/https://www.academia.edu/2435892/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_18 |date=12 студзеня 2021 }} / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. 2011. № 18. С.143-155. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Anrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/Content/140339 T. V: Ziemia połocka i województwo połockie. XIV—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryka Lulewicza}}, oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Andrzej Haratym, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], Andrej Radaman przy współpracy [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich Witala Hałubowicza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} i Przemysława P. Romaniuka. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2018. 305, [1] s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/publication/281586 T. VI: Ziemia nowogródzka i województwo nowogródzkie XV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2024. 524 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251774/edition/233383/content T. IX: Województwo mścisławskie. XVI—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. [[Анджэй Рахуба|Andrzeja Rachuby]], oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/270-tomasz-jaszczolt/ Tomasz Jaszczołt], Andrej Radaman, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Przemysław P. Romaniuk, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/131-adam-danilczyk/ Adam Danilczyk] i Andrzej Haratym. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2019. 262 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251773/edition/233372/content T. VIII: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2020. 405 s. === Вучэбная літаратура (у суаўтарстве) === * История органов внутренних дел Беларуси: хрестоматия] / Министерство внутренних дел Республики Беларусь, Академия МВД; сост. А. Ф. Вишневский [и ин.]. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2009. * История органов внутренних дел Беларуси: [курс лекций для вузов] / А. Ф. Вишневский [и др.] под ред. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел Республики Беларусь; Учреждение образования «Академия Министерства внутренних дел Республики Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2010. * История органов внутренних дел Беларуси: учеб. пособие для учреждений высшего образования] / А. В. Вениосов [и др.]; под общ. ред. В. А. Данилова, А. С. Жмуровского; учреждение образования «Акад. М-ва внутрен. дел Респ. Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2015. === Выбраныя навуковыя артыкулы і публікацыі крыніц === Паводле Google Scholar<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ&hl=ru Профіль Google Scholar]</ref>: {{кал|2}} * [https://www.academia.edu/122021195 Кіраванне соймікавамі пасяджэннямі ў Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. Беларус. дзярж. пед. ун-та ім. М. Танка. — 2002. — № 2(32). — С. 120—132. * [https://www.academia.edu/122019215 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. 2003. — Т.10, сш.1-2 (18-19). — С.163-174. * [https://www.academia.edu/122022189 Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага павета і праблема ўзнікнення каптуровых судоў у Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім ў час бескаралеўяў другой паловы XVI ст.] / А. Радаман // Вест. Акад. МВД Респ. Беларусь. — 2004. № 1 (7). — С. 132—136. * [https://www.academia.edu/122021455 Справа аб парушэнні ваўкавыскім старостай Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда і яе адлюстраванне ў дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі: дэкрэт Галоўнага Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкагапа справе аб парушэнні ваўкавыскім старостам Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда. 23 верасня 1589 г., Менск] / А. Радаман // Архіварыус: зб. навук.паведамл. і арт. Вып.2 / рэдкал.: А. К. Галубовіч (старш.) і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2004. — С.104-114 (Сер.: Гісторыя, архівазнаўства, крыніцазнаўства; Вып.2.). * [https://www.academia.edu/122021120 Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego — 21 marca 1600 r.] / A. Radaman, M. Ferenc // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — 2004. — T. MCCLXVII, zeszyt 131. — S. 89-107. * [https://www.academia.edu/122021766 Ухвалы соймікаў і шляхецкіх з’ездаў Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў сістэме нарматыўнага рэгулявання фінансавання соймавых паслоў у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. БДПУ. Сер. 2, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2005. — № 4 (46). — С.16-21. * [https://www.academia.edu/122019074 Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста] / А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. — 2005. — Т.12, сш.1-2 (22-23). — С.132-161. * [https://www.academia.edu/122021837 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на варшаўскі вальны сойм 1598 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. — 2005. — № 2. — С. 97-109. * [https://www.academia.edu/122020834 Uchwała sejmikowa powiatu nowogródzkiego z 1568 r. a system finansowania posłów sejmowych Wielkiego Księstwa Litewskiego] / A.Radaman // Litwa w epoce Wazów : prace ofiarowane H.Wisnerowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / Instytut Historii PAN im.T.Manteuffla; podred. W.Kriegseisena i A. Rachuby. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. — S. 145—156. * [https://www.academia.edu/122018322 Да праблемы вызначэння мяжы паміж Новагародскім і Пінскім паветамі Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Памяць стагоддзяў на карце Айчыны: зб. навук. прац у гонар 70-годдзя М. Ф. Спірыдонава / Нац.акад.навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. Р. А. Аляхновіч [i інш.]; рэдкал.: А. А. Каваленя (адказ.рэд.), А. І. Груша (адказ. сакр.) [і інш.]. Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 73-89. * [https://www.academia.edu/127384645 Інструкцыя шляхты Гарадзенскага павета паслам на Варшаўскі сойм 1572 г. з агульнаваяводскага сойміка Трокскага ваяводства, які адбыўся ў Самілішках 9 снежня 1571 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Гарадзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / рэд. А. Ф. Смаленчук, Н. У. Сліж. Гародня: [б.в.], 2009. — С. 246—251. * [https://www.academia.edu/122018135 Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565—1632] / A. Radaman // Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI—XVIII wieku / red. U. Augustyniak, A.B. Zakrzewski; Komisja Lituanistyczna przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historyczny Uiwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa: Neriton, 2010. — S. 55-103. * [https://www.academia.edu/122019652 Арганізацыя і склад полацкага земскага суда ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Герольд Litherland. — 2011. — № 18. — С.21-36. * [https://www.academia.edu/122019708 Попісавы экспедыцыйны з’езд і перадсоймавы соймік Новагародскага павета ў Капылі ў лютым 1596 г.] / А. Радаман // Капыль: гісторыя горада і рэгіёна (да 360-годдзя выдання прывілея на магдэбургскае права Капылю) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар, І. В. Соркіна; рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — С.185-210. * [https://www.academia.edu/122019977 Род Харытановічаў Вобрынскіх (Абрынскіх) уласнага герба «Харытон» у Новагародскім павеце ВКЛ у другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Карэліччына: людзі, падзеі, час: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, В. А. Максімовіч, А. Б. Доўнар; рэдкал. А. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2012. — С.50-63. * [https://www.academia.edu/122018259 Особенности российского администрирования и уголовного судопроизводства на территории Новогородского воеводства Великого Княжества Литовского, Русского и Жемайтского в 1657—1658 гг.] // Наследие российской государственности / Алтайская академия экономики и права; под ред. Ю. В. Анохина. Барнаул : Изд-во ААЭП, 2012. — С. 24-41. * [https://www.academia.edu/121931925 Іерархія ўраднікаў на сойміку Новагародскага павета Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны: гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. А. Скеп’ян, В. В. Даніловіч, А. Б. Доўнар, рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С.162-177. * [https://www.academia.edu/121931766 Новагародскі перадсоймавы соймік 19-21 студзеня 1598 г.] / А.Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны : гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права): зб.навук. арт./ Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. Скеп’ян, В. Даніловіч, А. Доўнар, рэдкал. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2013. — С. 139—162. * [https://www.academia.edu/121931666 Ухваленне мясцовых падаткаў на сойміках і шляхецкіх з’ездах Новагародскага ваяводства ВКЛ у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А.Радаман // Беларус. гіст. часоп. — 2013. — № 9. — С. 22-33. * [https://www.academia.edu/121930974 Патранальна-кліентальныя адносіны ў Новагародскім павеце і іх уплыў на палітыку і дзейнасць органаў шляхецкага самакіравання ў другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.) : зб. навук. прац / Установа "Музей "Замкавы комплекс «Мір»; рэд. А. М. Янушкевіч. — Мінск : Медысонт, 2014. — С. 252—294. * [https://www.academia.edu/122013379 Шляхта Новагародскага павета ў паспалітым рушэнні ВКЛ 1567 года] / А. Радаман, А. Янушкевіч // Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI—XVIII w.) / Instytut historii PAN, Polskie towarzystwo heraldyczne; red. S.Górzyński, M.Nagielski. — Warszawa: DiG, 2014. — S. 337—381. * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/13507 Павятовыя соймікі Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага напярэдадні кракаўскага ардынарнага сойма Рэчы Паспалітай абодвух народаў 1603 г.] / А.Радаман // Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура : зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 1 / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — С. 221—252 * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/13502/1/A_Radaman_Sistiematizacyja_prawa_WKL_i_wopros_poprawy_Trietjego_statuta_WKL.pdf Сістэматызацыя права ВКЛ і пытанне паправы Трэцяга статута ВКЛ на сойміках Новагародскага ваяводства ў 1587—1632 гг.] / А.Радаман // Журн. Белорус. гос. ун-та. История. — 2018. — № 2. — С. 21—31. * [https://miscellanea.uwb.edu.pl/article/download/677/588/1328 Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego] [Places of Debates of Dietines (Sejmiks) and Other Noble Assemblies of the Nowogródek Poviat] / A, Radaman // Miscellanea Historico-Iuridica, — 2022. — T, 21(1). — S. 75-115. * [http://hdl.handle.net/11320/16699 Miejsca obrad zjazdów szlacheckich I sejmików powiatu słonimskiego] / A, Radaman // Wobec sejmików. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI—XVIII wieku, red. M. Kupczewska, K.Łopatecki, Białystok, 2024.— S. 193—213. * [https://www.researchgate.net/publication/369253316 The Political Symbols and Concepts of Statehood in the Modern History of Belarus] / Andrej Kotljarchuk, Andrej Radaman, and Elena Sinitsyna // Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy, edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, and Anastasiia Kudlenko, Routledge 2023, p.&nbsp;3-15. * [https://www.academia.edu/121803032 Палітычныя сімвалы і трактоўка дзяржаўнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі] / Андрэй Катлярчук, Андрэй Радаман, Алена Сініцына // Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй, укладальніцы Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклаў з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024, с. 25-38. {{канец кал}} == Узнагароды і прэміі == * Памятны медаль «80 год міліцыі Беларусі». * Юбілейны медаль «90 год міліцыі Беларусі». * Памятны знак «70 год міліцыі Мінскай вобласці». * Нагрудны знак «За адзнаку». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. Минск : Белорусская наука, 2007, c. 312—313. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|РАДАМАН Андрэй Аляксандравіч}}, с. 200—201. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201031155234/http://history.by/be/radaman/ Профіль на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2018—2020)] * [https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html Профіль на сайце Універсітэта ў Беластоку] * [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X ORCID] * [https://uwb.academia.edu/AndrejRadaman Старонка на academia.edu] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радаман Андрэй Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі міліцыі (Беларусь)]] ejrd9urqs4ilcg4iwekxy6axz3l749b 5192660 5192551 2026-09-04T09:05:22Z 5192660 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь]] (1995—2016) * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (2016—2018) * [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] (2018—2020) * [[Інстытут гісторыі імя Т. Мантэйфеля ПАН]] (2022—2023) * [[Універсітэт у Беластоку]] (2026—2028) | Альма-матар = [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага]] (1993) | Навуковая ступень = Доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (2025) | Навуковы кіраўнік = [[Лапатэцкі Караль]], прафесар (2026), доктар габілітаваны (права) (2016), доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (2011) | Вядомы як = спецыяліст у гісторыі права і дзяржаўнасці ВКЛ | Бацька = Аляксандр Міхайлавіч Радаман | Маці = Галіна Іванаўна Радаман | Член = Літуаністычная камісія | Сайт = https://aradaman.academia.edu | Дзеці = Усяслаў, Алесь | Жонка = Вікторыя Мікалаеўна Радаман }} '''Андрэй Аляксандравіч Радаман''' (нар. [[2 студзеня]] [[1971]], [[Мінск]]) — беларускі {{гісторык|Беларусі|XXI стагоддзя}}, доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (Польшча)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Andrei Radaman|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, вывучае гісторыю права і дзяржаўнасці [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Падпалкоўнік міліцыі]] ў запасе. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся 2 студзеня 1971 года ў Мінску. Бацька — Аляксандр Міхайлавіч Радаман, нарадзіўся на [[хутар]]ы каля [[Хвоева]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў канцы чэрвеня 1943 года (у пашпарце памылкова — 01.06.1942), урач-стаматолаг-артапед (бацькі — Радаман Міхаіл Міхайлавіч і Гаркач Вера Антонаўна). Маці — Галіна Іванаўна Радаман (Кладкевіч), нарадзілася 23 ліпеня 1950 года (у пашпарце памылкова — 05.08.1950) у [[Бабчын]]е [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], настаўніца пачатковых класаў і гісторыі, метадыст [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі|Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі]]<ref>''Andrej Radaman''. [https://www.facebook.com/andrej.radaman/posts/10220594287787641 Facebook (02.01.2021)]</ref> (бацькі — Кладкевіч Іван Канстанцінавіч і Кірчанка Аляксандра Дзяменцьеўна). Жанаты з 17 ліпеня 1993 года. Мае двух сыноў. === Адукацыя === Скончыў сярэднюю школу № 78 Мінска (1978—1988) з срэбным медалём у чэрвені 1988 года<ref>{{Cite web |url=http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2022 |archive-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726194618/http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |url-status=dead }}</ref>. Вучыўся на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце]] [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]] па спецыяльнасцях «гісторыя і правазнаўства», «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны» (1988—1993). У перыяд студэнцтва летам 1990 года ў складзе будаўнічага студэнцкага атрада «Нашчадкі» прымаў удзел у археалагічных раскопках у [[Лоскі замак|Лоску]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] пад кіраўніцтвам [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Юрыя Бохана]]. З лістапада 1990 да мая 1991 года прыняў удзел у шэрагу арганізацыйна-дзейных гульняў і метадалагічных семінараў, арганізаваных Школай культурнай палітыкі пад кіраўніцтвам {{нп5|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|Пятра Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}. У 1993 годзе ў складзе каманды МДПІ імя А. М. Горкага стаў пераможцам рэспубліканскай алімпіяды па педагогіцы і псіхалогіі сярод студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь, якая праводзілася ў Віцебску. Пераддыпломную практыку праходзіў у СШ № 65 Мінска пад кіраўніцтвам Анатолія Васільевіча Ягорава. Абараніў дыпломную работу пра Статут ВКЛ 1588 года пад кіраўніцтвам к.&nbsp;юр.&nbsp;н. Леакадыі Мікалаеўны Малчадскай. Скончыў інстытут з адзнакай у 1993 годзе па спецыяльнасці «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны». Пасля сканчэння інстытута працягваў навучанне ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці 07.00.02 — «Айчынная гісторыя» (1993—1995) пад кіраўніцтвам д.&nbsp;г.&nbsp;н. прафесара [[Віталь Міхайлавіч Фамін|Віталя Фаміна]]. З 1 кастрычніка 2021 да 2 кастрычніка 2025 года праходзіў навучанне ў Доктарскай школе [[Універсітэт у Беластоку|Універсітэта ў Беластоку]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://szkolydoktorskie.uwb.edu.pl/nh/2021/09/20/342/|title=Lista rankingowa kandydatów w rekrutacji do Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych UwB na rok akademicki 2021/2022|date=20 верасня 2021|publisher=Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UwB|accessdate=22 верасня 2021}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gDZYcON2y8g Uniwersytet w Białymstoku: Inauguracja Roku Akademickiego 2021/2022]. 06.10.2021</ref><ref>{{Cite web|url=https://szkoladoktorska.uwb.edu.pl/doktorant/absolwenci/2025-20.html|title=Absolwenci 2025 / Szkoła doktorska UwB|website=szkoladoktorska.uwb.edu.pl|access-date=2025-11-26}}</ref>. 3 снежня 2025 года пасля паспяховай абароны з адзнакай доктарскай дысертацыі «Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага (Навагрудскага) ваяводства (1565—1632)», напісанай пад кіраўніцтвам доктара габілітаванага [[Караль Лапатэцкі|Караля Лапатэцкага]], прафесара Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Karol_%C5%81opatecki&oldid=76413844|загаловак=Karol Łopatecki|год=2025-04-08|мова=pl|выданне=Wikipedia, wolna encyklopedia}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/lTnyALqWMvL|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Postępowanie w sprawie nadania stopnia doktora (mgr Andrei Radaman)|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://historia.uwb.edu.pl/aktualnosci/obrona-doktorska-mgr-andreia-radamana-na-wydziale-historii-uwb-454.html|title=Obrona doktorska mgr. Andreia Radamana na Wydziale Historii UwB|website=historia.uwb.edu.pl|access-date=2025-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radon.nauka.gov.pl/dane/profil/0014edbb-141d-472c-9716-109d1efb8716|title=RAD-on: RAPORTY, ANALIZY, DANE|website=radon.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-17}}</ref>. === Працоўная дзейнасць === Працоўную дзейнасць распачаў у час навучання ў сярэдняй школе. З 30 чэрвеня па 5 жніўня 1986 года працаваў аператарам вылічальных машын на заводзе «[[Транзістар (завод)|Транзістар]]» вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]». З верасня 1986 г. па май 1988 г. навучаўся ў вучэбна-вытворчым камбінаце Савецкага раёна г. Мінска. Праходзіў вытворчую практыку як слесар-зборшчык радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў на Мінскім вытворчым аб’яднанні імя У. І. Леніна. У 1988 годзе атрымаў I-ы разрад па спецыяльнасці слесара-зборшчыка радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў. У перыяд студэнцтва, у маі-кастрычніку 1989, маі-чэрвені 1990 і маі-верасені 1991 гадоў, працаваў завадатарам у «[[Артэк]]у» ([[Гурзуф]], [[Крым]]). Пасля сканчэння педагагічнага інстытута два гады па сумяшчальніцтве працаваў настаўнікам гісторыі і грамадазнаўства ў сярэдніх школах № 147, № 173 і № 42 Мінска. З 15 верасня 1995 года да жніўня 1998 — выкладчык кафедры тэорыі права і гісторыі [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі міліцыі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2000 да сакавіка 2002 года — навуковы супрацоўнік сектара гісторыі права і палітыка-прававой думкі Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Францішка Скарыны (па сумяшчальніцтве). Выкладаў тэорыю і гісторыю дзяржавы і права ў шэрагу прыватных вышэйшых навучальных устаноў г. Мінска (па сумяшчальніцтве). З жніўня 2016 да студзеня 2017 года навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] (па сумяшчальніцтве). З 20 студзеня 2017 да 31 сакавіка 2018 — навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]. З 1 лістапада 2018 да 31 снежня 2020 — навуковы супрацоўнік аддзела генеалогіі, геральдыкі і нумізматыкі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. Праз сваю грамадзянскую пазіцыю ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў і гвалту]] з боку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] 24 лістапада 2020 года атрымаў паведамленне адміністрацыі Інстытута гісторыі НАН Беларусі пра непрацягненне кантракта<ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=263173|title=З Інстытута гісторыі звальняюць яшчэ аднаго навукоўца|date=2020-11-24|publisher=Наша Ніва}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/yashche-adnago-gistoryka-zvalnyayuc-z-akademii-navuk|title=Яшчэ аднаго гісторыка звальняюць з Акадэміі навук|date=2020-11-24|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/708992.html?c|title=Историку, подполковнику милиции в запасе, не продлили контракт в Академии наук|date=2020-11-24|publisher=TUT.BY|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219150340/https://news.tut.by/culture/708992.html|archivedate=2020-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=2021-01-14|publisher=Радыё Свабода}}</ref>. З лютага 2022 да верасня 2023 года працаваў у аддзеле крыніцазнаўчых даследаванняў і выдання гістарычных крыніц Інстытута гісторыі Польскай акадэміі навук<ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-12}}</ref>. З 1 красавіка 2026 г. — асістэнт аддзела квантытатыўных і геапрасторавых даследаванняў кафедры ўсходазнаўства і міжнародных палітычных адносін факультэта міжнародных адносін Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html|title=Pracownicy Wydziału Stosunków Międzynarodowych UwB|website=uwb.edu.pl|access-date=2026-04-12|date=2026-05-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-04-12}}</ref>. === Служба ў органах унутраных спраў Беларусі === У 1996—2016 гадах служыў у органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь. З 14 жніўня 1998 года — выкладчык, з 24 кастрычніка 2003 да 14 кастрычніка 2016 — старшы выкладчык кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь]]. За час выкладання забяспечваў правядзенне ўсіх відаў навучальных заняткаў па тэорыі дзяржавы і права, [[Беларусазнаўства|беларусазнаўстве]], гісторыі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права славянскіх народаў, гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін, гісторыі палітычных і прававых вучэнняў, гісторыі органаў унутраных спраў Беларусі. Суаўтар тыпавых вучэбных праграм і навучальных праграм па гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін. Як навуковы кіраўнік падрыхтаваў да ўдзелу ў рэспубліканскіх конкурсах студэнцкіх навуковых работ тры работы, дзве з якіх атрымалі дыпломы I катэгорыі (РК НДРС-2009, секцыя «Філасофія, сацыялогія, гісторыя. Гісторыя Беларусі і праблемы ўзаемадзеяння цывілізацый»; РК НДРС-2010, секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»), адна — дыплом III катэгорыі (РК НДРС-2008 секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»). З 2007 па 2016 гг. выкладаў тэму «Рэтраспектыўны аналіз праблемы гандлю людзьмі» ў Міжнародным вучэбным цэнтры падрыхтоўкі, павышэння кваліфікацыі, перападрыхтоўкі кадраў у сферы міграцыі і супрацьдзеяння гандлю людзьмі<ref>{{Cite web|url=https://itc.amia.by/|title=Международный учебный центр Академии МВД Республики Беларусь - itc.AMIA.by|website=itc.amia.by|access-date=2024-11-12|url-status=dead}}</ref>. [[Падпалкоўнік міліцыі]] запасу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/122023478|загаловак=Кафедра теории и истории государства и права|адказны=Авторы-составители: С.Ф. Лапанович, В.И. Павлов, А.А. Радоман|год=2016|месца=Мн.|archive-url=https://www.academia.edu/122023478|archive-date=}}</ref>. === Грамадзянская дзейнасць === [[Файл:RADAMAN 2020.png|міні|[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] = Euroradio FM. «Ідэя X». Эфір 22.10.2020, запіс 19.10.2020]] Адзін з ініцыятараў грамадзянскай кампаніі ў абарону незалежнасці Беларусі «Свежы вецер» (2019—2020)<ref>{{Cite web|author=Ян Авсеюшкин|url=https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|title=«Россия готовится к войне». Началась кампания в защиту суверенитета Беларуси|publisher=Naviny.by = Белорусские новости|date=2019-10-11|accessdate=16 снежня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117003127/https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|archivedate=17 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20191207/1562095819.html|title=В Минске оппозиция проводит акцию против интеграции с Россией|publisher=РИА Новости|date=|accessdate=}}</ref>. У ноч з 12 на 13 жніўня 2020 года ў перыяд [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў]] быў затрыманы супрацоўнікамі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] на прыпынку грамадскага транспарту на [[Вуліца Леаніда Бяды (Мінск)|вуліцы Леаніда Бяды]] ў раёне ўніверсама «Рыга» і быў збіты ў Савецкім РУУС Мінска<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=taH1Mrqk_7U|title=Зварот да калег, вучоных юрыстаў у сувязі з падзеямі ў Беларусі 9-13 жніўня 2020 г.|author=Уладзімір Пятровіч Шыянок, доктар юрыдычных навук, прафесар, палкоўнік міліцыі ў адстаўцы.|website=|publisher=|date=2020-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|author=Илья Азар|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/19/86732-bolshe-vsego-lyudi-boyatsya-chto-vse-ostanetsya-kak-bylo|title=«Мы не оппозиция, нас большинство»|publisher=Новая газета — Novayagazeta.ru|date=2020-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukashenko-mstit-za-chto-v-belarusi-uvolnjajut-istorikov/a-55681299|title=Лукашенко мстит? За что в Беларуси увольняют историков.|author=Татьяна Неведомская|publisher=Deutsche Welle (DW)|date=2020-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/culture/709363.html|title=Из Института истории уволены семь сотрудников. Ещё пятеро ушли сами в знак солидарности|author=Денис Мартинович|publisher=TUT.BY|date=2020-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123103014/https://news.tut.by/culture/709363.html|archivedate=2020-12-19}}</ref>. Пратакол затрымання і пратакол адміністрацыйнага правапарушэння, якія былі складзеныя участковым інспектарам ГАМ Савецкага РУУС старшым лейтэнантам міліцыі Сяргеем Віктаравічам Нікіценкам, не падпісаў, бо лічыў іх сфальсіфікаванымі і не меў магчымасці прачытаць іх ноччу на пляцы РУУС без акуляраў. Утрымліваўся ў ІЧУ Мінгарвыканкама (1-ы завулак Акрэсціна 36), адкуль быў выпушчаны пад падпіску без суда а 01:50 14 жніўня 2020 года.<ref>{{Cite web|author=Уладзь Грыдзін|lang=|url=https://www.svaboda.org/a/30783094.html|title=Як у Менску сустракалі вызваленых з турмы на Акрэсьціна пратэстоўцаў. Фотарэпартаж|publisher=Радыё Свабода|date=2020-08-14}} Фатаздымак 3.</ref> Адміністрацыйны працэс па яго справе прыпыняўся 7 кастрычніка і толькі 20 кастрычніка 2020 года на падставе ч. 1 арт. 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях (КоАП) Рэспублікі Беларусь суддзя Савецкага раёна Мінска Аляксандр Аляксандравіч Воўк<ref>https://euroradio.fm/1570-sutak-za-chatyry-mesyacy-suddzi-antyrekardsmeny-pa-palitychnyh-spravah</ref> пастанавіў падвергнуць Андрэя Радамана адміністрацыйнаму спагнанню ў выглядзе штрафа на карысць дзяржавы ў памеры 10 базавых велічынь за ўдзел у несанкцыянаваным мітынгу, які адбыўся ў 01:30 13 жніўня 2020 года па адрасе Лагойскі тракт, 37. На судзе А. Радаман адмаўляў сам факт здзяйснення ім супрацьпраўнага дзеяння. Старшы участковы інспектар аддзела аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі Савецкага РУУС Мінска маёр міліцыі Вадзім Уладзіміравіч Смолік, які фігураваў у матэрыялах адміністрацыйнай справы як сведка ўдзелу А. Радамана ў мітынгу на Лагойскім тракце, на пасяджэнне суда не з’явіўся ў сувязі з тым, што нёс сутачнае дзяжурства. 7 снежня 2020 года скаргу на пастанову суда Савецкага раёна ад 20.10.2020 года па яго справе разглядаў Мінскі гарадскі суд. Суддзя Анастасія Паўлаўна Папко пастанавіла пастанову суддзі суда Савецкага раёна Мінска ад 20.10.2020 года адносна А. А. Радамана пакінуць без змены, а скаргу — без задавальнення. Неаднаразова выказваўся ў СМІ пра сваю грамадзянскую пазіцыю<ref>[https://euroradio.fm/radaman-syonnya-u-slove-salidarnasc-usya-nacyyanalnaya-ideya-belarusau Радаман: сёння ў слове «салідарнасць» — уся нацыянальная ідэя беларусаў] = [https://www.youtube.com/watch?v=undxzWW6hzU Радоман: сегодня в слове «солидарность» — вся национальная идея белорусов] ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. «Ідэя X». Зміцер Лукашук і Максім Гаруноў (запіс адбыўся 19.10.2020, эфір — 22.10.2020 10:43)</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц-апытанне. [https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html Калі, на Ваш погляд, павінна быць прынята рашэнне аб правядзенні новых прэзідэнцкіх выбараў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127172115/https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html |date=27 лістапада 2020 }} ''Народная Воля'' (10.11.2020)</ref><ref>{{Cite web|title="Мы ідзём у нікуды": Інстытут гісторыі губляе навукоўцаў|url=https://euroradio.fm/my-idzyom-u-nikudy-instytut-gistoryi-gublyae-navukoucau|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM|date=2020-11-30}}</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц. Андрэй Радаман, гісторык. «Дзейнічаць салідарна з тымі, хто нясе крыж пакут» ''Народная Воля'' № 102 (4560), с. 6 (29 снежня 2020)</ref><ref>''Deutschlandfunk Kultur''. Fazit. [https://srv.deutschlandradio.de/themes/dradio/script/aod/index.html?audioMode=2&audioID=3&state%5BlaunchMode%5D=4&state%5BlaunchModeState%5D%5Bsuche%5D%5BsearchTerm%5D=Sieben+Historiker+werden Weißrussland: Sieben Historiker werden entlassen. Gespräch mit ''Florian Kellermann'']{{Недаступная спасылка}} (05:11 min) (02.01.2021, 23:46 Uhr).</ref><ref>[https://euroradio.fm/urok-gistoryi-chym-nebyaspechnyya-sproby-yae-perapisac-efir-u-1600 «Урок гісторыі: чым небяспечныя спробы яе перапісаць?»], ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. Інтэрв’юер — Зміцер Лукашук, інтэрв’юяваны — Андрэй Радаман (прамы эфір з варшаўскай студыі Еўрарадыё 10.09.2021, 15:00 (Варшава).</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z9_-7R6amR8 Гісторык Андрэй Радаман пра Беларусь 16 стагоддзя, 2020-ы і працу ў Акадэміі МУС, Media IQ, Надзея Белахвосцік (запіс адбыўся 10.05.2023.эфір — 15.05.2023)]</ref>. 11 жніўня 2020 года падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]. 11 лютага 2022 года падпісаў Зварот да людзей добрай волі ў Польшчы, Беларусі, Літве, Расіі і Украіне з просьбай салідарна адмовіцца ад дзеянняў, заснаваных на прынцыпе «падзелу сфер уплыву»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://publicystyka.ngo.pl/apel-do-ludzi-dobrej-woli-w-polsce-bialorusi-litwie-rosji-i-ukrainie-o-solidarne-odrzucenie-dzialan-w-oparciu-o-zasade-podzialu-stref-wplywow|title=Apel do ludzi dobrej woli w Polsce, Białorusi, Litwie, Rosji i Ukrainie o solidarne odrzucenie działań w oparciu o zasadę „podziału stref wpływów” - Artykuł|website=ngo.pl|date=2022-02-11|access-date=2026-07-06}}</ref>. Сябра [[Беларускі інстытут публічнай гісторыі|Беларускага інстытута публічнай гісторыі]].<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|title=Andrei Radaman {{!}} Powiązania {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-01-31|archive-date=9 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709015740/https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|url-status=dead}}</ref> Сябра грамадскага аб’яднання «Беларускі даследчы ўніверсітэт імя Астафея Валовіча».<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-01|archive-date=23 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001056/https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|url-status=dead}}</ref> === Навуковая дзейнасць === У спіс яго навуковых зацікаўленасцей уваходзяць: палітычная гісторыя ранняга Новага часу; гісторыя дзяржавы і права Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і Рэчы Паспалітай абодвух народаў (Каралеўства Польскага і ВКЛ); гісторыя мясцовага самакіравання ВКЛ і Беларусі, парламенцкіх інстытутаў і парламенцкага права; [[прасапаграфія]], [[генеалогія]] і [[сфрагістыка]] палітычнай эліты ВКЛ XV—XVIII ст.; гісторыя праваахоўных органаў Беларусі. З 2000 года ўдзельнік распрацоўкі шэрагу навуковых праектаў, прафінансаваных Беларускім рэспубліканскім фондам фундаментальных даследаванняў і Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь, у тым ліку: Г 99-325 «Гістарычныя асновы развіцця інстытутаў парламентарызму ў Беларусі ў XVI—XVIII стст.» (2000—2002, кіраўнік к.ю.н. [[Галіна Вячаславаўна Дзербіна|Г. В. Дзербіна]]), Г 06М-212 «Пратэкцыянізм як форма сацыяльных і палітычных паводзін у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI стагоддзі» (2006—2008, кіраўнік к.г.н. [[Уладзімір Аляксеевіч Падалінскі|У. А. Падалінскі]]), № Г12 МС-018 «Паслы ад ВКЛ на соймы Рэчы Паспалітай (1569—1793 гг.)​» (2012—2014, конкурс «Навука МС [міжнароднае супрацоўніцтва]», кіраўнікі к.г.н. А. Мацук, праф. А. Рахуба, вядучыя арганізацыі — Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларуси, Інстытут гісторыі ПАН). У 2009 годзе ў межах выканання Дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў на 2006—2010 гады «Гісторыя беларускай нацыі, дзяржаўнасці і культуры» (кіраўнік — д.г.н. акадэмік сакратар НАН Беларусі А. А. Каваленя), прыняў удзел у падрыхтоўцы і публікацыі выдання «Беларусь: Народ. Дзяржава. Час». З 2009 года ўдзельнік некалькіх міжнародных навукова-даследчых праектаў, якія былі рэалізаваны і рэалізуюцца пад кіраўніцтвам праф. {{нп5|Генрык Люлевіча|Генрыка Люлевіча|pl|Henryk Lulewicz}} (1950—2019), праф. [[Анджэй Рахуба|Анджэя Рахубы]] i праф. Караля Лапатэцкага. Сярод іх праекты па выданні спісаў ураднікаў і саноўнікаў ВКЛ (Полацкае, Мсціслаўскае, Берасцейскае, Новагародскае (Навагрудскае) ваяводствы) (NPRH nr N N108 203536; NPRH nr 12H 11 0016 80; NPRH nr 11H 18 0370 86), парламентарыяў ВКЛ на соймах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (NPRH nr 11H 18 0130 87), а таксама навуковыя праекты па выданні актаў новагародскага (навагрудскага), слонімскага i полацкага соймікаў (NPRH nr 0057/NPRH2/H11/81/2012; NPRH/DN/SP/0141/2024/14; NPRH nr 11H 20 0318 88). У 2025—2028 гг. ва Універсітэце ў Беластоку разам з Каралем Лапатэцкім і [[Ігар Аляксандравіч Бортнік|Ігарам Бортнікам]] Андрэй Радаман працуе таксама над рэалізацыяй навуковага праекта «Вяршэнства права і кантроль заканадаўчай улады ў Вялікім княстве Літоўскім». Для рэалізацыі пастаўленых у рамках названых праектаў задач, працаваў у архівах і аддзелах рукапісаў бібліятэк Берліна, Дрэздэна, Варшавы, Вены, Вільні (Вільнюса), Вроцлава, Гданьска, Граца, Гродна, Кіева, Кракава, Курніка, Любліна, Масквы, Мінска, Парыжа, Познані, Санкт-Пецярбургу, Стакгольма, Торуні і інш. Прыняў непасрэдны ўдзел больш чым у 60 міжнародных і рэспубліканскіх навуковых канферэнцыях, сімпозіумах і кангрэсах, а таксама неаднаразова выступаў на пасяджэннях міжнародных круглых сталоў па гістарычнай і гісторыка-прававой праблематыцы ў Беларусі, Літве, Польшчы, Расіі, Украіне і Швецыі. Сябра рэдакцыйных рад навуковых выданняў «[[Герольд Litherland]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |title=«Герольд Litherland» |access-date=18 снежня 2020 |archive-date=7 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407211058/https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |url-status=dead }}</ref> (Гродна-Мінск) і «Rocznik Lituanistyczny»<ref>[http://rl-ihpan.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=113&lang=pl Rocznik Lituanistyczny]</ref> (Варшава). У 1995—1998 гадах — сябра рэдакцыі [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускага гістарычнага агляду]]. З 2023 года — сябра суполкі літуаністычных даследаванняў у Інстытуце гісторыі ПАН<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://ihpan.edu.pl/struktura/zaklady-naukowe/zespol-badan-lituanistycznych/|title=Zespół Badań Lituanistycznych|website=Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN - Instytut Historii PAN|access-date=2024-11-11}}</ref>. Сябра Літуаністычнай камісіі пры Камітэце гістарычных навук Польскай акадэміі навук (2024)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.facebook.com/story.php/?story_fbid=1052333046896646&id=100063598801439&_rdr|title=Nowy skład Komisji Lituanistycznej|website=FB strona Komisji Lituanistycznej przy KNH PAN|date=05.09.2024}}</ref>. Сябра аргкамітэта па стварэнні Беларускага даследчага ўніверсітэта імя Астафея Валовіча (2023—2025)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/praekt-natsyyanalnaga-dasledchaga-universitetu.html|title=Нацыянальны даследчы унівэрсітэт. Што за праект?|website=budzma.org|access-date=2024-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-12|archive-date=23 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223001056/https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|url-status=dead}}</ref>. Аўтар больш за 90 навуковых работ<ref>[https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=gt5z4lQAAAAJ Профіль Google Scholar]</ref>, а таксама шэрагу артыкулаў у [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]], [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыі гісторыі Беларусі]], [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|энцыклапедыі «Вялікае княства Літоўскае»]]<ref>[http://www.vkl.by/search?SearchForm%5Bstring%5D=радаман&SearchForm%5Bpartition%5D=&SearchForm%5Bpartition%5D=0&yt0= Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»]</ref>. * '''[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ h-індэкс 10]''' ([[Google Scholar]] Citations) '''{{нп5|ORCID||ru|}} [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X 0000-0002-7211-124X] [[Web of Science]] Researcher ID [https://publons.com/researcher/1998776/andrei-radaman/ V-5923-2017]''' === Стажыроўкі === * 2002 год — [[Ягелонскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедрах гісторыі права Польшчы юрыдычнага факультэта і гісторыі Ранняга Новага часу гістарычнага факультэта па стыпендыі Фонду каралевы Ядвігі. * 2010 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі права Польшчы Інстытута гісторыі права факультэта права і адміністрацыі па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2018 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі Ранняга Новага часу Гістарычнага інстытута па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2019 год — [[Акадэмія навук Літвы]], навуковая стажыроўка ў рамках міжакадэмічнага абмену ў Інстытуце гісторыі Літвы. * 2021 год — {{нп5|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля|pl|Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk}} Польскай акадэміі навук, Нямецкі гістарычны інстытут у Варшаве<ref>{{Cite web|url=https://www.dhi.waw.pl/|title=Startseite - Deutsches Historisches Institut Warschau - DHIW|website=www.dhi.waw.pl|access-date=2024-11-12}}</ref>, даследніцкая навуковая стажыроўка на 11 месяцаў (люты-снежань)<ref>[https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html Wir begrüßen Forschende aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301003915/https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html|date=1 сакавіка 2021}}. Deutsches Historisches Institut Warschau. 01.02.2021.</ref><ref>Max Weber Stiftung. [https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html Stipendien für Akademikerinnen und Akademiker aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305230048/https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html |date=5 сакавіка 2021 }}. Dienstag, 02. Februar 2021.</ref><ref>WNP.PL. [https://www.wnp.pl/parlamentarny/spoleczenstwo/stypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i-niemieckiego-instytutu-historycznego,122828.html Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 04-02-2021 13:34</ref><ref>Nauka w Polsce. [https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C86174%2Cstypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 05.02.2021.</ref><ref>[https://ihpan.edu.pl/stypendia-dla-srodowiska-akademickiego-z-bialorusi/ Stypendia dla środowiska akademickiego z Białorusi]. Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, 05.02.2021.</ref>. * 2025 год — [[Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля]]^[pl] Польскай акадэміі навук (стажыроўка 1 месяц (май-чэрвень). == Бібліяграфія == === Калектыўныя манаграфіі === * [http://history.by/issledovania/издательский-проект-коллективного-ф-2/ Беларусь: Народ. Государство. Время] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629063150/http://history.by/issledovania/%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84-2/ |date=29 чэрвеня 2020 }} / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]. Минск: Беларуская навука, 2009. * Гісторыя Навагрудка — з глыбінь вякоў да нашых дзён = История Новогрудка — из глубин веков до наших дней / [<nowiki/>[[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш.], рэд. кал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] (гал. рэд.). 1-е выд. Мінск: Белстан, 2014<ref>''Ні­на Шчарбачэвіч.'' [https://zviazda.by/be/news/20141007/1412631679-navagrudku-970 Навагрудку — 970!] ''Звязда'' (07.10.2014)</ref>; 2-е выд. Мінск: Белстан, 2016. * [https://www.academia.edu/12795611 Unus pro omnibus: Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230726194620/https://www.academia.edu/12795611 |date=26 ліпеня 2023 }} Склад. [[Андрэй Янушкевіч]]. Навук. рэд. [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]]. Мінск: Медысонт, 2014. * [https://www.litres.ru/raznoe-4340152/istoriya-belorusskoy-gosudarstvennosti-tom-pervyy-40259942/ История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в.] / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]; отв. ред. тома [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|О. Н. Левко]], [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|В. Ф. Голубев]]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. Минск: Беларуская навука, 2018. * [https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003311454 Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy], edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, Anastasiia Kudlenko, 1st Edition, London: Routledge, 2023, 236 pp. DOI <nowiki>https://doi.org/10.4324/9781003311454</nowiki>; eBook <nowiki>ISBN 9781003311454</nowiki>. * [https://www.amazon.com/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-XXI-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%96-%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%8F%D0%B9/dp/1915601398 Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй], укладальнікі Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклад з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024. === Навукова-даведачныя выданні (ў суаўтарстве) === * Земскія ўраднікі Полацкага ваяводства (другая палова XVI — першая палова XVII стст.) / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том I. Полацак, 2004. С.73-80. * Земскія ўраднікі Віцебскага ваяводства ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том II. Полацак, 2005. С. 51-61. * Земскія ўраднікі Менскага павета ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том III. Полацак, 2006. С.65-69. * [https://www.academia.edu/34051158/Герольд_Litherland_nr_17 Земскія ўраднікі Гарадзенскага павета ВКЛ (другая палова XVI — першая палова XVII ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230408095400/https://www.academia.edu/34051158/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_17 |date=8 красавіка 2023 }}. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. Год V. Горадня, 2006. № 1 (17). С. 98-109. * Милиция Беларуси. Документы и материалы (1917—2007 гг.) / Сост. К. И. Барвинок [и др.:]: под ред. канд. ист. наук, доц. К. И. Барвинка, доктора ист. наук, проф. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел; Академия МВД. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2007. * [https://www.academia.edu/2435892/Герольд_Litherland_nr_18 Земскія ўраднікі Ваўкавыскага павета (другая палова XVI — першая палова XVII стст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112173811/https://www.academia.edu/2435892/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_18 |date=12 студзеня 2021 }} / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. 2011. № 18. С.143-155. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Anrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/Content/140339 T. V: Ziemia połocka i województwo połockie. XIV—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryka Lulewicza}}, oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Andrzej Haratym, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], Andrej Radaman przy współpracy [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich Witala Hałubowicza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} i Przemysława P. Romaniuka. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2018. 305, [1] s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/publication/281586 T. VI: Ziemia nowogródzka i województwo nowogródzkie XV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2024. 524 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251774/edition/233383/content T. IX: Województwo mścisławskie. XVI—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. [[Анджэй Рахуба|Andrzeja Rachuby]], oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/270-tomasz-jaszczolt/ Tomasz Jaszczołt], Andrej Radaman, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Przemysław P. Romaniuk, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/131-adam-danilczyk/ Adam Danilczyk] i Andrzej Haratym. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2019. 262 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251773/edition/233372/content T. VIII: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2020. 405 s. === Вучэбная літаратура (у суаўтарстве) === * История органов внутренних дел Беларуси: хрестоматия] / Министерство внутренних дел Республики Беларусь, Академия МВД; сост. А. Ф. Вишневский [и ин.]. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2009. * История органов внутренних дел Беларуси: [курс лекций для вузов] / А. Ф. Вишневский [и др.] под ред. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел Республики Беларусь; Учреждение образования «Академия Министерства внутренних дел Республики Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2010. * История органов внутренних дел Беларуси: учеб. пособие для учреждений высшего образования] / А. В. Вениосов [и др.]; под общ. ред. В. А. Данилова, А. С. Жмуровского; учреждение образования «Акад. М-ва внутрен. дел Респ. Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2015. === Выбраныя навуковыя артыкулы і публікацыі крыніц === Паводле Google Scholar<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ&hl=ru Профіль Google Scholar]</ref>: {{кал|2}} * [https://www.academia.edu/122021195 Кіраванне соймікавамі пасяджэннямі ў Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. Беларус. дзярж. пед. ун-та ім. М. Танка. — 2002. — № 2(32). — С. 120—132. * [https://www.academia.edu/122019215 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. 2003. — Т.10, сш.1-2 (18-19). — С.163-174. * [https://www.academia.edu/122022189 Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага павета і праблема ўзнікнення каптуровых судоў у Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім ў час бескаралеўяў другой паловы XVI ст.] / А. Радаман // Вест. Акад. МВД Респ. Беларусь. — 2004. № 1 (7). — С. 132—136. * [https://www.academia.edu/122021455 Справа аб парушэнні ваўкавыскім старостай Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда і яе адлюстраванне ў дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі: дэкрэт Галоўнага Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкагапа справе аб парушэнні ваўкавыскім старостам Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда. 23 верасня 1589 г., Менск] / А. Радаман // Архіварыус: зб. навук.паведамл. і арт. Вып.2 / рэдкал.: А. К. Галубовіч (старш.) і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2004. — С.104-114 (Сер.: Гісторыя, архівазнаўства, крыніцазнаўства; Вып.2.). * [https://www.academia.edu/122021120 Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego — 21 marca 1600 r.] / A. Radaman, M. Ferenc // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — 2004. — T. MCCLXVII, zeszyt 131. — S. 89-107. * [https://www.academia.edu/122021766 Ухвалы соймікаў і шляхецкіх з’ездаў Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў сістэме нарматыўнага рэгулявання фінансавання соймавых паслоў у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. БДПУ. Сер. 2, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2005. — № 4 (46). — С.16-21. * [https://www.academia.edu/122019074 Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста] / А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. — 2005. — Т.12, сш.1-2 (22-23). — С.132-161. * [https://www.academia.edu/122021837 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на варшаўскі вальны сойм 1598 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. — 2005. — № 2. — С. 97-109. * [https://www.academia.edu/122020834 Uchwała sejmikowa powiatu nowogródzkiego z 1568 r. a system finansowania posłów sejmowych Wielkiego Księstwa Litewskiego] / A.Radaman // Litwa w epoce Wazów : prace ofiarowane H.Wisnerowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / Instytut Historii PAN im.T.Manteuffla; podred. W.Kriegseisena i A. Rachuby. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. — S. 145—156. * [https://www.academia.edu/122018322 Да праблемы вызначэння мяжы паміж Новагародскім і Пінскім паветамі Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Памяць стагоддзяў на карце Айчыны: зб. навук. прац у гонар 70-годдзя М. Ф. Спірыдонава / Нац.акад.навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. Р. А. Аляхновіч [i інш.]; рэдкал.: А. А. Каваленя (адказ.рэд.), А. І. Груша (адказ. сакр.) [і інш.]. Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 73-89. * [https://www.academia.edu/127384645 Інструкцыя шляхты Гарадзенскага павета паслам на Варшаўскі сойм 1572 г. з агульнаваяводскага сойміка Трокскага ваяводства, які адбыўся ў Самілішках 9 снежня 1571 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Гарадзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / рэд. А. Ф. Смаленчук, Н. У. Сліж. Гародня: [б.в.], 2009. — С. 246—251. * [https://www.academia.edu/122018135 Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565—1632] / A. Radaman // Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI—XVIII wieku / red. U. Augustyniak, A.B. Zakrzewski; Komisja Lituanistyczna przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historyczny Uiwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa: Neriton, 2010. — S. 55-103. * [https://www.academia.edu/122019652 Арганізацыя і склад полацкага земскага суда ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Герольд Litherland. — 2011. — № 18. — С.21-36. * [https://www.academia.edu/122019708 Попісавы экспедыцыйны з’езд і перадсоймавы соймік Новагародскага павета ў Капылі ў лютым 1596 г.] / А. Радаман // Капыль: гісторыя горада і рэгіёна (да 360-годдзя выдання прывілея на магдэбургскае права Капылю) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар, І. В. Соркіна; рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — С.185-210. * [https://www.academia.edu/122019977 Род Харытановічаў Вобрынскіх (Абрынскіх) уласнага герба «Харытон» у Новагародскім павеце ВКЛ у другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Карэліччына: людзі, падзеі, час: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, В. А. Максімовіч, А. Б. Доўнар; рэдкал. А. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2012. — С.50-63. * [https://www.academia.edu/122018259 Особенности российского администрирования и уголовного судопроизводства на территории Новогородского воеводства Великого Княжества Литовского, Русского и Жемайтского в 1657—1658 гг.] // Наследие российской государственности / Алтайская академия экономики и права; под ред. Ю. В. Анохина. Барнаул : Изд-во ААЭП, 2012. — С. 24-41. * [https://www.academia.edu/121931925 Іерархія ўраднікаў на сойміку Новагародскага павета Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны: гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. А. Скеп’ян, В. В. Даніловіч, А. Б. Доўнар, рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С.162-177. * [https://www.academia.edu/121931766 Новагародскі перадсоймавы соймік 19-21 студзеня 1598 г.] / А.Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны : гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права): зб.навук. арт./ Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. Скеп’ян, В. Даніловіч, А. Доўнар, рэдкал. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2013. — С. 139—162. * [https://www.academia.edu/121931666 Ухваленне мясцовых падаткаў на сойміках і шляхецкіх з’ездах Новагародскага ваяводства ВКЛ у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А.Радаман // Беларус. гіст. часоп. — 2013. — № 9. — С. 22-33. * [https://www.academia.edu/121930974 Патранальна-кліентальныя адносіны ў Новагародскім павеце і іх уплыў на палітыку і дзейнасць органаў шляхецкага самакіравання ў другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.) : зб. навук. прац / Установа "Музей "Замкавы комплекс «Мір»; рэд. А. М. Янушкевіч. — Мінск : Медысонт, 2014. — С. 252—294. * [https://www.academia.edu/122013379 Шляхта Новагародскага павета ў паспалітым рушэнні ВКЛ 1567 года] / А. Радаман, А. Янушкевіч // Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI—XVIII w.) / Instytut historii PAN, Polskie towarzystwo heraldyczne; red. S.Górzyński, M.Nagielski. — Warszawa: DiG, 2014. — S. 337—381. * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/13507 Павятовыя соймікі Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага напярэдадні кракаўскага ардынарнага сойма Рэчы Паспалітай абодвух народаў 1603 г.] / А.Радаман // Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура : зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 1 / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — С. 221—252 * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/13502/1/A_Radaman_Sistiematizacyja_prawa_WKL_i_wopros_poprawy_Trietjego_statuta_WKL.pdf Сістэматызацыя права ВКЛ і пытанне паправы Трэцяга статута ВКЛ на сойміках Новагародскага ваяводства ў 1587—1632 гг.] / А.Радаман // Журн. Белорус. гос. ун-та. История. — 2018. — № 2. — С. 21—31. * [https://miscellanea.uwb.edu.pl/article/download/677/588/1328 Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego] [Places of Debates of Dietines (Sejmiks) and Other Noble Assemblies of the Nowogródek Poviat] / A, Radaman // Miscellanea Historico-Iuridica, — 2022. — T, 21(1). — S. 75-115. * [http://hdl.handle.net/11320/16699 Miejsca obrad zjazdów szlacheckich I sejmików powiatu słonimskiego] / A, Radaman // Wobec sejmików. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI—XVIII wieku, red. M. Kupczewska, K.Łopatecki, Białystok, 2024.— S. 193—213. * [https://www.researchgate.net/publication/369253316 The Political Symbols and Concepts of Statehood in the Modern History of Belarus] / Andrej Kotljarchuk, Andrej Radaman, and Elena Sinitsyna // Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy, edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, and Anastasiia Kudlenko, Routledge 2023, p.&nbsp;3-15. * [https://www.academia.edu/121803032 Палітычныя сімвалы і трактоўка дзяржаўнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі] / Андрэй Катлярчук, Андрэй Радаман, Алена Сініцына // Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй, укладальніцы Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклаў з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024, с. 25-38. {{канец кал}} == Узнагароды і прэміі == * Памятны медаль «80 год міліцыі Беларусі». * Юбілейны медаль «90 год міліцыі Беларусі». * Памятны знак «70 год міліцыі Мінскай вобласці». * Нагрудны знак «За адзнаку». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. Минск : Белорусская наука, 2007, c. 312—313. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|РАДАМАН Андрэй Аляксандравіч}}, с. 200—201. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201031155234/http://history.by/be/radaman/ Профіль на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2018—2020)] * [https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html Профіль на сайце Універсітэта ў Беластоку] * [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X ORCID] * [https://uwb.academia.edu/AndrejRadaman Старонка на academia.edu] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радаман Андрэй Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі міліцыі (Беларусь)]] dehvz15n4bvvz4qhqmnh4k67smets31 0 666447 5192545 4177675 2026-09-03T22:28:11Z IshaBarnes 124956 5192545 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Халецкі}} {{шляхціч}} '''Іосіф Яўстаф’евіч Халецкі''' — ураднік [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паходзіў са шляхецкага [[род Халецкіх|роду Халецкіх]] герба «[[Халецкі (герб)|Халецкі]]». Сын [[Яўстафій Паўлавіч Халецкі|Яўстафія Паўлавіча]]. [[Гараднічы]] [[рэчыца|рэчыцкі]] паміж 1501—1506 гадамі. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=711|артыкул=Халецкія|аўтар=[[Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта|Вяроўкін-Шэлюта У.]]}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Халецкі Іосіф Яўстаф’евіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Халецкія|Іосіф Яўстаф’евіч]] [[Катэгорыя:Гараднічыя рэчыцкія]] sx9wg7s3pizg96npsauoal95oqmooa5 0 669775 5192524 4877996 2026-09-03T19:50:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192524 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} {| class="infobox" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; vertical-align: middle;" |+ <span style="font-size: 9pt">Спіс узнагарод і намінацый фільма<br />«''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''»</span> |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[File:Roman Polanski at Cannes in 2013 cropped and brightened.jpg|center|270px|alt=Раман Паланскі на Канскім кінафестывалі 2013 года.]] [[Раман Паланскі]], рэжысёр і суаўтар сцэнарыя карціны «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''». |- style="text-align:center; vertical-align: middle;" !style="background:#eaecf0;"|Кінапрэмія / Кінафестываль |colspan="2" style="background:#eaecf0; width:80px"|'''Вынік''' |- |style="background:#eaecf0;"|[[Венецыянскі кінафестываль]] || {{won|4}} || {{nom|5}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] || {{won|3}} || {{nom|12}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] || {{won|0}} || {{nom|4}} |- |colspan="3" style="background:#eaecf0; text-align:center;"| Поўная статыстыка {{Пераход|Статыстыка|1}} |- |style="background:#eaecf0;"|'''Усяго''' || {{won|'''13'''}} || {{nom|'''51'''}} |} «'''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінава́чваю]]'''» ({{lang-fr|J'accuse}}) — [[Францыя|французская]] гістарычная драма [[2019 год у гісторыі кіно|2019]] года [[рэжысёр]]а і [[сцэнарыст]]а [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]]. Карціна з’яўляецца экранізацыяй рамана «''{{нп5|Афіцэр і шпіён||en|An Officer and a Spy}}''» англійскага пісьменніка [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]], які выступіў у ролі суаўтара сцэнарыя. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Жан Дзюжардэн]], [[Луі Гарэль]], [[Эманюэль Сенье]], {{нп5|Грэгары Гадэбуа||fr|Grégory Gadebois}}<ref name="IMDb" />. Фільм прысвечаны трагічна вядомай «''{{нп5|Справа Дрэйфуса|справе Дрэйфуса|en|Dreyfus affair}}''» — палітычнаму скандалу канца [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў [[Францыя|Францыі]], які ў свой час моцна падзяліў французскае грамадства. Канфлікт быў выкліканы абвінавачваннямі габрэйскага вайскоўца французскай арміі ў [[шпіянаж]]ы на карысць [[Германская імперыя|Германіі]] падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]]. Гісторыя [[Альфрэд Дрэйфус|Альфрэда Дрэйфуса]] і яго судовага працэсу і на сённяшні дзень на Захадзе ўспрымаецца як своеасаблівы прыклад несправядлівасці на найвышэйшым, дзяржаўным узроўні<ref name="Svaboda, Пяць фільмаў Вэнэцыянскага кінафэстывалю" />. Прэм’ера фільма адбылася 30 жніўня 2019 года<ref name="IMDb, Release Info" /> ў межах конкурснай праграмы [[Венецыянскі кінафестываль 2019|76-га Венецыянскага кінафестывалю]], дзе карціна была ўдастоена [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]]<ref name="IMDb, Awards" />. Пазней кінастужка была адзначана 12 намінацыямі на прэмію «''[[Сезар]]''» і ўзнагароджана ў трох катэгорыях. Такое прызнанне карціны выклікала хвалю абурэння ад праціўнікаў Рамана Паланскага, якія абвінавачваюць рэжысёра ў шэрагу сексуальных злачынстваў. {{Пераход|Рэакцыя|1}} Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» агульная колькасць узнагарод фільма дасягнула 13, акрамя таго карціна была адзначана яшчэ 38 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. Найбольшай колькасцю ўзнагарод і намінацый адзначыліся: * Рэжысёр і суаўтар сцэнарыя [[Раман Паланскі]]: 10 узнагарод, 14 намінацый. * Аператар [[Павел Эдэльман]]: 1 узнагарода, 3 намінацыі. * Сцэнарыст [[Роберт Харыс]]: 1 узнагарода, 2 намінацыі. * Акцёр [[Жан Дзюжардэн]]: 6 намінацый. == Узнагароды і намінацыі == У змешчанай ніжэй табліцы кінафестывалі і кінапрэміі прыведзены ў храналагічным парадку. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 200px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 80px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 220px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Венецыянскі кінафестываль]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2019-09-07"|[[Венецыянскі кінафестываль 2019|28.08-07.09.2019]] |[[Залаты леў|«Залаты леў» за найлепшы фільм]] |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="Biennale 2019, Official Awards" /><ref name="Hollywood Reporter, Biennale 2019" /> |- |[[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|«''Сярэбраны леў''» — Гран-пры журы]] |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія ФІПРЭСІ (Венецыянскі кінафестываль)|Прэмія ФІПРЭСІ|fr|Prix FIPRESCI de la Mostra de Venise}} (асноўны конкурс) |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="Biennale 2019, Collateral Awards" /> |- |Прэмія «''Зялёная кропля''» |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{won}} |- |Прэмія «''Sorriso Diverso Venezia''» за найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Camerimage]] |align="center" data-sort-value="2019-11-16"|16.11.2019 |«''Залатая жаба''» (асноўны конкурс) |data-sort-value="Эдэльман Павел"|[[Павел Эдэльман]] |{{nom}} |<ref name="Camerimage 2019, Winners" /><ref name="Variety, Camerimage 2019, Winners" /> |- |rowspan="4" style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan="4" align="center" data-sort-value="2019-09-07"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2019|07.12.2019]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |rowspan="4"|<ref name="European Film Awards 2019, Nominations" /><ref name="European Film Awards 2019, Winners" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |data-sort-value="Паланскі Раман"|[[Раман Паланскі]] |{{nom}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |data-sort-value="Дзюжардэн Жан"|[[Жан Дзюжардэн]] |{{nom}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |data-sort-value="Харыс Роберт"|[[Роберт Харыс]], Раман Паланскі |{{nom}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Люм’ер (прэмія)|Люм’ер]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2020-01-27"|{{нп5|Люм’ер (кінапрэмія, 2020)|27.01.2020|en|25th Lumières Awards}} |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|Lumières Award for Best Film}} |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |rowspan="5"|<ref name="Hollywood Reporter, Lumières Awards 2020" /> |- |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр|en|Lumières Award for Best Director}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» найлепшаму акцёру|Найлепшы акцёр|en|Lumières Award for Best Actor}} |data-sort-value="Дзюжардэн Жан"|Жан Дзюжардэн |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|Lumières Award for Best Screenplay}} |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Lumières Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Эдэльман Павел"|Павел Эдэльман |{{nom}} |- |rowspan="12" style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |rowspan="12" align="center" data-sort-value="2020-02-28"|[[Сезар (прэмія, 2020)|28.02.2020]] |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |rowspan="12"|<ref name="César 2020" /> |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{won}} |- |[[Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру|Найлепшы акцёр]] |data-sort-value="Дзюжардэн Жан"|Жан Дзюжардэн |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Гадэбуа Грэгары"|{{нп5|Грэгары Гадэбуа||en|Grégory Gadebois}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Гарэль Луі"|[[Луі Гарэль]] |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую адаптацыю|Найлепшая адаптацыя|en|César Award for Best Adaptation}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі, Роберт Харыс |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|César Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Эдэльман Павел"|Павел Эдэльман |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|César Award for Best Editing}} |data-sort-value="Люз Эрвэ дэ"|{{нп5|Эрвэ дэ Люз||en|Hervé de Luze}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы гук|Найлепшы гук|en|César Award for Best Sound}} |data-sort-value="Балібар Люсьен"|{{нп5|Люсьен Балібар||fr|Lucien Balibar}}, [[Эймерык Дэвальдэр]], {{нп5|Сірыл Хольц||fr|Cyril Holtz}}, {{нп5|Нільс Барлета||fr|Niels Barletta}} |{{nom}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|[[Аляксандр Дэспла]] |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя касцюмы|Найлепшыя касцюмы|en|César Award for Best Costume Design}} |data-sort-value="Шаван Паскалін"|{{нп5|Паскалін Шаван||fr|Pascaline Chavanne}} |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя дэкарацыі|Найлепшыя дэкарацыі|en|César Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Рабас Жан"|{{нп5|Жан Рабас||en|Jean Rabasse}} |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Польская кінапрэмія «Арлы»]] |align="center" data-sort-value="2020-03-02"|{{нп5|Арлы (кінапрэмія, 2020)|02.03.2020|pl|22. ceremonia wręczenia Orłów}} |[[Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |<ref name="Orły 2020, Nominations" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Хрустальны глобус||en|Globe de Cristal Awards}} |align="center" data-sort-value="2020-03-14"|<s>14.03.2020</s> |{{нп5|Прэмія «Хрустальны глобус» найлепшаму акцёру|Найлепшы акцёр|en|Globe de Cristal Award for Best Actor}} |data-sort-value="Дзюжардэн Жан"|Жан Дзюжардэн |{{nom}} |<ref name="Globe de Cristal 2020, Nommés" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Давід дзі Данатэла]] |align="center" data-sort-value="2020-05-08"|{{нп5|Давід дзі Данатэла (прэмія, 2020)|08.05.2020|it|David di Donatello 2020}} |{{нп5|Прэмія «Давід дзі Данатэла» за найлепшы замежны фільм|Найлепшы замежны фільм|en|David di Donatello for Best Foreign Film}} |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |<ref name="Badtaste, David di Donatello 2020, Nominations" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сярэбраная стужка]] |align="center" data-sort-value="2020-07-06"|{{нп5|Сярэбраная стужка (прэмія, 2020)|06.07.2020|it|Nastri d'argento 2020}} |{{нп5|Прэмія «Сярэбраная стужка» найлепшаму прадзюсару|Найлепшы прадзюсар|it|Nastro d'argento al miglior produttore}} |data-sort-value="Барбарэскі Лука"|{{нп5|Лука Барбарэскі||it|Luca Barbareschi}} (Eliseo Cinema), {{нп5|Паала Дэль Брока||it|Paolo Del Brocco}} (Rai Cinema) |{{nom}} |<ref name="Vanity Fair, Nastri d'Argento 2020, Nominations" /><ref name="Movieplayer, Nastri d'Argento 2020, Nominations" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Кінафестываль NNW]] |align="center" data-sort-value="2020-09-27"|24-27.09.2020 |Галоўная ўзнагарода міжнароднага конкурса мастацкіх фільмаў |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |<ref name="NNW Film Festival 2020" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Яўрэйскі кінафестываль у Ганконгу||en|Hong Kong Jewish Film Festival}} |align="center" data-sort-value="2020-11-29"|14-29.11.2020 |Прыз глядацкіх сімпатый |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{won}} | |- |rowspan="14" style="background:#eaecf0;"|[[CinEuphoria]] |rowspan="14" align="center" data-sort-value="2021-01-13"|13.01.2021 |Найлепшы фільмы (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |rowspan="14"|<ref name="CinEuphoria 2021, Nominations" /><ref name="CinEuphoria 2021, Winners" /> |- |Найлепшы рэжысёр (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{nom}} |- |Найлепшы акцёр (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Дзюжардэн Жан"|Жан Дзюжардэн |{{nom}} |- |Найлепшы ансамбль (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Дзюжардэн Жан"|Жан Дзюжардэн, Грэгары Гадэбуа, Луі Гарэль, {{нп5|Андрэ Маркон||fr|André Marcon}}, {{нп5|Ларан Натрэла||fr|Laurent Natrella}}, {{нп5|Дзідзье Сандр||fr|Didier Sandre}}, [[Эманюэль Сенье]] |{{nom}} |- |Найлепшы мантаж (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Люз Эрвэ дэ"|Эрвэ дэ Люз |{{won}} |- |Найлепшая аператарская праца (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Эдэльман Павел"|Павел Эдэльман |{{won}} |- |Найлепшая арыгінальная музыка (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{nom}} |- |Найлепшы гук і гукавыя эфекты (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Балібар Люсьен"|Люсьен Балібар, Эймерык Дэвальдэр, Сірыл Хольц, Нільс Барлета |{{nom}} |- |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Рабас Жан"|Жан Рабас |{{nom}} |- |Найлепшыя касцюмы (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Шаван Паскалін"|Паскалін Шаван |{{nom}} |- |Найлепшы грым (міжнародны конкурс) | |{{nom}} |- |Найлепшая сцэна (міжнародны конкурс) | |{{nom}} |- |Найлепшы трэйлер (міжнародны конкурс) | |{{nom}} |- |Найлепшыя фільмы года (міжнародны конкурс) |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="2021-03-06"|{{нп5|Гоя (кінапрэмія, 2021)|06.03.2021|en|35th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |<ref name="Variety, Goya 2021, Winners" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі||en|Turkish Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="2021-03-28"|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Турцыі 2021|28.03.2021|tr|53. Sinema Yazarları Derneği Ödülleri}} |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{Draw|7-е месца}} |<ref name="Hürriyet, SİYAD 2020" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]] |align="center" data-sort-value="2021-05-08"|{{нп5|Бодыль (прэмія, 2021)|08.05.2021|da|Bodiluddelingen 2021}} |{{нп5|Прэмія «Бодыль» за найлепшы неамерыканскі фільм|Найлепшы неамерыканскі фільм|en|Bodil Award for Best Non-American Film}} |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{nom}} |<ref name="Bodil 2021, Nominations" /><ref name="Bodil 2021, Winners" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Сафія (прэмія)|Сафія|en|Sophia Awards}} |align="center" data-sort-value="2021-09-19"|{{нп5|Сафія (прэмія, 2021)|19.09.2021|pt|Prémios Sophia de 2021}} |Найлепшы еўрапейскі фільм |data-sort-value="Я абвінавачваю"|«''Я абвінавачваю''» |{{won}} |<ref name="Publico, Sophia 2021" /> |} == Статыстыка == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col"|Узнагарод !scope="col"|Намінацый |- |[[Венецыянскі кінафестываль]] || {{won|4}} || {{nom|5}} |- |[[CinEuphoria]] || {{won|3}} || {{nom|14}} |- |[[Сезар]] || {{won|3}} || {{nom|12}} |- |[[Люм’ер (прэмія)|Люм’ер]] || {{won|1}} || {{nom|5}} |- |[[Сафія (прэмія)|Сафія]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Яўрэйскі кінафестываль у Ганконгу]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія]] || {{won|0}} || {{nom|4}} |- |[[Camerimage]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Гоя (прэмія)|Гоя]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Давід дзі Данатэла]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Кінафестываль NNW]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Польская кінапрэмія «Арлы»]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Сярэбраная стужка]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Хрустальны глобус]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |} == Рэакцыя == === Спрэчкі на Венецыянскім кінафестывалі === Прысутнасць [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]] на [[Венецыянскі кінафестываль 2019|Венецыянскім кінафестывалі]] стала яго першым з’яўленнем на буйным кінамерапрыемстве пасля яго выключэння з {{нп5|Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў і навук|en|Academy of Motion Picture Arts and Sciences}} у маі 2018 года. Падчас фестывалю старшыня журы {{нп5|Лукрэсія Мартэль||en|Lucrecia Martel}} заявіла: «''Я не аддзяляю чалавека ад мастацтва. Я думаю, што важныя аспекты працы ўзнікаюць у чалавеку <…> Чалавека, які здзяйсняе злачынства такога кшталту і атрымоўвае вырак суду, і ахвяра якога лічыць сябе задаволенай кампенсацыяй, мне цяжка судзіць… Цяжка вызначыцца, які падыход будзе правільным па адносіне да людзей, што здзейснілі пэўныя ўчынкі і былі асуджаныя за іх. Я думаю, што гэтыя пытанні з’яўляюцца дыскусійнымі ў наш час''»<ref name="Playlist, Lucrecia Martel interview" />. Мартэль таксама заявіла, што не прыме ўдзелу ў гала-вячэры ў падтрымку фільма<ref name="Hollywood Reporter, Lucrecia Martel interview" />. У сувязі з крытычнымі выказваннямі Мартэль у адрас Паланскага, прадзюсары фільма прыгразілі зняць карціну з фестывальнай праграмы<ref name="Hollywood Reporter, Producers on criticism" /><ref name="Variety, Producers on criticism" />. Пазней Мартэль растлумачыла свае каментарыі, заявіўшы: «''Згодна з некаторымі паведамленнямі пасля сённяшняй прэс-канферэнцыі, я лічу, што мае словы былі глыбока няправільна зразуметыя. Паколькі я не аддзяляю твор ад аўтара і я ўбачыла шмат чалавечнасці ў папярэдніх фільмах Паланскага, я не выступаю супраць прысутнасці фільма ў конкурсе. У мяне няма перадузятасці да яго і, вядома, я буду глядзець фільм, як і любы іншы ў конкурсе. Калі б у мяне была нейкая перадузятасць, я б склала з сябе абавязкі старшыні журы''»<ref name="Deadline Hollywood, Lucrecia Martel on criticism" />. Альберта Барбера, дырэктар Венецыянскага фестывалю, ад пачатку абараняў уключэнне фільма ў конкурсную праграму, заяўляючы: «''Мы тут, каб убачыць творы мастацтва, а не судзіць чалавека, які за імі стаіць. Спадзяюся, мы зможам проста абмеркаваць якасць фільма, а не Паланскага і выпадак у акрузе Лос-Анджэлес''»<ref name="Hollywood Reporter, Alberto Barbera interview" />. Прэм’ерны паказ фільма адбыўся 30 жніўня 2019 года ў межах конкурснай праграмы фестывалю<ref name="IMDb, Release Info" />. Не гледзячы на неадназначнае стаўленне да аўтара кінастужкі, карціна была ўдастоена [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]], другой па значнасці ўзнагароды фестывалю<ref name="Biennale 2019, Official Awards" /><ref name="Hollywood Reporter, Biennale 2019" />. === Рэакцыя на намінацыі «Еўрапейскай кінапрэміі» === 9 лістапада 2019 года былі абвешчаны намінанты ў асноўных катэгорыях на [[Еўрапейская кінапрэмія 2019|Еўрапейскую кінапрэмію 2019 года]]. Карціна «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''» была адзначана ў чатырох намінацыях, у тым ліку за [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]]. Шэраг французскіх феміністак і прафесіяналаў кінаіндустрыі, у тым ліку [[Разана Аркет]], {{нп5|Андрэа Бесконд||fr|Andréa Bescond}}, {{нп5|Эрык Метае||fr|Éric Métayer}}, {{нп5|Амандзін Гэй||en|Amandine Gay}}, [[Катрын Заўлаў]], выступілі з прапановай выключыць карціну з барацьбы за ўзнагароды. Такая рэакцыя была выклікана тым, што абвяшчэнне намінацыі адбылося ўсяго праз некалькі дзён пасля навіны, што актрыса {{нп5|Валянціна Манье||en|Valentine Monnier}} была нібыта згвалтавана Паланскім у 1975 годзе. Гісторыя была апублікавана ў газеце «''{{нп5|Le Parisien||en|Le Parisien}}''» і была пацверджана тагачаснымі сведкамі. Група накіравала запыт дырэктару «''EFA Production''» Марыён Дорынг і сябрам журы, сярод якіх {{нп5|Надзя Бен Рашыд||en|Nadia Ben Rachid}}, {{нп5|Ваня Чэрнюл||de|Vanja Černjul}}, {{нп5|Анэт Фокс||en|Annette Focks}}, {{нп5|Эймер Ні Маалдомнай||en|Eimer Ní Mhaoldomhnaigh}}, {{нп5|Герда Кукук||d|Q100742590}}, {{нп5|Артур Пінейра||d|Q95289042}}, {{нп5|Гісле Твейта||no|Gisle Tveito}}, [[Іштван Вадзя]]<ref name="Hollywood Reporter, Calls to Ban Polanski at EFA" />. Тым не менш, намінацыі не былі скасаваныя. === Скандал на прэміі «Сезар» === Фільм «''Я абвінавачваю''» атрымаў 12 намінацый на нацыянальную французскую кінапрэмію «''[[Сезар]]''». Такое прызнанне карціны кінаакадэмікамі выклікала хвалю абурэння ад праціўнікаў [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]], якія абвінавачваюць рэжысёра ў шэрагу сексуальных злачынстваў. Напярэдадні цырымоніі ўзнагароджання Паланскі выступіў з заявай: «''На працягу некалькіх дзён людзі задавалі мне гэтае пытанне: ці буду я прысутнічаць на цырымоніі „Сезар“? У сваю чаргу, я задаю наступнае пытанне: як я магу?.. Тое, як будзе разгортвацца гэтая ноч, мы ўжо ведаем загадзя. Актывісты ўжо пагражаюць мне публічным лінчаваннем, некаторыя абвясцілі аб правядзенні акцый пратэсту перад Залай Плэель. Іншыя маюць намер зрабіць гэта платформай для абвінавачвання (кіруючага органа). Гэта абяцае быць больш падобным на сімпозіум, чым на свята кіно''»<ref name="Variety, Polanski on Cesar" />. Паланскі заявіў, што прапускае цырымонію, каб абараніць сваю каманду, а таксама жонку і дзяцей, якія «''былі вымушаны трываць крыўды і абразы''»<ref name="Variety, Polanski on Cesar" />. Спасылаючыся на нядаўні скандал у СМІ, які прывёў да масавай адстаўкі сяброў савета «''Сезар''», Паланскі дадаў: «''Прэса і сацыяльныя сеткі прадставілі нашы 12 намінацый так, быццам гэта падарункі, паднесеныя нам саветам дырэктараў акадэміі, як нейкі аўтарытарны жэст, які прывёў да таго, што ім прыйшлося сысці ў адстаўку. Гэта дыскрэдытуе таемнае галасаванне 4 313 прафесіяналаў, кожны з якіх сам вызначаўся з намінацыямі, і больш за 1,5 мільёны гледачоў, якія прыйшлі паглядзець кіно''»<ref name="Variety, Polanski on Cesar" />. Падчас цырымоніі ўзнагароджання фільм удастоіўся трох прэмій, у тым ліку за найлепшую рэжысуру. Нягледзячы на адсутнасць Паланскага на цырымоніі, яго перамога выклікала хвалю абурэння. Некаторыя з гледачоў дэманстратыўна пакінулі цырымонію і асудзілі вердыкт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі]]. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Badtaste, David di Donatello 2020, Nominations">{{cite web|url=https://www.badtaste.it/cinema/articoli/david-di-donatello-2020-il-traditore-il-primo-re-e-pinocchio-dominano-le-nomination/|title=David di Donatello 2020: Il Traditore, Il Primo Re e Pinocchio dominano le nomination!|date=2020-02-18|publisher=Сайт «''badtaste.it''»|lang=it|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2019, Official Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-76th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 76th Venice Film Festival|date=2019-09-07|publisher=Сайт «''La Biennale di Venezia''»|lang=en|accessdate=2021-02-04}}</ref> <ref name="Biennale 2019, Collateral Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/collateral-awards-76th-venice-film-festival|title=Collateral Awards of the 76th Venice Film Festival|publisher=Сайт «''La Biennale di Venezia''»|lang=en|accessdate=2021-02-04}}</ref> <ref name="Bodil 2021, Nominations">{{cite web|url=http://www.bodilprisen.dk/2021/02/22/de-nominerede-er-2021-bodil-prisen/|title=Bodilprisen 2021. Og de nominerede er…|date=2021-02-22|publisher=Сайт прэміі «''[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]''»|lang=da|accessdate=2022-01-25}}</ref> <ref name="Bodil 2021, Winners">{{cite web|url=http://www.bodilprisen.dk/2021/05/10/bodilprisen-2021-vinderne/|title=Bodilprisen 2021: Her er vinderne|date=2021-05-10|publisher=Сайт прэміі «''[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]''»|lang=da|accessdate=2022-01-25}}</ref> <ref name="Camerimage 2019, Winners">{{cite web|url=https://camerimage.pl/laureaci-energacamerimage-2019/|title=LAUREACI EnergaCAMERIMAGE 2019!|publisher=Сайт кінафестывалю «''[[Camerimage]]''»|lang=pl|accessdate=2021-03-10}}</ref> <ref name="César 2020">{{cite web|url=https://www.academie-cinema.org/evenements/ceremonie-des-cesar-2020/|title=La Cérémonie des César 2020|publisher=Сайт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа]]|lang=fr|accessdate=2021-03-06}}</ref> <ref name="CinEuphoria 2021, Nominations">{{cite web|url=http://cineuphoria09.blogspot.com/2020/12/cineuphoria-premios-2020-os-nomeados.html|title=CinEuphoria Prémios 2021: os nomeados|date=2021-01-06|publisher=Сайт «''CinEuphoria''»|lang=pt|accessdate=2021-02-05}}</ref> <ref name="CinEuphoria 2021, Winners">{{cite web|url=http://cineuphoria09.blogspot.com/2021/01/cineuphoria-premios-2021-os-vencedores.html|title=CinEuphoria Prémios 2021: os vencedores|date=2021-01-13|publisher=Сайт «''CinEuphoria''»|lang=pt|accessdate=2021-02-05}}</ref> <ref name="Deadline Hollywood, Lucrecia Martel on criticism">{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/08/venice-film-festival-jury-president-lucrecia-martel-statement-roman-polanski-an-officer-and-a-spy-1202706241/|title=Venice Jury President Lucrecia Martel Clarifies Comments On Roman Polanski: No Prejudice Against Competition Film ‘An Officer And A Spy’|author=Nancy Tartaglione|date=2019-08-28|publisher=Сайт «''[[Deadline Hollywood]]''»|lang=en|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="European Film Awards 2019, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2019.900.0.html|title=European Film Academy: 2019 Nominations|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-02-04|archive-date=28 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228213527/https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2019.900.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="European Film Awards 2019, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2019.899.0.html|title=European Film Academy: 2019|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-02-04|archive-date=28 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228213623/https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2019.899.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Globe de Cristal 2020, Nommés">{{cite web|url=https://www.lesglobes.com/les-nommes-2020/|title=LES NOMMÉS 2020|publisher=Сайт прэміі «''{{нп5|Хрустальны глобус||en|Globe de Cristal Awards}}''»|lang=fr|accessdate=2021-03-10}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Alberto Barbera interview">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/venice-film-fest-chief-alberto-barbera-defends-lack-women-directors-roman-polanski-inclusion-1226993/|title=Venice Chief Alberto Barbera Defends Lack of Women Directors, Roman Polanski Inclusion in Lineup|author=Ariston Anderson|date=2019-07-25|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Biennale 2019">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-awards-revealed-1237684|title=Venice: Todd Phillips' 'Joker' Wins Golden Lion, Roman Polanski Wins Silver Lion|author=Ariston Anderson|date=2019-09-07|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2020-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190907190057/https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-awards-revealed-1237684|archivedate=2019-09-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Calls to Ban Polanski at EFA">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/rosanna-arquette-joins-calls-polanski-ban-at-european-film-awards-1258502/|title=Rosanna Arquette, Andrea Bescond Call on European Film Awards to Pull Roman Polanski’s Nominations|author=Rhonda Richford|date=2019-12-02|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2022-11-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Lucrecia Martel interview">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/venice-jury-head-lucrecia-martel-says-polanski-has-right-be-lineup-1235103/|title=Venice Jury Head Lucrecia Martel Says Polanski Has Right to Be in Lineup but She Won't Celebrate Him|author=Ariston Anderson|date=2019-08-28|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Producers on criticism">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/polanskis-producers-threatened-pull-his-film-venice-criticism-1235373/|title=Venice: Roman Polanski's Producers Threaten to Pull Film After Jury President's Comments|author=Ariston Anderson, Scott Roxborough|date=2019-08-29|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Lumières Awards 2020">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/2020-lumieres-award-winners-les-miserables-wins-frances-top-prize-1272628|title=France's Lumiere Awards: 'Les Misérables' Wins Best Film, Roman Polanski Tapped as Best Director|author=Scott Roxborough|date=2020-01-27|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-02-04}}</ref> <ref name="Hürriyet, SİYAD 2020">{{cite web|url=https://www.hurriyet.com.tr/kitap-sanat/siyada-gore-2020en-iyi-yabanci-filmi-boyali-kus-41718098|title=SİYAD'a göre 2020'nin en iyi yabancı filmi 'Boyalı Kuş'|date=2021-01-19|publisher=Сайт газеты «''{{нп5|Hürriyet||tr|Hürriyet (gazete)}}''»|lang=tr|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2398149/|title=J'accuse (2019) — IMDb|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-03-15}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2398149/awards|title=J'accuse — Awards|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2022-05-28}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2398149/releaseinfo|title=J'accuse — Release Info|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-03-15}}</ref> <ref name="NNW Film Festival 2020">{{cite web|url=https://festiwalnnw.pl/festiwal-2020/|title=Festiwal 2020|publisher=Сайт [[Кінафестываль NNW|Кінафестывалю NNW]]|lang=pl|accessdate=2022-05-28}}</ref> <ref name="Orły 2020, Nominations">{{cite web|url=http://pnf.pl/nominations/2020/|title=Orły: Nominacje wg roku – 2020|publisher=Сайт кінапрэміі «''[[Польская кінапрэмія «Арлы»|Арлы]]''»|lang=pl|accessdate=2020-07-04}}</ref> <ref name="Movieplayer, Nastri d'Argento 2020, Nominations">{{cite web|url=https://movieplayer.it/news/nastri-dargento-2020-pinocchio-favolacce-9-candidature_81501/|title=Nastri d'Argento 2020: Pinocchio e Favolacce in testa con 9 candidature|date=2020-05-27|publisher=Сайт «''movieplayer.it''»|lang=it|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Playlist, Lucrecia Martel interview">{{cite web|url=https://theplaylist.net/lucrecia-martel-roman-polanski-venice-quotas-20190828/|title=Venice Jury President Lucrecia Martel Has Complicated Feelings About Polanski's Inclusion: "I Don't Separate The Man From The Art"|author=Charles Barfield|date=2019-08-28|publisher=Сайт «''The Playlist''»|lang=en|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Publico, Sophia 2021">{{cite web|url=https://www.publico.pt/2021/09/20/culturaipsilon/noticia/filmes-listen-mosquito-distinguidos-premios-sophia-1978058|title=Filmes Listen e Mosquito foram os mais distinguidos nos prémios Sophia|date=2021-09-20|publisher=Сайт часопіса «''{{нп5|Público (партугальскі часопіс)|Público|pt|Público (jornal)}}''»|lang=pt|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Svaboda, Пяць фільмаў Вэнэцыянскага кінафэстывалю">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30133811.html|title=Пяць фільмаў Вэнэцыянскага кінафэстывалю, якія варта паглядзець|author=Ян Поклад|date=2019-08-28|publisher=Сайт «''[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]''»|lang=be|accessdate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209012734/https://www.svaboda.org/a/30133811.html|archivedate=2021-02-09|url-status=}}</ref> <ref name="Vanity Fair, Nastri d'Argento 2020, Nominations">{{cite web|url=https://www.vanityfair.it/show/cinema/2020/05/27/nastri-dargento-2020-nomination-pinocchio-favolacce|title=Nastri d'Argento 2020: 9 nomination per «Pinocchio» e «Favolacce»|author=Emanuele Bigi|date=2020-05-27|publisher=Сайт «''{{нп5|Vanity Fair (італьянскі часопіс)|Vanity Fair|it|Vanity Fair (rivista italiana)}}''»|lang=it|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, Camerimage 2019, Winners">{{cite web|url=https://variety.com/2019/artisans/global/lawrence-shers-joker-camerimage-film-festival-1203407278/|title=‘Joker’ Cinematographer Lawrence Sher Wins at EnergaCamerimage Film Festival|author=Will Tizard|date=2019-11-16|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-03-10}}</ref> <ref name="Variety, Goya 2021, Winners">{{cite web|url=https://variety.com/2021/film/awards/goya-awards-the-girls-las-ninas-best-picture-antonio-banderas-1234923509/|title=Goya Awards: Antonio Banderas-Hosted Ceremony Prizes ‘Schoolgirls’ as Best Picture|author=John Hopewell, Emilio Mayorga|date=2021-03-06|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-03-10}}</ref> <ref name="Variety, Polanski on Cesar">{{cite web|url=https://variety.com/2020/film/directors/roman-polanski-pulls-out-of-frances-cesar-awards-1203517401/|title=Roman Polanski Pulls Out of France’s Cesar Awards|author=Ben Croll, Manori Ravindran|date=2020-02-27|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2022-01-14}}</ref> <ref name="Variety, Producers on criticism">{{cite web|url=https://variety.com/2019/film/news/venice-roman-polanski-producer-withdraw-film-lucrecia-martel-1203318465/|title=Venice: Producer Considered Withdrawing Roman Polanski’s Film After Jury President’s Remarks|author=Nick Vivarelli|date=2019-08-29|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2022-10-14|url-status=live}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.imdb.com/title/tt2398149/awards Спіс узнагарод і намінацый фільма «''Я абвінавачваю''»] на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» {{^}} {{Фільмы Рамана Паланскага|nocat=1}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Спісы ўзнагарод і намінацый фільмаў|Я абвінавачваю]] 3r0x0si4mz4ntzyzvsqreoo3vy42jla 0 670382 5192424 4424167 2026-09-03T14:11:54Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Вуліца_Інтэрнацыянальная._2018_(01)_(cropped).jpg|Мінск._Вуліца_Інтэрнацыянальная._2018_(01)_(cropped).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:L 5192424 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Улица Ленина дом 2 - panoramio.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 300px |Статус = {{ГККРБ 4|712Г000097}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Мінск]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = [[Георгій Уладзіміравіч Заборскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1947 |Заканчэнне будаўніцтва = 1954 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Дом па вуліцы Леніна, 2''' — жылы дом у [[Мінск]]у, размешчаны на рагу з [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Інтэрнацыянальнай вуліцай]] (№ 26). Уваходзіць у ансамбль забудовы [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]]. == Гісторыя == Пабудаваны ў 1947—1954 гадах з цэглы паводле праекта архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]]<ref name="ЗП"/>. Раней у будынку размяшчаўся рэстаран «Патсдам», цяпер — Grand Café. == Архітэктура == Будынак шасці-, сяміпавярховы. Вуглавая частка паглыблена і зроблена ў выглядае трохграннага [[Аб’ём (архітэктура)|аб’ёма]], накрытага [[Вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Уваход у рэстаран, які займае 2 паверхі, аформлены масіўным [[партал]]ам з прысадзістымі [[калона]]мі і [[Лучковая арка|лучковым]] [[франтон]]ам<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|133|Забудова вуліцы Леніна|[[Т. В. Габрусь]]}}</ref>. == Мемарыяльныя дошкі == У [[2014]] годзе на будынку ўстаноўлена мемарыяльная дошка мастаку [[Барыс Аракчэеў|Барысу Аракчэеву]] (скульптар [[Яўген Колчаў]]), які з 1963 па 2013 год працаваў у гэтым доме ў сваёй майстэрні на сёмым паверсе<ref>[https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-memorialnaya-doska-v-chest-zhivopistsa-borisa-arakcheeva/ В Минске появилась мемориальная доска в честь живописца Бориса Аракчеева. 18 ноября 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210414044910/https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-memorialnaya-doska-v-chest-zhivopistsa-borisa-arakcheeva/ |date=14 красавіка 2021 }}</ref>. З боку вуліцы Леніна устаноўлена мемарыяльная дошка беларускаму акцёру, Народнаму артысту БССР [[Глеб Глебаў|Глебу Глебаву]], які пражываў у ім з 1951 па 1967 гг. З боку вуліцы Інтэрнацыянальнай устаноўлена мемарыяльная дошка беларускаму кінарэжысёру [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталю Чацверыкову]], які пражываў у ім з 1975 па 1983 гг. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Grand Cafe, 2, Lenin str., Minsk - the capital of Republic of Belarus.JPG|Уваходны партал рэстарана Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная. 2018 (02).jpg|Праезд Мінск. Дошкі на Леніна (06).jpg|Мемарыяльная дошка Барысу Аракчэеву Мінск. Дошкі на Леніна (05).jpg|Мемарыяльная дошка Глебу Глебаву </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|712Г000097}} * {{крыніцы/ЗП|Мінск|133|Забудова вуліцы Леніна|[[Т. В. Габрусь]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:1954 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Георгія Заборскага]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]] [[Катэгорыя:Жылыя будынкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі савецкага класіцызму]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)]] bwpvh5mi7ptelcfwe940d3uxh86s691 5192426 5192424 2026-09-03T14:12:02Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Дошкі_на_Леніна_(05).jpg|Мінск._Дошкі_на_Леніна_(05).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Lienina Street 2, Minsk|]]. 5192426 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Улица Ленина дом 2 - panoramio.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 300px |Статус = {{ГККРБ 4|712Г000097}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Мінск]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = [[Георгій Уладзіміравіч Заборскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1947 |Заканчэнне будаўніцтва = 1954 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Дом па вуліцы Леніна, 2''' — жылы дом у [[Мінск]]у, размешчаны на рагу з [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Інтэрнацыянальнай вуліцай]] (№ 26). Уваходзіць у ансамбль забудовы [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]]. == Гісторыя == Пабудаваны ў 1947—1954 гадах з цэглы паводле праекта архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]]<ref name="ЗП"/>. Раней у будынку размяшчаўся рэстаран «Патсдам», цяпер — Grand Café. == Архітэктура == Будынак шасці-, сяміпавярховы. Вуглавая частка паглыблена і зроблена ў выглядае трохграннага [[Аб’ём (архітэктура)|аб’ёма]], накрытага [[Вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Уваход у рэстаран, які займае 2 паверхі, аформлены масіўным [[партал]]ам з прысадзістымі [[калона]]мі і [[Лучковая арка|лучковым]] [[франтон]]ам<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|133|Забудова вуліцы Леніна|[[Т. В. Габрусь]]}}</ref>. == Мемарыяльныя дошкі == У [[2014]] годзе на будынку ўстаноўлена мемарыяльная дошка мастаку [[Барыс Аракчэеў|Барысу Аракчэеву]] (скульптар [[Яўген Колчаў]]), які з 1963 па 2013 год працаваў у гэтым доме ў сваёй майстэрні на сёмым паверсе<ref>[https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-memorialnaya-doska-v-chest-zhivopistsa-borisa-arakcheeva/ В Минске появилась мемориальная доска в честь живописца Бориса Аракчеева. 18 ноября 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210414044910/https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-memorialnaya-doska-v-chest-zhivopistsa-borisa-arakcheeva/ |date=14 красавіка 2021 }}</ref>. З боку вуліцы Леніна устаноўлена мемарыяльная дошка беларускаму акцёру, Народнаму артысту БССР [[Глеб Глебаў|Глебу Глебаву]], які пражываў у ім з 1951 па 1967 гг. З боку вуліцы Інтэрнацыянальнай устаноўлена мемарыяльная дошка беларускаму кінарэжысёру [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталю Чацверыкову]], які пражываў у ім з 1975 па 1983 гг. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Grand Cafe, 2, Lenin str., Minsk - the capital of Republic of Belarus.JPG|Уваходны партал рэстарана Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная. 2018 (02).jpg|Праезд Мінск. Дошкі на Леніна (06).jpg|Мемарыяльная дошка Барысу Аракчэеву </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|712Г000097}} * {{крыніцы/ЗП|Мінск|133|Забудова вуліцы Леніна|[[Т. В. Габрусь]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:1954 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Георгія Заборскага]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]] [[Катэгорыя:Жылыя будынкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі савецкага класіцызму]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)]] 83egnaj9j7mv028p9e7ox0z9nvvqnb6 5192427 5192426 2026-09-03T14:12:05Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Мінск._Дошкі_на_Леніна_(06).jpg|Мінск._Дошкі_на_Леніна_(06).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Lienina Street 2, Minsk|]]. 5192427 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Улица Ленина дом 2 - panoramio.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 300px |Статус = {{ГККРБ 4|712Г000097}} |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Мінск]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = [[Георгій Уладзіміравіч Заборскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1947 |Заканчэнне будаўніцтва = 1954 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Дом па вуліцы Леніна, 2''' — жылы дом у [[Мінск]]у, размешчаны на рагу з [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Інтэрнацыянальнай вуліцай]] (№ 26). Уваходзіць у ансамбль забудовы [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]]. == Гісторыя == Пабудаваны ў 1947—1954 гадах з цэглы паводле праекта архітэктара [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]]<ref name="ЗП"/>. Раней у будынку размяшчаўся рэстаран «Патсдам», цяпер — Grand Café. == Архітэктура == Будынак шасці-, сяміпавярховы. Вуглавая частка паглыблена і зроблена ў выглядае трохграннага [[Аб’ём (архітэктура)|аб’ёма]], накрытага [[Вальмавы дах|вальмавым дахам]]. Уваход у рэстаран, які займае 2 паверхі, аформлены масіўным [[партал]]ам з прысадзістымі [[калона]]мі і [[Лучковая арка|лучковым]] [[франтон]]ам<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|133|Забудова вуліцы Леніна|[[Т. В. Габрусь]]}}</ref>. == Мемарыяльныя дошкі == У [[2014]] годзе на будынку ўстаноўлена мемарыяльная дошка мастаку [[Барыс Аракчэеў|Барысу Аракчэеву]] (скульптар [[Яўген Колчаў]]), які з 1963 па 2013 год працаваў у гэтым доме ў сваёй майстэрні на сёмым паверсе<ref>[https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-memorialnaya-doska-v-chest-zhivopistsa-borisa-arakcheeva/ В Минске появилась мемориальная доска в честь живописца Бориса Аракчеева. 18 ноября 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210414044910/https://minsknews.by/v-minske-poyavilas-memorialnaya-doska-v-chest-zhivopistsa-borisa-arakcheeva/ |date=14 красавіка 2021 }}</ref>. З боку вуліцы Леніна устаноўлена мемарыяльная дошка беларускаму акцёру, Народнаму артысту БССР [[Глеб Глебаў|Глебу Глебаву]], які пражываў у ім з 1951 па 1967 гг. З боку вуліцы Інтэрнацыянальнай устаноўлена мемарыяльная дошка беларускаму кінарэжысёру [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталю Чацверыкову]], які пражываў у ім з 1975 па 1983 гг. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Grand Cafe, 2, Lenin str., Minsk - the capital of Republic of Belarus.JPG|Уваходны партал рэстарана Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная. 2018 (02).jpg|Праезд </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|712Г000097}} * {{крыніцы/ЗП|Мінск|133|Забудова вуліцы Леніна|[[Т. В. Габрусь]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:1954 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Георгія Заборскага]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]] [[Катэгорыя:Жылыя будынкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі савецкага класіцызму]] [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)]] 5i6l09ku9nasawnubf5sb0yw2mvg7ck 0 671414 5192499 4901363 2026-09-03T18:38:41Z DBatura 73587 5192499 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Лівіі | частка = | выява = | апісанне = | дата = [[23 жніўня]] — [[30 кастрычніка]] [[2020]] | месца = [[Лівія]] | прычыны = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянская вайна ў Лівіі]], беднасць, адключэнне электраэнергіі, дрэнныя ўмовы жыцця, беспрацоўе | мэты = адстаўка дзеючых урадаў і новыя выбары | метады = дэманстрацыі, беспарадкі | вынік = пратэсты былі падушаны сілай | статус = | саступкі = [[Усеагульныя выбары ў Лівіі (2021)]] | бок1 = {{Сцяг|Лівія}} Дэцэнтралізаваныя пратэстоўцы<br>{{Сцяг|Лівія|1977}} [[Кадафісты|Прыхільнікі джамахірыі]] | бок2 = {{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]: *• Асобныя апалчэнні ----- {{Сцяг|Лівія}} [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палата прадстаўнікоў]]: *• [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Лівійская нацыянальная армія|ЛНА]] | бок3 = | ключавыяфігуры1 = | ключавыяфігуры2 = | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = | загінулыя = | арыштаваныя = | заўвагі = }} '''Пратэсты 2020 года ў Лівіі''' — вулічныя пратэсты ў [[Лівія|Лівіі]]. Пачаліся з нагоды дрэннага ўзроўня жылічна-камунальных паслуг на апошнім этапе [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|грамадзянскай вайны]]. Акцыі прайшлі як на тэрыторыі, кантраляванай [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урадам нацыянальнай згоды]] ([[Трыпалі]], [[Місурата]], [[Эз-Завія]]<ref name="LibHerald_3towns" />), так і [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] ([[Бенгазі]]<ref name="AJE_Benghazi_protests" /> і [[Себха|Сабха]]<ref name="LibObs_Sabha16Oct2020_antiHaftar" />). == Ход падзей == === Жнівень === 23 і 24 жніўня 2020 года<ref name="LibHerald_Serraj_no_resign" /> ў Трыпалі, Місураце і Эз-Завіі прайшлі пратэсты з нагоды адключэння электраэнергіі і вады, недахопу паліва і газу, дрэннай бяспекі і [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref name="LibHerald_3towns" />. Мясцовыя апалчэнні адкрылі агонь па дэманстрантах, паранеўшы некалькіх<ref name="UNSMIL_23Aug2020_protests" />. [[Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі|Міністэрства ўнутраных спраў УНЗ]] заявіла, што грамадзяне маюць права на мірны пратэст. У той жа час міністэрства ўзбудзіла крымінальную справу па факце расстрэлаў. [[Сілы абароны Трыпалі]] заявілі аб сваёй падтрымцы права жыхароў на правядзенне вулічных пратэстаў<ref name="LibHerald_3towns" />. [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|Місія Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па падтрымцы ў Лівіі (МААНПЛ)]] таксама заклікала правесці расследаванне<ref name="UNSMIL_23Aug2020_protests" />. Міністр унутраных спраў [[Фатхі Башага]] раскрытыкаваў баевікоў, заявіўшы, што баявыя патроны выкарыстоўваліся «без разбору», а таксама што баевікі выкрадалі дэманстрантаў і «сеялі паніку сярод насельніцтва, пагражаючы бяспецы і грамадскаму парадку»<ref name="AJE_IntMin_suspended" />. Прэм’ер-міністр УНЗ [[Фаіз Сарадж]] адказаў на пратэсты доўгай прамовай<ref name="LibHerald_Serraj_no_resign" />, адхіленнем ад пасады міністра Башагі<ref name="AJE_IntMin_suspended" /> і перастаноўкамі ў Кабінеце міністраў. Салах Эдзін Аль-Намруш стаў міністрам абароны, а Махамад Алі аль-Хадад узначаліў армію<ref name="AJE_acting_DefMin" />. === Верасень === [[11 верасня]] ў Бенгазі прайшлі пратэсты з нагоды «ўмоў жыцця і адключэння электраэнергіі», падчас чаго адбылося спальванне шын і блакаванне дарог<ref name="AJE_Benghazi_protests" />. Пратэсты працягваліся 12 і 13 верасня і хутка распаўсюдзіліся на гарады Байда, Сабха і Марджы. Пратэстоўцы ў Бенгазі падпалілі будынак, які выкарыстоўвалася ўладамі, звязанымі з [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміяй]] у якасці штаб-кватэры. [[13 верасня]] ўрад на чале з Абдалой аль-Тані заявіў пра сваю адстаўку<ref name="AJE_alThanigovt_resigns" />. Адначасова ў Трыпалі перад будынкам [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкага савета]] прайшлі дэманстрацыі двухсот пратэстоўцаў супраць дрэнных умоў жыцця і заклікаў да выбараў і палітычных рэформаў. Выступоўцы на акцыі пратэсту пярэчылі супраць прызначэння Махамеда Баю кіраўніком медыя-арганізацыі, якая падтрымлівалася Сараджам, сцвярджаючы, што ён падтрымлівае фельдмаршала ЛНА [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]]<ref name="AJE_Libya_12_13Sep2020" />. [[16 верасня]] прэм’ер-міністр УНЗ Сарадж заявіў, што сыдзе ў адстаўку да канца кастрычніка 2020 года<ref>{{cite news |title=Libya's Tripoli-based PM Al-Sarraj to stand down |url=https://www.arabnews.com/node/1735646/middle-east |access-date=17 September 2020 |work=Arab News |date=16 September 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Welle (www.dw.com) |first1=Deutsche |title=Libya's UN-backed PM al-Sarraj says he plans to quit {{!}} DW {{!}} 16.09.2020 |url=https://www.dw.com/en/libyas-un-backed-pm-al-sarraj-says-he-plans-to-quit/a-54955557 |access-date=17 September 2020 |work=DW.COM}}</ref>. [[21 верасня]] ў Бенгазі працягнуліся пратэсты жыхароў, якія заклікалі да [[дэмакратыя|дэмакратыі]] і процідзеяння [[карупцыя|карупцыі]]<ref name="LibHerald_prodemoc_Benghazi" />, а [[24 верасня]] ў Суг-Джуме, Трыпалі і Злітэне — супраць адключэння электраэнергіі<ref name="LibHerald_roadclosures_burntyres" />. Пратэстоўцы ў Бенгазі былі атакаваны прыхільнікамі Хафтара, і адзін з арганізатараў прапаў без вестак<ref name="LibHerald_prodemoc_Benghazi" />. [[24 верасня]] пратэсты суправаджаліся блакаваннем дарог і спальваннем шын<ref name="LibHerald_roadclosures_burntyres" />. [[23 верасня]] жыхары Гар’яна запатрабавалі правядзення муніцыпальных выбараў<ref name="LibObserver_Gharyan_wants_elections" />. === Кастрычнік === [[16 кастрычніка]] ў Сабхе прайшлі пратэсты супраць фельдмаршала Хафтара і дрэнных умоў жыцця<ref name="LibObs_Sabha16Oct2020_antiHaftar" />. 19—30 кастрычніка, паводле звестак мясцовых лівійскіх СМІ, беспарадкі адбыліся ў Бенгазі і Сірце. Там прайшла забастоўка супраць адключэння электраэнергіі. Пратэсты сустрэлі слёзатачывым газам і пластыкавымі кулямі. [[31 кастрычніка]] Сарадж адмяніў сваё рашэнне сысці ў адстаўку<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/31/libyan-prime-minister-takes-back-decision-to-resign|title= Libyan PM al-Serraj takes back resignation}}</ref>. == Зноскі == {{reflist|refs= <ref name="UNSMIL_23Aug2020_protests">{{cite web | title= UNSMIL statement on protests in Tripoli on 23 August 2020 | website= United Nations Support Mission in Libya |date =2020-08-24 | url = https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 | access-date = 2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200829211901/https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 |archive-date= 2020-08-29 |url-status=live }}</ref> <ref name="LibHerald_3towns">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Shooting at Tripoli demonstrations: MoI identifies shooters, will investigate and reveal results | date= 2020-09-24 |newspaper= [[Libya Herald]] | url= https://www.libyaherald.com/2020/08/24/shooting-at-tripoli-demonstrations-moi-identifies-shooters-will-investigate-and-reveal-results/ |access-date=2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200829211249/https://www.libyaherald.com/2020/08/24/shooting-at-tripoli-demonstrations-moi-identifies-shooters-will-investigate-and-reveal-results/ |archive-date= 2020-08-29 |url-status=live }}</ref> <ref name="LibHerald_Serraj_no_resign">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Serraj big speech post demonstrations: wont resign, would leave office through LPA reform, to reform Ministries and use emergency powers, thanked saviour Turkey | date= 2020-08-25 |newspaper= [[Libya Herald]] | url= https://www.libyaherald.com/2020/08/25/serraj-big-speech-post-demonstrations-wont-resign-would-leave-office-through-lpa-reform-to-reform-ministries-and-use-emergency-powers-thanked-saviour-turkey/ |access-date=2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200829211732/https://www.libyaherald.com/2020/08/25/serraj-big-speech-post-demonstrations-wont-resign-would-leave-office-through-lpa-reform-to-reform-ministries-and-use-emergency-powers-thanked-saviour-turkey/ |archive-date= 2020-08-29 |url-status=live }}</ref> <ref name="AJE_IntMin_suspended">{{cite news | title= Libya interior minister suspended after gunmen fire on protesters | date= 2020-08-29 |newspaper= [[Al Jazeera English]] | url= https://www.aljazeera.com/news/2020/08/libya-interior-minister-suspended-gunmen-fire-protesters-200829020352885.html |access-date=2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200829211946/https://www.aljazeera.com/news/2020/08/libya-interior-minister-suspended-gunmen-fire-protesters-200829020352885.html |archive-date= 2020-08-29 |url-status=live }}</ref> <ref name="AJE_acting_DefMin">{{cite news | title= Libya: GNA's al-Sarraj appoints new defence minister, army chief | date= 2020-08-29 |newspaper= [[Al Jazeera English]] | url= https://www.aljazeera.com/news/2020/08/libya-gna-al-sarraj-appoints-defence-minister-army-chief-200829192731068.html |access-date=2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200830021957/https://www.aljazeera.com/news/2020/08/libya-gna-al-sarraj-appoints-defence-minister-army-chief-200829192731068.html |archive-date= 2020-08-30 |url-status=live }}</ref> <ref name="AJE_Benghazi_protests">{{cite news | title= Anger in Libya's Benghazi over power cuts, living conditions | date= 2020-09-11 |newspaper= [[Al Jazeera English]] | url= https://www.aljazeera.com/news/2020/09/anger-libya-benghazi-power-cuts-living-conditions-200911075607648.html |access-date=2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200911123511/https://www.aljazeera.com/news/2020/09/anger-libya-benghazi-power-cuts-living-conditions-200911075607648.html |archive-date= 2020-09-11 |url-status=live }}</ref> <ref name="AJE_Libya_12_13Sep2020">{{cite news | title= Protesters set government building on fire in eastern Libya | date= 2020-09-13 |newspaper= [[Al Jazeera English]] | url= https://www.aljazeera.com/news/2020/09/protesters-set-government-building-fire-eastern-libya-200913135252865.html |access-date=2020-09-13 |archive-url= https://archive.today/20200913191200/https://www.aljazeera.com/news/2020/09/protesters-set-government-building-fire-eastern-libya-200913135252865.html |archive-date= 2020-09-13 |url-status=live }}</ref> <ref name="AJE_alThanigovt_resigns">{{cite news | title= Libya's eastern-based government resigns amid protests | date= 2020-09-14 |newspaper= [[Al Jazeera English]] | url= https://www.aljazeera.com/news/2020/09/libya-eastern-based-government-resigns-protests-200914063023436.html |access-date=2020-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914143720/https://www.aljazeera.com/news/2020/09/libya-eastern-based-government-resigns-protests-200914063023436.html |archive-date= 2020-09-14 |url-status=live }}</ref> <ref name="LibHerald_roadclosures_burntyres">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= More road closures with burning tyres in protest at continued acute power cuts | date= 2020-09-24 |newspaper= [[Libya Herald]] | url= https://www.libyaherald.com/2020/09/24/more-road-closures-with-burning-tyres-in-protest-at-continued-acute-power-cuts |access-date=2020-09-26 |archive-url= https://archive.today/20200926020920/https://www.libyaherald.com/2020/09/24/more-road-closures-with-burning-tyres-in-protest-at-continued-acute-power-cuts/ |archive-date= 2020-09-26 |url-status=live }}</ref> <ref name="LibHerald_prodemoc_Benghazi">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Pro democracy, anti-corruption Benghazi demonstrations disrupted by LNA spoilers, one organizer reported missing | date= 2020-09-24 |newspaper= [[Libya Herald]] | url= https://www.libyaherald.com/2020/09/22/pro-democracy-anti-corruption-benghazi-demonstrations-disrupted-by-lna-spoilers-one-organizer-reported-missing/ |access-date=2020-09-26 |archive-url= https://archive.today/20200925004951/https://www.libyaherald.com/2020/09/22/pro-democracy-anti-corruption-benghazi-demonstrations-disrupted-by-lna-spoilers-one-organizer-reported-missing/ |archive-date= 2020-09-25 |url-status=live }}</ref> <ref name="LibObserver_Gharyan_wants_elections">{{cite news | last1= al-Harathy | first1= Safa | title= Protests in Gharyan calling for municipal elections | date= 2020-09-24 | newspaper= [[Libya Observer]] | url= https://www.libyaobserver.ly/inbrief/protests-gharyan-calling-municipal-elections | access-date= 2020-09-26 | archive-url= https://web.archive.org/web/20200925005537/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/protests-gharyan-calling-municipal-elections | archive-date= 2020-09-25 | url-status= live }} {{Cite web |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/protests-gharyan-calling-municipal-elections |title=Архіўная копія |access-date=1 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925005413/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/protests-gharyan-calling-municipal-elections |archivedate=25 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> <ref name="LibObs_Sabha16Oct2020_antiHaftar">{{cite news | last1= Assad | first1= Abdulkader | title= Protesters in Sabha blame Haftar for bad living conditions in south Libya | date= 2020-10-17 |newspaper= [[The Libya Observer]] | url= https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |access-date=2020-10-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201018181426/https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |archive-date= 2020-10-18 |url-status=live }}</ref> }} [[Катэгорыя:2020 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2020 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2020 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2020 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2020 года]] so81yzt558whi0bedhhc4ju0eiwviw9 0 676532 5192441 5070016 2026-09-03T15:44:50Z 5192441 wikitext text/x-wiki '''Справа аб спробе перавароту ў Беларусі''' — крымінальная справа пра змову групы асоб з мэтай адхілення ад улады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] вясной 2021 года і ажыццяўлення палітычных пераўтварэнняў у Беларусі. == Гісторыя == 11 красавіка 2021 года ў Маскве былі затрыманы [[Аляксандр Фядута]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/kdb-zayaviu-shto-alyaksandr-fyaduta-zatrymany|title=КДБ заявіў, што Аляксандр Фядута затрыманы|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref> і адвакат [[Юрась Зянковіч]], а 12 красавіка ў Шклове — лідар партыі БНФ [[Рыгор Кастусёў]]<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/726263.html|title=Задержан глава партии БНФ Григорий Костусев. Он — подозреваемый по уголовной статье|work=[[TUT.BY]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419075543/https://news.tut.by/economics/726263.html|archivedate=19 красавіка 2021|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Паводле інфармацыі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] Кастусёў і Фядута былі затрыманы «па непасрэдна ўзніклым падазрэнні ў здзяйсненні злачынства»<ref>[https://blr.belta.by/society/view/kdb-patsverdziu-infarmatsyju-ab-zatrymanni-kastuseva-i-fjaduty-98814-2021/ КДБ пацвердзіў інфармацыю аб затрыманні Кастусёва і Фядуты]</ref>. Беларускі бок звярнуўся да расійскага (Лукашэнка папрасіў [[Уладзімір Пуцін|Пуціна]], а [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Тэртэль]] — [[Аляксандр Васілевіч Бортнікаў|Бортнікава]]) с просьбай аказаць садзейнічанне ў арганізацыі затрымання ў Маскве адпаведных асоб, у расійскую сталіцу выехала беларуская група захопу ў складзе 11—12 чалавек<ref name="belta">[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-zajavil-o-gotovivshemsja-na-nego-i-synovej-pokushenii-437698-2021/ Лукашенко заявил о готовившемся на него и сыновей покушении]</ref>. 17 красавіка 2021 года Аляксандр Лукашэнка заявіў, што ў планах змоўшчыкаў было выкраданне аднаго альбо двух яго дзяцей і ўтрыманне іх у склепе ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Ён таксама заявіў аб жаданні ЗША ([[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне]], [[Федэральнае бюро расследаванняў]]) заняцца арганізацыяй замаху на прэзідэнта і яго дзяцей. Лукашэнка загадаў спецслужбам агучыць інфармацыю ў СМІ<ref name="belta"/>. У гэты ж дзень [[ФСБ Расіі]] распаўсюдзіла інфармацыю, што ў сумеснай аперацыі з [[КДБ Беларусі]] спынена супрацьпраўная дзейнасць Юрася Зянковіча, які мае падвойнае грамадзянства ЗША і Рэспублікі Беларусь, і Аляксандра Фядуты, якія планавалі ажыццяўленне ваеннага перавароту ў Беларусі па адпрацаванаму сцэнару «каляровых рэвалюцый» з прыцягненнем мясцовых і ўкраінскіх нацыяналістаў, а таксама фізічную ліквідацыю Аляксандра Лукашэнкі<ref name="fsb">[http://www.fsb.ru/fsb/press/message/single.htm%21id%3D10439220%40fsbMessage.html ФСБ России совместно с КГБ Республики Беларусь пресечена противоправная деятельность граждан Республики Беларусь Зянковича Юрия Леонидовича и Федуты Александра Иосифовича, планировавших осуществление военного переворота в Белоруссии]</ref>. Па інфармацыі, атрыманай ад беларускіх спецслужбаў, у прыватных чатах аднаго з інтэрнэт-мэсенджэраў А. Зянковіч і А. Фядута арганізавалі абмеркаванне плана ўзброенага мяцяжу ў Беларусі і вырашылі правесці ў Маскве асабістую сустрэчу з выкарыстаннем даступных ім мер канспірацыі з апазіцыйна настроенымі генераламі Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь<ref name="fsb"/>. У ФСБ Расіі заявілі, што канчатковай мэтай з’яўлялася змяненне канстытуцыйнага ладу са скасаваннем пасады прэзідэнта і ўскладаннем кіраўніцтва краінай на «Камітэт нацыянальнага прымірэння». Як лічыць расійская спецслужба, Зянковіч планаваў стаць «куратарам» парламента краіны і прававой сістэмы, а Фядута хацеў займацца палітычнай рэформай і ідэалагічнай працай<ref name="fsb"/>. Па дадзеных ФСБ Расіі, датай ажыццяўлення ваеннага перавароту быў абраны дзень правядзення парада Перамогі ў Мінску [[Дзень Перамогі|9 мая]] 2021 года<ref name="fsb"/>. Пры гэтым, па дадзеных, агучаных беларускім тэлеканалам [[АНТ]], пераварот планаваўся на чэрвень—ліпень 2021 года<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/726994.html|title=Лукашенко обвинил американские спецслужбы в подготовке покушения на него и сыновей|work=[[TUT.BY]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425155428/https://news.tut.by/economics/726994.html|archivedate=25 красавіка 2021|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Па інфармацыі ФСБ Расіі, пасля кансультацый у ЗША і Польшчы, для рэалізацыі гэтага плана Зянковіч і Фядута вырашылі правесці ў Маскве ў кабінеце аднаго з рэстаранаў асабістую сустрэчу з апазіцыйна настроенымі ваеннымі генераламі Беларусі. Пасля дакументавання сустрэчы Фядута і Зянковіч былі затрыманы расійскімі сілавікамі і перададзены беларускім партнёрам<ref name="fsb"/>. Па паведамленні ФСБ Расіі, план ваеннага перавароту, выкладзены Фядутам і Зянковічам, уключаў наступнае: * фізічная ліквідацыя практычна ўсёй верхавіны кіраўніцтва краіны; * захоп радыё і тэлецэнтраў для трансляцыі іх зварота да народа; * блакаванне ў Мінску лаяльных беларускай уладзе падраздзяленняў унутраных войскаў і [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]]; * поўнае адключэнне энергасістэмы Беларусі для стварэння цяжкасцяў дзеянням сілавых і праваахоўных структур; * перавод у актыўную фазу ўзброеных фармаванняў («партызан»), якія знаходзяцца на «схаваных базах»<ref name="fsb"/>. На тэлеканале АНТ былі паказаны фрагменты запісаў з відэаканферэнцый у [[Zoom (праграма)|Zoom]], дзе аб падрыхтоўцы перавароту казалі абвінавачаныя ў гэтым дзеячы апазіцыі і эмігранты. Адным з удзельнікаў тых анлайн-сустрэч быў Ігар Макар, былы супрацоўнік спецпадраздзялення «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]» МУС Беларусі. Ён паведаміў, што анлайн-сустрэчы ладзіліся з перыядычнасцю прыблізна раз у тры тыдні і запісваліся Юрасем Зянковічам. На ніх абмяркоўваліся ўзаемадзеянне з беларускай дыяспарай, спосабы ўздзеяння на сілавікоў, каб яны «перайшлі на бок народа», аднак абмеркавання дзяржаўнага перавароту так, як пра гэта паведамілі беларускія дзяржаўныя СМІ, на тых Zoom-канферэнцыях, у якіх ён удзельнічаў, не было<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/727341.html|title=«Обсуждать мы можем все что угодно». Макар рассказал о Zoom-конференциях, где якобы шла речь о перевороте|work=[[TUT.BY]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210421075354/https://news.tut.by/economics/727341.html|archivedate=21 красавіка 2021|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Пазней І. Макар заявіў, што Ю. Зянковіч паляцеў у Маскву пад асабістыя гарантыі бяспекі з боку [[Вольга Карач|Вольгі Карач]] і дадаў, што на стрымах, якія дэманстраваліся на [[АНТ]], павінна была прысутнічаць Вольга Карач, але гэтага не адбылося<ref>{{cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=271793|title=Макар рассварыўся з Карач і заявіў, што Зянковіч паляцеў у Маскву пад яе гарантыі бяспекі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У дачыненні да Фядуты і Зянковіча распачата крымінальная справа па частцы 1 артыкула 357 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («Змова або іншыя дзеянні, учыненыя з мэтай захопу дзяржаўнай улады»), якая прадугледжвае пакаранне пазбаўленнем волі на тэрмін ад васьмі да дванаццаці гадоў<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/727040.html|title=«Подобных дел в истории суверенной Беларуси не было». В КГБ сообщили подробности по «делу о госперевороте»|work=[[TUT.BY]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210421071202/https://news.tut.by/economics/727040.html|archivedate=21 красавіка 2021|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. 25 красавіка былы супрацоўнік [[КДБ Беларусі]] і былы першы намеснік кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Нічыпаравіч Князеў|Станіслаў Князеў]] заявіў, што рыхтавалася каля 150 [[пазадарожнік]]аў з буйнакалібернымі кулямётамі, якія паказвалі па тэлебачанні, калі яны ганяліся па пустыні за [[Кадафі]]. Ён таксама паведаміў, што меркавалася, што пад прыкрыццём ўварвання яны дойдуць ад мяжы з Літвой да Мінска за 3 гадзіны, з буйнакаліберных кулямётаў возьмуць [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыю прэзідэнта]] і расстраляюць прэзідэнта<ref>{{cite web|url=https://reform.news/219964-150-dzhipov-iz-litvy-priznanie-feduty-i-ruka-vashingtona-ont-anonsirovalo-novoe-rassledovanie|title=150 джипов из Литвы, «признание» Федуты и рука Вашингтона — ОНТ анонсировало новое расследование|work=[[Reform.by]]|lang=ru}}</ref>. 30 красавіка прадстаўнік КДБ Беларусі назваў 9 чалавек, якія з’яўляюцца фігурантамі крымінальнай справы: # [[Аляксандр Фядута]], 1964 г.н.; # [[Юрась Зянковіч]], 1977 г.н.; # [[Рыгор Кастусёў]], 1957 г.н.; # Вольга Галубовіч, 1977 г.н.; # Дзмітрый Шчыгельскі, 1972 г.н.; # Аляксандр Перапечка, # Павел Кулажанка, 1984 г.н.; # Віталь Макаранка, # Ігар Макар, 1977 г.н.<ref name="belta9">[https://blr.belta.by/society/view/kdb-prakamentsiravau-rassledavanne-spravy-ab-sprobe-zahopu-dzjarzhaunaj-ulady-99427-2021/ КДБ пракаменціраваў расследаванне справы аб спробе захопу дзяржаўнай улады]</ref> Першыя чацвёра ўтрымліваюцца ў [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|следчым ізалятары КДБ]], у дачыненні да астатніх [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь]] завочна ўжыла меру стрымання ў выглядзе заключэння пад варту<ref name="belta9"/>. Разглядаць справу пачалі 29 ліпеня 2022 года. Аляксандр Фядута ў сваім апошнім слове заявіў, што насамрэч змова была арганізаваная ў выніку аператыўнага эксперыменту. Ён сказаў, што не меў карыслівых або нізкіх мэтаў. Рыгор Кастусёў сказаў, што не даваў згоды на ўдзел у змове, сваёй віны ён не прызнаў. 5 верасня 2022 года ў судзе Мінскага раёна вынеслі прысуд па справе аб змове з мэтай захопу ўлады. Абвінавачаны [[Юрый Зянковіч]] быў прысуджаны да 11 гадоў пазбаўлення волі, [[Аляксандр Фядута]] і [[Рыгор Кастусёў]] — да 10 гадоў пазбаўлення волі<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20220905/1662380714-sprava-ab-dzyarzhperavaroce-zyankovicha-prygavaryli-da-11-gadou |title=Справа аб дзяржперавароце: Зянковіча прыгаварылі да 11 гадоў пазбаўлення волі, Фядуту і Кастусёва — да 10 |access-date=5 верасня 2022 |archive-date=9 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709104924/https://zviazda.by/be/news/20220905/1662380714-sprava-ab-dzyarzhperavaroce-zyankovicha-prygavaryli-da-11-gadou |url-status=dead }}</ref>. Вольга Галубовіч і Дзяніс Краўчук атрымалі па два з паловай гады пазбаўлення волі па артыкуле аб актыўным удзеле ў групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/351558|title=Як выглядае 46-гадовы юрыст Юрась Зянковіч праз тры з паловай гады зняволення ў беларускай турме|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-09-18}}</ref>. 3 ліпеня 2024 года Рыгор Кастусёў выйшаў на волю<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346244/|title=Выпусцілі старшыню БНФ Рыгора Кастусёва|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-03}}</ref>. У красавіку 2025 года быў вызвалены і выехаў з Беларусі Юрась Зянковіч<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/366981|title=Юрась Зянковіч выехаў у Літву|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-04-30}}</ref>, а ў снежні таго ж года — Аляксандр Фядута <ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383790|title=У Варшаву прыехала сотня беларускіх палітвязняў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-12-18}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцяг|USA}} {{Сцяг|RUS}} 13 красавіка<ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/65360 Телефонный разговор с Президентом США Джозефом Байденом]</ref> тэма спробы дзяржаўнага перавароту ў Беларусі абмяркоўвалася падчас тэлефоннай размовы [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]] [[Джозеф Байдэн|Джозефа Байдэна]] і [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнта Расіі]] [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]<ref>[https://interfax.by/news/policy/vneshnyaya_politika/1295278/ Песков: Путин и Байден обсуждали тему попытки госпереворота в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419120148/https://interfax.by/news/policy/vneshnyaya_politika/1295278/ |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref name="belta"/>. * {{Сцяг|USA}} 18 красавіка афіцыйны прадстаўнік [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўнага дэпартамента ЗША]] заявіў, што ЗША не маюць дачынення да якой-небудзь змовы з мэтай ліквідацыі Беларусі Аляксандра Лукашэнкі<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11181381 Госдеп назвал ложными заявления о причастности США к попыткам устранения Лукашенко]</ref>. * {{Сцяг|POL}} 18 красавіка Кшыштаф Шчэрскі, кіраўнік Бюро [[Прэзідэнт Польшчы|прэзідэнта Польшчы]] па міжнароднай палітыцы, абверг заяву ФСБ Расіі аб дачыненні да падрыхтоўкі замаху на Лукашэнку<ref>{{Cite web |url=https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/krzysztof-szczerski-do-aleksandra-lukaszenki-ktos-pana-oklamuje/3p68gjd,79cfc278 |title=Krzysztof Szczerski do Aleksandra Łukaszenki: ktoś pana okłamuje |access-date=11 лютага 2022 |archive-date=29 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129081855/https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/krzysztof-szczerski-do-aleksandra-lukaszenki-ktos-pana-oklamuje/3p68gjd,79cfc278 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://news.tut.by/economics/727049.html Польша опровергла заявление ФСБ РФ о причастности к подготовке покушения на Лукашенко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419075541/https://news.tut.by/economics/727049.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref>. * {{Бел-чырвона-белы сцяг}} Прэс-служба кандыдата ў Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбарах 2020 года]] [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] заявіла, што «інфармацыя, якую 17 красавіка распаўсюдзілі дзяржорганы і агучыў Лукашэнка, мае прыкметы [[Правакацыя|правакацыі]] спецслужбаў Расіі і Беларусі, куды ўцягнулі грамадзян Беларусі і ЗША» і заклікала ўстрымацца ад паспешлівых высноў і рашэнняў, якія могуць нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам, сувэрэнітэту і незалежнасці Беларусі<ref>[https://www.svaboda.org/a/31209606.html Каманда Ціханоўскай пра заяву Лукашэнкі аб замаху: «Інфармацыя мае прыкметы правакацыі спэцслужбаў»]</ref>. == Ацэнкі экспертаў == * Аглядальнік беларускай службы [[Радыё Свабода (Беларусь)|радыё «Свабода»]] Юрый Дракахруст параўнаў арышт Фядуты і Зянковіча з аперацыямі «[[Аперацыя «Трэст»|Трэст]]» і «[[Сіндыкат-2]]», праведзенымі савецкімі спецслужбамі ў 1920-я гады<ref>[https://news.tut.by/economics/727030.html «Все оказались в выигрыше». Эксперты — о «предотвращении переворота» в Беларуси и роли России в этом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210424203947/https://news.tut.by/economics/727030.html |date=24 красавіка 2021 }}</ref>. {{зноскі}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Крымінальныя справы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] gdqhmr6qu0g304wcjgey2kms54vygcu 0 677450 5192552 5015478 2026-09-03T23:45:48Z 5192552 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = СтанкаГомель |лагатып = |тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = 1885 |скасавана = |прычына скасавання = |пераемнік = |ранейшыя назвы = 3-і чыгуналіцейны завод;<br>Завод «Пралетарый»;<br>Гомельскі станкабудаўнічы завод імя С.М.Кірава |заснавальнікі = |размяшчэнне = Беларусь, г. [[Гомель]], [[Інтэрнацыянальная вуліца (Гомель)|вул. Інтэрнацыянальная]], 10 |ключавыя фігуры = |галіна = [[Машынабудаванне]] |прадукцыя = металарэзныя станкі |абарот = 12 млн руб. (2017) |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = 0,3 млн руб. (2017) |колькасць супрацоўнікаў = 594 (2017) |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |сайт = [https://stankogomel.by/ stankogomel.by] }} '''ААТ «СтанкаГомель»''' ('''Гомельскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава'''; {{lang-ru|ОАО «СтанкоГомель», Гомельский станкостроительный завод имени С. М. Кирова}}) — [[Станкабудаванне Беларусі|беларускае станкабудаўнічае прадпрыемства]], якое месціцца ў [[Гомель|Гомелі]]. == Гісторыя == У 1885 годзе ў Гомелі быў створаны металаапрацоўчы завод. У 1920—1922 гадах — 3-і чыгуналіцейны і механічны завод, у 1923—1927 гадах — чыгуналіцейны і механічны завод «Пралетарый», з 1927 да 1935 ці 1938 года — чыгуналіцейны, механічны, арматурны і кацельны завод «Пралетарый», пазней — Гомельскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава<ref name=enc>Гомельский станкостроительный завод имени С. М. Кирова // Республика Беларусь: энциклопедия. — Т. 3: Герасименко — Картель. — {{Мн.}}: {{comment|БелЭн|Белорусская энциклопедия им. Петруся Бровки}}, 2006. — С. 111.</ref><ref name=arch>[http://fk.archives.gov.by/fond/99046/ Гомельский станкостроительный завод им. С. М. Кирова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503141555/http://fk.archives.gov.by/fond/99046/ |date=3 мая 2021 }} на сайце «Архівы Беларусі»</ref>. З 2000 года — рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Гомельскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава»<ref name=enc />, пазней пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «СтанкаГомель»<ref>[https://kartoteka.by/unp-400085002 ОАО «СтанкоГомель»]</ref>. У 1985 годзе завод вырабіў 2938 станкоў<ref>{{Cite web |title=Почему заводы Гомеля «вылетают в трубу»? Промышленное производство у нас сократилось по некоторым позициям в 100 раз |url=https://ex-press.by/rubrics/ekonomika/2020/01/31/pochemu-zavody-gomelya-vyletayut-v-trubu-promyshlennoe-proizvodstvo-u-nas-sokratilos-po-nekotorym-poziciyam-v-100-raz |accessdate=3 мая 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503232019/https://ex-press.by/rubrics/ekonomika/2020/01/31/pochemu-zavody-gomelya-vyletayut-v-trubu-promyshlennoe-proizvodstvo-u-nas-sokratilos-po-nekotorym-poziciyam-v-100-raz |archivedate=3 мая 2021 |url-status=dead |lang=ru}}</ref>. У 1993 годзе завод пачаў вытворчасць універсальных кансольна-фрэзерных станкоў па ліцензіі нямецкага завода «Heckert Chemnitzer Werkzeugmaschinen GmbH»<ref>[https://fais.gstu.by/abiturientam/excursion/stankogomel ОАО «Гомельский станкостроительный завод имени С. М. Кирова»]</ref>. == Сучаснасць == Завод вырабляе кансольна-фрэзерныя, свярлільна-фрэзерна-растачныя і іншыя станкі, некаторыя тавары народнага спажывання<ref name=prom>[https://minprom.gov.by/otkrytoe-akcionernoe-obshhestvo-oao-stankogomel-oao-stankogomel/ Старонка завода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503064102/https://minprom.gov.by/otkrytoe-akcionernoe-obshhestvo-oao-stankogomel-oao-stankogomel/ |date=3 мая 2021 }} на сайце Мінпрама РБ</ref><ref name=memo />. У 2017 годзе завод вырабіў металарэзных станкоў на 10,76 млн руб., агульная выручка склала 12 млн руб., чысты прыбытак — 0,3 млн руб.<ref name=memo /> У 2017 годзе 57,7 % прадукцыі было рэалізавана ў Беларусі, 42,3 % экспартавалася ў Расію і іншыя краіны<ref name=memo>[http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/info%20for%20investors/oao_more/400085002.doc Інфармацыйны мемарандум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503064104/http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/info%20for%20investors/oao_more/400085002.doc |date=3 мая 2021 }}</ref>. У 2000-я гады на заводзе працавалі 1400 чалавек, у 2015 годзе — 720, у 2016 годзе — 639, у 2017 годзе — 594<ref name=prom /><ref name=memo />. У снежні 2017 года заводу адключылі ацяпленне з-за даўгоў<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/573345.html |title=На гомельском заводе в декабре работают без отопления: отключено за долги |website=[[TUT.BY]] |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503071023/https://news.tut.by/society/573345.html |url-status=dead |lang=ru}}</ref>. У 2019 годзе мясцовыя жыхары скардзіліся на шкодныя выкіды з ліцейнай вытворчасці завод<ref>[https://gomel.today/2019/05/23/227538.html Гомельчане вызвали МЧС из-за выбросов с ОАО «СтанкоГомель». На предприятии заверили, что все нормально] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503071024/https://gomel.today/2019/05/23/227538.html |date=3 мая 2021 }}</ref>. У 2015 годзе гарадскія ўлады абвясцілі пра вынас прадпрыемства на ўскраіну горада<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/mneniya/news51901.html |title=Как изменится областной центр в ближайшие 15 лет? |access-date=3 мая 2021 |archive-date=3 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503071023/https://gp.by/mneniya/news51901.html |url-status=dead }}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == «СтанкаГомель» знаходзіцца пад санкцыямі [[Украіна|Украіны]] з мая 2023 года<ref>{{cite web|title=Зеленський ввів у дію нові санкції, російську частку “Запоріжсталі” конфіскують|url=https://www.pravda.com.ua/news/2023/05/12/7401934/|author=Олена Рощіна|website=[[Українська правда]]|date=2023-05-12|lang=uk}}</ref>. З красавіка 2024 года прадпрыемства знаходзіцца пад [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|санкцыямі]] ЗША<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/340825|title=Яшчэ шэсць беларускіх кампаній трапілі пад санкцыі ЗША|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-04-16|access-date=2024-06-02}}</ref>, са жніўня таго ж года – у санкцыйным спісе Вялікабрытаніі<ref>[https://officelife.media/news/55561-stankogomel-i-institut-vychislitelnykh-mashin-popali-pod-sanktsii-velikobritanii/ «СтанкоГомель» и Институт вычислительных машин попали под санкции Великобритании]</ref>. 27 студзеня 2025 года [[Канада]] ўвяла санкцыі супраць завода і ягонага дырэктара<ref>[https://web.archive.org/web/20240402012100/https://stankogomel.by/kontakty/ Контакты]</ref> Анатоля Савянка «ў сувязі з працяглымі грубымі і сістэматычнымі парушэннямі правоў чалавека рэжымам Лукашэнкі ў Беларусі, а таксама яго падтрымкай парушэння Расіяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны»<ref>{{cite web|url = https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2025/01/backgrounder-sanctions-against-individuals-and-entities-in-belarus.html|title = Backgrounder: Sanctions against individuals and entities in Belarus|date = 27.01.2025|work = Government of Canada|language = en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://stankogomel.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503064102/https://stankogomel.by/ |date=3 мая 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Гомеля]] [[Катэгорыя:Станкабудаўнічыя заводы]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] a1qj0aq0fzpofzvu5y6t24dhkapaglp 0 679417 5192477 4842232 2026-09-03T17:51:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192477 wikitext text/x-wiki == 1941 == * [[М. Н. Анісімава]] * [[Барыс Анатольевіч Бараўскі|Б. А. Бараўскі]] * [[М. М. Глухоўскі]] * [[С. І. Гутман]] * [[І. П. Ермачэнка]] * [[Я. І. Іазефсон]] * [[С. Т. Ільін]] * [[Міхаіл Іванавіч Кавалёнак|М. І. Кавалёнак]] * [[Б. І. Каган]] * [[М. А. Карначэнка]] * [[В. П. Лапцейка]] * [[Рыгор Сямёнавіч Левін|Р. С. Левін]] * [[І. А. Лур’е]] * [[Р. М. Манесзон-Любіна]] * [[Б. В. Рыскі]] * [[Х. С. Скалабан]] * [[А. А. Стальберг]] * [[Ганна Ізраілеўна Татарская|Г. І. Татарская]] * [[Мордух Абрамавіч Тунік|М. А. Тунік]] * [[Аляксандр Ануфрыевіч Ушакевіч|А. А. Ушакевіч]] * [[Барыс Аронавіч Файнштэйн|Б. А. Файнштэйн]] * [[П. Я. Церашкоў]] * [[А. П. Цярпугаў]] * [[Г. П. Шаравараў]] * [[К. З. Швыркуноў]] == 1948 == * [[Іван Іларыёнавіч Багдановіч|І. І. Багдановіч]] * [[Р. Ю. Берлін]] * [[Таццяна Васільеўна Бірыч|Т. В. Бірыч]] * [[Мікалай Іванавіч Бобрык|М. І. Бобрык]] * [[П. П. Даўголітаў]] * [[Н. М. Кавалёў]] * [[А. А. Караткевіч]] * [[П. Ц. Комаў]] * [[І. М. Літашэнка]] * [[С. С. Лукашэвіч]] * [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|У. В. Марзон]] * [[Аляксандр Якаўлевіч Мітрашэнка|А. Я. Мітрашэнка]] * [[Мікалай Цітавіч Пятроў|М. Ц. Пятроў]] * [[М. Б. Смольскі]] * [[Іван Майсеевіч Стальмашонак|І. М. Стальмашонак]] * [[І. М. Хмялеўскі]] * [[Марыя Сямёнаўна Маскова|М. С. Маскова]] * [[Аляксей Іванавіч Шуба|А. І. Шуба]] == 1949 == * [[І. Г. Бабіцкі]] * [[І. Г. Бахановіч]] * [[Д. С. Віткін]] * [[А. І. Вольскі]] * [[А. Ф. Жаўрыд]] * [[М. І. Красоўскі]] * [[С. І. Ліяранцэвіч]] * [[М. Б. Майзель]] * [[А. С. Мікульскі]] * [[М. І. Намеснікаў]] * [[Іван Емяльянавіч Новаш|І. Е. Новаш]] * [[К. Дз. Паўлюкоў]] * [[А. Ф. Саламаха]] * [[І. М. Сафонаў]] * [[Аляксандр Сцяпанавіч Сямёнаў|А. С. Сямёнаў]] * [[Л. А. Фігоўскі]] * [[І. М. Фінкевіч]] * [[Фёдар Архіпавіч Храпко|Ф. А. Храпко]] * [[Людміла Аляксееўна Чарнышкова|Л. А. Чарнышкова]] * [[Файфель Якаўлевіч Шульц|Ф. Я. Шульц]] == 1956 == * [[Казімір Францавіч Градзіцкі|К. Ф. Градзіцкі]] * [[Г. В. Кот]] * [[Давід Майсеевіч Кулік|Д. М. Кулік]] * [[Іван Сяргеевіч Лягенчанка|І. С. Лягенчанка]] * {{нп3|Уладзімір Юсцінавіч Мірончык|У. Ю. Мірончык|ru|Мирончик, Владимир Юстинович}} * [[Г. І. Нядбайнік]] * [[Я. Я. Сяркова]] * [[В. В. Шушкевіч]] * [[З. А. Шымкевіч]] == 1958 == * [[А. А. Абановіч]] * [[М. А. Аляксеева]] * [[Марыя Кандрацьеўна Арэшкава|М. К. Арэшкава]] * [[І. І. Астапенка]] * [[С. П. Афоненкаў]] * [[В. А. Вараб’ёў]] * [[В. М. Гарыенка]] * [[Іосіф Анісімавіч Кажанкоў|І. А. Кажанкоў]] * [[Ф. Ф. Касуха]] * [[І. Г. Паляшчук]] * [[А. І. Перлаў]] * [[М. Л. Плугатар]] * [[П. М. Радкевіч]] * [[Т. Е. Савіч]] * [[Л. А. Стахоўская]] * [[Марыя Апанасаўна Сяркова|М. А. Сяркова]] * [[П. М. Хлус]] * [[В. П. Шчогалева]] * [[Г. У. Якубоўскі]] == 1959 == * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|І. Б. Аляшкевіч]] * [[М. М. Громава]] * [[А. Р. Заводчыкава]] * [[Н. В. Клікунец]] * [[А. М. Палыгаліна]] == 1960 == * [[М. А. Азіміна]] * [[Н. М. Акімава]] * [[З. Г. Алікіна]] * [[Валянціна Фёдараўна Бабінцава|В. Ф. Бабінцава]] * [[Ефрасіння Рыгораўна Брэўс|Е. Р. Брэўс]] * [[А. Д. Бярговіна]] * [[Н. А. Вараб'ёва]] * [[Т. С. Гапеенка]] * [[Праскоўя Данілаўна Гарбацэвіч|П. Д. Гарбацэвіч]] * [[Н. К. Гаранка]] * [[З. В. Грэчыкава]] * [[Н. П. Дабрыніна]] * [[Н. Я. Дзеравянка]] * [[А. Ф. Емяльяненка]] * [[Л. Ф. Жалахаўцова]] * [[Таццяна Аляксандраўна Ждановіч|Т. А. Ждановіч]] * [[Марыя Аўрамаўна Жыгар|М. А. Жыгар]] * [[С. А. Заблоцкая]] * [[Н. П. Залатарская]] * [[А. І. Іванова]] * [[М. В. Каваленка]] * [[В. Я. Каган]] * [[І. Ф. Каралёва]] * [[Н. Р. Катлеўская]] * [[Е. Р. Ківа]] * [[Л. Д. Корбут]] * [[Н. А. Корзан]] * [[Т. Я. Крывіцкая]] * [[Г. Л. Лаўрыненка]] * [[С. В. Дзісоўская]] * [[А. Ф. Лойка]] * [[Г. Дз. Марчанкова]] * [[С. М. Мац]] * [[Л. А. Медраш]] * [[А. П. Меншыкава]] * [[Г. І. Меркушава]] * [[М. М. Мінайлава]] * [[Вера Паўлаўна Нікіфарава|В. П. Нікіфарава]] * [[З. Ф. Нікіціна]] * [[З. М. Пазняк]] * [[М. В. Папова]] * [[М. І. Пейсаховіч]] * [[Вера Майсееўна Поляк|В. М. Поляк]] * [[Н. М. Равяка]] * [[Е. І. Раманькова]] * [[Н. І. Рудзік]] * [[М. С. Сімановіч]] * [[Н. Л. Спорных]] * [[Н. С. Сняжко]] * [[К. М. Сянько]] * [[Т. Н. Фёдарава]] * [[А. А. Цвяткова]] * [[Л. А. Чарнуха]] * [[П. П. Шакалава]] * [[М. І. Шамко]] * [[З. Я. Шырым]] * [[Г. А. Юркаўцава]] * [[Т. І. Якаўлева]] * [[Г. М. Якубцынер]] * [[К. С. Янушкевіч]] * [[А. М. Ярошына]] == 1961 == * [[Вольга Іосіфаўна Альшэўская|В. І. Альшэўская]] * [[Н. Р. Афанасьева]] * [[Ганна Ільінічна Багданава|Г. І. Багданава]] * [[Іван Васілевіч Балычаў|І. В. Балычаў]] * [[Р. І. Бір]] * [[Ф. А. Брагінская]] * [[В. М. Варажэйкіна]] * [[Е. І. Віталёў]] * [[Майсей Карлавіч Гардон|М. К. Гардон]] * [[І. К. Гарэльчык]] * [[Танхен Мордухавіч Гельман|Т. М. Гельман]] * [[Дз. Я. Гіркін]] * [[Н. А. Гуцько]] * [[А. М. Дамброўская]] * [[К. М. Дарашэнка]] * [[І. І. Дзядзюра]] * [[С. Г. Дулаеў]] * [[Е. С. Жукоўская]] * [[В. Дз. Жукоўскі]] * [[Р. П. Індзікт]] * [[Т. Н. Каваленка]] * [[У. Л. Каладоўскі]] * [[Т. Ф. Корпусава]] * [[A. Ф. Крывашчокі]] * [[Макар Цімафеевіч Кудрын|М. Ц. Кудрын]] * [[А. Е. Курачкаў]] * [[М. В. Лапаткіна]] * [[Надзея Сяргееўна Лебедзь|Н. С. Лебедзь]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-302242&strq=l_siz=20 Лебедь, Надежда Сергеевна (кандидат медицинских наук)] {{ref-ru}}</ref> * [[Л. А. Магер]] * [[Ф. А. Марыніч]] * [[Ф. А. Марынкевіч]] * [[Абрам Майсеевіч Маўшовіч|А. М. Маўшовіч]] * [[К. А. Мацапура]] * [[І. А. Мацвееў]] * [[М. М. Мілер]] * [[Б. К. Някрасаў]] * [[А. І. Паліенка]] * [[С. І. Прасноў]] * [[Арцём Міхайлавіч Русаковіч|А. М. Русаковіч]] * [[Я. С. Сает]] * [[Г. А. Саўкова]] * [[М. Ю. Сіліч]] * [[Л. К. Сокалава]] * [[М. М. Спірыдонаў]] * [[В. А. Старасціна]] * [[Р. А. Сырнікаў]] * [[В. Дз. Тамілін]] * [[А. І. Тоўба]] * [[Васіль Рыгоравіч Цішчанка|В. Р. Цішчанка]] * [[B. І. Цымбарэвіч]] * [[М. А. Цярэшчанка]] * [[H. М. Шчацініна]] * [[Н. М. Ярмаловіч]] == 1963 == * [[Ю. Г. Батура]] * [[Яўген Яўгенавіч Бонч-Асмалоўскі|Я. Я. Бонч-Асмалоўскі]] * [[Г. У. Бурдзін]] * [[Іван Міхайлавіч Герасімовіч|І. М. Герасімовіч]] * [[В. П. Камароў]] * [[Л. П. Навалодскі]] * [[Р. А. Шапіра]] == 1964 == * [[Валянціна Аляксееўна Александровіч|В. А. Александровіч]] * [[Я. А. Алесін]] * [[В. Ф. Арленка]] * [[А. Д. Вейнберг]] * [[Г. М. Віко]] * [[Міхаіл Майсеевіч Герасіменка|М. М. Герасіменка]] * [[І. У. Гранкоў]] * [[К. П. Грышанкова]] * [[А. Л. Дарасінскі]] * [[Ібрагім Леанідавіч Друян|І. Л. Друян]] * [[I. Ю. Жалкоўскі]] * [[Іван Анісімавіч Інсараў|І. А. Інсараў]] * [[В. Л. Казлова]] * [[У. Н. Капусцянскі]] * [[Іван Браніслававіч Кардаш|І. Б. Кардаш]] * [[A. К. Касач]] * [[А. Ф. Клімава]] * [[Н. В. Красоўская-Чарнышова]] * [[К. Р. Круцько]] * [[М. Г. Кулін]] * [[К. М. Леанкова]] * [[П. Р. Любянкова]] * [[Р. Шалей]] * [[Марфа Васілеўна Паўлавец|М. В. Паўлавец]] * [[З. К. Русанава]] * [[Фёдар Сямёнавіч Сальнікаў|Ф. С. Сальнікаў]] * [[Ніна Якаўлеўна Сямак|Н. Я. Сямак]] * [[Я. Р. Сянюк]] * [[А. Дз. Удавенкаў]] * [[Рыгор Якаўлевіч Цемахоў|Р. Я. Цемахоў]] * [[В. В. Шырын]] == 1965 == * [[Г. В. Адамава]] * [[B. М. Бяспалава]] * [[К. Я. Герасімава]] * [[В. Дз. Жукоўская]] * [[Мікалай Пятровіч Казлоў|М. П. Казлоў]] * [[Давід-Гірш Беньямінавіч Кантар|Д. Г. Б. Кантар]] * [[А. М. Кісялёва]] * [[Ф. А. Корбут]] * [[Ганна Міхайлаўна Лебедзева|Г. М. Лебедзева]] * [[К. А. Ледаўскіх]] * [[Н. А. Нікалаенка]] * [[В. В. Папковіч]] * [[В. І. Паралова]] * [[Пётр Сцяпанавіч Ржавускі|П. С. Ржавускі]] * [[П. А. Рудзік]] * [[К. В. Сабалеўская]] * [[A. І. Салаўёва]] * [[Е. І. Смірнова]] * [[М. П. Усевіч]] * [[М. Дз. Фёдарава]] * [[В. І. Хорава]] * [[К. П. Чэпік]] * [[П. В. Шатровіч]] * [[А. У. Шыдлоўская]] * [[І. У. Яршоў]] == 1966 == * [[А. Ф. Апацёнак]] * [[Вера Рыгораўна Бакурына|В. Р. Бакурына]] * [[Р. В. Бараш]] * [[А. Ю. Беленькі]] * [[Р. А. Ганкіна]] * [[М. І. Герасімовіч]] * [[А. Р. Дзем’янкоў]] * [[С. У. Дзмітрыеў]] * [[Марыя Уладзіміраўна Дзянісава|М. У. Дзянісава]] * [[Г. Е. Дубіцкая]] * [[Н. М. Запясочная]] * [[М. І. Катовіч]] * [[М. А. Кнак]] * [[К. Ш. Кугель]] * [[Мікалай Паўлавіч Курчаў|М. П. Курчаў]] * [[І. Е. Кутасаў]] * [[Надзея Мікітаўна Макавец|Н. М. Макавец]] * [[Б. М. Мардвінаў]] * [[С. З. Меклер]] * [[Н. І. Наздра]] * [[Л. С. Пінчук]] * [[І. Л. Пруднікава]] * [[В. Ф. Пташнік]] * [[І. А. Радзецкі]] * [[І. І. Рамашка]] * [[Т. І. Русакова]] * [[Н. І. Сахарава]] * [[А. І. Санак]] * [[Л. А. Светачава]] * [[Д. Ф. Старапанава]] * [[Ф. В. Старавойтаў]] * [[Н. У. Страталава]] * [[H. І. Сцепаненка]] * [[У. М. Талкачоў]] * [[А. І. Фятняева]] * [[Г. А. Цгоеў]] * [[Дзмітрый Пятровіч Шавялёў|Д. П. Шавялёў]] * [[Іосіф Міронавіч Шапіра|I. М. Шапіра]] == 1967 == * [[К. Л. Анішчанка]] * [[Л. Ф. Байцова]] * [[Н. М. Берабеня]] * [[А. А. Бокач]] * [[Дзмітрый Паўлавіч Бяляцкі|Д. П. Бяляцкі]] * [[Л. В. Галенчык]] * [[Т. Ф. Гузава]] * [[Г. А. Гуць]] * [[Е. П. Драздова]] * [[B. П. Зянько]] * [[Дзмітрый Іванавіч Каласоўскі|Дз. І. Каласоўскі]] * [[Е. Я. Кронава]] * [[Н. М. Кучынская]] * [[С. К. Лапацін]] * [[В. М. Матора]] * [[Л. І. Міхновіч]] * [[С. А. Мішакова]] * [[Іван Валяр’янавіч Нічыпарук|І. В. Нічыпарук]] * [[М. П. Падбярэзная]] * [[А. М. Пазняк]] * [[В. М. Прохарава]] * [[Е. А. Ржавуская]] * [[Н. У. Селіванчык]] * [[А. М. Сільдзімірава]] * [[Марыя Васільеўна Трусава|М. В. Трусава]] * [[М. І. Харын]] * [[В. П. Цімашкова]] * [[Р. Р. Чарнова]] * [[К. Р. Чарняўскі]] * [[Ф. М. Чмель]] * [[А. М. Шаўлягін]] * [[Г. У. Шаўлякова]] == 1968 == * [[Павел Вікенцьевіч Аляксейчык|П. В. Аляксейчык]] * [[Г. Г. Аляхновіч]] * [[Г. П. Андрусевіч]] * [[А. Г. Антонаў]] * [[Л. М. Афоніна]] * [[А. М. Бакалаў]] * [[В. Ц. Бакун]] * [[А. К. Брагін]] * [[Г. Т. Буглак]] * [[Н. Дз. Бутацкая]] * [[A. Ю. Бутан]] * [[В. С. Былінстая]] * [[Я. З. Бычкоўскі]] * [[Аляксандр Герасімавіч Бялевіч|А. Г. Бялевіч]] * [[Г. П. Валачковіч]] * [[В. Дз. Варанкова]] * [[Ю. І. Ваяводзін]] * [[В. М. Вейсенберг]] * [[Г. А. Векшына]] * [[Н. І. Вінаградава]] * [[В. А. Вяржбіцкая]] * [[Н. П. Галавана]] * [[Марк Ануфрыевіч Галубцоў|М. А. Галубцоў]] * [[Г. С. Гарбацэвіч]] * [[В. А. Гаўрыленка]] * [[І. І. Голікаў]] * [[Г. І. Гроздзева]] * [[М. І. Громава]] * [[Антон Іванавіч Гурскі|А. І. Гурскі]] * [[Анатоль Майсеевіч Дабрыянін|А. М. Дабрыянін]] * [[В. І. Давыдоўская]] * [[К. Р. Дайнека]] * [[М. І. Дашкевіч]] * [[Н. Ф. Драгун]] * [[З. А. Дувакіна]] * [[В. Г. Дунке]] * [[А. І. Жаваранкаў]] * [[У. М. Ждан]] * [[Генадзь Андрэевіч Забоеў|Г. А. Забоеў]] * [[Васіль Усцінавіч Забродскі|В. У. Забродскі]] * [[Дз. С. Ізмайловіч]] * [[У. С. Ілбоўнік]] * [[А. М. Кавалёва]] * [[А. М. Каешка]] * [[Г. Г. Казюра]] * [[А. П. Каласкоў]] * [[Н. Ф. Каленчыц]] * [[В. С. Калядка]] * [[М. А. Капцэвіч]] * [[Я. К. Карасёва]] * [[Г. М. Касцевіч]] * [[У. Ф. Клімаў]] * [[М. А. Копцюх]] * [[Я. П. Круглік]] * [[Г. І. Лабзова]] * [[Я. Ц. Лахмакоў]] * [[Навум Сямёнавіч Леках|Н. С. Леках]] * [[С. А. Лемяшонак]] * [[Г. А. Лешукова]] * [[А. А. Ліпень]] * [[Б. М. Ліўшыц]] * [[Л. Ц. Ліцкевіч]] * [[П. П. Луташэвіч]] * [[B. І. Ляшчынскі]] * [[А. І. Малаш]] * [[Ю. І. Марцішонак]] * [[З. Р. Міхалап]] * [[С. І. Міцкевіч]] * [[Яўген Нікандравіч Мядзведскі|Я. Н. Мядзведскі]] * [[М. Л. Мяснікова]] * [[Я. З. Найдзёнава]] * [[В. А. Некрашэвіч]] * [[В. Ц. Новікаў]] * [[А. А. Няверта]] * [[М. Ф. Панцэвіч]] * [[Ф. А. Паперная]] * [[В. В. Папова]] * [[А. Л. Паруль-Мяркулава]] * [[М. І. Паўлючук]] * [[Ф. Е. Плоткіна]] * [[Ю. А. Пшанічнікава]] * [[Л. Н. Рабец]] * [[В. А. Радзівонава]] * [[В. Г. Ражкова]] * [[Л. Г. Рукман]] * [[Р. А. Русак]] * [[П. Я. Рыжова]] * [[К. С. Рымша]] * [[І. М. Сабкевіч]] * [[Л. В. Савінкова]] * [[З. П. Савянкова]] * [[М. А. Саламаха]] * [[К. М. Самсонік]] * [[А. І. Саракавумаў]] * [[І. Г. Саркісян]] * [[К. Я. Саўчанка]] * [[А. П. Сідарава]] * [[М. М. Скрыган]] * [[В. А. Смалякоў]] * [[В. С. Спірыдонава]] * [[П. І. Станішэўскі]] * [[В. Б. Стараселец]] * [[Л. С. Суравіцкая]] * [[А. С. Сушко]] * [[А. Р. Сцяпанаў]] * [[М. В. Тарасік]] * [[С. С. Тарасік]] * [[Аляксандр Цярэнцьевіч Татарынаў|А. Ц. Татарынаў]] * [[М. Г. Токар]] * [[Г. У. Толтач]] * [[А. А. Тшаскоўскі]] * [[М. Р. Умінская]] * [[Я. С. Урбановіч]] * [[Г. Л. Філімонава]] * [[Рыгор Віктаравіч Фомчанка|Р. В. Фомчанка]] * [[Ліпа Хананавіч Хасін|Л. Х. Хасін]]<ref name="ХЛХ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-357068&strq=l_siz=20 Хасин, Липа Хононович (оздоровление)]</ref> * [[Л. С. Цімчанка]] * [[В. Л. Чарнуха]] * [[Н. А. Чахоўская]] * [[В. С. Чурылава]] * [[Яўген Сямёнавіч Чыжыкаў|Я. С. Чыжыкаў]] * [[Уладзімір Георгіевіч Чэшык|У. Г. Чэшык]] * [[В. У. Шавалдышава]] * [[Т. С. Шаікоўская]] * [[К. І. Юрчанка]] * [[М. Р. Якабсон]] * [[У. А. Януковіч]] * [[Я. Б. Яцкова]] == 1970 == * [[Т. М. Алефірэнка]] * [[Канстанцін Мікалаевіч Анішчанка|К. М. Анішчанка]] * [[А. Р. Арцюшэнка]] * [[Фёдар Антонавіч Багдановіч|Ф. А. Багдановіч]] * [[М. У. Барысевіч]] * [[Аляксей Ільіч Бондараў|А. І. Бондараў]] * [[А. А. Дзядзюля]] * [[Л. Ц. Дзянісава]] * [[Ф. І. Жукоўскі]] * [[Л. Я. Забаронак]] * [[М. І. Калач]] * [[Л. Д. Каржуева]] * [[Л. М. Каронік]] * [[В. В. Кірыльчык]] * [[А. Ф. Кічаў]] * [[Р. В. Куліч]] * [[Т. А. Леановіч]] * [[Ф. Ц. Малышаў]] * [[Т. А. Наско]] * {{нп3|Віталь Іосіфавіч Невядомскі|В. І. Невядомскі|d|Q107344371}} * [[Г. Ц. Несцер]] * [[Таццяна Цімафееўна Паддубная|Т. Ц. Паддубная]] * [[І. А. Паторская]] * [[Н. М. Расалеўская]] * [[С. І. Самарцыеў]] * [[Н. А. Сільнова]] * [[Л. К. Тапальскова]] * [[Мікалай Аляксандравіч Турко|М. А. Турко]] * [[Канстанцін Фёдаравіч Усольцаў|К. Ф. Усольцаў]] * [[Н. І. Хадасоўская]] * [[М. А. Чыгір]] == 1971 == * [[І. М. Акунёў]] * [[Р. Г. Аўсянітава]] * [[А. А. Барадзін]] * [[Мікалай Рыгоравіч Белы|М. Р. Белы]] * [[А. І. Гурская]] * [[В. І. Дзем’яновіч]] * [[Канстанцін Ксавер’евіч Забароўскі|К. К. Забароўскі]] * [[Марына Іванаўна Лягенчанка|М. І. Лягенчанка]] * [[П. Н. Мельнік]] == 1972 == * [[Зіновія Мікалаеўна Жукава|З. М. Жукава]] * [[Н. М. Пляцешкава]] * [[Е. Н. Сяліцкая]] * [[Л. А. Эвальд]] == 1973 == * [[Георгій Фёдаравіч Лось|Г. Ф. Лось]] == 1974 == * [[Л. І. Бондар]] * [[І. Я. Каленчыц]] * [[Васіль Іванавіч Каляда|В. І. Каляда]] * [[І. М. Касім]] * [[Дз. А. Крупень]] * [[А. І. Ласіцкі]] * [[В. П. Малы]] * [[Ю. М. Мурашоў]] * [[Л. І. Нітановіч]] * [[Яўген Мікалаевіч Пратасеня|Я. М. Пратасеня]] * [[Аляксей Пятровіч Пятрухін|А. П. Пятрухін]] * [[А. Г. Раўкін]] * [[М. П. Роўба]] * [[В. А. Сайкоўская]] * [[В. П. Салаўёва]] * [[Аляксандр Вікенцьевіч Скачко|А. В. Скачко]] == 1975 == * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Г. А. Абухаў]] * [[У. А. Баранік]] * [[В. Дз. Бякоеў]] * [[М. І. Бяляўскі]] * [[М. М. Валошын]] * [[В. П. Вераксо]] * [[І. І. Гудовіч]] * [[М. Ф. Ермачэнка]] * [[А. М. Зайцаў]] * [[Міхаіл Іванавіч Ігнацік|М. І. Ігнацік]] * [[К. В. Капралаў]] * [[Таісія Паўлаўна Клімава|Т. П. Клімава]] * [[С. А. Кудзялевіч]] * [[Ф. А. Макарэвіч]] * [[Ф. Л. Малочка]] * [[М. А. Мароз]] * [[С. Л. Матусевіч]] * [[В. М. Мешчаракова]] * [[Віктар Міхайлавіч Прохараў|В. М. Прохараў]] * [[Аляксей Іванавіч Пятровіч|А. І. Пятровіч]] * [[І. І. Рогач]] * {{нп3|Зінаіда Арэф’еўна Трафімава|З. А. Трафімава|d|Q113951381}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-185652&strq=l_siz=20 Трофимова, Зинаида Арефьевна (кандидат медицинских наук)] {{ref-ru}}</ref> * [[С. Дз. Трухан]] * [[Н. І. Урублеўская]] * [[М. Я. Церахаў]] * [[А. П. Цюрына]] * [[М. П. Чарных]] == 1976 == * [[Р. С. А. Аксельрод]] * [[Л. П. Барадзіна]] * [[К. І. Бахановіч]] * [[Ф. Н. Грэчка]] * [[М. В. Дзятлава]] * [[A. Г. Захараў]] * [[Т. П. Кавалёва]] * [[В. І. Касмачоў]] * [[В. Дз. Конанаў]] * [[Г. Т. Краўчанка]] * [[Васіль Мікалаевіч Крукаў|B. М. Крукаў]] * [[Т. Ф. Крывіцкая]] * [[П. Н. Лагун]] * [[У. У. Ладышкін]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Ляйкоўскі|М. М. Ляйкоўскі]] * [[В. С. Лубніна]] * [[Галіна Лявонцьеўна Мазурава|Г. Л. Мазурава]] * [[І. І. Невяроўскі]] * [[З. М. Палівода]] * [[М. В. Патоцкі]] * [[П. Ф. Тупігаў]] * [[В. І. Хомчанка]] * [[Г. Г. Часнакова]] * [[В. П. Шабета]] * [[М. Я. Шугала]] * [[Дз. П. Шэнец]] * [[Кацярына Георгіеўна Юрацкая|К. Г. Юрацкая]] * [[С. П. Эверсман]] == 1978 == * [[Г. В. Арлова]] * [[В. М. Варэнікаў]] * [[А. А. Герасімовіч]] * [[П. М. Дземяшкевіч]] * [[Г. К. Дзенісоўскі]] * [[А. А. Дзятко]] * [[Л. І. Дзятко]] * [[Т. М. Дуброўская]] * [[Л. А. Дуброўскіх]] * [[Г. А. Зуб]] * [[А. А. Імшанецкі]] * [[М. П. Кавалёў]] * [[Т. У. Камар]] * [[В. Ф. Каравянская]] * [[Ф. С. Кузнечык]] * [[М. П. Лапета]] * [[Альфонс Браніслававіч Лаўрыновіч|А. Б. Лаўрыновіч]] * [[М. Б. Левін]] * [[М. П. Марынкевіч]] * [[К. Ф. Мядзюшка]] * [[Мікалай Яўстаф’евіч Філіповіч|М. Я. Філіповіч]] * [[Л. В. Рагажынская]] * [[Т. В. Рудакоўская]] * [[Г. Я. Сівіцкая]] * [[К. З. Сякерыч]] * [[У. Я. Ткачэнка]] * [[В. А. Трацяк]] * [[Ф. К. Урублеўская]] * [[Тамара Васілеўна Фокіна|Т. В. Фокіна]] * [[Г. М. Харавец]] * [[Л. П. Шэлег]] * [[М. П. Янкоўскі]] * [[М. С. Яромін]] == 1979 == * [[М. М. Бірукова]] * [[В. В. Гарызонтаў]] * [[Г. І. Дзітавіцкі]] * [[А. С. Дзяртач]] * [[К. А. Жвалеўская]] * [[Уладзімір Георгіевіч Загашвілі|У. Г. Загашвілі]] * [[А. Ц. Кажэўнікава]] * [[М. І. Каляга]] * [[Мікалай Яфімавіч Карэлін|М. Я. Карэлін]] * [[Г. М. Клімовіч]] * [[Л. І. Макарэвіч]] * [[Аляксандр Васілевіч Манулік|А. В. Манулік]] * {{нп3|Яўген Андрэевіч Маслакоў|Я. А. Маслакоў|d|Q113956823}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-308584&strq=l_siz=20 Маслаков, Евгений Андреевич (кандидат медицинских наук)] {{ref-ru}}</ref> * [[Н. А. Матусевіч]] * [[Л. В. Параскевіч]] * [[А. С. Сахарук]] * [[Я. М. Славенка]] * [[М. С. Трафімчык]] * [[Місак Гарыгінавіч Эранасьян|М. Г. Эранасьян]] == 1980 == * [[Ігар Васілевіч Дурэйка|І. В. Дурэйка]] * [[Л. А. Емяльянаў]] * [[Васіль Сцяпанавіч Казакоў|В. С. Казакоў]] * [[В. С. Кіршка]] * [[Аляксей Рыгоравіч Піўчанка|А. Р. Піўчанка]] * [[В. З. Родзін]] * [[Л. В. Самусевіч]] * [[Уладзімір Іосіфавіч Сёмуха|У. І. Сёмуха]] * [[Алена Мікалаеўна Усціновіч|А. М. Усціновіч]] * [[А. А. Ярашэвіч]] == 1981 == * [[А. А. Андрушкін]] * [[З. І. Балакірава]] * [[В. А. Вайтовіч]] * [[Л. В. Варонежцава]] * [[П. Дз. Васільеў]] * [[Л. Д. Гаўрык]] * [[Г. П. Дасюкевіч]] * [[В. Я. Дзяржыцкі]] * [[Марына Пятроўна Дзяругіна|М. П. Дзяругіна]] * [[Г. Я. Зянько]] * [[Н. Ц. Кавалеўская]] * [[Л. С. Калекі]] * [[Аляксандр Іванавіч Кондрусеў|А. І. Кондрусеў]] * {{нп3|Антон Пятровіч Лебедзеў|А. П. Лебедзеў|d|Q113959220}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-303419&strq=l_siz=20 Лебедев, Антон Петрович (кандидат медицинских наук)] {{ref-ru}}</ref> * [[М. П. Райкова]] * [[І. С. Сандрас]] * [[Г. М. Сільвестрава]] * [[Аляксей Аляксеевіч Хартонік|А. А. Хартонік]] * [[М. А. Ходзінскі]] * [[М. В. Шалявальнік]] * [[В. З. Юрчанка]] == 1982 == * [[Пётр Іванавіч Берняк|П. І. Берняк]] * [[Ігар Сільвестравіч Кудлач|І. С. Кудлач]] * [[Анатоль Мікалаевіч Мізяк|А. М. Мізяк]] * [[С. К. Нямчанаў]] * [[К. П. Палулех]] * [[Аляксандра Аляксандраўна Ракіцянская|А. А. Ракіцянская]] * {{нп3|Георгій Аляксандравіч Салагуб|Г. А. Салагуб|d|Q113961550}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-180284&strq=l_siz=20 Салагуб, Георгий Александрович (кандидат медицинских наук)]</ref> * [[А. М. Сівуха]] * [[Л. Р. Сінякова]] * [[Л. П. Сцяпанаў]] * [[С. Г. Турковіч]] * [[Т. Р. Харчанка]] * {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Хомчанка|М. М. Хомчанка|d|Q113961573}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar4435905&strq=l_siz=20 Хомченко, Михаил Николаевич (кандидат медицинских наук)] {{ref-ru}}</ref> == 1983 == * [[А. А. Гарабурда]] * [[Галіна Мікалаеўна Крупень|Г. М. Крупень]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar1650793&strq=l_siz=20 Крупень, Галина Николаевна] {{ref-ru}}</ref> * [[З. І. Ліўшыц]] * [[М. Н. Турбан]] == 1984 == * [[Іван Адрэевіч Шэін|І. А. Шэін]] == 1985 == * [[І. П. Саханькоў]] * [[Я. Р. Ярмолаў]] == 1986 == * [[Г. С. Кузняцоў]] == 1987 == * [[Яўген Дзмітрыевіч Гаварухін|Я. Д. Гаварухін]] * [[Віктар Мікалаевіч Дронаў|В. М. Дронаў]] * [[Р. М. Кардаш]] * [[А. М. Лазарэнка]] * [[У. Ф. Пад’елец]] * [[М. В. Рагуліна]] * [[А. І. Рубінская]] * [[Е. П. Ярмак]] == 1988 == * [[Ю. Я. С. Дзеняшчук]] * [[Г. В. Піліпенка]] == 1996 == * [[Аляксандр Трафімавіч Зорка|А. Т. Зорка]] == 1997 == * [[Мікалай Іванавіч Батвінкоў|М. І. Батвінкоў]] * [[Яўген Паўлавіч Дзямідчык|Я. П. Дзямідчык]] * [[Анатоль Паўлавіч Майстровіч|А. П. Майстровіч]] * [[Дзмітрый Андрэевіч Маслакоў|Д. А. Маслакоў]] * [[Вячаслаў Піліпавіч Паляшчук|В. П. Паляшчук]] * [[Эдуард Кузьміч Русакоў|Э. К. Русакоў]] * [[Тамара Андрэеўна Бірыч|Т. А. Бірыч]] == 1998 == * [[Сяргей Паўлавіч Лазюк|С. П. Лазюк]] * [[Тамара Захараўна Канашчук|Т. З. Канашчук]] * [[Яўген Дзмітрыевіч Белаенка|Я. Д. Белаенка]] * [[Васіль Сямёнавіч Гушча|В. С. Гушча]] * [[Казімір Іосіфавіч Клыга|К. І. Клыга]] * [[Сяргей Іванавіч Леановіч|С. І. Леановіч]] * [[Вяціслаў Лявонцьевіч Міхно|В. Л. Міхно]] * [[Дзіяна Віктараўна Нікалаева|Д. В. Нікалаеўна]] * [[Ігар Васілевіч Балакіраў|І. В. Балакіраў]] == 1999 == * [[Леанора Сямёнаўна Гіткіна|Л. С. Гіткіна]] * [[Уладзімір Еўдакімавіч Казак|У. Е. Казак]] * [[Мікалай Фёдаравіч Круцьянаў|М. Ф. Круцьянаў]] * [[Леанід Святаслававіч Трышын|Л. С. Трышын]]<ref>[http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-422098&strq=l_siz=20 Тришин, Леонид Святославович (доктор медицинских наук)] {{ref-ru}}</ref> * [[Валянцін Аляксеевіч Белагураў|В. А. Белагураў]]<ref>[https://wiki.bobr.by/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2,_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&mobileaction=toggle_view_mobile Белогуров, Валентин Алексеевич] {{ref-ru}}</ref> * [[Генадзь Іванавіч Лабковіч|Г. І. Лабковіч]] * [[Кацярына Мікалаеўна Панамарова|К. М. Панамарова]] == 2000 == * [[Валянцін Вікенцьевіч Баршчэўскі|В. В. Баршчэўскі]] * [[Роберт Аляксандравіч Часнойць|Р. А. Часнойць]] * [[Барыс Уладзіміравіч Дрывацінаў|Б. У. Дрывацінаў]] == 2001 == * [[Пётр Арсеньевіч Бараноўскі|П. А. Бараноўскі]] * [[Людміла Антонаўна Пашкевіч|Л. А. Пашкевіч]] * [[Мікалай Міхайлавіч Макарэвіч|М. М. Макарэвіч]] * [[Васіль Аляксандравіч Ананенка|В. А. Ананенка]]<ref>[https://mogilev-region.gov.by/page/71307-vydayushchiesya-lyudi-vnesennye-v-knigu-slavy-mogilevshchiny-po-itogam-2001-goda Ананенко Василий Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220929000308/https://mogilev-region.gov.by/page/71307-vydayushchiesya-lyudi-vnesennye-v-knigu-slavy-mogilevshchiny-po-itogam-2001-goda |date=29 верасня 2022 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Аляксандр Канстанцінавіч Бардухаеў|А. К. Бардухаеў]] * [[Станіслаў Анатолевіч Глушакевіч|С. А. Глушакевіч]] * [[Галіна Леанідаўна Сафронава|Г. Л. Сафронава]] * {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Апцэшка|А. Д. Апцэшка|d|Q114352833}}<ref>[https://mag.103.by/topic/35813-za-vrachebnoj-maskoj-o-lyubvi-k-detyam-operacijah-iz-pokolenija-v-pokolenije-i-skromnyh-uvlechenijah/ За врачебной маской: доктор с 50-летним стажем о любви к детям, личной трагедии и увлечениях] {{ref-ru}}</ref> * [[Мікалай Аляксандравіч Буштэвіч|М. А. Буштэвіч]] * [[Барыс Іванавіч Грышкоў|Б. І. Грышкоў]]<ref>[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news15822.html Товарищ МУЖЧИНА, а все же заманчива должность твоя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221002081534/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news15822.html |date=2 кастрычніка 2022 }} {{ref-ru}}</ref> * [[Леанід Ібрагімавіч Друян|Л. І. Друян]] == 2002 == * [[Людміла Іванаўна Баранчыкава|Л. І. Баранчыкава]] * [[Міхаіл Фёдаравіч Баранаў|М. Ф. Баранаў]] * [[Пётр Антонавіч Міцько|П. А. Міцько]] * [[Сяргей Сяргеевіч Карыцька|С. С. Карыцька]] == 2003 == * [[Мікалай Мікалаевіч Кішко|М. М. Кішко]] * [[Людміла Андрэеўна Пастаялка|Л. А. Пастаялка]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Пландоўскі|У. А. Пландоўскі]] * [[Мікалай Віктаравіч Смірноў|М. В. Смірноў]] == 2004 == * [[Яўген Казіміравіч Запашнік|Я. К. Запашнік]] <!--У 2005-2006, падобна, званне не прысуджалася--> == 2007 == * [[Уладзімір Акімавіч Краўчанка|У. А. Краўчанка]] * [[Станіслаў Пятровіч Рынейскі|С. П. Рынейскі]] == 2008 == * [[Леанід Францавіч Васілёнак|Л. Ф. Васілёнак]] * [[Іраіда Міхайлаўна Лапцева|І. М. Лапцева]] == 2009 == * [[Анатоль Архіпавіч Астапаў|А. А. Астапаў]] * [[Аляксандр Андрэевіч Бова|А. А. Бова]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Радзькоў|М. М. Радзькоў]] * [[Святаслаў Мікалаевіч Шнітко|С. М. Шнітко]] * [[Юрый Пятровіч Астроўскі|Ю. П. Астроўскі]] * [[Аляксей Віктаравіч Марачкоў|А. В. Марачкоў]] == 2010 == * [[Міхаіл Сцяпанавіч Міховіч|М. С. Міховіч]] * [[Ларыса Іванаўна Нікіціна|Л. І. Нікіціна]] * [[Сяргей Анатолевіч Жыдкоў|С. А. Жыдкоў]] == 2021 == * [[Віктар Ціханавіч Кахнюк|В. Ц. Кахнюк]] * [[Людміла Мікалаеўна Марчанка|Л. М. Марчанка]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|6|Заслужаны ўрач Рэспублікі Беларусь}} [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Беларускай ССР| ]] [[Катэгорыя:Спісы ўладальнікаў ганаровага звання Беларусі|Заслужаныя ўрачы]] [[Катэгорыя:Заслужаныя ўрачы Рэспублікі Беларусь]] nmu906vvs5tzzypzvydkumiq5r7p4gk 0 686729 5192781 3914983 2026-09-04T11:36:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192781 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Гібралтар]] 7mjb2xhigau5fz24r1kou4c8u3fzlhr 0 686730 5192780 3914984 2026-09-04T11:36:02Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192780 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Грэнландыя]] 53g80hwjm6dp1lmx1t6kfqo0th51xww 0 686731 5192782 3914985 2026-09-04T11:36:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192782 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Казахстан]] 5psug051cxv4ru8n8vt420r4a76maqk 0 686732 5192783 3914986 2026-09-04T11:36:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192783 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Каталонія]] mrjr29i47vy49vc69lwdl8ty3ry3m4p 0 686733 5192784 3914987 2026-09-04T11:36:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192784 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Катар]] h1yxn9xwollju6c3c2niligxxucdzs7 0 686734 5192787 3914988 2026-09-04T11:37:02Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192787 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Кітай]] ing1q9luk7hp5o8nttc6n8knihjjmpz 0 686735 5192785 3914989 2026-09-04T11:36:52Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192785 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Косава]] 0u9he4dqfol1vuaahegspwzlz7q2cm1 0 686736 5192788 3914990 2026-09-04T11:37:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192788 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Ліван]] cqi4ek6of4kr2bfuy8ku8ascxt7pxmo 0 686737 5192789 3914991 2026-09-04T11:37:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192789 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Ліхтэнштэйн]] m2f2yl10eihyychfaqdv1alqac6th6x 0 686738 5192790 3914992 2026-09-04T11:37:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192790 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Палесціна]] 2n7yes3448ncbquxg5wx4gxdeqgdg3j 0 686739 5192794 3914993 2026-09-04T11:38:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192794 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#СССР]] 7ll5zc94m5kilgmoceqf6dcav2qa897 0 686740 5192461 3914994 2026-09-03T16:06:15Z ~2026-48062-37 173553 Мэта перасылкі зменена з [[Няўдалыя дэбюты на конкурсе песні Еўрабачанне#СССР]] на [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#СССР]] 5192461 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#СССР]] 7ll5zc94m5kilgmoceqf6dcav2qa897 0 686741 5192795 3914995 2026-09-04T11:38:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192795 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Туніс]] cqgj3tk0heh0ioy23yzcyym77z7miqf 0 686742 5192796 3914996 2026-09-04T11:38:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192796 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Уэльс]] scie8jsodvwlctamsvi6yh5wy6ohnsw 0 686743 5192797 3914997 2026-09-04T11:38:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192797 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Фарэрскія астравы]] jtij45cpzj7z0m6pp6ulxnnmqesdwep 0 686744 5192798 3914998 2026-09-04T11:38:52Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»]] 5192798 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Няўдалыя дэбюты на «Еўрабачанні»#Шатландыя]] stlkmdpst9atug5f73lp77fru56kn4n 0 690022 5192388 5187437 2026-09-03T13:06:31Z KarlDaBuddies 164196 5192388 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Uvierch_bel.png |Тып=[[камп’ютарная анімацыя]] |Студыя=[[Pixar|Pixar Animation Studios]]<br />[[Walt Disney Pictures]] |Прэм'ера=2009 }} '''«Уверх»''' ({{lang-en|Up}}) — амерыканскі 3D-анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» 2009 года. У 2009 годзе мультфільм упершыню ў гісторыі адкрываў Канскі кінафестываль. У 2010 годзе ён атрымаў два «[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]» і два «[[Оскар]]ы» – за найлепшы анімацыйны фільм і за найлепшую арыгінальную музыку. == Сюжэт == Галоўны герой, 78-гадовы буркун Карл, пасля смерці жонкі вырашае здзейсніць іх даўнюю мару пра вялікае падарожжа і выпраўляецца ў Паўднёвую Амерыку. Ужо ў дарозе стары разумее, што ляціць не адзін, а з 8-гадовым Раселам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2020 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Дыснееўскі мультфільм «Уверх» упершыню агучылі на беларускую мову для VOKA|url=https://www.a1.by/be/company/news/disneevskij-multfilm-vverh-vpervye-ozvuchili-na-belorusskij-yazyk-dlya-voka/p/vverh-belorusskij-yazyk|lang=ru|date=2020-12-24|accessdate=2021-10-17}}</ref>. Ролі агучвалі: * Валерый Шушкевіч — ''Карл'' * Рыгор Дзенісенка — ''Расел'', ''Карл (малодшы)'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Чарлз Манц'' * Сяргей Жбанкоў — ''Будаўнік Стыў'' * Лета Глотава — Эллі {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Уверх» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] detgv7f1syfq6thm2gxy392w80qqd1k 5192396 5192388 2026-09-03T13:16:10Z KarlDaBuddies 164196 5192396 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Uvierch_bel.png |Тып=[[камп’ютарная анімацыя]] |Студыя=[[Pixar|Pixar Animation Studios]]<br />[[Walt Disney Pictures]] |Прэм'ера=2009 }} '''«Уверх»''' ({{lang-en|Up}}) — амерыканскі 3D-анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» 2009 года. У 2009 годзе мультфільм упершыню ў гісторыі адкрываў Канскі кінафестываль. У 2010 годзе ён атрымаў два «[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]» і два «[[Оскар]]ы» – за найлепшы анімацыйны фільм і за найлепшую арыгінальную музыку. == Сюжэт == Галоўны герой, 78-гадовы буркун Карл, пасля смерці жонкі вырашае здзейсніць іх даўнюю мару пра вялікае падарожжа і выпраўляецца ў Паўднёвую Амерыку. Ужо ў дарозе стары разумее, што ляціць не адзін, а з 8-гадовым Раселам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2020 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Дыснееўскі мультфільм «Уверх» упершыню агучылі на беларускую мову для VOKA|url=https://www.a1.by/be/company/news/disneevskij-multfilm-vverh-vpervye-ozvuchili-na-belorusskij-yazyk-dlya-voka/p/vverh-belorusskij-yazyk|lang=ru|date=2020-12-24|accessdate=2021-10-17}}</ref>. Ролі агучвалі: * Валерый Шушкевіч — ''Карл'' * Рыгор Дзенісенка — ''Расел'', ''Карл (малодшы)'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Чарлз Манц'' * Сяргей Жбанкоў — ''Будаўнік Стыў'', ''Кэмпмайстар Штраўх'' * Лета Глотава — ''Эллі'' {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Уверх» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] b0z5kzudsdfymibo44mgi7qek8z7emr 5192398 5192396 2026-09-03T13:18:53Z KarlDaBuddies 164196 5192398 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Uvierch_bel.png |Тып=[[камп’ютарная анімацыя]] |Студыя=[[Pixar|Pixar Animation Studios]]<br />[[Walt Disney Pictures]] |Прэм'ера=2009 }} '''«Уверх»''' ({{lang-en|Up}}) — амерыканскі 3D-анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» 2009 года. У 2009 годзе мультфільм упершыню ў гісторыі адкрываў Канскі кінафестываль. У 2010 годзе ён атрымаў два «[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]» і два «[[Оскар]]ы» – за найлепшы анімацыйны фільм і за найлепшую арыгінальную музыку. == Сюжэт == Галоўны герой, 78-гадовы буркун Карл, пасля смерці жонкі вырашае здзейсніць іх даўнюю мару пра вялікае падарожжа і выпраўляецца ў Паўднёвую Амерыку. Ужо ў дарозе стары разумее, што ляціць не адзін, а з 8-гадовым Раселам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2020 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Дыснееўскі мультфільм «Уверх» упершыню агучылі на беларускую мову для VOKA|url=https://www.a1.by/be/company/news/disneevskij-multfilm-vverh-vpervye-ozvuchili-na-belorusskij-yazyk-dlya-voka/p/vverh-belorusskij-yazyk|lang=ru|date=2020-12-24|accessdate=2021-10-17}}</ref>. Ролі агучвалі: * Валерый Шушкевіч — ''Карл'' * Рыгор Дзенісенка — ''Расел'', ''Карл (малодшы)'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Чарлз Манц'' * Сяргей Жбанкоў — ''Будаўнік Стыў'', ''Кэмпмайстар Штраўх'' * Лета Глотава — ''Эллі'' * Ілля Соцікаў — ''Альфа'' {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Уверх» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] 1fv07j261ey6s5thpwwy3qfri2qal2r 5192417 5192398 2026-09-03T13:40:16Z KarlDaBuddies 164196 5192417 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Uvierch_bel.png |Тып=[[камп’ютарная анімацыя]] |Студыя=[[Pixar|Pixar Animation Studios]]<br />[[Walt Disney Pictures]] |Прэм'ера=2009 }} '''«Уверх»''' ({{lang-en|Up}}) — амерыканскі 3D-анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» 2009 года. У 2009 годзе мультфільм упершыню ў гісторыі адкрываў Канскі кінафестываль. У 2010 годзе ён атрымаў два «[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]» і два «[[Оскар]]ы» – за найлепшы анімацыйны фільм і за найлепшую арыгінальную музыку. == Сюжэт == Галоўны герой, 78-гадовы буркун Карл, пасля смерці жонкі вырашае здзейсніць іх даўнюю мару пра вялікае падарожжа і выпраўляецца ў Паўднёвую Амерыку. Ужо ў дарозе стары разумее, што ляціць не адзін, а з 8-гадовым Раселам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2020 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Дыснееўскі мультфільм «Уверх» упершыню агучылі на беларускую мову для VOKA|url=https://www.a1.by/be/company/news/disneevskij-multfilm-vverh-vpervye-ozvuchili-na-belorusskij-yazyk-dlya-voka/p/vverh-belorusskij-yazyk|lang=ru|date=2020-12-24|accessdate=2021-10-17}}</ref>. Ролі агучвалі: * Валерый Шушкевіч — ''Карл'' * Рыгор Дзенісенка — ''Расел'', ''Карл (малодшы)'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Чарлз Манц'' * Сяргей Жбанкоў — ''Будаўнік Стыў'', ''Кэмпмайстар Штраўх'' * Лета Глотава — ''Эллі'' * Ілля Соцікаў — ''Альфа'' * Максім Карасцялёў — ''Бэта'' {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Уверх» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] 7mqhb1ilux1go00n2zx90shsgjhyt6c 5192420 5192417 2026-09-03T13:43:20Z KarlDaBuddies 164196 5192420 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Uvierch_bel.png |Тып=[[камп’ютарная анімацыя]] |Студыя=[[Pixar|Pixar Animation Studios]]<br />[[Walt Disney Pictures]] |Прэм'ера=2009 }} '''«Уверх»''' ({{lang-en|Up}}) — амерыканскі 3D-анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» 2009 года. У 2009 годзе мультфільм упершыню ў гісторыі адкрываў Канскі кінафестываль. У 2010 годзе ён атрымаў два «[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]» і два «[[Оскар]]ы» – за найлепшы анімацыйны фільм і за найлепшую арыгінальную музыку. == Сюжэт == Галоўны герой, 78-гадовы буркун Карл, пасля смерці жонкі вырашае здзейсніць іх даўнюю мару пра вялікае падарожжа і выпраўляецца ў Паўднёвую Амерыку. Ужо ў дарозе стары разумее, што ляціць не адзін, а з 8-гадовым Раселам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2020 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Дыснееўскі мультфільм «Уверх» упершыню агучылі на беларускую мову для VOKA|url=https://www.a1.by/be/company/news/disneevskij-multfilm-vverh-vpervye-ozvuchili-na-belorusskij-yazyk-dlya-voka/p/vverh-belorusskij-yazyk|lang=ru|date=2020-12-24|accessdate=2021-10-17}}</ref>. Ролі агучвалі: * Валерый Шушкевіч — ''Карл'' * Рыгор Дзенісенка — ''Расел'', ''Карл (малодшы)'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Чарлз Манц'' * Сяргей Жбанкоў — ''Будаўнік Стыў'', ''Кэмпмайстар Штраўх'' * Лета Глотава — ''Эллі'' * Ілля Соцікаў — ''Альфа'' * Максім Карасцялёў — ''Бэта'' * Яўген Перлін — ''Гама'' {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «Уверх» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Эні» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] pfvkxsrl814v217ci6ef9e1hbg0rue7 0 690333 5192625 5140689 2026-09-04T07:55:08Z DENAMAX 36236 5192625 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Pixar Animation Studios''' ({{lang-be|Анімацыйная студыя Піксар}}) — амерыканская кінастудыя, якая працуе ў жанры камп’ютарнай [[Анімацыя|анімацыі]]. Pixar з’яўляецца даччыной кампаніяй [[The Walt Disney Company|Walt Disney]] Studios. Размешчана ў [[Эмерывіл]]е (штат [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Талісманам студыі з’яўляецца Люкса-малодшы — настольная лямпа з аднайменнага кароткаметражнага фільма 1986 года. == Гісторыя == Студыю Pixar заснаваў у 1979 годзе [[Джордж Лукас]] пасля поспеху сваіх «[[Зорныя войны|Зорных войнаў]]». Спачатку яна называлася The Graphics Group і была падраздзяленнем камп’ютарнай графікі [[Lucasfilm]]. У 1986 годзе кампанію набыў [[Стыў Джобс]], ператварыўшы яе ў студыю Pixar. Ён заставаўся [[CEO]] Pixar і асноўным акцыянерам, пакуль студыю не набыў The Walt Disney Company ў 2006 годзе. == Фільмаграфія == === Поўнаметражныя мультыплікацыйныя фільмы === {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры !Бюджэт, $ !Зборы, $ |- | 1 | «[[Гісторыя цацак]]» | Toy Story | 22 лістапада 1995 |30 млн |373 554 033 |- | 2 | «[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]]» | A Bug’s Life | 25 лістапада 1998 |120 млн |363 258 859 |- | 3 | «[[Гісторыя цацак 2]]» | Toy Story 2 | 24 лістапада 1999 |90 млн |497 366 869 |- | 4 | «[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]» | Monsters, Inc. | 2 лістапада 2001 |115 млн |577 425 734 |- | 5 | «[[У пошуках Нема]]» | Finding Nemo | 30 мая 2003 |94 млн |940 335 536 |- | 6 | «[[Суперсямейка]]» | The Incredibles | 5 лістапада 2004 |92 млн |633 019 774 |- | 7 | «[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]» | Cars | 9 чэрвеня 2006 |120 млн |462 216 280 |- | 8 | «[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]» | Ratatouille | 29 чэрвеня 2007 |150 млн |620 702 951 |- | 9 | «[[ВАЛЛ-І]]» | WALL-E | 27 чэрвеня 2008 |180 млн |533 281 433 |- | 10 | «[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]» | Up | 29 мая 2009 |175 млн |735 099 082 |- | 11 | «[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]» | Toy Story 3 | 18 чэрвеня 2010 |200 млн |1 066 969 703 |- | 12 | «[[Тачкі 2]]» | Cars 2 | 24 чэрвеня 2011 |200 млн |562 110 557 |- | 13 | «[[Адважная]]» | Brave | 22 чэрвеня 2012 |185 млн |538 983 207 |- | 14 | «[[Універсітэт монстраў]]» | Monsters University | 21 чэрвеня 2013 |200 млн |743 559 607 |- | 15 | «[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]» | Inside Out | 19 чэрвеня 2015 |175 млн |857 611 174 |- | 16 | «[[Добры дыназаўр]]» | The Good Dinosaur | 25 лістапада 2015 |200 млн |332 207 671 |- | 17 | «[[У пошуках Доры]]» | Finding Dory | 17 чэрвеня 2016 |200 млн |1 028 570 889 |- | 18 | «[[Тачкі 3]]» | Cars 3 | 16 чэрвеня 2017 |175 млн |383 930 656 |- | 19 |«[[Таямніца Кока]]» | Coco | 22 лістапада 2017 |175 млн |807 082 196 |- | 20 | «[[Суперсямейка 2]]» | The Incredibles 2 | 15 чэрвеня 2018 |200 млн |1 242 805 359 |- | 21 | «[[Гісторыя цацак 4]]» | Toy Story 4 | 21 чэрвеня 2019 |200 млн |1 073 394 593 |- |22 |«[[Наперад (мультфільм)|Наперад]]» |Onward |6 сакавіка 2020 |200 млн |141 946 315 |- |23 |«[[Душа (мультфільм)|Душа]]» |Soul |25 снежня 2020 |150 млн |135 700 000 |- |24 |«[[Лука (мультфільм)|Лука]]» |Luca |18 чэрвеня 2021 |100 млн |49 750 471 |- |25 |«[[Я чырванею]]» |Turning Red |10 сакавіка 2022 |175 млн | |- |26 |«[[Лайтэр (мультфільм)|Лайтэр]]» |Lightyear |17 чэрвеня 2022 |200 млн | |} ==== Бліжэйшыя мультфільмы ==== {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры |- | 27 | Элементаль | Elemental | 16 чэрвеня 2023 |} === Кароткаметражныя мультыплікацыйныя фільмы === ==== Мультфільмы з арыгінальным сюжэтам ==== {| class="wikitable" |'''№''' |'''Год''' |'''Беларуская назва''' |'''Арыгінальная назва''' |'''Дэманстраваўся разам з мультфільмам''' |- |1 |1984 |[[Прыгоды Андрэ і пчолкі Воллі]] |''The Adventures of André and Wally B.'' |[[Гісторыя цацак]] |- |2 |1986 |[[Люкса-малодшы]] |''Luxo Jr.'' |[[Гісторыя цацак 2]] |- |3 |1987 |[[Чырвоны сон]] |''Red’s Dream'' |— |- |4 |1988 |[[Алавяная цацка]] |''Tin Toy'' |— |- |5 |1989 |[[Дробязь (мультфільм)|Дробязь]] |''Knick Knack'' |[[У пошуках Нема]] |- |6 |1997 |[[Гульня Джэры]] |''Geri’s Game'' |[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]] |- |7 |2000 |[[Пра птушак]] |''For the Birds'' |[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]] |- |8 |2003 |[[Баранчык (мультфільм)|Баранчык]] |''Boundin''' |[[Суперсямейка]] |- |9 |2005 |[[Чалавек-аркестр]] |''One Man Band'' |[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]] |- |10 |2006 |[[Выкраданне (мультфільм)|Выкраданне]] |''Lifted'' |[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]] |- |11 |2008 |[[Прэста (мультфільм)|Прэста]] |''Presto'' |[[ВАЛЛ-І]] |- |12 |2009 |[[Пераменная воблачнасць]] |''Partly Cloudy'' |[[Уверх (мультфільм)|Уверх]] |- |13 |2010 |[[Дзень і Ноч]] |''Day & Night'' |[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]] |- |14 |2012 |[[Ла Луна]] |''La Luna'' |[[Адважная]] |- |15 |2013 |[[Сіняя парасолька]] |''The Blue Umbrella'' |[[Універсітэт монстраў]] |- |16 |2014 |[[Лава (мультфільм)|Лава]] |''Lava'' |[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]] |- |17 |2015 |[[Каманда Санджэя]] |''Sanjay’s Super Team'' |[[Добры дыназаўр]] |- |18 |2016 |[[Пясчанка (мультфільм)|Пясчанка]] |''Piper'' |[[У пошуках Доры]] |- |19 |2017 |[[Лу]] |''Lou'' |[[Тачкі 3]] |- |20 |2018 |[[Бао]] |''Bao'' |[[Суперсямейка 2]] |- |21 |2020 |[[Нара (мультфільм)|Нара]] |''Burrow'' |[[Душа (мультфільм)|Душа]] |} ==== Кароткаметражныя мультфільмы, заснаваныя на персанажах поўнаметражных мультфільмаў Pixar ==== {| class="wikitable" |- ! № !! Год !! Беларуская назва !! Арыгінальная назва !! Заснаваны на персанажах мультфільма |- | 1 || 2002 || [[Новая машына Майка]] || ''Mike’s New Car'' ||<center>[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]</center> |- | 2|| 2005 || [[Джэк-Джэк атакуе]] || ''Jack-Jack Attack'' ||<center>[[Суперсямейка]]</center> |- | 3 || 2006 || [[Сырнік і паўночнае святло]] || ''Mater and the Ghostlight'' ||<center>[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]</center> |- | 4 || 2007 || [[Твой сябар Пацук]] || ''Your Friend the Rat'' ||<center>[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]</center> |- | 5 || 2008 || [[BURN·E]] || ''BURN·E'' ||<center>[[ВАЛЛ-І]]</center> |- | 6 || 2009 || [[Спецзаданне Дага]] || ''Dug’s Special Mission'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 7 || 2009 || [[Джордж і Эй Джэй]] || ''George & A.J.'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 8 || 2012 || [[Легенда аб Мор’ду]] || ''The Legend of Mor’du''||<center>[[Адважная]]</center> |- | 9 || 2013 || [[Цэнтр вечарынкі]] || ''Party Central''||<center>[[Універсітэт монстраў]]</center> |- | 10 || 2015 || [[Першае спатканне Райлі?]] || ''Riley’s First Date?''||<center>[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]</center> |- | 11 || 2016 || [[У пошуках Доры: Інтэрв'ю аб марскім жыцці]] || ''Marine Life Interviews'' || <center>[[У пошуках Доры]]</center> |- | 12 || 2017 || [[Гоначная школа міс Аладкі]] || ''Miss Fritter’s Racing Skoool'' || <center>[[Тачкі 3]]</center> |- | 13 || 2018 || [[Цётка Эдна]] || ''Auntie Edna'' || <center>[[Суперсямейка 2]]</center> |- | 14 || 2020 || [[Жыццё лямпы]] || ''Lamp Life'' || <center>[[Гісторыя цацак 4]]</center> |- | 15 ||2021 || [[22 супраць Зямлі]] ||''22 vs Earth'' ||<center>[[Душа (мультфільм)|Душа]]</center> |- | 16 ||2021 || [[Чао, Альберта]] ||''Ciao Alberto'' ||<center>[[Лука (мультфільм)|Лука]]</center> |} {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} dhc0kavaioypvia88g8x0qnvokaiek7 5192633 5192625 2026-09-04T08:09:13Z DENAMAX 36236 /* Кароткаметражныя мультфільмы, заснаваныя на персанажах поўнаметражных мультфільмаў Pixar */ 5192633 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Pixar Animation Studios''' ({{lang-be|Анімацыйная студыя Піксар}}) — амерыканская кінастудыя, якая працуе ў жанры камп’ютарнай [[Анімацыя|анімацыі]]. Pixar з’яўляецца даччыной кампаніяй [[The Walt Disney Company|Walt Disney]] Studios. Размешчана ў [[Эмерывіл]]е (штат [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Талісманам студыі з’яўляецца Люкса-малодшы — настольная лямпа з аднайменнага кароткаметражнага фільма 1986 года. == Гісторыя == Студыю Pixar заснаваў у 1979 годзе [[Джордж Лукас]] пасля поспеху сваіх «[[Зорныя войны|Зорных войнаў]]». Спачатку яна называлася The Graphics Group і была падраздзяленнем камп’ютарнай графікі [[Lucasfilm]]. У 1986 годзе кампанію набыў [[Стыў Джобс]], ператварыўшы яе ў студыю Pixar. Ён заставаўся [[CEO]] Pixar і асноўным акцыянерам, пакуль студыю не набыў The Walt Disney Company ў 2006 годзе. == Фільмаграфія == === Поўнаметражныя мультыплікацыйныя фільмы === {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры !Бюджэт, $ !Зборы, $ |- | 1 | «[[Гісторыя цацак]]» | Toy Story | 22 лістапада 1995 |30 млн |373 554 033 |- | 2 | «[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]]» | A Bug’s Life | 25 лістапада 1998 |120 млн |363 258 859 |- | 3 | «[[Гісторыя цацак 2]]» | Toy Story 2 | 24 лістапада 1999 |90 млн |497 366 869 |- | 4 | «[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]» | Monsters, Inc. | 2 лістапада 2001 |115 млн |577 425 734 |- | 5 | «[[У пошуках Нема]]» | Finding Nemo | 30 мая 2003 |94 млн |940 335 536 |- | 6 | «[[Суперсямейка]]» | The Incredibles | 5 лістапада 2004 |92 млн |633 019 774 |- | 7 | «[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]» | Cars | 9 чэрвеня 2006 |120 млн |462 216 280 |- | 8 | «[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]» | Ratatouille | 29 чэрвеня 2007 |150 млн |620 702 951 |- | 9 | «[[ВАЛЛ-І]]» | WALL-E | 27 чэрвеня 2008 |180 млн |533 281 433 |- | 10 | «[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]» | Up | 29 мая 2009 |175 млн |735 099 082 |- | 11 | «[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]» | Toy Story 3 | 18 чэрвеня 2010 |200 млн |1 066 969 703 |- | 12 | «[[Тачкі 2]]» | Cars 2 | 24 чэрвеня 2011 |200 млн |562 110 557 |- | 13 | «[[Адважная]]» | Brave | 22 чэрвеня 2012 |185 млн |538 983 207 |- | 14 | «[[Універсітэт монстраў]]» | Monsters University | 21 чэрвеня 2013 |200 млн |743 559 607 |- | 15 | «[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]» | Inside Out | 19 чэрвеня 2015 |175 млн |857 611 174 |- | 16 | «[[Добры дыназаўр]]» | The Good Dinosaur | 25 лістапада 2015 |200 млн |332 207 671 |- | 17 | «[[У пошуках Доры]]» | Finding Dory | 17 чэрвеня 2016 |200 млн |1 028 570 889 |- | 18 | «[[Тачкі 3]]» | Cars 3 | 16 чэрвеня 2017 |175 млн |383 930 656 |- | 19 |«[[Таямніца Кока]]» | Coco | 22 лістапада 2017 |175 млн |807 082 196 |- | 20 | «[[Суперсямейка 2]]» | The Incredibles 2 | 15 чэрвеня 2018 |200 млн |1 242 805 359 |- | 21 | «[[Гісторыя цацак 4]]» | Toy Story 4 | 21 чэрвеня 2019 |200 млн |1 073 394 593 |- |22 |«[[Наперад (мультфільм)|Наперад]]» |Onward |6 сакавіка 2020 |200 млн |141 946 315 |- |23 |«[[Душа (мультфільм)|Душа]]» |Soul |25 снежня 2020 |150 млн |135 700 000 |- |24 |«[[Лука (мультфільм)|Лука]]» |Luca |18 чэрвеня 2021 |100 млн |49 750 471 |- |25 |«[[Я чырванею]]» |Turning Red |10 сакавіка 2022 |175 млн | |- |26 |«[[Лайтэр (мультфільм)|Лайтэр]]» |Lightyear |17 чэрвеня 2022 |200 млн | |} ==== Бліжэйшыя мультфільмы ==== {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры |- | 27 | Элементаль | Elemental | 16 чэрвеня 2023 |} === Кароткаметражныя мультыплікацыйныя фільмы === ==== Мультфільмы з арыгінальным сюжэтам ==== {| class="wikitable" |'''№''' |'''Год''' |'''Беларуская назва''' |'''Арыгінальная назва''' |'''Дэманстраваўся разам з мультфільмам''' |- |1 |1984 |[[Прыгоды Андрэ і пчолкі Воллі]] |''The Adventures of André and Wally B.'' |[[Гісторыя цацак]] |- |2 |1986 |[[Люкса-малодшы]] |''Luxo Jr.'' |[[Гісторыя цацак 2]] |- |3 |1987 |[[Чырвоны сон]] |''Red’s Dream'' |— |- |4 |1988 |[[Алавяная цацка]] |''Tin Toy'' |— |- |5 |1989 |[[Дробязь (мультфільм)|Дробязь]] |''Knick Knack'' |[[У пошуках Нема]] |- |6 |1997 |[[Гульня Джэры]] |''Geri’s Game'' |[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]] |- |7 |2000 |[[Пра птушак]] |''For the Birds'' |[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]] |- |8 |2003 |[[Баранчык (мультфільм)|Баранчык]] |''Boundin''' |[[Суперсямейка]] |- |9 |2005 |[[Чалавек-аркестр]] |''One Man Band'' |[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]] |- |10 |2006 |[[Выкраданне (мультфільм)|Выкраданне]] |''Lifted'' |[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]] |- |11 |2008 |[[Прэста (мультфільм)|Прэста]] |''Presto'' |[[ВАЛЛ-І]] |- |12 |2009 |[[Пераменная воблачнасць]] |''Partly Cloudy'' |[[Уверх (мультфільм)|Уверх]] |- |13 |2010 |[[Дзень і Ноч]] |''Day & Night'' |[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]] |- |14 |2012 |[[Ла Луна]] |''La Luna'' |[[Адважная]] |- |15 |2013 |[[Сіняя парасолька]] |''The Blue Umbrella'' |[[Універсітэт монстраў]] |- |16 |2014 |[[Лава (мультфільм)|Лава]] |''Lava'' |[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]] |- |17 |2015 |[[Каманда Санджэя]] |''Sanjay’s Super Team'' |[[Добры дыназаўр]] |- |18 |2016 |[[Пясчанка (мультфільм)|Пясчанка]] |''Piper'' |[[У пошуках Доры]] |- |19 |2017 |[[Лу]] |''Lou'' |[[Тачкі 3]] |- |20 |2018 |[[Бао]] |''Bao'' |[[Суперсямейка 2]] |- |21 |2020 |[[Нара (мультфільм)|Нара]] |''Burrow'' |[[Душа (мультфільм)|Душа]] |} ==== Кароткаметражныя мультфільмы, заснаваныя на персанажах поўнаметражных мультфільмаў Pixar ==== ==== Кароткаметражныя мультфільмы, заснаваныя на персанажах поўнаметражных мультфільмаў Pixar ==== {| class="wikitable" |- ! № !! Год !! Беларуская назва !! Арыгінальная назва !! Заснаваны на персанажах мультфільма |- | 1 || 2002 || [[Новая машына Майка]] || ''Mike’s New Car'' ||<center>[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]</center> |- | 2|| 2005 || [[Джэк-Джэк атакуе]] || ''Jack-Jack Attack'' ||<center>[[Суперсямейка]]</center> |- | 3 || 2006 || [[Сырнік і паўночнае святло]] || ''Mater and the Ghostlight'' ||<center>[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]</center> |- | 4 || 2007 || [[Твой сябар Пацук]] || ''Your Friend the Rat'' ||<center>[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]</center> |- | 5 || 2008 || [[BURN·E]] || ''BURN·E'' ||<center>[[ВАЛЛ-І]]</center> |- | 6 || 2009 || [[Спецзаданне Дага]] || ''Dug’s Special Mission'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 7 || 2009 || [[Джордж і Эй Джэй]] || ''George & A.J.'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 8 || 2012 || [[Легенда аб Мор’ду]] || ''The Legend of Mor’du''||<center>[[Адважная]]</center> |- | 9 || 2013 || [[Цэнтр вечарынкі]] || ''Party Central''||<center>[[Універсітэт монстраў]]</center> |- | 10 || 2015 || [[Першае спатканне Райлі?]] || ''Riley’s First Date?''||<center>[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]</center> |- | 11 || 2016 || [[У пошуках Доры: Інтэрв'ю аб марскім жыцці]] || ''Marine Life Interviews'' || <center>[[У пошуках Доры]]</center> |- | 12 || 2017 || [[Гоначная школа міс Аладкі]] || ''Miss Fritter’s Racing Skoool'' || <center>[[Тачкі 3]]</center> |- | 13 || 2018 || [[Цётка Эдна]] || ''Auntie Edna'' || <center>[[Суперсямейка 2]]</center> |- | 14 || 2020 || [[Жыццё лямпы]] || ''Lamp Life'' || <center>[[Гісторыя цацак 4]]</center> |- | 15 ||2021 || [[22 супраць Зямлі]] ||''22 vs Earth'' ||<center>[[Душа (мультфільм)|Душа]]</center> |- | 16 ||2021 || [[Чао, Альберта]] ||''Ciao Alberto'' ||<center>[[Luca (мультфільм)|Лука]]</center> |- | 17 || 2023 || Свідзенне Карла || ''Carl’s Date'' ||<center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |} {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} i0750znyaxgyiwidyjsktjajosj4tka 5192636 5192633 2026-09-04T08:10:44Z DENAMAX 36236 /* Поўнаметражныя мультыплікацыйныя фільмы */ 5192636 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Pixar Animation Studios''' ({{lang-be|Анімацыйная студыя Піксар}}) — амерыканская кінастудыя, якая працуе ў жанры камп’ютарнай [[Анімацыя|анімацыі]]. Pixar з’яўляецца даччыной кампаніяй [[The Walt Disney Company|Walt Disney]] Studios. Размешчана ў [[Эмерывіл]]е (штат [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Талісманам студыі з’яўляецца Люкса-малодшы — настольная лямпа з аднайменнага кароткаметражнага фільма 1986 года. == Гісторыя == Студыю Pixar заснаваў у 1979 годзе [[Джордж Лукас]] пасля поспеху сваіх «[[Зорныя войны|Зорных войнаў]]». Спачатку яна называлася The Graphics Group і была падраздзяленнем камп’ютарнай графікі [[Lucasfilm]]. У 1986 годзе кампанію набыў [[Стыў Джобс]], ператварыўшы яе ў студыю Pixar. Ён заставаўся [[CEO]] Pixar і асноўным акцыянерам, пакуль студыю не набыў The Walt Disney Company ў 2006 годзе. == Фільмаграфія == === Поўнаметражныя мультыплікацыйныя編льмы === {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры !Бюджэт, $ !Зборы, $ |- | 1 | «[[Гісторыя цацак]]» | Toy Story | 22 лістапада 1995 |30 млн |373 554 033 |- | 2 | «[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]]» | A Bug’s Life | 25 лістапада 1998 |120 млн |363 258 859 |- | 3 | «[[Гісторыя цацак 2]]» | Toy Story 2 | 24 лістапада 1999 |90 млн |497 366 869 |- | 4 | «[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]» | Monsters, Inc. | 2 лістапада 2001 |115 млн |577 425 734 |- | 5 | «[[У пошуках Нема]]» | Finding Nemo | 30 мая 2003 |94 млн |940 335 536 |- | 6 | «[[Суперсямейка]]» | The Incredibles | 5 лістапада 2004 |92 млн |633 019 774 |- | 7 | «[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]» | Cars | 9 чэрвеня 2006 |120 млн |462 216 280 |- | 8 | «[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]» | Ratatouille | 29 чэрвеня 2007 |150 млн |620 702 951 |- | 9 | «[[ВАЛЛ-І]]» | WALL-E | 27 чэрвеня 2008 |180 млн |533 281 433 |- | 10 | «[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]» | Up | 29 мая 2009 |175 млн |735 099 082 |- | 11 | «[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]» | Toy Story 3 | 18 чэрвеня 2010 |200 млн |1 066 969 703 |- | 12 | «[[Тачкі 2]]» | Cars 2 | 24 чэрвеня 2011 |200 млн |562 110 557 |- | 13 | «[[Адважная]]» | Brave | 22 чэрвеня 2012 |185 млн |538 983 207 |- | 14 | «[[Універсітэт монстраў]]» | Monsters University | 21 чэрвеня 2013 |200 млн |743 559 607 |- | 15 | «[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]» | Inside Out | 19 чэрвеня 2015 |175 млн |857 611 174 |- | 16 | «[[Добры дыназаўр]]» | The Good Dinosaur | 25 лістапада 2015 |200 млн |332 207 671 |- | 17 | «[[У пошуках Доры]]» | Finding Dory | 17 чэрвеня 2016 |200 млн |1 028 570 889 |- | 18 | «[[Тачкі 3]]» | Cars 3 | 16 чэрвеня 2017 |175 млн |383 930 656 |- | 19 |«[[Таямніца Кока]]» | Coco | 22 лістапада 2017 |175 млн |807 082 196 |- | 20 | «[[Суперсямейка 2]]» | The Incredibles 2 | 15 чэрвеня 2018 |200 млн |1 242 805 359 |- | 21 | «[[Гісторыя цацак 4]]» | Toy Story 4 | 21 чэрвеня 2019 |200 млн |1 073 394 593 |- | 22 |«[[Наперад (мультфільм)|Наперад]]» | Onward | 6 сакавіка 2020 |200 млн |141 946 315 |- | 23 |«[[Душа (мультфільм)|Душа]]» | Soul | 25 снежня 2020 |150 млн |135 700 000 |- | 24 |«[[Лука (мультфільм)|Лука]]» | Luca | 18 чэрвеня 2021 |100 млн |49 750 471 |- | 25 |«[[Я чырванею]]» | Turning Red | 10 сакавіка 2022 |175 млн |21 815 117 |- | 26 |«[[Лайтэр (мультфільм)|Лайтэр]]» | Lightyear | 17 чэрвеня 2022 |200 млн |226 425 420 |- | 27 |«[[Элементаль (мультфільм)|Элементаль]]» | Elemental | 16 чэрвеня 2023 |200 млн |496 444 308 |- | 28 |«[[Галаваломка 2]]» | Inside Out 2 | 14 чэрвеня 2024 |200 млн |1 698 863 816 |- | 29 |«[[Эліа (мультфільм)|Эліа]]» | Elio | 13 чэрвеня 2025 |175 млн |154 426 697 |- | 30 |«[[Хоперс (мультфільм)|Хоперс]]» | Hoppers | 6 сакавіка 2026 |150 млн |389 487 827 |- | 31 |«[[Гісторыя цацак 5]]» | Toy Story 5 | 19 чэрвеня 2026 |200 млн |1 129 119 859 |} ==== Бліжэйшыя мультфільмы ==== {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры |- | 32 | Гата | Gatto | чэрвень 2027 |- | 33 | Прывідны рынак | Ghost Market | 2028 |- | 34 | Суперсямейка 3 | Incredibles 3 | 2028 |- | 35 | Таямніца Кока 2 | Coco 2 | 2029 |} === Кароткаметражныя мультыплікацыйныя фільмы === ==== Мультфільмы з арыгінальным сюжэтам ==== {| class="wikitable" |'''№''' |'''Год''' |'''Беларуская назва''' |'''Арыгінальная назва''' |'''Дэманстраваўся разам з мультфільмам''' |- |1 |1984 |[[Прыгоды Андрэ і пчолкі Воллі]] |''The Adventures of André and Wally B.'' |[[Гісторыя цацак]] |- |2 |1986 |[[Люкса-малодшы]] |''Luxo Jr.'' |[[Гісторыя цацак 2]] |- |3 |1987 |[[Чырвоны сон]] |''Red’s Dream'' |— |- |4 |1988 |[[Алавяная цацка]] |''Tin Toy'' |— |- |5 |1989 |[[Дробязь (мультфільм)|Дробязь]] |''Knick Knack'' |[[У пошуках Нема]] |- |6 |1997 |[[Гульня Джэры]] |''Geri’s Game'' |[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]] |- |7 |2000 |[[Пра птушак]] |''For the Birds'' |[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]] |- |8 |2003 |[[Баранчык (мультфільм)|Баранчык]] |''Boundin''' |[[Суперсямейка]] |- |9 |2005 |[[Чалавек-аркестр]] |''One Man Band'' |[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]] |- |10 |2006 |[[Выкраданне (мультфільм)|Выкраданне]] |''Lifted'' |[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]] |- |11 |2008 |[[Прэста (мультфільм)|Прэста]] |''Presto'' |[[ВАЛЛ-І]] |- |12 |2009 |[[Пераменная воблачнасць]] |''Partly Cloudy'' |[[Уверх (мультфільм)|Уверх]] |- |13 |2010 |[[Дзень і Ноч]] |''Day & Night'' |[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]] |- |14 |2012 |[[Ла Луна]] |''La Luna'' |[[Адважная]] |- |15 |2013 |[[Сіняя парасолька]] |''The Blue Umbrella'' |[[Універсітэт монстраў]] |- |16 |2014 |[[Лава (мультфільм)|Лава]] |''Lava'' |[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]] |- |17 |2015 |[[Каманда Санджэя]] |''Sanjay’s Super Team'' |[[Добры дыназаўр]] |- |18 |2016 |[[Пясчанка (мультфільм)|Пясчанка]] |''Piper'' |[[У пошуках Доры]] |- |19 |2017 |[[Лу]] |''Lou'' |[[Тачкі 3]] |- |20 |2018 |[[Бао]] |''Bao'' |[[Суперсямейка 2]] |- |21 |2020 |[[Нара (мультфільм)|Нара]] |''Burrow'' |[[Душа (мультфільм)|Душа]] |} ==== Кароткаметражныя мультфільмы, заснаваныя на персанажах поўнаметражных мультфільмаў Pixar ==== ==== Кароткаметражныя мультфільмы, заснаваныя на персанажах поўнаметражных мультфільмаў Pixar ==== {| class="wikitable" |- ! № !! Год !! Беларуская назва !! Арыгінальная назва !! Заснаваны на персанажах мультфільма |- | 1 || 2002 || [[Новая машына Майка]] || ''Mike’s New Car'' ||<center>[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]</center> |- | 2|| 2005 || [[Джэк-Джэк атакуе]] || ''Jack-Jack Attack'' ||<center>[[Суперсямейка]]</center> |- | 3 || 2006 || [[Сырнік і паўночнае святло]] || ''Mater and the Ghostlight'' ||<center>[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]</center> |- | 4 || 2007 || [[Твой сябар Пацук]] || ''Your Friend the Rat'' ||<center>[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]</center> |- | 5 || 2008 || [[BURN·E]] || ''BURN·E'' ||<center>[[ВАЛЛ-І]]</center> |- | 6 || 2009 || [[Спецзаданне Дага]] || ''Dug’s Special Mission'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 7 || 2009 || [[Джордж і Эй Джэй]] || ''George & A.J.'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 8 || 2012 || [[Легенда аб Мор’ду]] || ''The Legend of Mor’du''||<center>[[Адважная]]</center> |- | 9 || 2013 || [[Цэнтр вечарынкі]] || ''Party Central''||<center>[[Універсітэт монстраў]]</center> |- | 10 || 2015 || [[Першае спатканне Райлі?]] || ''Riley’s First Date?''||<center>[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]</center> |- | 11 || 2016 || [[У пошуках Доры: Інтэрв'ю аб марскім жыцці]] || ''Marine Life Interviews'' || <center>[[У пошуках Доры]]</center> |- | 12 || 2017 || [[Гоначная школа міс Аладкі]] || ''Miss Fritter’s Racing Skoool'' || <center>[[Тачкі 3]]</center> |- | 13 || 2018 || [[Цётка Эдна]] || ''Auntie Edna'' || <center>[[Суперсямейка 2]]</center> |- | 14 || 2020 || [[Жыццё лямпы]] || ''Lamp Life'' || <center>[[Гісторыя цацак 4]]</center> |- | 15 ||2021 || [[22 супраць Зямлі]] ||''22 vs Earth'' ||<center>[[Душа (мультфільм)|Душа]]</center> |- | 16 ||2021 || [[Чао, Альберта]] ||''Ciao Alberto'' ||<center>[[Luca (мультфільм)|Лука]]</center> |- | 17 || 2023 || Свідзенне Карла || ''Carl’s Date'' ||<center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |} {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} n3br3wdz1hadi28t3ieykvneo8j1bfz 5192647 5192636 2026-09-04T08:39:24Z M.L.Bot 261 сляды, задаецца, ШІ-генерацыі і адпаведна такая якасць арфаграфіі з перакладам 5192647 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Pixar Animation Studios''' ({{lang-be|Анімацыйная студыя Піксар}}) — амерыканская кінастудыя, якая працуе ў жанры камп’ютарнай [[Анімацыя|анімацыі]]. Pixar з’яўляецца даччыной кампаніяй [[The Walt Disney Company|Walt Disney]] Studios. Размешчана ў [[Эмерывіл]]е (штат [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Талісманам студыі з’яўляецца Люкса-малодшы — настольная лямпа з аднайменнага кароткаметражнага фільма 1986 года. == Гісторыя == Студыю Pixar заснаваў у 1979 годзе [[Джордж Лукас]] пасля поспеху сваіх «[[Зорныя войны|Зорных войнаў]]». Спачатку яна называлася The Graphics Group і была падраздзяленнем камп’ютарнай графікі [[Lucasfilm]]. У 1986 годзе кампанію набыў [[Стыў Джобс]], ператварыўшы яе ў студыю Pixar. Ён заставаўся [[CEO]] Pixar і асноўным акцыянерам, пакуль студыю не набыў The Walt Disney Company ў 2006 годзе. == Фільмаграфія == === Поўнаметражныя мультыплікацыйныя фільмы === {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры !Бюджэт, $ !Зборы, $ |- | 1 | «[[Гісторыя цацак]]» | Toy Story | 22 лістапада 1995 |30 млн |373 554 033 |- | 2 | «[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]]» | A Bug’s Life | 25 лістапада 1998 |120 млн |363 258 859 |- | 3 | «[[Гісторыя цацак 2]]» | Toy Story 2 | 24 лістапада 1999 |90 млн |497 366 869 |- | 4 | «[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]» | Monsters, Inc. | 2 лістапада 2001 |115 млн |577 425 734 |- | 5 | «[[У пошуках Нема]]» | Finding Nemo | 30 мая 2003 |94 млн |940 335 536 |- | 6 | «[[Суперсямейка]]» | The Incredibles | 5 лістапада 2004 |92 млн |633 019 774 |- | 7 | «[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]» | Cars | 9 чэрвеня 2006 |120 млн |462 216 280 |- | 8 | «[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]» | Ratatouille | 29 чэрвеня 2007 |150 млн |620 702 951 |- | 9 | «[[ВАЛЛ-І]]» | WALL-E | 27 чэрвеня 2008 |180 млн |533 281 433 |- | 10 | «[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]» | Up | 29 мая 2009 |175 млн |735 099 082 |- | 11 | «[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]» | Toy Story 3 | 18 чэрвеня 2010 |200 млн |1 066 969 703 |- | 12 | «[[Тачкі 2]]» | Cars 2 | 24 чэрвеня 2011 |200 млн |562 110 557 |- | 13 | «[[Адважная]]» | Brave | 22 чэрвеня 2012 |185 млн |538 983 207 |- | 14 | «[[Універсітэт монстраў]]» | Monsters University | 21 чэрвеня 2013 |200 млн |743 559 607 |- | 15 | «[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]» | Inside Out | 19 чэрвеня 2015 |175 млн |857 611 174 |- | 16 | «[[Добры дыназаўр]]» | The Good Dinosaur | 25 лістапада 2015 |200 млн |332 207 671 |- | 17 | «[[У пошуках Доры]]» | Finding Dory | 17 чэрвеня 2016 |200 млн |1 028 570 889 |- | 18 | «[[Тачкі 3]]» | Cars 3 | 16 чэрвеня 2017 |175 млн |383 930 656 |- | 19 |«[[Таямніца Кока]]» | Coco | 22 лістапада 2017 |175 млн |807 082 196 |- | 20 | «[[Суперсямейка 2]]» | The Incredibles 2 | 15 чэрвеня 2018 |200 млн |1 242 805 359 |- | 21 | «[[Гісторыя цацак 4]]» | Toy Story 4 | 21 чэрвеня 2019 |200 млн |1 073 394 593 |- | 22 |«[[Наперад (мультфільм)|Наперад]]» | Onward | 6 сакавіка 2020 |200 млн |141 946 315 |- | 23 |«[[Душа (мультфільм)|Душа]]» | Soul | 25 снежня 2020 |150 млн |135 700 000 |- | 24 |«[[Лука (мультфільм)|Лука]]» | Luca | 18 чэрвеня 2021 |100 млн |49 750 471 |- | 25 |«[[Я чырванею]]» | Turning Red | 10 сакавіка 2022 |175 млн |21 815 117 |- | 26 |«[[Лайтэр (мультфільм)|Лайтэр]]» | Lightyear | 17 чэрвеня 2022 |200 млн |226 425 420 |- | 27 |«[[Элементаль (мультфільм)|Элементаль]]» | Elemental | 16 чэрвеня 2023 |200 млн |496 444 308 |- | 28 |«[[Галаваломка 2]]» | Inside Out 2 | 14 чэрвеня 2024 |200 млн |1 698 863 816 |- | 29 |«[[Эліа (мультфільм)|Эліа]]» | Elio | 13 чэрвеня 2025 |175 млн |154 426 697 |- | 30 |«[[Хоперс (мультфільм)|Хоперс]]» | Hoppers | 6 сакавіка 2026 |150 млн |389 487 827 |- | 31 |«[[Гісторыя цацак 5]]» | Toy Story 5 | 19 чэрвеня 2026 |200 млн |1 129 119 859 |} ==== Бліжэйшыя мультфільмы ==== {| class="wikitable wide" |- !№ !style="width:30%;"|Беларуская назва !Арыгінальная назва !Дата прэм’еры |- | 32 | Гата | Gatto | чэрвень 2027 |- | 33 | Прывідны рынак | Ghost Market | 2028 |- | 34 | Суперсямейка 3 | Incredibles 3 | 2028 |- | 35 | Таямніца Кока 2 | Coco 2 | 2029 |} === Кароткаметражныя мультыплікацыйныя фільмы === ==== Мультфільмы з арыгінальным сюжэтам ==== {| class="wikitable" |'''№''' |'''Год''' |'''Беларуская назва''' |'''Арыгінальная назва''' |'''Дэманстраваўся разам з мультфільмам''' |- |1 |1984 |[[Прыгоды Андрэ і пчолкі Воллі]] |''The Adventures of André and Wally B.'' |[[Гісторыя цацак]] |- |2 |1986 |[[Люкса-малодшы]] |''Luxo Jr.'' |[[Гісторыя цацак 2]] |- |3 |1987 |[[Чырвоны сон]] |''Red’s Dream'' |— |- |4 |1988 |[[Алавяная цацка]] |''Tin Toy'' |— |- |5 |1989 |[[Дробязь (мультфільм)|Дробязь]] |''Knick Knack'' |[[У пошуках Нема]] |- |6 |1997 |[[Гульня Джэры]] |''Geri’s Game'' |[[Жыццё насякомых (мультфільм)|Жыццё насякомых]] |- |7 |2000 |[[Пра птушак]] |''For the Birds'' |[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]] |- |8 |2003 |[[Баранчык (мультфільм)|Баранчык]] |''Boundin''' |[[Суперсямейка]] |- |9 |2005 |[[Чалавек-аркестр]] |''One Man Band'' |[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]] |- |10 |2006 |[[Выкраданне (мультфільм)|Выкраданне]] |''Lifted'' |[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]] |- |11 |2008 |[[Прэста (мультфільм)|Прэста]] |''Presto'' |[[ВАЛЛ-І]] |- |12 |2009 |[[Пераменная воблачнасць]] |''Partly Cloudy'' |[[Уверх (мультфільм)|Уверх]] |- |13 |2010 |[[Дзень і Ноч]] |''Day & Night'' |[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]] |- |14 |2012 |[[Ла Луна]] |''La Luna'' |[[Адважная]] |- |15 |2013 |[[Сіняя парасолька]] |''The Blue Umbrella'' |[[Універсітэт монстраў]] |- |16 |2014 |[[Лава (мультфільм)|Лава]] |''Lava'' |[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]] |- |17 |2015 |[[Каманда Санджэя]] |''Sanjay’s Super Team'' |[[Добры дыназаўр]] |- |18 |2016 |[[Пясчанка (мультфільм)|Пясчанка]] |''Piper'' |[[У пошуках Доры]] |- |19 |2017 |[[Лу (мультфільм)|Лу]] |''Lou'' |[[Тачкі 3]] |- |20 |2018 |[[Баа]] |''Bao'' |[[Суперсямейка 2]] |- |21 |2020 |[[Нара (мультфільм)|Нара]] |''Burrow'' |[[Душа (мультфільм)|Душа]] |} ==== Кароткаметражныя мультфільмы з на персанажамі поўнаметражных мультфільмаў Pixar ==== {| class="wikitable" |- ! № !! Год !! Беларуская назва !! Арыгінальная назва !! Заснаваны на персанажах мультфільма |- | 1 || 2002 || [[Новая машына Майка]] || ''Mike’s New Car'' ||<center>[[Карпарацыя монстраў (мультфільм)|Карпарацыя монстраў]]</center> |- | 2|| 2005 || [[Джэк-Джэк атакуе]] || ''Jack-Jack Attack'' ||<center>[[Суперсямейка]]</center> |- | 3 || 2006 || [[Сырнік і паўночнае святло]] || ''Mater and the Ghostlight'' ||<center>[[Тачкі (мультфільм)|Тачкі]]</center> |- | 4 || 2007 || [[Твой сябар Пацук]] || ''Your Friend the Rat'' ||<center>[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]</center> |- | 5 || 2008 || [[BURN·E]] || ''BURN·E'' ||<center>[[ВАЛЛ-І]]</center> |- | 6 || 2009 || [[Спецзаданне Дага]] || ''Dug’s Special Mission'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 7 || 2009 || [[Джордж і Эй Джэй]] || ''George & A.J.'' || <center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |- | 8 || 2012 || [[Легенда аб Мор’ду]] || ''The Legend of Mor’du''||<center>[[Адважная]]</center> |- | 9 || 2013 || [[Цэнтр вечарынкі]] || ''Party Central''||<center>[[Універсітэт монстраў]]</center> |- | 10 || 2015 || [[Першае спатканне Райлі?]] || ''Riley’s First Date?''||<center>[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]</center> |- | 11 || 2016 || [[У пошуках Доры: Інтэрв'ю аб марскім жыцці]] || ''Marine Life Interviews'' || <center>[[У пошуках Доры]]</center> |- | 12 || 2017 || [[Гоначная школа міс Аладкі]] || ''Miss Fritter’s Racing Skoool'' || <center>[[Тачкі 3]]</center> |- | 13 || 2018 || [[Цётка Эдна]] || ''Auntie Edna'' || <center>[[Суперсямейка 2]]</center> |- | 14 || 2020 || [[Жыццё лямпы]] || ''Lamp Life'' || <center>[[Гісторыя цацак 4]]</center> |- | 15 ||2021 || [[22 супраць Зямлі]] ||''22 vs Earth'' ||<center>[[Душа (мультфільм)|Душа]]</center> |- | 16 ||2021 || [[Чаа, Альберта]] ||''Ciao Alberto'' ||<center>[[Luca (мультфільм)|Лука]]</center> |- | 17 || 2023 || Спатканне Карла || ''Carl’s Date'' ||<center>[[Уверх (мультфільм)|Уверх]]</center> |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Pixar}} {{вонкавыя спасылкі}} tsmp82sb53gyxjcoit77nsiglij42c2 0 691695 5192472 5185475 2026-09-03T17:29:31Z KarlDaBuddies 164196 5192472 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * Хрысціна Дробыш — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Анастасія'' * Аксана Чывялёва — ''Дрызэла'' * Яўген Перлін — ''Капітан'' А таксама: Любоў Клок, [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]], [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]], Аляксандр Вергуноў, Аляксандр Аўчыннікаў, Андрэй Мілюхін, Алег Гарбуз, Уладзімір Глотаў ды іншыя. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] 5z5ax9k8nvooai794rq86vpz2gdql0k 5192473 5192472 2026-09-03T17:31:18Z KarlDaBuddies 164196 5192473 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * Хрысціна Дробыш — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Анастасія'' * Аксана Чывялёва — ''Дрызэла'' * Яўген Перлін — ''Капітан'' А таксама: Марта Голубева, Любоў Клок, Аксана Чывялёва, [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]], [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]], Аляксандр Вергуноў, Аляксандр Аўчыннікаў, Андрэй Мілюхін, Алег Гарбуз, Уладзімір Глотаў ды іншыя. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] an2sj8awbxkx0piv8r8svob9rznfmth 5192474 5192473 2026-09-03T17:33:21Z M.L.Bot 261 /* Беларуская агучка */ 5192474 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * Хрысціна Дробыш — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Анастасія'' * Аксана Чывялёва — ''Дрызэла'' * Яўген Перлін — ''Капітан'' А таксама: Любоў Клок, [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]], [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]], Аляксандр Аўчыннікаў, Андрэй Мілюхін, Алег Гарбуз, Уладзімір Глотаў ды іншыя. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] 0xlhkwmyr7gs6ac1j54yil8aw3y1jwx 5192475 5192474 2026-09-03T17:34:50Z M.L.Bot 261 5192475 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * Хрысціна Дробыш — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Анастасія'' * Аксана Чывялёва — ''Дрызэла'' * Яўген Перлін — ''Капітан'' А таксама: Любоў Клок, [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]], [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]], Аляксандр Аўчыннікаў, Андрэй Мілюхін, Алег Гарбуз, Уладзімір Глотаў і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] mq3oyywoufgio456uk9ntd22yw8xvfw 5192483 5192475 2026-09-03T18:07:24Z KarlDaBuddies 164196 5192483 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * Хрысціна Дробыш — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Фея-хросная'' * Аксана Чывялёва — ''Дрызэла'' * Любоў Клок — ''Анастасія'' * Яўген Перлін — ''Капітан'' * [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]] — ''Маці Элы'' * [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]] — ''Бацька Элы'' А таксама: Аляксандр Аўчыннікаў, Андрэй Мілюхін, Алег Гарбуз, Уладзімір Глотаў і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] lw6937zg84zu02yarf3yvxnf42vcicp 5192487 5192483 2026-09-03T18:18:35Z KarlDaBuddies 164196 5192487 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * Хрысціна Дробыш — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Фея-хросная'' * Аксана Чывялёва — ''Дрызэла'' * Любоў Клок — ''Анастасія'' * Яўген Перлін — ''Капітан'' * [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]] — ''Маці Элы'' * [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]] — ''Бацька Элы'' * Андрэй Мілюхін — ''Каралеўскі глашатай'' А таксама: Аляксандр Аўчыннікаў, Уладзімір Глотаў, Алег Гарбуз, Наталля Кот-Кузьма, Інга Ісмаілава і Кірыл Лабкоўскі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] 563ij7gigb6vfwj5kvhan0205zlvszp 5192488 5192487 2026-09-03T18:20:30Z JerzyKundrat 174 /* Беларуская агучка */ вікіфікацыя 5192488 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Папялушка (значэнні){{!}}Папялушка}} {{Фільм |Беларуская назва = Папялушка |Арыгінальная назва = Cinderella |Выява= Papialuška_bel.png |Жанр = [[сямейны фільм|сямейны]], [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзі]], [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драма]], [[меладрама]], [[Прыгодніцкі фільм|прыгоды]] |Акцёры = [[Лілі Джэймс]]<br>[[Рычард Мэдэн]]<br>[[Кейт Бланшэт]]<br>[[Хелена Бонэм Картэр]]<br>[[Холідэй Грэйнджэр]]<br>[[Сафі Мак-Шэра]]<br>[[Дэрэк Джэйкабі]]<br>[[Стэлан Скарсгард]] |Год = [[2015]] |Час= 105 хв. |Бюджэт=95 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы= 543 514 353 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«Папялушка»''' ({{lang-en|Cinderella}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] рамантычны фэнтэзійны мастацкі фільм студыі «[[Walt Disney Pictures]]» 2015 года. Фільм з’яўляецца рэмэйкам дыснееўскага [[Папялушка (мультфільм, 1950)|мультфільма 1950 года з той жа назвай]]. Пераможца прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» (2016) у намінацыі «Найлепшы фільм-фэнтэзі». == Сюжэт == Жыла-была добрая і прыгожая дзяўчына, з якой здзекавалася яе злая мачаха і прымушала рабіць самую чорную працу. Так яе і звалі — Папялушка. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад быў падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у лістападзе 2021 года на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title="Папялушка" на VOKA: видеосервис выпустил новую историю "Золушки" в белорусской озвучке|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|lang=ru|date=2021-11-02|accessdate=2021-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211105134917/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1305366/|archivedate=5 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref>. Ролі агучвалі: * [[Вераніка Пляшкевіч]] — ''Папялушка'' * Лета Глотава — ''Папялушка (маладая)'' * [[Крысціна Дробыш]] — ''Мачыха'' * Сяргей Жбанкоў — ''Прынц'' * [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Георгі Маляўскі]] — ''Кароль'' * Аляксандр Вергуноў — ''Герцаг'' * Марта Голубева — ''Фея-хросная'' * Аксана Чывялёва — ''Дрызэла'' * Любоў Клок — ''Анастасія'' * [[Яўген Перлін]] — ''Капітан'' * [[Юлія Аляксандраўна Шпілеўская|Юлія Шпілеўская]] — ''Маці Элы'' * [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]] — ''Бацька Элы'' * Андрэй Мілюхін — ''Каралеўскі глашатай'' А таксама: Аляксандр Аўчыннікаў, Уладзімір Глотаў, [[Алег Гарбуз]], Наталля Кот-Кузьма, Інга Ісмаілава і Кірыл Лабкоўскі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1661199}} * {{Commons|Category:}} {{Фільмы Кенета Брана}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дыснэеўскія фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Патрык Дойл]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Шарля Перо]] b7nzd5vs05r2azb3muaqwmldibyl6tt 0 697731 5192521 5115655 2026-09-03T19:48:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192521 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} {| class="infobox" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; vertical-align: middle;" |+ <span style="font-size: 9pt">Спіс узнагарод і намінацый фільма<br />«[[Звычайныя падазроныя]]»</span> |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[File:Kevin Spacey (48171134437).jpg|center|270px|alt=Кевін Спейсі, 1996 год.]] [[Кевін Спейсі]] — выканаўца ролі другога плана, які ўдастоіўся найбольшай колькасці ўзнагарод. |- style="text-align:center; vertical-align: middle;" !style="background:#eaecf0;"|Кінапрэмія / Кінафестываль |colspan="2" style="background:#eaecf0; width:80px"|'''Вынік''' |- |style="background:#eaecf0;"|[[BAFTA]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] || {{won|2}} || {{nom|2}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |colspan="3" style="background:#eaecf0; text-align:center;"| Поўная статыстыка {{Пераход|Статыстыка|1}} |- |style="background:#eaecf0;"|'''Усяго''' || {{won|37}} || {{nom|54}} |} «'''[[Звычайныя падазроныя]]'''» ({{lang-en|The Usual Suspects}}) — амерыканскі крымінальны трылер [[1995 год у гісторыі кіно|1995]] года, зняты рэжысёрам [[Браян Сінгер|Браянам Сінгерам]] па сцэнарыі {{нп5|Крыстафер Мак-Куоры|Крыстафера Мак-Куоры|en|Christopher McQuarrie}}. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Кевін Спейсі]], {{нп5|Чэз Палмінцеры||en|Chazz Palminteri}}, [[Гэбрыэл Бірн]], {{нп5|Стывен Болдуін||en|Stephen Baldwin}}, {{нп5|Кевін Полак||en|Kevin Pollak}}, [[Бенісіа дэль Тора]]<ref name="IMDb" />. Пасля таго, як карабель, які стаяў ля прычала, быў падарваны, паліцыя выявіла дваіх, каму ўдалося выжыць. Адным з выжылых апынуўся дробны бандыт Балбатун, іншым — венгерскі нелегал, які моцна абгарэў. Падчас допыту дэтэктыў угаворвае Балбатуна падрабязна расказаць пра ўсе дэталі таго, што адбылося. Той згаджаецца і пачынае свой аповед. Аднойчы ён быў запрошаны ў паліцэйскі ўчастак для апазнання. Яго і чатырох статыстаў, якія няраз парушалі закон, зачынілі на ноч у адной камеры. Раніцай, апынуўшыся на волі, каманда ўжо мела план далейшых дзеянняў. Спачатку саўдзельнікі вырашылі здзейсніць напад на паліцэйскую машыну. Аднак пасля паспяховага нападу яны вырашылі не спыняцца. Прэм’ера фільма адбылася 25 студзеня 1995 года на кінафестывалі «[[Сандэнс (кінафестываль)|Сандэнс]]», карціна таксама дэманстравалася ў па-законкурснай праграме [[Канскі кінафестываль 1995|48-га Канскага кінафестывалю]]. У ліпені таго ж года кінастужка выйшла ў шырокі пракат<ref name="IMDb, Release Info" />. Фільм атрымаў пераважна станоўчыя ацэнкі крытыкаў, і быў высока ацэнены публікай. Пры бюджэце ў 6 мільёнаў долараў фільм сабраў у пракаце 34,4 мільёна. Прэміяльны сезон прынёс карціне некалькі дзясяткаў узнагарод, сярод якіх 2 прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» і 2 прэміі «[[BAFTA]]». Паводле сайта «[[Internet Movie Database]]» агульная колькасць узнагарод фільма дасягнула 37, акрамя таго карціна была адзначана яшчэ 17 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. Найбольшай колькасцю ўзнагарод і намінацый адзначыліся: * Акцёр [[Кевін Спейсі]]: 12 узнагарод (+2 у складзе акцёрскага ансамбля), 4 намінацыі. * Сцэнарыст {{нп5|Крыстафер Мак-Куоры||en|Christopher McQuarrie}}: 8 узнагарод, 1 намінацыя. * Рэжысёр і супрадзюсар [[Браян Сінгер]]: 6 узнагарод, 4 намінацыі. * Кампазітар і мантажор [[Джон Отман]]: 2 узнагароды, 3 намінацыі. == Узнагароды і намінацыі == У змешчанай ніжэй табліцы кінафестывалі і кінапрэміі прыведзены ў храналагічным парадку. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 250px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 100px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 250px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 250px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable" style="width: 25px"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінафестываль у Сіетле||en|Seattle International Film Festival}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="1995-06-11"|[[Кінафестываль у Сіетле 1995|{{Nobr|18 мая —}} {{Nobr|11 чэрвеня 1995}}]] |«Залатая касмічная іголка» найлепшаму рэжысёру |data-sort-value="Сінгер Браян"|[[Браян Сінгер]] |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="Spokesman-Review, SIFF 1995" /> |- |«Залатая касмічная іголка» найлепшаму акцёру |data-sort-value="Спейсі Кевін"|[[Кевін Спейсі]] |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Кінафестываль у Токіа]] |align="center" data-sort-value="1995-10-01"|{{нп5|Кінафестываль у Токіа 1995|{{Nobr|22 верасня —}} {{Nobr|1 кастрычніка 1995}}|ja|第8回東京国際映画祭}} |«Сярэбраная ўзнагарода» |data-sort-value="Сінгер Браян"|Браян Сінгер |{{won}} |<ref name="TIFF 1995" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="1995-12-13"|{{нп5|Прэмія Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША 1995|{{Nobr|13 снежня 1995}}|en|National Board of Review Awards 1995}} |{{нп5|Прэмія Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША: Топ 10 фільмаў|Топ 10 фільмаў|en|National Board of Review: Top Ten Films}} |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="NBR 1995" /> |- |{{нп5|Прэмія Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША за найлепшы акцёрскі ансамбль|Найлепшы акцёрскі ансамбль|en|National Board of Review Award for Best Cast}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі, [[Гэбрыэл Бірн]], {{нп5|Стывен Болдуін||en|Stephen Baldwin}}, [[Бенісіа дэль Тора]], {{нп5|Кевін Полак||en|Kevin Pollak}}, {{нп5|Чэз Палмінцеры||en|Chazz Palminteri}}, {{нп5|Піт Постлетуэйт||en|Pete Postlethwaite}} |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|National Board of Review Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Кола кінакрытыкаў Нью-Ёрка]] |align="center" data-sort-value="1995-12-14"|[[Прэмія Кола кінакрытыкаў Нью-Ёрка 1995|{{Nobr|14 снежня 1995}}]] |{{нп5|Прэмія Кола кінакрытыкаў Нью-Ёрка найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|New York Film Critics Circle Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |<ref name="New York Daily News, NYFCC 1995" /><ref name="New York Times, NYFCC 1995" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] |align="center" data-sort-value="1995-12-16"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1995|{{Nobr|16 снежня 1995}}]] |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Los Angeles Film Critics Association Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{Draw|2-е месца}} |<ref name="LAFCA 1995" /><ref name="Los Angeles Times, LAFCA 1995" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}} |align="center" data-sort-value="1995-12-17"|{{нп5|Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Бостана 1995|{{Nobr|17 снежня 1995}}|en|Boston Society of Film Critics Awards 1995}} |{{нп5|Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Бостана найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Boston Society of Film Critics Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |<ref name="BSFC 1990s" /> |- |rowspan="4" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Тэхаса||en|Society of Texas Film Critics}} |rowspan="4" align="center" data-sort-value="1995-12-28"|{{нп5|Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Тэхаса 1995|{{Nobr|28 снежня 1995}}|en|Society of Texas Film Critics Awards 1995}} |[[Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Тэхаса за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{won}} |rowspan="4"|<ref name="Austin Chronicle, STFC 1995" /> |- |[[Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Тэхаса найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр]] |data-sort-value="Сінгер Браян"|Браян Сінгер |{{won}} |- |[[Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Тэхаса найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана]] |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |- |[[Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Тэхаса за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый]] |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|{{нп5|Крыстафер Мак-Куоры||en|Christopher McQuarrie}} |{{won}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Супольнасць ланцуга прэмій]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="1995-??-??"|1995 |Найлепшы кінафільм |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{nom}} |rowspan="5"|<ref name="ACCA 1995" /> |- |Найлепшы акцёр другога плана |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |- |Найлепшы арыгінальны сцэнарый |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|Крыстафер Мак-Куоры |{{Draw|2-е месца}} |- |Найлепшы кінамантаж |data-sort-value="Отман Джон"|[[Джон Отман]] |{{nom}} |- |Найлепшы акцёрскі ансамбль |data-sort-value="Бірн Гэбрыэл"|Гэбрыэл Бірн, Кевін Спейсі, Стывен Болдуін, Кевін Полак, Бенісіа дэль Тора, Чэз Палмінцеры, Піт Постлетуэйт, {{нп5|Сьюзі Эміс||en|Suzy Amis Cameron}}, [[Джанкарла Эспозіта]], {{нп5|Дэн Хедая||en|Dan Hedaya}} |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]] |align="center" data-sort-value="1996-01-03"|{{нп5|Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША 1995|{{Nobr|3 студзеня 1996}}|en|1995 National Society of Film Critics Awards}} |{{нп5|Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|National Society of Film Critics Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{Draw|2-е месца}} |<ref name="NSFC, Past Awards" /><ref name="New York Times, NSFC 1995" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |align="center" data-sort-value="1996-01-21"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 1996)|{{Nobr|21 студзеня 1996}}|en|53rd Golden Globe Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму акцёру другога плана — Кінафільм|Найлепшы акцёр другога плана — Кінафільм|en|Golden Globe Award for Best Supporting Actor – Motion Picture}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{nom}} |<ref name="Golden Globes 1996" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|Выбар крытыкаў]] |align="center" data-sort-value="1996-01-22"|{{нп5|Выбар крытыкаў (прэмія, 1996)|{{Nobr|22 студзеня 1996}}|en|1st Critics' Choice Awards}} |{{нп5|Прэмія «Выбар крытыкаў» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Critics' Choice Movie Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |<ref name="BFCA 1996" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта||en|Dallas–Fort Worth Film Critics Association}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="1996-01-??"|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта 1995|{{Nobr|Студзень 1996}}|en|Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards 1995}} |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта: Топ-10 фільмаў|Топ-10 фільмаў|en|Dallas–Fort Worth Film Critics Association: Top 10 Films}} |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{Draw|7-е месца}} |rowspan="3"| |- |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Dallas–Fort Worth Film Critics Association Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|Dallas–Fort Worth Film Critics Association Award for Best Screenplay}} |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|Крыстафер Мак-Куоры |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гільдыя кінаакцёраў ЗША]] |align="center" data-sort-value="1996-02-24"|{{нп5|Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША 1996|{{Nobr|24 лютага 1996}}|en|2nd Screen Actors Guild Awards}} |{{нп5|Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за выдатную ігру акцёра другога плана|Выдатная ігра акцёра другога плана|en|Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Male Actor in a Supporting Role}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{nom}} |<ref name="Screen Actors Guild 1996" /><ref name="Los Angeles Times, Screen Actors Guild 1996" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |align="center" data-sort-value="1996-03-02"|[[Сезар (прэмія, 1996)|{{Nobr|2 сакавіка 1996}}]] |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы замежны фільм|Найлепшы замежны фільм]] |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{nom}} |<ref name="Cesar 1996" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага||en|Chicago Film Critics Association}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="1996-03-11"|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага 1995|{{Nobr|11 сакавіка 1996}}|en|Chicago Film Critics Association Awards 1995}} |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="CFCA 1995" /><ref name="Chicago Tribune, CFCA 1995" /> |- |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|Chicago Film Critics Association Award for Best Screenplay}} |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|Крыстафер Мак-Куоры |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага самаму шматабяцальнаму акцёру|Самы шматабяцальны акцёр|de|Chicago Film Critics Association Award/Vielversprechendster Schauspieler}} |data-sort-value="дэль Тора Бенісіа"|Бенісіа дэль Тора |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Мантажоры амерыканскага кіно||en|American Cinema Editors}} |align="center" data-sort-value="1996-03-16"|[[Прэмія Мантажораў амерыканскага кіно 1996|{{Nobr|16 сакавіка 1996}}]] <!-- https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-01-29-ca-29888-story.html --> |{{нп5|Прэмія «Эдзі» за найлепш зманціраваны мастацкі фільм — Драма|Найлепш зманціраваны мастацкі фільм|en|American Cinema Editors Award for Best Edited Feature Film – Dramatic}} |data-sort-value="Отман Джон"|Джон Отман |{{nom}} | |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Незалежны дух]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="1996-03-23"|{{нп5|Незалежны дух (прэмія, 1996)|{{Nobr|23 сакавіка 1996}}|en|11th Independent Spirit Awards}} |{{нп5|Прэмія «Незалежны дух» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Independent Spirit Award for Best Supporting Male}} |data-sort-value="дэль Тора Бенісіа"|Бенісіа дэль Тора |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="Chicago Tribune, Independent Spirit 1996" /><ref name="Los Angeles Times, Independent Spirit 1996" /> |- |{{нп5|Прэмія «Незалежны дух» за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|Independent Spirit Award for Best Screenplay}} |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|Крыстафер Мак-Куоры |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Незалежны дух» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|Independent Spirit Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Сігел Ньютан Томас"|{{нп5|Ньютан Томас Сігел||en|Newton Thomas Sigel}} |{{nom}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="1996-03-25"|[[Оскар (кінапрэмія, 1996)|{{Nobr|25 сакавіка 1996}}]] |{{нп5|Прэмія «Оскар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|Academy Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="Oscar 1996" /> |- |{{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|Academy Award for Best Original Screenplay}} |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|Крыстафер Мак-Куоры |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Хлатрудзіс]] |align="center" data-sort-value="1996-03-??"|{{нп5|Хлатрудзіс (прэмія, 1996)|{{Nobr|Сакавік 1996}}|fr|2e cérémonie des Chlotrudis Awards}} |{{нп5|Прэмія «Хлатрудзіс» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|fr|Chlotrudis Award du meilleur acteur dans un second rôle}} |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |<ref name="Chlotrudis 1996" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сан Жордзі (кінапрэмія)|Сан Жордзі]] |align="center" data-sort-value="1996-04-22"|{{нп5|Сан Жордзі (прэмія, 1996)|{{Nobr|22 красавіка 1996}}|ca|40a edició dels Premis Sant Jordi de Cinematografia}} |Найлепшы замежны акцёр |data-sort-value="Палмінцеры Чэз"|Чэз Палмінцеры |{{won}} |<ref name="La Vanguardia, Sant Jordi 1996" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[BAFTA]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="1996-04-23"|{{нп5|BAFTA (прэмія, 1996)|{{Nobr|23 красавіка 1996}}|en|49th British Academy Film Awards}} |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|BAFTA Award for Best Film}} |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="BAFTA 1996" /> |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|BAFTA Award for Best Original Screenplay}} |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|Крыстафер Мак-Куоры |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|BAFTA Award for Best Editing}} |data-sort-value="Отман Джон"|Джон Отман |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Імперыя (прэмія)|Імперыя|en|Empire Awards}} |align="center" data-sort-value="1996-04-??"|{{нп5|Імперыя (прэмія, 1996)|{{Nobr|Красавік 1996}}|en|1st Empire Awards}} |{{нп5|Прэмія «Імперыя» за найлепшы дэбют|Найлепшы дэбют|en|Empire Award for Best Newcomer}} |data-sort-value="Сінгер Браян"|Браян Сінгер |{{won}} |<ref name="Empire Awards 1996" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="1996-06-25"|{{нп5|Сатурн (прэмія, 1996)|{{Nobr|25 чэрвеня 1996}}|en|22nd Saturn Awards}} |{{нп5|Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|Найлепшы баявік/прыгодніцкі фільм/трылер|en|Saturn Award for Best Action or Adventure Film}} |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="Saturn, Past Awards" /> |- |{{нп5|Прэмія «Сатурн» найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр|en|Saturn Award for Best Director}} |data-sort-value="Сінгер Браян"|Браян Сінгер |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сатурн» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка|en|Saturn Award for Best Music}} |data-sort-value="Отман Джон"|Джон Отман |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Амерыканскае таварыства спецыялістаў па кастынгу||en|Casting Society of America}} |align="center" data-sort-value="1996-10-15"|[[Прэмія Амерыканскага таварыства спецыялістаў па кастынгу 1996|{{Nobr|15 кастрычніка 1996}}]] |{{нп5|Прэмія «Артыас» за выдатны ўклад у кастынг — Высокабюджэтны мастацкі фільм (Драма)|Выдатны ўклад у кастынг мастацкага фільма — Драма|en|Artios Award for Outstanding Achievement in Casting - Big Budget Feature (Drama)}} |data-sort-value="Мейслер Франсін"|Франсін Мейслер |{{won}} |<ref name="Artios 1996" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША||fr|Southeastern Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="1996-??-??"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША 1996|1996]] |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Паўднёвага Усходу ЗША за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|it|Southeastern Film Critics Association Award al miglior film}} |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{Draw|8-е месца}} |<ref name="SEFCA 1995" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі||en|Turkish Film Critics Association}} |align="center" data-sort-value="1996-??-??"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Турцыі 1996|1996]] |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{Draw|2-е месца}} | |- |style="background:#eaecf0;"|[[Прэмія Эдгара Алана По]] |align="center" data-sort-value="1996-??-??"|1996 |{{нп5|Прэмія Эдгара Алана По за найлепшы кінафільм|Найлепшы кінафільм|en|List of Edgar Allan Poe Award for Best Motion Picture Screenplay winners}} |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» (сцэнарый Крыстафера Мак-Куоры) |{{won}} |<ref name="Edgar 1996" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінэма Дзюмпо||en|Kinema Junpo}} |align="center" data-sort-value="1997-??-??"|1997 |Найлепшы фільм на замежнай мове |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{won}} | |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінафестываль у Сараева||en|Sarajevo Film Festival}} |align="center" data-sort-value="2008-??-??"|{{нп5|Кінафестываль у Сараева 2008|2008|d|Q29833594}} |Прыз глядацкіх сімпатый — Найлепшы мастацкі фільм |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{won}} |<ref name="Sarajevo Film Festival 2008" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання||pt|Prémio Online Film & Television Association}} |align="center" data-sort-value="2014-??-??"|2014 |Зала славы — Мастацкі фільм |data-sort-value="Звычайныя падазроныя"|«Звычайныя падазроныя» |{{won}} |<ref name="OFTA, Hall of Fame" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[20/20 (прэмія)|20/20]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2016-??-??"|[[20/20 (прэмія, 2016)|2016]] |Найлепшы акцёр другога плана |data-sort-value="Спейсі Кевін"|Кевін Спейсі |{{won}} |rowspan="3"|<ref name="20/20 2016, Nominees" /><ref name="20/20 2016, Winners" /> |- |Найлепшы арыгінальны сцэнарый |data-sort-value="Мак-Куоры Крыстафер"|Крыстафер Мак-Куоры |{{won}} |- |Найлепшы мантаж |data-sort-value="Отман Джон"|Джон Отман |{{nom}} |} == Статыстыка == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col"|Узнагарод !scope="col"|Намінацый |- |[[Таварыства кінакрытыкаў Тэхаса]] || {{won|4}} || {{nom|4}} |- |[[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] || {{won|3}} || {{nom|3}} |- |[[Супольнасць ланцуга прэмій]] || {{won|2}} || {{nom|5}} |- |[[20/20 (прэмія)|20/20]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[BAFTA]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[Незалежны дух]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[Кінафестываль у Сіетле]] || {{won|2}} || {{nom|2}} |- |[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] || {{won|2}} || {{nom|2}} |- |[[Амерыканскае таварыства спецыялістаў па кастынгу]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|Выбар крытыкаў]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Імперыя (прэмія)|Імперыя]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Кінафестываль у Сараева]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Кінафестываль у Токіа]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Кінэма Дзюмпо]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Кола кінакрытыкаў Нью-Ёрка]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Прэмія Эдгара Алана По]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Сан Жордзі (кінапрэмія)|Сан Жордзі]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Таварыства кінакрытыкаў Бостана]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Хлатрудзіс]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Гільдыя кінаакцёраў ЗША]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Залаты глобус]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Мантажоры амерыканскага кіно]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Сезар]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="20/20 2016, Nominees">{{cite web|url=http://2020awards.org/2016/02/09/the-7th-annual-2020-nominees-honoring-the-films-of-1995/|title=The 7th Annual 20/20 Nominees Honoring the Films of 1995|date=2016-02-09|publisher=Сайт прэміі «20/20»|lang=en|access-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116041334/http://2020awards.org/2016/02/09/the-7th-annual-2020-nominees-honoring-the-films-of-1995/|archive-date=2020-11-16}}</ref> <ref name="20/20 2016, Winners">{{cite web|url=http://2020awards.org/2016/02/25/7th-annual-2020-award-winners/|title=7th Annual 20/20 Award Winners|date=2016-02-25|publisher=Сайт прэміі «20/20»|lang=en|access-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205131932/http://2020awards.org/2016/02/25/7th-annual-2020-award-winners/|archive-date=2020-12-05}}</ref> <ref name="ACCA 1995">{{cite web|url=http://www.awardscircuit.com/acca/acca-1995/|title=ACCA 1995|publisher=Сайт [[Супольнасць ланцуга прэмій|Супольнасці ланцуга прэмій]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628022004/http://www.awardscircuit.com/acca/acca-1995/|archive-date=2017-06-28}}</ref> <ref name="Artios 1996">{{cite web|url=https://www.castingsociety.com/awards/artios/1996|title=1996 Artios Awards|publisher=Сайт {{нп5|Амерыканскае таварыства спецыялістаў па кастынгу|Амерыканскага таварыства спецыялістаў па кастынгу|en|Casting Society of America}}|lang=en|access-date=2022-01-04|archive-date=13 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813145037/https://www.castingsociety.com/awards/artios/1996|url-status=dead}}</ref> <ref name="Austin Chronicle, STFC 1995">{{cite web|url=https://www.austinchronicle.com/screens/1996-01-05/530347/|title=The Society of Texas Film Critics 1995 Awards|date=1996-01-05|publisher=Сайт газеты «{{нп5|The Austin Chronicle||en|The Austin Chronicle}}»|lang=en|access-date=2021-12-16}}</ref> <ref name="BAFTA 1996">{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/1996/film|title=Film in 1996|publisher=Сайт прэміі «[[BAFTA]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="BFCA 1996">{{cite web|url=http://www.bfca.org/ccawards/1995.php|title=The 1st Critics' Choice Movie Awards Winners and Nominees|publisher=Сайт {{нп5|Асацыяцыя «Выбар крытыкаў»|Асацыяцыі кінакрытыкаў вяшчання|en|Critics Choice Association}}|access-date=2012-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120903064607/http://www.bfca.org/ccawards/1995.php|archive-date=2012-09-03}}</ref> <ref name="BSFC 1990s">{{cite web|url=https://bostonfilmcritics.org/past-winners-1990s/|title=BSFC Winners 1990s|publisher=Сайт {{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Бостана||en|Boston Society of Film Critics}}|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="Cesar 1996">{{cite web|url=https://www.academie-cinema.org/evenements/ceremonie-des-cesar-1996/|title=La Cérémonie des César 1996|publisher=Сайт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа]]|lang=fr|access-date=2021-12-14}}</ref> <ref name="CFCA 1995">{{cite web|url=http://www.chicagofilmcritics.org/1988-97|title=Chicago Film Critics Awards - 1988-97|publisher=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага|Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага|en|Chicago Film Critics Association}}|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422075211/http://www.chicagofilmcritics.org/1988-97|archive-date=2016-04-22}}</ref> <ref name="Chicago Tribune, CFCA 1995">{{cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-03-12-9603120195-story.html|title=Chicago Film Critics Don't Run With Pack|author=Mark Caro|date=1996-03-12|publisher=Сайт газеты «[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="Chicago Tribune, Independent Spirit 1996">{{cite web|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1996-03-25-9603250042-story.html|title=Independent Spirits Give Awards All Own|author=Gary Dretzka|date=1996-03-25|publisher=Сайт газеты «[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="Chlotrudis 1996">{{cite web|url=https://chlotrudis.org/awards/past-awards/1996-2nd-annual-awards/|title=1996, 2nd Annual Awards|publisher=Сайт прэміі «[[Хлатрудзіс]]»|lang=en|access-date=2021-12-14}}</ref> <ref name="Edgar 1996">{{cite web|url=https://edgarawards.com/category-list-best-motion-picture/|title=Category List – Best Motion Picture|publisher=Сайт {{нп5|Асацыяцыя дэтэктыўных пісьменнікаў ЗША|Асацыяцыі дэтэктыўных пісьменнікаў ЗША|en|Mystery Writers of America}}|lang=en|access-date=2022-03-24}}</ref> <ref name="Empire Awards 1996">{{cite web|url=http://www.empireonline.com/awards2003/pastwinners/1996.asp|title=Past Winners — 1996|publisher=Сайт часопіса «[[Empire (часопіс)|Empire]]»|access-date=2015-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015205235/http://www.empireonline.com/awards2003/pastwinners/1996.asp|archive-date=2015-10-15}}</ref> <ref name="Golden Globes 1996">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1996|title=Winners & Nominees 1996|publisher=Сайт прэміі «[[Залаты глобус]]»|lang=en|access-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701112330/http://www.goldenglobes.com/winners-nominees/1996/|archive-date=1 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0114814/|title=The Usual Suspects (1995) — IMDb|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0114814/awards|title=The Usual Suspects — Awards|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0114814/releaseinfo|title=The Usual Suspects — Release Info|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="LAFCA 1995">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1995.php|title=21st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="La Vanguardia, Sant Jordi 1996">{{артыкул|загаловак=Los Sant Jordi de cine premiana Ken Loach y Michael Radfor|спасылка=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1996/01/30/pagina-39/33901877/pdf.html|выданне={{нп5|La Vanguardia||en|La Vanguardia}}|год=30 enero 1996|pages=39|archive-date=10 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410164339/http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1996/01/30/pagina-39/33901877/pdf.html}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, Independent Spirit 1996">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-03-25-ca-50950-story.html|title=‘Leaving Las Vegas’ Arrives in Big Way at Spirit Awards|author=Elaine Dutka|date=1996-03-25|publisher=Сайт газеты «[[Los Angeles Times]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, LAFCA 1995">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-12-17-me-15039-story.html|title=‘Las Vegas’ Glitters for L.A. Film Critics : Movies: Group gives downbeat drama four awards, including best picture and best actor and actress.|author=Susan King|date=1995-12-17|publisher=Сайт газеты «[[Los Angeles Times]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, Screen Actors Guild 1996">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-02-26-ca-40205-story.html|title=Cage, Sarandon Capture Top Screen Actor Awards|author=Scott Collins|date=1996-02-26|publisher=Сайт газеты «[[Los Angeles Times]]»|lang=en|access-date=2021-12-14}}</ref> <ref name="NBR 1995">{{cite web|url=https://nationalboardofreview.org/award-years/1995/|title=1995 Award Winners|publisher=Сайт [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША]]|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="New York Daily News, NYFCC 1995">{{cite web|url=https://www.nydailynews.com/archives/nydn-features/vegas-hits-n-y-jackpot-nicolas-cage-jennifer-jason-leigh-babe-pig-best-95-film-critics-article-1.709408|title='Vegas' hits the N.Y. jackpot; Nicolas Cage, Jennifer Jason Leigh and even 'Babe' the pig are the best of '95, say film critics|author=Jami Bernard|date=1995-12-15|publisher=Сайт газеты «{{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}»|lang=en|access-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106100514/https://www.nydailynews.com/archives/nydn-features/vegas-hits-n-y-jackpot-nicolas-cage-jennifer-jason-leigh-babe-pig-best-95-film-critics-article-1.709408|archive-date=6 студзеня 2022|url-status=dead}}</ref> <ref name="New York Times, NSFC 1995">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1996/01/04/movies/babe-is-chosen-as-best-film-by-national-society-of-critics.html|title=Babe' Is Chosen as Best Film By National Society of Critics|author=Stephen Holden|date=1996-01-04|publisher=Сайт газеты «[[The New York Times]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="New York Times, NYFCC 1995">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1995/12/15/movies/leaving-las-vegas-is-voted-best-film-by-critics-circle.html|title=Leaving Las Vegas' Is Voted Best Film by Critics Circle|author=Janet Maslin|date=1995-12-15|publisher=Сайт газеты «[[The New York Times]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="NSFC, Past Awards">{{cite web|url=https://nationalsocietyoffilmcritics.com/about-2/|title=Past Awards — National Society of Film Critics|publisher=Сайт [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША]]|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="OFTA, Hall of Fame">{{cite web|url=http://www.oftaawards.com/film-hall-of-fame/film-hall-of-fame-productions/|title=Film Hall of Fame: Productions|publisher=Сайт {{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання|Анлайн-асацыяцыі кіно і тэлебачання|pt|Prémio Online Film & Television Association}}|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="Oscar 1996">{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1996|title=The 68th Academy Awards — 1996|publisher=Сайт прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]»|lang=en|access-date=2021-12-13}}</ref> <ref name="Sarajevo Film Festival 2008">{{cite web|url=https://www.sff.ba/stranica/nagrade-14-sarajevo-film-festivala|title=NAGRADE 14. SARAJEVO FILM FESTIVALA|publisher=Сайт {{нп5|Кінафестываль у Сараева|Кінафестывалю ў Сараева|en|Sarajevo Film Festival}}|lang=en|access-date=2022-01-04}}</ref> <ref name="Saturn, Past Awards">{{cite web|url=http://www.saturnawards.org/past.html|title=Past Saturn Awards|publisher=Сайт прэміі «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]»|lang=en|access-date=2014-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719233558/http://www.saturnawards.org/past.html|archive-date=2014-07-19}}</ref> <ref name="Screen Actors Guild 1996">{{cite web|url=https://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/2nd-annual-screen-actors-guild-awards|title=The 2nd Annual Screen Actors Guild Awards|publisher=Сайт [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|Прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|lang=en|access-date=2021-12-14}}</ref> <ref name="SEFCA 1995">{{cite web|url=https://www.sefca.net/winners#/1995|title=Winners — 1995|publisher=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША|Асацыяцыі кінакрытыкаў Паўднёвага ўсходу ЗША|en|Turkish Film Critics Association}}|lang=en|access-date=2022-01-04}}</ref> <ref name="Spokesman-Review, SIFF 1995">{{cite web|url=https://www.spokesman.com/stories/1995/may/14/seattle-film-festival-at-a-glance/|title=Seattle Film Festival At A Glance|author=Dan Webster|date=1995-05-14|publisher=Сайт газеты «{{нп5|The Spokesman-Review||en|The Spokesman-Review}}»|lang=en|access-date=2021-12-16}}</ref> <ref name="TIFF 1995">{{cite web|url=http://history.tiff-jp.net/ja/festival/outline/8|title=第8回東京国際映画祭|publisher=Сайт [[Кінафестываль у Токіа]]|lang=ja|access-date=2012-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618002011/http://history.tiff-jp.net/ja/festival/outline/8|archive-date=2012-06-18}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.imdb.com/title/tt0114814/awards Спіс узнагарод і намінацый фільма «Звычайныя падазроныя»] на сайце «[[Internet Movie Database]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Спісы ўзнагарод і намінацый фільмаў|Звычайныя падазроныя]] azx57hqi5idxgroru8k1b5q7w02qxfc 0 697934 5192616 5181730 2026-09-04T07:38:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192616 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады = з [[25 студзеня]] [[2017]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}} |краіны = |падпарадкаванне = [[Генеральны штаб Узброеных сіл Кыргызстана]]<ref name=ТАСС/> |у складзе = |тып = [[сухапутныя войскі]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = 23 000 чалавек (на 2021 год) |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Аперацыя АДКБ у Казахстане]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = [[Эрліс Джэкшэнавіч Тэрдзікбаеў|Эрліс Тэрдзікбаеў]] |вядомыя_камандзіры =гл. [[#Камандуючыя]] }} '''Сухапутныя войскі Кыргызстана''' — адзін з [[Від узброеных сіл|відаў войск]] у складзе [[Узброеныя сілы Кыргызстана|Узброеных Сіл Кыргызстана]]. Утвораны 25 студзеня 2017 года ўказам [[Прэзідэнт Кыргызстана|Прэзідэнта Кыргызстана]] [[Алмазбек Атамбаеў|Алмазбека Атамбаева]]<ref name=ТАСС>{{cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/3970465|title=Президент Киргизии подписал указ о создании в стране Сухопутных войск|publisher=ТАСС|date=2017-01-25|accessdate=2021-11-05}}</ref>. Сухапутныя войскі складаюць ядро Узброеных Сіл Кыргызстана<ref name=годовщина2/>. == Стварэнне і наступная гісторыя == Сухапутныя войскі Кіргізіі як асобны від войск былі ўтвораны ўказам прэзідэнта ад 25 студзеня 2017 года з мэтай далейшага ўмацавання ваеннай бяспекі краіны<ref name=ТАСС/>, а таксама ўдасканалення арганізацыі кіравання ўзброенымі сіламі і стварэння адзінай сістэмы фінансавага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння. З’яўленне Сухапутных войскаў парадкавала структуру войскаў і адмяняла ранейшую сістэму падпарадкавання воінскіх часцей<ref>{{cite web|url=https://vesti.kg/obshchestvo/item/44446-chto-oznachaet-sozdanie-suhoputnyih-voysk-v-kyirgyizstane?.html|title=Что означает создание Сухопутных войск в Кыргызстане?|date=2017-01-27|publisher=vesti.kg|author=Ольга Фёдорова}}</ref>. Першым камандуючым сухапутнымі войскамі быў прызначаны палкоўнік [[Эрліс Джэкшэнавіч Тэрдзікбаеў|Эрліс Тэрдзікбаеў]]<ref name=ТАСС/>, пазней стаў старшынём [[Дзяржаўны камітэт па справах абароны Кыргызскай Рэспублікі|Дзяржаўнага камітэта па справах абароны]]<ref name=24kg/>. Камандаванне Сухапутных войскаў вызначаецца органам кіравання сухапутнымі злучэннямі, часцямі і ўстановамі Узброеных Сіл, які падпарадкоўваецца непасрэдна генеральнаму штабу<ref name=годовщина2>{{cite web|url=https://kabar.kg/news/sukhoputnye-voiska-vs-kr-otmetili-godovshchinu-so-dnia-obrazovaniia/|title=Сухопутные войска ВС КР отметили годовщину со дня образования|date=2019-02-02|publisher=Кабар|accessdate=2021-11-05}}</ref>. Асабісты склад Сухапутных войскаў удзельнічае ў такіх вучэннях і манеўрах у рамках блокаў [[ШАС]] і [[АДКБ]], як «Мірная місія» «Узаемадзеянне», «Рубеж», «Пошук» і «Непарушнае братэрства» , а таксама ў [[Ваенныя міжнародныя гульні|Армейскіх міжнародных гульнях]] (у тым ліку ў [[Чэмпіянат свету па танкавым біятлоне|чэмпіянаце свету па танкавым біятлоне]])<ref name=годовщина2/>. У прыватнасці, у 2018 годзе яны ўдзельнічалі ў вучэннях «Каапсуздук-2018», «Фармаванне-2018», «Шумкар», «Непарушнае братэрства-2018», «Ісык-Куль Антытэрор-2018», «Узаемадзеянне-2018», а таксама ў спаборніцтвах ваенных міжнародных гульняў па танкавым біятлоне, снайперскай стральбе («Снайпэрскі рубеж»), артылерыйскай стральбе («Майстар артылерыйскага агню») і г. д. Паводле вынікаў 2018 года лепшай вайсковай часцю Сухапутных войскаў была прызнаная в/ч 52806<ref>{{cite web|url=https://www.for.kg/news-527343-ru.html|title=Лучшей воинской частью Сухопутных войск Кыргызстана в 2018 году признана войсковая часть 52806|date=2018-11-21|publisher=for.kg|accessdate=2021-11-06|archive-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105211910/https://www.for.kg/news-527343-ru.html|url-status=dead}}</ref>. == Структура == [[Файл:Kyrgyz military people in Nov. 2013.jpg|thumb|right|Байцы [[25-я брыгада спецыяльнага прызначэння «Скарпіён»|25-й брыгады спецыяльнага прызначэння]], 2013 год.]] Па даных на 2017 год, агульная колькасць УС Кіргізіі складала 15 тысяч чалавек: на ўзбраенні ўласна кіргізскай арміі былі 150 танкаў, 438 БТР і БМП, 189 адзінак артылерый і 21 адзінка РСЗА<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2231077.html|title=У Киргизии появились Сухопутные войска|publisher=Regnum|date=2017-01-25|accessdate=2021-11-05|archive-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105205845/https://regnum.ru/news/polit/2231077.html|url-status=dead}}</ref>. Уласна Сухапутныя войскі дзеляцца на Паўночную і Паўднёвую групы войскаў<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/kyrgyzstan_kyrgyz_army_land_ground_forces_uk/index.php|title=Kyrgyzstan Kyrgyz army land ground forces UK|publisher=Army Recognititon|lang=en|accessdate=2021-11-05|archive-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105205845/https://www.armyrecognition.com/kyrgyzstan_kyrgyz_army_land_ground_forces_uk/index.php|url-status=dead}}</ref> (яны ж Паўночнае і Паўночна-Заходняе рэгіянальныя камандаванні)<ref name=ОПК/>. У склад Паўночнай групы войскаў уваходзяць: * [[8-я гвардзейская стралковая дывізія|8-я гвардзейская мотастралковая дывізія імя Панфілава]] ([[Такмак (Кыргызстан)|Такмак]], [[Балыкчы]]) * [[2-я асобная гвардзейская мотастралковая брыгада|2-я асобная гвардзейская мотастралковая Чырванасцяжная брыгада імя Фрунзе]] ([[Кой-Таш]])<ref>[http://www.news-asia.ru/view/ru/topical/4484 Гвардейцы-фрунзенцы отметили 95-летие бригады]</ref> * асобны танкавы полк * два кулямётна-артылерыйскіх батальёна ([[Каракол]], [[Нарын]]) * інжынерны батальён * асобны батальён сувязі ([[Бішкек]]) * [[Файл:25th Special Forces Brigade SSI.png|24пкс]] [[25-я брыгада спецыяльнага прызначэння «Скарпіён»]] ([[Такмак (Кыргызстан)|Такмак]]) * зенітна-артылерыйская брыгада * часці і падраздзяленні забеспячэння, хімабароны і г. д. У склад Паўднёвай групы войскаў уваходзяць<ref name=ОПК>{{cite web|url=http://opk.com.ua/%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0-2/|title=ЦЕНТРАЛЬНО-АЗИАТСКИЙ РУБЕЖ ОРГАНИЗАЦИИ ДОГОВОРА О КОЛЛЕКТИВНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ. Часть 2|publisher=Оборонно-промышленный курьер Украины|date=2018-04-02|accessdate=2021-11-05|archive-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105205845/http://opk.com.ua/%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0-2/|url-status=dead}}</ref>: * 68-я асобная горна-стралковая брыгада ([[Ош (Кыргызстан)|Ош]]) * Ала-Букінскі зводны бранятанкавы батальён * кулямётна-артылерыйскі батальён * асобны Баткенскі горна-стралковы батальён ([[Баткен]]) * [[24-ы атрад спецыяльнага прызначэння «Ільбірс»]] ([[Кок-Жангак]])<ref>{{Cite web|title=Новая воинская часть построена для спецназа минобороны "Илбирс"|url=https://kyrtag.kg/ru/news/novaya-voinskaya-chast-postroena-dlya-spetsnaza-minoborony-ilbirs|accessdate=2021-01-30|publisher=kyrtag.kg}}</ref><ref>{{Cite web|author=Замир Ибраев|date=2015-05-26|title=Бригада "Илбирс", дислоцированная в Кок-Жангаке, обзавелась новым военным городком|url=https://knews.kg/2015/05/26/brigada-ilbirs-dislotsirovannaya-v-kok-jangake-obzavelas-novyim-voennyim-gorodkom/|access-date=2021-01-30|website=K-News|language=ru}}</ref><ref name="auto">[http://desantura.ru/kg/ Десантные части и соединения]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vb.kg/doc/296509_voennoslyjashih_specnaza_ilbirs_peredislocirovali_iz_osha_v_kok_jangak.html|title = Военнослужащих спецназа "Илбирс" передислоцировали из Оша в Кок-Жангак|publisher=vb.kg}}</ref> * разведвальны батальён * зенітна-артылерыйскі полк * часці і падраздзяленні забеспячэння, хімабароны і інш. == Узбраенне == === Стралковае === * [[Пісталет Макарава]] ([[9×18 мм|9 × 18 мм ПМ]]) * [[Аўтамат Калашнікава мадэрнізаваны|АКМ]] ([[7,62×39 мм|7,62 × 39 мм]]) * [[АК-74]] ([[5,45×39 мм|5,45 × 39 мм]]) * [[Ручны кулямёт Калашнікава|РПК]] ([[7,62×39 мм|7,62 × 39 мм]]) * [[Снайперская вінтоўка Драгунова|СВД]] ([[7,62 × 54 мм R]]) * [[Самазарадны карабін Сіманава|СКС]] ([[7,62×39 мм|7,62 × 39 мм]], цырыманіяльная зброя) * [[M4 (аўтамат)|M4]] ([[5,56x45 мм|5,56 × 45 мм]]) === Бранятэхніка === Паводле звестак IISS The Military Balance на 2019 год, Сухапутныя войскі Кіргізіі мелі ў сваім распараджэнні наступную тэхніку. {|class="wikitable" |- style="background: #eee;" !align="center" colspan="8" | Зброя і ўзбраенне Сухапутных войскаў Кіргізіі па стане на 2019 год |- !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Тып !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Выява !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Вытворчасць !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Назва !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Колькасць !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Заўвагі |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Танкі |- |[[Т-72]] |[[Файл:T-72 - Vadim Zadorozhny Technical museum (3).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Асноўны баявы танк]] |150<ref name="автоссылка1">The Military Balance, 2019, p. 193</ref> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Баявыя машыны пяхоты |- |[[БМП-1]] |[[Файл:467th Guards District Training Center (414-06).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Баявая машына пяхоты]] |230<ref name="автоссылка1" /> | |- |[[БМП-2]] |[[Файл:BMP-2 (2).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Баявая машына пяхоты]] |90<ref name="автоссылка1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6"| Бронівыведвальныя машыны |- |[[БРДМ-2]] |[[Файл:BRDM-2 (1964) owned by James Stewart pic7.JPG|150px]] |{{USSR}} |[[Баявая разведвальная машына]] |30{{sfn|The Military Balance|2020|p=192}} | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Бронетранспарцёры |- |[[БТР-70]] |[[Файл:Victory park (Kazan) (262-6).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Бронетранспарцёр]] |45<ref name="автоссылка1" /> |25 БТР-70<ref name="автоссылка1" /><br>20 БТР-70М<ref name="автоссылка1" /> |- |[[БТР-80]] |[[Файл:Russian KFOR BTR-70.jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Бронетранспарцёр]] |10<ref name="автоссылка1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Супрацьтанкавае ўзбраенне |- |[[Малютка (СТРК)]] |[[Файл:AT-3A Sagger missile.JPG|150px]] |{{USSR}} |[[Супрацьтанкавая кіраваная ракета|СТРК]] |26<ref>The Military Balance, 2010, p. 366</ref> | |- |[[Конкурс (СТРК)|Конкурс]] | |{{USSR}} |[[Супрацьтанкавая кіраваная ракета|СТРК]] |12<ref name=":1">{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1459407300|title=Потешная гвардия. Вооруженные силы Душанбе и Бишкека представляют собой одно название, - А. Храмчихин|publisher=centrasia.org|accessdate=2020-01-25}}</ref> | |- |[[Фагот (СТРК)|Фагот]] | |{{USSR}} |[[Супрацьтанкавая кіраваная ракета|СТРК]] |24<ref name=":1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Рэактыўныя сістэмы залпавага агню |- |[[БМ-21 «Град»]] |[[Файл:ParkPatriot2015part5-37.jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]] |15<ref name="автоссылка1" /> | |- |[[БМ-27]] «Ураган» |[[Файл:BM-27 Uragan Museum of technique.jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]] |6<ref name="автоссылка1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Артылерыйскія сістэмы |- |[[2С1 «Гвоздика»]] |[[Файл:CheboksaryMemorialPark-14.jpg|150px]] |{{USSR}} |122 мм [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|САУ]] |18<ref name="автоссылка1" /> |Самаходная |- |[[2С9 «Нона-С»]] |[[Файл:2C9 NONA-C, Artillery museum, Saint-Petersburg pic3.JPG|150px]] |{{USSR}} |120 мм [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|САУ]] |12<ref name="автоссылка1" /> |Самаходная |- |[[152-мм гаубица образца 1943 года (Д-1)]] |[[Файл:D-1-4601.JPG|150px]] |{{USSR}} |152 мм |16<ref name="автоссылка1" /> |Буксуемая |- |[[122-мм гаўбіца Д-30]] |[[Файл:Мемориал - экспозиция военной техники. Артиллерия.201206261855 IMAG0534.jpg|150px]] |{{USSR}} |122 мм |72<ref name="автоссылка1" /> |Буксуемая |- |[[122-мм гаўбіца ўзору 1938 года (М-30)]] |[[Файл:Verkhnyaya Pyshma Tank Museum 2011 011.jpg|150px]] |{{USSR}} |122 мм |35<ref name="автоссылка1" /> |Буксуемая |- |[[M120 (мінамёт)]] |[[Файл:160808-F-VH066-018.jpg|150px]] |{{USA}} |120 мм |48<ref name="автоссылка1" /> |30<ref name="const">{{Cite web |url=http://www.postsovet.ru/blog/ukraina/292718.html |title=Казахстан передал Кыргызстану военную технику |access-date=9 студзеня 2022 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129025840/http://www.postsovet.ru/blog/ukraina/292718.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2С12 «Сані»]] |[[Файл:2S12 Sani (heavy mortar system).jpg|150px]] |{{USSR}} |120 мм мінамёт |6<ref name="автоссылка1" /> | |- |[[100-мм палявая гармата ўзору 1944 года (БС-3)|БС-3]] |[[Файл:Артиллерия на площади Конституции.jpg|150px]] |{{USSR}} |100-мм буксуемая гармата |18 | |- |[[Шілка (ЗСУ)|Шілка]] | |{{USSR}} |Зенитная самоходная установка |24<ref name=":1" /> | |- |[[С-60]] | |{{USSR}} |Зенітная гармата |24<ref name="автоссылка1" /><ref name=":1" /> | |- |[[Страла-10]] | |{{USSR}} |ЗРК |4<ref name="автоссылка1" /><ref name=":1" /> | |} === Пастаўкі === У жніўні 2010 года [[Міністэрства абароны Кіргізіі]] атрымала 45 пікапаў [[Ford Ranger]] і 44 квадрацыклы [[Polaris Industries|Polaris]] ад пасольства [[ЗША]] для патрэб антытэрарыстычных падраздзяленняў і горных часцей<ref>{{cite web|title=Press release - Embassy of the United States Bishkek, Kyrgyz Republic|url=http://bishkek.usembassy.gov/2010_0825_vehicle_handover.html|date=2010-08-25|lang=en|publisher=Посольство США в Киргизии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141224160200/http://bishkek.usembassy.gov/2010_0825_vehicle_handover.html|archivedate=2014-12-24}}</ref>. Пастаўкі сучаснай расійскай баявой тэхнікі для патрэб кіргізскіх войскаў пачаліся ў 2013 годзе<ref>{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.ru/analyses/vooruzhennye-sily-kyrgyzstana-otsenka-boesposobnosti/|title=ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ КЫРГЫЗСТАНА: ОЦЕНКА БОЕСПОСОБНОСТИ|date=2014-04-30|author=Даниил Зубов|accessdate=2021-11-05}}</ref>. У 2019 годзе Кіргізія бязвыплатна атрымала ад Расіі два верталёта [[Мі-8]]МТ і дзевяць браняваных разведна-дазорных машын<ref>{{cite web|url=https://tvzvezda.ru/news/20194291451-tlCDv.html|title=Шойгу объяснил безвозмездную передачу Киргизии российской боевой техники|publisher=ТК «Звезда»|date=2019-04-29|author=Павел Настин, Ольга Бороднева|accessdate=2021-11-05}}</ref>. == Кіраўніцтва == === Камандуючыя === * [[Эрліс Джэкшэнавіч Тэрдзікбаеў|Эрліс Тэрдзікбаеў]] (25 студзеня 2017<ref name=ТАСС/>—20 красавіка 2018 года<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/3229304.html|title=Генштаб Киргизии возглавил экс-председатель комитета по делам обороны|publisher=Regnum|date=2021-03-30|accessdate=2021-11-26|archive-date=25 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125224635/https://regnum.ru/news/3229304.html|url-status=dead}}</ref>) * [[Нурлан Ісабекавіч Кірэшэеў|Нурлан Кірэшэеў]] (2 мая 2018<ref name=24kg>{{cite web|url=https://24.kg/vlast/83367_naznachen_komanduyuschiy_suhoputnyimi_voyskami_voorujennyih_sil_kyirgyizstana/|title=Назначен командующий сухопутными войсками Вооруженных сил Кыргызстана|publisher=24.kg|date=2018-05-02|accessdate=2021-11-05}}</ref>—19 студзеня 2019<ref name=Кабар>{{cite web|url=https://kabar.kg/news/almazbek-karasartov-naznachen-komanduiushchim-sukhoputnymi-voiskami-vs-kr/|title=Алмазбек Карасартов назначен командующим Сухопутными войсками ВС КР|publisher=Кабар|date=2019-01-19|accessdate=2021-11-05}}</ref>) * [[Алмазбек Аганавіч Карасартаў|Алмазбек Карасартаў]] (з 19 студзеня 2019<ref name=Кабар/>) — намеснік міністра абароны з 29 сакавіка 2021 года<ref>{{cite web|url=https://ru.sputnik.kg/politics/20210329/1051937992/kyrgyzstan-naznachenie-minoborony-zhaparov.html|title=В руководство Минобороны КР назначены новые люди. Список|date=2021-03-29|publisher=Sputnik|accessdate=2021-11-06}}</ref> === Начальнікі штаба === * [[Бактыбек Асанкаліевіч Бекбалатаў| Бактыбек Бекбалатаў]] (2017—?)<ref>{{cite web|url=https://ru.sputnik.kg/spravka/20211013/1054208358/kyrgyzstan-baktybek-bekbolotov-biografiya.html|title=Бекболотов Бактыбек Асанкалиевич — биография|date=2021-10-13|publisher=Sputnik|accessdate=2021-11-06}}</ref> == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{h|The Military Balance|2020|3=The Military Balance 2020 / International Institute for Strategic Studies. — L.: Routledge, 2020. — P. 192—193. — 504 p. — ISBN 0367466392. — ISBN 9780367466398.}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2017 годзе]] [[Катэгорыя:Сухапутныя войскі паводле краін]] 0ijhqbxk710p6s2445exq250tuhj123 0 706216 5192596 4800636 2026-09-04T07:00:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192596 wikitext text/x-wiki '''Супрацьракетная абарона''' ('''СРА''') — комплекс ваеннай інфраструктуры, прызначаны для абароны дзяржавы ад ракетнага ўдару<ref>[https://aif.ru/dontknows/file/chto_takoe_sistema_protivoraketnoy_oborony_pro АиФ. Что такое система противоракетной обороны (ПРО)?]{{ref-ru}}</ref>. У склад сістэмы супрацьракетнай абароны могуць уваходзіць супрацьракетныя комплексы, інфармацыйна-разведвальныя сродкі рознай далёкасці дзеяння, пункты баявога кіравання і сувязі. Супрацьракетная абарона вельмі цесна звязана з [[Супрацьпаветраная абарона|супрацьпаветранай абаронай]] і часта ажыццяўляецца аднымі і тымі ж сродкамі. == Класіфікацыя == У залежнасці ад прызначэння сістэма СРА бывае: * тэрытарыяльнай (для абароны ўсёй тэрыторыі краіны), * занальнай (для абароны буйных ваенна-прамысловых раёнаў), * аб’ектавай (для абароны важных адміністрацыйных, прамысловых і ваенных аб’ектаў). Таксама адрозніваюць: * стратэгічную (для абароны ад міжкантынентальных [[Балістычная ракета|БР]], БР падводных лодак і БР сярэдняй далёкасці), * нестратэгічную (тактычную) СРА (для абароны ад БР сярэдняй далёкасці, аператыўна-тактычных і тактычных ракет)<ref>[https://bigenc.ru/c/protivoraketnaia-oborona-e32560 Большая российская энциклопедия. Противоракетная оборона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240618072643/https://bigenc.ru/c/protivoraketnaia-oborona-e32560 |date=18 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Вотинцев Ю. В. Войска противоракетной и противокосмической обороны (1967—1986 гг.) // Рубежи обороны — в космосе и на земле. Очерки истории ракетно-космической обороны. — М.: Вече, 2003. * Лупин Г. С. Создание отечественной противоракетной обороны. // Военно-исторический журнал. — 2007. — № 12. — С.12-15. * Holahan, James. Antimissile Defense Takes Shape. // Military Review. — August 1963. — Vol. 43 — No. 8. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ракетная зброя]] jld3ls05s7ejhs24f2lh2n9h9xvj9bg 0 712667 5192504 4826866 2026-09-03T18:48:03Z DBatura 73587 5192504 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Ліва Алі Аль-Акбар |арыгінал = |эмблема = Liwa Ali al-Akbar.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = [[Файл:Hashd Al-Sha'abi flag.svg.png|22px]] [[Сілы народнай мабілізацыі]] |нацыянальнасць = |рэлігія = [[шыіты]] |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = Абдул Махдзі аль-Кербалаі |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = {{Сцягафікацыя|Ірак}}<br>{{Сцягафікацыя|Іран}}<br> |праціўнікі = [[File:Islamic State flag.svg|22px]] [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] |колькасць = |канфлікты = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]]<br>[[Барацьба з тэрарызмам у Іраку пасля 2017 года]] |акцыі = |сайт = [http://liwaalialakbar.com/ Афіцыйны сайт] |заўвагі = }} '''Ліва Алі Аль-Акбар''' ({{lang-ar|لواء علي الأكبر}}) — [[шыіты|шыіцкая]] групоўка ў [[Ірак]]у, сфармаваная пасля [[фетва|фетвы]] аль-Джыхада аль-Каф’і, выдадзенай [[Алі Сістані]]. Арганізацыю ўзначаліў кіраўнік [[Маўзалей Імама Хусейна|маўзалея Імама Хусейна]] шэйх [[Абдул Махдзі аль-Кербалаі]]<ref>{{Cite web|url=https://imamhussain.org/news/2351|title=لواءُ عليٍّ الأكبرِ يعلنُ تحريرَ ثلاثةِ مواقعَ مهمّةٍ بقضاءِ بلدٍ فيْ صلاحِ الدّينِ|website=العتبة الحسينية المقدسة}}</ref>. Групоўка ўвайшла ў склад кааліцыі «[[Сілы народнай мабілізацыі]]» як ''11-я брыгада''<ref name="FranceSoir030119">Matteo Puxton, [http://www.francesoir.fr/en-coop-matteo-puxton/milices-chiites-irakiennes-le-choix-de-liran-pour-liwa-al-tafuf Milices chiites irakiennes: le choix de l'Iran pour Liwa al-Tafuf], ''France Soir'', 3 janvier 2019.</ref>. Адным з вядомых байцоў апалчэння быў снайпер [[Абу Тахсін Аль-Салхі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.alshuhadaa.com/readtxt16173.htm|title=شهيد في الذاكرة : شيخ القناصين ابو تحسين|website=Martyrs Foundation }}</ref>. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайны ў Іраку]] «Ліва Алі Аль-Акбар» змагла прыняць удзел у бітвах за [[Бітва за Байджы (2014—2015)|Байджы]]<ref name="JI"/>, [[Першая бітва за Тыкрыт|Тыкрыт]]<ref name="JI">Jihad Intel, [https://jihadintel.meforum.org/group/199/liwa-ali-al-akbar Liwa Ali al-Akbar]</ref>, [[Бітва за Хавіджу|Хавіджу]]<ref name="Geneve">[https://www.tdg.ch/monde/cheikh-snipers-antiei-tue-hawija/story/12533946 Le «cheikh des snipers» anti-EI tué à Hawija], ''La Tribune de Genève avec AFP'', 30 septembre 2017.</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] * [[Спецыяльныя групы (Ірак)]] * [[Прыватныя апалчэнні (Ірак)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]] 173gueu7ab1kl7g4kh5ho34746k7cle 0 714804 5192451 4965288 2026-09-03T15:53:03Z DBatura 73587 /* Лятальныя апараты */ 5192451 wikitext text/x-wiki '''Беспілотная індустрыя Беларусі''' прадстаўлена шэрагам прадпрыемстваў, якія займаюцца распрацоўкай і выпускам беспілотных апаратаў і [[транспартны сродак|транспартных сродкаў]]. Беспілотнікі ў краіне выкарыстоўваюцца як у грамадзянскай, так і ваеннай сферах. == Агульная характарыстыка == На 2018 год у Беларусі распрацоўкай уласных мадэляў дронаў займаліся больш за дзесяць прадпрыемстваў і інстытутаў. Кожная [[сілавікі|сілавая]] і грамадзянская ўстанова імкнецца адпавядаць сучасным стандартам і праводзіць актыўную мадэрнізацыю. Менавіта ўнутраны рынак стаў асноўным для беларускай беспілотнай індустрыі<ref name="rt"/>. Некаторая прадукцыя ідзе на [[экспарт]]. Павышаную цікавасць да беларускіх мадэляў дронаў праяўляюць шэраг краін [[Персідскі заліў|Персідскага заліву]], [[Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён|Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёну]], [[СНД]], [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]]<ref name="сб"/>. Спецыялісты з Беларусі нават прыцягваліся да стварэння расійскага беспілотнага верталёта ''БАС-200''<ref>''Сергей Вальченко.'' [https://www.mk.ru/politics/2022/06/28/belorusy-pomogut-rossii-sozdat-bespilotnyy-udarnyy-vertolet.html Белорусы помогут России создать беспилотный ударный вертолет] // Московский комсомолец : газета. — 28 июня 2022.</ref>. Палітыка максімальнай апоры на ўласныя прамысловыя магчымасці разам з адкрытасцю да супрацоўніцтва з замежнымі кампаніямі і арыентацыяй на інтэнсіфікацыю работ па перспектыўных напрамках, у ліку якіх знаходзяцца і сістэмы БЛА, прывяло да павелічэння колькасці і магчымасцяў айчынных распрацовак. Галоўны рэдактар выдання ''«Беспилотная авиация»'' Дзяніс Фядуцінаў адзначаў, што ў гэтай сферы спатрэбіліся напрацоўкі, якія былі ў мясцовых кампаній [[прамысловасць|прамысловасці]] ў галіне мікраэлектронікі, радыёэлектронікі і оптыка-электронных сістэм<ref>''Денис Федутинов.'' [https://nvo.ng.ru/armament/2019-06-07/1_1047_dron.html БОЕВЫЕ ДРОНЫ В МИНСКЕ] // Независимая газета: газета. — 7 июня 2019.</ref>. == Лятальныя апараты == <gallery> Belarusian UAVs (14).jpg|Hunter. Indala-I.N.SKY at MAKS-2011 01.jpg|Indela-I.N.SKY. INDELA Berkut UAV Army-2022 2022-08-20 2216.jpg|Indela Berkut. Interpolitex 2012 (482-22).jpg|«Грыф-1». UAV at Milex 2019 (Minsk, Belarus) — БПЛА на выставке Milex 2019 (Минск, Беларусь) - x00008.jpg|«Кондар». Milex-2021 military exhibition in Minsk, Belarus - inside, part 2 (15).jpg|«Квадра-1400/1600». Milex-2021 military exhibition in Minsk, Belarus - inside, part 2 (17).jpg|«Баражыруючая труба». </gallery> Гісторыя [[беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]] беларускай вытворчасці пачалася ў 1996 годзе, калі малады інжынер Уладзімір Чудакоў заснаваў [[Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро)|канструктарскае бюро «Індэла»]] (у будучыні прадпрыемства будзе перайменавана ў «Беспілотныя верталёты»). Кампанія, пачаўшы са стварэння бартавой апаратуры і наземнай станцыі кіравання (НСК) дронамі для патрэб [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускай арміі]], ужо ў 2002-м прадставіла беспілотнік «Індэла Вінтакрыл». Да 2007 года бюро стварыла яшчэ чатыры апарата<ref>{{Артыкул|аўтар=Пятро Раманчук.|загаловак=Вялікія крылы беспілотнай авіяцыі|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131011/1381443883-vyalikiya-kryly-bespilotnay-aviyacyi|выданне=Звязда|тып=газета|год=11 кастрычніка 2013|нумар=192 (27557)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1381443814_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1381443814_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. У гэты час да распрацоўкі беспілотнікаў сталі падлучацца дзяржструктуры і прадпрыемствы. У 2008 годзе канструктар Юрый Яцына разам з трыма аднадумцамі прапанаваў кіраўніцтву [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук]] стварыць невялікі навукова-тэхнічных сектар пры [[Фізіка-тэхнічны інстытут НАН Беларусі|Фізіка-тэхнічным інстытуце]]. Разам са спецыялістамі [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі]] за год быў створаны першы лятаючы ўзор. У далейшым пры актыўнай падтрымцы [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта]] і Нацыянальнай акадэміі навук гэты сектар пачаў імкліва развівацца, а пазней вырас у Навукова-вытворчы цэнтр шматфункцыянальных беспілотных комплексаў<ref name="сб">''Инна Горбатенко.'' [https://www.sb.by/articles/podnyalis-na-novuyu-vysotu342.html Как нашей стране удалось с нуля создать собственное производство беспилотников] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 30 июня 2020.</ref>. Летам 2009 года пад [[Мінск]]ам праведзены лётныя выпрабаванні беспілотніка «Стрыж», які апынуўся не вельмі ўдалым узорам. Каманда Яцына ўлічыла ўсе недахопы, таму ўзнік праект «[[БПЛА «Маскіт»|Маскіт]]», які быў палепшанай версіяй першага дрона. У наступным годзе на расійскім палігоне пачалося тэсціравання новага апарата, вядомага як «[[БПЛА «Бусел»|Бусел]]». Пазней з’явілася цэлая лінейка шматфункцыянальных БЛА дадзенага тыпу, якія адносяцца да класа малых беспілотнікаў. Праз тры гады «Бусел» паступіў у продаж<ref name="сб"/>. Дастаткова сур’ёзныя напрацоўкі ў галіне стварэння БПЛА з’явіліся і ў Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь, партнёрамі якой у вырабе ўзораў апаратаў выступілі навукова-тэхнічны цэнтр «ЛЭМТ» (пытанні мэтавай нагрузкі) і прадпрыемства «НТЛаб-ІС» (навігацыйныя сістэмы)<ref>''Юрий Зверев.'' [https://eurasia.expert/polonezy-bespilotniki-i-roboty-sekret-uspekha-belorusskogo-vpk/ «Полонезы», беспилотники и роботы: секрет успеха белорусского ВПК] // Евразия. Эксперт : журнал. — 16 октября 2017.</ref>. Галоўным зборачным пунктам для многіх дронаў Беларусі стаў [[558-ы авіяцыйны рамонтны завод|558-ы авіярамонтны завод]] у горадзе [[Баранавічы]]<ref name="onliner"/>. Усё пачалося ў пачатку 2010-х, калі прадпрыемства ў кааперацыі з «АГАТ — сістэмы кіравання» і «Індэл» далучылася да праекту «[[Грыф-1]]». Большасць мадэляў, якія выпускаюцца тут, прымяняюцца для патрулявання і разведкі мясцовасці, радыяцыйнай разведкі, пастаноўкі радыёэлектронных перашкод і іншых мэтаў<ref name="onliner">[https://tech.onliner.by/2019/08/26/drone-36 С невесомым деревом и обманками для ПВО: как в Беларуси делают беспилотники] // Onliner : веб-сайт. — 26 августа 2019.</ref>. Айчынныя апараты пачалі выкарыстоўваць [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Пагранічны камітэт]], [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]], гідраметэацэнтр, Дзяржаўтаінспекцыя і армія. Асноўнымі заказчыкамі беспілотнікаў выступалі ратавальнікі і [[міліцыя Рэспублікі Беларусь|міліцыя]]<ref name="rt">''Вадим Долинин.'' [https://russian.rt.com/world/article/467279-polsha-belorussiya-bespilotniki Как Белоруссия и Польша конкурируют в разработке дронов] : [[RT]] : сетевое издание. — 5 января 2018.</ref>. Ва Узброеных сілах краіны асноўную частку апаратаў атрымаў [[927-ы цэнтр падрыхтоўкі і ўжывання беспілотных авіяцыйных комплексаў]]<ref>[https://sputnik.by/20201212/Belorusskaya-bespilotnaya-aviatsiya-slabakam-zdes-ne-mesto-1046373601.html Белорусская беспилотная авиация: слабакам здесь не место] // Sputnik : новостное агентство. — 12 декабря 2020</ref>. Асаблівасцю развіцця беларускіх БПЛА была адсутнасць устаноў для падрыхтоўкі неабходных спецыялістаў-распрацоўшчыкаў, што шмат у чым ўскладняла і тармазіла працэс, прыводзіла да розных складанасцяў і памылак. Аб гэтым моманце згадаў намеснік дырэктара 558-га АРЗ па развіццю Аляксандр Верабей у інтэрв’ю [[Onliner.by|Onliner]]<ref name="onliner"/>. {{цытата|...у Беларусі, у адрозненне ад [[Расія|Расіі]] або [[Украіна|Украіны]], не было і няма авіяцыйнай канструктарскай школы. У [[СССР]] існавала размеркаванне па напрамках вытворчасці, і Беларусь не атрымала авіяцыйнага развіцця: не было ніводнай навучальнай установы, якая рыхтавала б кадры для гэтай галіны — Акадэмія авіяцыі потым ужо з’явілася. Да таго ж канструктараў у ёй не рыхтуюць. Я пачаў ездзіць і знаёміцца з расійскімі канструктарскімі бюро, якія праектуюць лятальныя апараты. Напрыклад: канструктарскае бюро аднаго з прадпрыемстваў, працуе 15 чалавек. З іх 14 скончыла [[Маскоўскі авіяцыйны інстытут]] — гэта пра нешта ды кажа. А ў нас, калі браць нашых канструктараў, практычна ўсе скончылі тэхнічныя [[ВНУ]], якія ніяк не звязаныя з авіяцыяй. Я ні ў якім разе не кажу, што гэта дрэнныя спецыялісты, але вопыту праектавання лятальных апаратаў у іх не было. Таму ў нас не зусім гладка і хутка ўсё атрымалася.}} Ваенны аглядальнік Аляксандр Алесін у развіцці галіны вылучыў два этапы. Першы — 2009—2018 гады — характарызаваўся, галоўным чынам, стварэннем БПЛА ваеннага прызначэння для разведкі і карэкціроўкі, а таксама апаратаў для патрэб выратавальных службаў, лясной і сельскай гаспадаркі. Было арганізавана іх індывідуальная і дробнасерыйная вытворчасць. Другі пачаўся ў 2018 годзе, калі прыярытэт быў аддадзены стварэнню разведвальна-ўдарных БПЛА самалётнага, верталётнага і мультыкоптарнага тыпаў, у тым ліку [[баражыруючы боепрыпас|баражыруючых боепрыпасаў]] (дронаў-камікадзэ). [[Уварванне Расіі ва Украіну|Вайна ва Украіне]] прымусіла [[ваенна-прамысловы комплекс]] сканцэнтраваць намаганні на арганізацыі серыйнай вытворчасці беспілотнікаў. Абапіраючыся на вопыт расійска-ўкраінскага канфлікту, асаблівая ўвагу стала надавацца дронам-камікадзэ<ref>{{артыкул|аўтар=Александр Алесин|загаловак=Белорусские беспилотные летательные аппараты: этапы развития и перспективы (Часть 1)|выданне=Мінскі дыялог|нумар=20|год=2023|месяц=09|чысло=11|спасылка=https://minskdialogue.by/research/analitycs-notes/belorusskie-bespilotnye-letatelnye-apparaty-etapy-razvitiia-i-perspektivy-chast-1}}</ref>. === Спіс === {|class="sortable wikitable" !Мадэль||Стваральнікі||Тып||Гісторыя |- |Індэла Вінтакрыл||КБ «Індэла»||беспілотны верталёт||2002 — першы ўзор;<br />2005 — удзел у выставе «Макс-2005» у [[Жукоўскі (горад)|Жукоўскім]] ([[Маскоўская вобласць]]). |- |Рэвалюцыя||КБ «Індэла»||лабараторны беспілотны верталёт||створаны да 2007 |- |Легіён||КБ «Індэла»||лабараторны беспілотны верталёт||створаны да 2007 |- |Індэла ФільмКам||КБ «Індэла»||здымачны беспілотны верталёт||створаны да 2007 |- |ХайСкай||КБ «Індэла»||здымачны беспілотны верталёт||створаны да 2007 |- |Пацёмкін||КБ «Індэла»||лабараторны беспілотны самалёт||створаны ў канцы 2000-х |- |Індэла Страла||КБ «Індэла»||паветраная мішэнь||створаны ў канцы 2000-х |- |Індэла Буравеснік||КБ «Індэла»||паветраная мішэнь||створаны ў канцы 2000-х |- |- |[[Indela-6|Індэла-6]]<br />(6М)||КБ «Індэла»||разведвальны беспілотны самалёт||першы палёт у 2008 |- |[[Indela-9|Індэла-9]]<br />(9М)||КБ «Індэла»||разведвальны беспілотны самалёт||першы палёт у 2008 |- |[[Беркут (Індэла)|Індэла Беркут]]||КБ «Індэла»||паветраная мішэнь||першы палёт у 2009 |- |Стрыж||Фізіка-тэхнічны інстытут НАН Беларусі||разведвальны беспілотны самалёт||першы палёт у 2009 |- |[[Стэрх-БМ]]||Мінскі авіярамонтны завод||разведвальны беспілотны самалёт||2009 — першы прататып;<br />2012 — цалкам гатовы ўзор |- |[[БПЛА «Бусел»|Бусел]]<br />(М, МБ2, М40, М50)||Фізіка-тэхнічны інстытут НАН Беларусі||разведвальны беспілотны самалёт||першы палёт у 2010/2011 |- |[[Чыбіс (лятальны апарат)|Чыбіс]]||«[[Белспецзнештэхніка]]»<br />«Сістэмтронікс»||разведвальны беспілотны самалёт||прэзентаваны на выставе «MILEX—2011» |- |[[Грыф-1]]||КБ «Індэла» <small>(асноўная распрацоўка)</small><br />ААТ «Агат — сістэмы кіравання» <small>(элементы інтэграцыі і комплексу)</small><br />558-ы авіяцыйны рамонтны завод <small>(выпуск)</small>||тактычны разведвальны беспілотны самалёт||першы палёт у 2012 |- |[[БПЛА «Маскіт»|Маскіт]]||Навукова-вытворчы цэнтр шматфункцыянальных беспілотных комплексаў НАН РБ,<br />Hydromania<br />Ваенная акадэміяй РБ||разведвальны беспілотны самалёт||створаны ў пачатку 2010-х |- |Індэла Ай Скай||КБ «Індэла»||здымачны беспілотны верталёт||створаны ў пачатку 2010-х |- |Індэла Кантры||КБ «Індэла»||авіяхімічны беспілотны верталёт||створаны ў пачатку 2010-х |- |Індэла Скай Лэб||КБ «Індэла»||выпрабавальны беспілотны верталёт||створаны ў пачатку 2010-х |- |[[INDELA-I.N.SKY|Індэла Інскай]]||КБ «Індэла»||разведвальны беспілотны верталёт||2011 — першы палёт;<br />2013 — прэзентацыя на вучэннях «Захад-2012»;<br />2014 — пачатак масавай вытворчасці. |- |[[Беркут (АГАТ)]]<br />(1, 2, 3)||ААТ «АГАТ — сістэмы кіравання»||разведвальны беспілотны самалёт||першы палёт у 2013 |- |[[Буравеснік МБ]]||НВЦ «Беспілотныя авіяцыйныя комплексы і тэхналогіі»<br />Фізіка-тэхнічнага інстытута НАН Беларусі||ваенны беспілотны самалёт||першы палёт у 2016 |- |Шэршань||«Аэрасістэма»|| беспілотнік мультыраторнага тыпу||прадстаўлены на форуме «Армія 2016» |- |[[Кондар (лятальны апарат)|Кондар]]<br />(1/Т, 2/Р)||558-ы авіяцыйны рамонтны завод||паветраная мішэнь||прэзентаваны на выставе «LIMA 2017» |- |[[Квадра (лятальны апарат)|Квадра]]||«Дысплей»||баявы мультыкоптар||прэзентаваны ў 2018 |- |- |[[БПЛА «Формула»|Формула]]||ТАА «Мідывісана»||разведвальны беспілотны самалёт||? |- |Ястраб||Навукова-вытворчы цэнтр шматфункцыянальных беспілотных комплексаў<br />НАН Беларусі||цяжкі беспілотны самалёт||удзельнічаў у выставе «MILEX-2019» |- |[[Бекард (БПЛА)|Бекард]]||558-ы авіярамонтны завод||разведвальны беспілотны самалёт||прэзентаваны на выставе «MILEX-2019» |- |[[Hunter (беспілотны верталёт)|Хантэр]]||КБ «Беспілотныя верталёты»||разведвальна‑ўдарны беспілотны верталёт||прэзентаваны на выставе «MILEX—2021» |- |[[Чэкан (БПЛА)|Чэкан]]||КБ «Дысплей»<br>558-ы авіярамонтны завод||дрон-камікадзэ||прэзентаваны на выставе «MILEX—2021» |- |[[Лоўчы (БПЛА)|Лоўчы]]||558-ы авіярамонтны завод||ударны беспілотны самалёт||прэзентаваны на выставе «MILEX—2021» |} == Наземныя апараты == === Грамадзянскія праекты === У сакавіку 2017 года прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] падчас візіту на адно з прадпрыемстваў буйнога інаватара [[Віктар Міхайлавіч Пракапеня|Віктара Пракапені]] заявіў аб неабходнасці распрацоўваць беспілотныя апараты. Пракапеня і іншыя кіраўнікі інавацыйных кампаній казалі пра важнасць змены заканадаўства і шанцы стаць адной з першых краін, дзе беспілотны транспарт з’явіцца на дарогах. Ужо ў маі гендырэктар «[[Uber|Убер]]» П’ер Гор-Коці сустрэўся ў Мінску з прэм’ер-міністрам [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэем Кабяковым]], наведаў [[Парк высокіх тэхналогій]] (ПВТ) і падпісаў з яго дырэктарам [[Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі|Усеваладам Янчэўскім]] мемарандум аб супрацоўніцтве ў сферы БПА. Дамовіліся і аб адкрыцці ў парку цэнтра распрацовак «Убер». Як тады адзначыў Янчэўскі, гэта дасць шанец стаць адной з першых краін, дзе з’явяцца беспілотныя аўтамабілі. У лістападзе да распрацоўкі транспартных дронаў у Беларусі далучылася амерыканская кампанія «[[Mapbox]]», якая стварае платформы карт. Яна абвясціла аб адкрыцці ў Мінску свайго цэнтра даследаванняў і распрацовак на базе беларускага стартапа MapData, а таксама аб намеры стаць рэзідэнтам ПВТ. А ў сакавіку 2018 года рэзідэнт беларуска-кітайскага індустрыяльнага парка «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі Камень]]», кампанія «Інтэлектуальнае абсталяванне», прывезла ў Беларусь для тэставання два БПА на электраматорах і прыступіла да іх выпрабаванняў<ref name="Потапейко">''Павел Потапейко.'' [https://eurasia.expert/bespilotnye-belazy-i-avtonomnye-taksi-transport-budushchego-v-belarusi-i-eaes/ Беспилотные БЕЛАЗЫ и автономные такси: транспорт будущего в Беларуси и ЕАЭС] // Евразия. Эксперт : журнал. — 16 августа 2018.</ref>. Шмат у чым пачатку актыўнай дзейнасці ў напрамку грамадзянскіх аўтамабільных дронаў у Беларусі паспрыялі дэкрэт № 8 ад 21 снежня 2017 г. «[[Дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі|Аб развіцці лічбавай эканомікі]]» і ўказ № 273 ад 10 ліпеня 2018 г. «Аб стымуляванні выкарыстання электрамабіляў»<ref name="Потапейко"/>. З тых часоў краіна запусціла некалькі праектаў у галіне беспілотнай грамадзянскай тэхнікі. * У 2018 годзе былі аўтаматызаваны 130-тоннік БелАЗ-7513R і франтальны пагрузчык БелАЗ-78250<ref>[https://auto.onliner.by/2018/10/31/belaz-21 К будущему готовы! Белорусы показали полностью автономный БелАЗ] // Onliner : веб-сайт. — 31 октября 2018.</ref>. * 20 мая 2021 года быў прадстаўлены беспілотны трактар [[BELARUS А3523і]] сумеснай распрацоўкі Упраўлення канструктарска-эксперыментальных работ № 1 [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]] і Аб’яднанага інстытута машынабудавання Нацыянальнай акадэміі навук. * У студзені 2022 года [[Мінскі аўтамабільны завод]] у беларуска-кітайскім індустрыяльным парку «Вялікі камень» пратэставаў першы беспілотны аўтобус на электрычным хаду<ref>''Инна Горбатенко.'' [https://www.sb.by/articles/elektrobus-kotoryy-idet-na-vostorg.html Будущее совсем рядом: МАЗ создает первый беспилотный электробус] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 27 января 2022.</ref>. === Ваенныя праекты === [[Файл:РОК Берсерк робот ПВО.jpg|thumb|РАК «Берсерк».]] У 2010-х гадах для Беларусі, у сувязі з актывізацыяй дзейнасці [[НАТА]] на польскай тэрыторыі і стварэннем новай механізаванай дывізіі [[Узброеныя сілы Польшчы|УС Польшчы]] непасрэдна ля межаў краіны, узрасла неабходнасць супрацьтанкавых сродкаў<ref>[https://vpk.name/news/222437_otkusit_li_belorusskii_bogomol_golovu_polskim_leopardam.html Откусит ли белорусский «Богомол» голову польским «Леопардам»] // ВПК.name, 26 июля 2018</ref>. Следствам гэтага стала з’яўленне праектаў «[[РСК «Багамол»|Багамол]]» (супрацьтанкавы комплекс) і «[[РАК «Берсерк»|Берсерк]]» (агнявы комплекс). Распрацоўка рабатызаваных комплексаў вялася групай канструктараў пад кіраўніцтвам Андрэя Анісімава ў кампаніі «Белспецзнештэхніка (БСЗТ) — новыя тэхналогіі», даччыным прадпрыемстве «Белспецзнештэхнікі»<ref>[https://vpk.gov.by/news/media/berserk_boets_s_iskusstvennym_intellektom.html «Берсерк»: боец с искусственным интеллектом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220705010138/https://www.vpk.gov.by/news/media/berserk_boets_s_iskusstvennym_intellektom.html |date=5 ліпеня 2022 }}</ref>. У маі 2020 года гэта ж прадпрыемства прадставіла праект «[[РРК «Вістл»|Вістл]]» (ракетны комплекс)<ref>Алексей Козаченко. [https://aif.ru/society/army/chto_predstavlyaet_iz_sebya_belorusskiy_boevoy_robot_vistl Что представляет из себя белорусский боевой робот «Вистл»?] // Аргументы и факты : газета. — 6 июля 2021.</ref>. == Абмежаванне на карыстанне БЛПА Загадам №297 == 23 верасня 2023 г. быў падпісаны Загад Прэзідэнта №297 «Аб дзяржаўным уліку і эксплуатацыі грамадзянскіх беспілотных лятальных апаратаў<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32300297 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 25 сентября 2023 г. № 297 О государственном учете и эксплуатации гражданских беспилотных летательных аппаратов] // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь</ref>», які забараніў фізічным асобам валодаць, набываць, вырабляць і карыстацца БПЛА. Тым, хто валодае БПЛА, неабходна перадаць іх на захаванне [[Белаэранавігацыя|Белаэранавігацыі]] або ажыццявіць іх адчужэнне да 25 сакавіка 2024 г. Юрыдычныя асобы, якія жадаюць эксплуатаваць БПЛА, абавязаны паставіць іх на улік у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Дэпартаменце авіяцыі Мінстранса]]<ref>[https://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2024/mart/77138/ Указ № 297 вступает в силу. С 28 марта хранение и оборот гражданских БЛА запрещены для физических лиц на территории Беларуси] // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Пятро Раманчук.'' [http://zviazda.by/be/news/20131011/1381443883-vyalikiya-kryly-bespilotnay-aviyacyi Вялікія крылы беспілотнай авіяцыі] // Звязда : газета. — 11 кастрычніка 2013. — № 192 (27557). — С. 1, 2. — ISSN 1990-763x. * ''Юрий Зверев.'' [https://eurasia.expert/polonezy-bespilotniki-i-roboty-sekret-uspekha-belorusskogo-vpk/ «Полонезы», беспилотники и роботы: секрет успеха белорусского ВПК] // Евразия. Эксперт : журнал. — 16 октября 2017. * ''Павел Потапейко.'' [https://eurasia.expert/bespilotnye-belazy-i-avtonomnye-taksi-transport-budushchego-v-belarusi-i-eaes/ Беспилотные БЕЛАЗЫ и автономные такси: транспорт будущего в Беларуси и ЕАЭС] // Евразия. Эксперт : журнал. — 16 августа 2018. * ''Денис Федутинов.'' [https://nvo.ng.ru/armament/2019-06-07/1_1047_dron.html Боевые дроны в Минске] // Независимая газета: газета. — 7 июня 2019. * ''Инна Горбатенко.'' [https://www.sb.by/articles/podnyalis-na-novuyu-vysotu342.html Как нашей стране удалось с нуля создать собственное производство беспилотников] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 30 июня 2020. * {{артыкул|аўтар=Александр Алесин|загаловак=Белорусские беспилотные летательные аппараты: этапы развития и перспективы (Часть 1)|выданне=Мінскі дыялог|нумар=20|год=2023|месяц=09|чысло=11|спасылка=https://minskdialogue.by/research/analitycs-notes/belorusskie-bespilotnye-letatelnye-apparaty-etapy-razvitiia-i-perspektivy-chast-1}} {{Беспілотныя апараты Беларусі}} [[Катэгорыя:Беспілотныя апараты Беларусі]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] tn6w2nt0723c5ez63pfolblt6zgyola 0 717094 5192712 4191200 2026-09-04T10:49:55Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1307922733|Grindstone]]» 5192712 wikitext text/x-wiki [[Файл:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Knife_Grinder_-_WGA10060.jpg|міні| ''«Тачыльшчык нажоў»'' [[Франсіска Гоя|Гоі]] паказвае чалавека, які карыстаецца партатыўным тачыльным каменем.]] [[Файл:The_Women's_Land_Army_in_Britain,_1915-1918_Q30719.jpg|міні| Дзве жанчыны-лесарубы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] точаць сякеру з дапамогай ручнога тачыльнага каменя.]] '''Тачыла'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/tachyla|title=Тачыла - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, таксама вядомае як тачыльны камень, — гэта <nowiki>{{нп3|Абразіўныя матэрыялы і абразіўная апрацоўка|абразіўны|ru|Абразивные материалы и абразивная обработка}}</nowiki>, які выкарыстоўваецца для [[Шліфаванне|шліфавання]] або завострывання інструментаў з <nowiki>{{нп3|Жалеза (II)|чорных||Ferrous}}</nowiki> і выкарыстоўваецца са старажытных часоў. Інструменты заточваюцца дзякуючы абразіўным уласцівасцям каменя, якія выдаляюць матэрыял з інструмента праз трэнне, каб стварыць тонкае лязо. Падобна <nowiki>{{нп3|Шліфавальная папера|наждачнай паперы|ru|Шлифовальная шкурка}}</nowiki>, кожны камень мае розную зярністасць, што падыходзіць да больш вострых або больш тупых інструментаў. У Аўстраліі [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]] стваралі '''шліфавальныя жалабы''', шматразова праводзячы <nowiki>{{нп3|Каменная сякера|каменнымі сякерамі|ru|Каменный топор}}</nowiki> на [[Агаленне|агаленнях]] [[Пясчанік|пясчаніку]]. == Гісторыя і апісанне == З даўніх часоў тачыльныя камяні выкарыстоўваліся для завострывання металічных інструментаў. Звычайна іх вырабляюць з [[Пясчанік|пясчаніку]]<ref>{{Cite web|url=http://scholar.chem.nyu.edu/tekpages/grindstone.html|title=Medieval Technology Pages - Grindstones|website=scholar.chem.nyu.edu|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7jZVAAAAMAAJ&pg=PA1022|аўтар=Edward Henry Knight|загаловак=Knight's American Mechanical Dictionary: Being a Description of Tools, Instruments, Machines, Processes, and Engineering : History of Inventions : General Technological Vocabulary : and Digest of Mechanical Appliances in Science and the Arts|год=1876|выдавецтва=Houghton, Mifflin|старонак=996}}</ref>. === Шліфавальныя жалабы === [[Файл:KingsTableland1.JPG|міні| Шліфавальныя жалабы абарыгенаў у [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітных гарах]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]]]] Па ўсім аўстралійскім кантыненце былі знойдзены шліфавальныя жалабы<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. Рабочы край сякеры вастрылі, тручы яго аб абразіўны камень, што з часам прывяло да стварэння неглыбокака [[Авал|авальнага]] паза Даўжыня паза вар'іруецца ад 80 мм да 500 мм, і можа быць да 200 мм у шырыню і 100 мм глыбіні. Іх часта знаходзяць каля вады, якой змочвалі камень падчас шліфоўкі, каб паменшыць пыл<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. === Механізаваныя тачылы === [[Файл:Finch_Foundry,_grindstone.jpg|міні| Вялікае тачыла, якое прыводзілася ў рух вадзяным колам. Тачыльшчык ляжаў на дошцы над тачылам, шліфуючы металічныя прадметы, адсюль і паходзіць англамоўны выраз [[wiktionary:nose to the grindstone|«носам да тачыла»]], які азначае "прымушаць сябе або іншых да інтэнсіўных намаганняў"<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.phrases.org.uk/meanings/keep-your-nose-to-the-grindstone.html|title=Keep Your Nose To The Grindstone - Meaning & Origin Of The Phrase|website=Phrase Finder|access-date=2026-09-04}}</ref>.]] Механізаваныя тачылы працуюць шляхам кручэння круглага кавалка каменя вакол яго цэнтральнай кропкі. Гэтыя станкі звычайна маюць педалі для паскарэння і запаволення каменя, каб кантраляваць працэс завострывання. Найранейшая вядомая выява тачыла, якое прыводзілася ў рух<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}}</ref> з дапамогай шатуннай ручкі, сустракаецца ў [[Каралінгі|каралінгскім]] [[Каралінгскае мастацтва|рукапісе]], вядомым як [[Утрэхцкі Псалтыр]]. Гэты малюнак пяром каля 830 года ўзыходзіць да познеантычнага арыгіналу<ref>{{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}}</ref>. У <nowiki>{{нп3|Псалтыр Латрэла|Псалтыры Латрэла|uk|Латтреллський псалтир}}</nowiki>, які датуецца каля 1340 года, апісваецца тачыла, якое круцілася двума шатунамі, па адным на кожным канцы яго восі<ref name=":0" />. Каля 1480 года раннесярэднявечнае тачыла было удасканалена <nowiki>{{нп3|Нажны прывад|нажным прывадам||Treadle}}</nowiki> і [[Корба|корбай]]<ref name=":0" />. == Літаратура == * *   [[Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Нажы]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] syodjdizng3fml73tphi6brpyzf7tgw 5192716 5192712 2026-09-04T10:53:36Z Autumndancer 168015 Адкат праўкі [[Special:Diff/5192712|5192712]] аўтарства [[Special:Contributions/Ciepiersia|Ciepiersia]] ([[User talk:Ciepiersia|размовы]]) 5192716 wikitext text/x-wiki '''Тачыла''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Міронавіч Тачыла]] (1927—2012) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Уладзімір Сцяпанавіч Тачыла]] (нар. 1950) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. {{неадназначнасць}} lm37ftvar6dy9m3625kapy53z469e9u 5192717 5192716 2026-09-04T10:54:10Z Autumndancer 168015 5192717 wikitext text/x-wiki '''Тачыла''': * [[Тачыльны камень]] == Прозвішча == * [[Аляксей Міронавіч Тачыла]] (1927—2012) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Уладзімір Сцяпанавіч Тачыла]] (нар. 1950) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. {{неадназначнасць}} d2of4ylkirb1lth21jg3c3lqbfixddj 5192722 5192717 2026-09-04T10:57:30Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5192722 wikitext text/x-wiki '''Тачыла''' - шматзначны тэрмін: * [[Тачыла (інструмент)|Тачыла (тачыльны камень)]] - прылада для абразіўнай апрацоўкі. == Прозвішча == * [[Аляксей Міронавіч Тачыла]] (1927—2012) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Уладзімір Сцяпанавіч Тачыла]] (нар. 1950) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. {{неадназначнасць}} 64st7xjo4sgqw8lic5agqv7o1cd0x7g 5192724 5192722 2026-09-04T10:57:44Z Ciepiersia 162280 афармленне 5192724 wikitext text/x-wiki '''Тачыла''' — шматзначны тэрмін: * [[Тачыла (інструмент)|Тачыла (тачыльны камень)]] — прылада для абразіўнай апрацоўкі. == Прозвішча == * [[Аляксей Міронавіч Тачыла]] (1927—2012) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Уладзімір Сцяпанавіч Тачыла]] (нар. 1950) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]]. {{неадназначнасць}} b1josblobog1ym91z116n8gacjt0wg6 0 719530 5192578 5169420 2026-09-04T06:25:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192578 wikitext text/x-wiki '''Суднабудаўнічая прамысловасць Украіны'''&nbsp;— галіна {{нп3|Машынабудаванне Украіны|машынабудавання Украіны|uk|Машинобудування України}}, прадпрыемствы якой будуюць і рамантуюць [[Судна|судны]] ўсіх тыпаў (грузавыя, пасажырскія, рыбапрамысловыя, ваенныя і гэтак далей) і іншыя плывучыя збудаванні. == Гісторыя == === Часы казацтва === [[Файл:Chaika_viyskova_Boplan_1660.png|справа|міні|250пкс|Ілюстрацыя «{{нп3|Чайка (човен)|чайкі|uk|Чайка (човен)}}» запарожскіх казакоў з кнігі {{нп3|Гіём Левасер дэ Баплан|Гіёма Левасер дэ Баплана|uk|Гійом Левассер де Боплан}} 1660]] Украінскае суднабудаванне актыўна пачало развівацца ў часы [[казацтва]], калі [[запарожскія казакі]] пачалі здзяйсняць марскія паходы. Будаваліся як малыя лодкі&nbsp;— чайкі, так і вялікія аднамачтавыя караблі. Паколькі мора кантралявалася [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], то суднабудаванне развівалася ў раёне {{нп3|Дняпроўскія плаўні|дняпроўскіх плаўняў|uk|Днепровские плавни}} каля {{нп3|Самарскі лес|самарскіх лясоў|uk|Самарський ліс}}, якія былі асноўнай крыніцай пастаўкі драўніны. === Дасавецкія часы === [[Файл:Chervona_Ukraina.jpg|справа|міні|250пкс|Крэйсер {{нп3|Чырвоная Украіна (крэйсер)|Крэйсер «Гетман Багдан Хмяльніцкі»|uk|Червона Україна (крейсер)}}]] Ва Украіне першую суднабудаўнічую [[верф]] для будаўніцтва ваенных судоў пабудавалі ў 1788 годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. У 1862 у Кіеве заснавана машынабудаўнічае прадпрыемства, якое пазней пераўтворана ў суднабудаўнічы завод. У 1895—1897 гадах пабудавана два суднабудаўнічых завода ў Мікалаеве. Усяго ва Украіне ў 1913 годзе дзейнічала 7 суднабудаўнічых і суднарамонтных прадпрыемстваў (у Мікалаеве, [[Херсон]]е, [[Адэса|Адэсе]] і інш.), акрамя таго, у [[Таганрог|Таганрозе]] і [[Новарасійск|Наварасійску]]. Вага суднабудавання Украіны ў Расійскай імперыі была нязначная (13&nbsp;%). Суднабудаванне ва Украіне развілося ў 1920-30-х гадах; у 1928-29 яно давала 14&nbsp;% прадукцыі ўсяго машынабудавання, а яго вага ў СССР павялічылася. Пабудаваны шэраг новых заводаў і рэканструяваны старыя; пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў другі раз адбылося аднаўленне і рэканструкцыя разбураных заводаў і пабудова новых. === Перыяд УССР === [[Файл:Крейсер_Украина.JPG|справа|міні|250пкс|Ракетны крэйсер «{{нп3|Украіна (ракетны крэйсер)|Украіна|uk|Україна (ракетний крейсер)}}»]] У СССР асноўныя прадпрыемствы суднабудаўнічай прамысловасці былі размешчаны ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]], [[Адэса|Адэсе]], [[Херсон]]е, [[Кіеў|Кіеве]]; меншыя (пераважна суднарамонтныя) у [[Севастопаль|Севастопалі]], [[Марыупаль|Жданове]], [[Керч]]ы, а за межамі УССР&nbsp;— у [[Таганрог|Таганрозе]], [[Новарасійск|Наварасійскім]], [[Туапсэ]]; рачныя суднарамонтныя ў [[Запарожжа|Запарожжы]], [[Дніпро|Днепрапятроўску]], [[Кілія|Кіліі]], [[Чарнобыль|Чарнобылі]] і іншыя. Найбуйнейшыя заводы: * {{нп3|Чарнаморскі суднабудаўнічы завод||uk|Чорноморський суднобудівний завод}} у Мікалаеве, паўстаў 1907 з аб’яднання двух суднабудаўнічых заводаў (пабудаваных у 1895-97 гадах), выпускае акіянскія судны, [[Танкер|танкеры]], [[Сухагрузнае судна|сухагрузы]], [[Цеплаход|дызельэлектраходы]] (да 1914 на ім пабудаваны сярод іншага першы ў свеце падводны мінны загараджальнік «Краб», першыя турбінныя мінаносцы ў Расійскай імперыі; у 1957-61 {{нп3|Кітабойная база|кітабойныя базы|ru|Китобойная база}} «{{нп3|Савецкая Украіна (кітабойная база)|Савецкая Украіна|ru|Советская Украина (китобойная база)}}» і «{{нп3|Савецкая Расія (кітабойная база)|Савецкая Расія|ru|Советская Россия (китобойная база)}}», па танажу звыш 20 000 т кожная, навукова-даследчае судна «{{нп3|Акадэмік Сяргей Каралёў (судна)|Акадэмік Сяргей Каралёў|uk|Академік Сергій Корольов (судно)}}», {{нп3|газатурбаход||ru|Газотурбоход}} «{{нп3|Парыжская Камуна (газатурбаход, 1968)|Парыжская Камуна|uk|Парижская Коммуна (газотурбохід, 1968)}}» і інш.); * {{нп3|Херсонскі суднабудаўнічы завод||uk|Херсонський суднобудівний завод}}, пабудаваны ў 1951-53, выпускае акіянскія судны, а таксама рачныя катары, цеплаходы і да т. п; * {{нп3|Кіеўскі суднабудаўніча-суднарамонтны завод|Кіеўскі суднабудаўнічы завод «Ленінская кузня»|uk|Київський суднобудівно-судноремонтний завод}}, заснаваны 1862 як машынабудаўнічае прадпрыемства, з 1913 ператвораны ў суднабудаўнічы завод, выпускае рачныя судны, сярэднія марскія рыбалоўныя траўлеры і да таго падобнае. Статыстыка суднабудавання ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] не абнародавалася, няма таксама інфармацыі аб будаванні ваенных караблёў на суднабудаўнічых заводах Украіны. Ёсць здагадка, што да 1941 на заводах Украіны выпускалася штогод 15-20 ваенных караблёў (да 1914 суднабудаванне Украіны выпускала пераважна ваенныя судны; на мікалаеўскіх заводах па стане на 1914 працавала на ваенным суднабудаванні 8 300 чалавек). === Незалежная Украіна === [[Файл:USNWC_Varyag02.jpg|справа|міні|250пкс|{{нп3|Ляанін (авіяносец)|ЦАКР «Вараг»|uk|Ляонін (авіаносець)}} у 2001 годзе.]] [[Файл:Het’manSahaidachny1994.jpg|справа|міні|250пкс|[[Гетман Сагайдачны (фрэгат)|Фрэгат «Гетман Сагайдачны»]], флагманскі карабель [[Ваенна-марскія сілы Украіны|ВМС Украіны]]]] Зараз у Украіне будуюць [[Судна|судны]] розных тыпаў, сярод іншага сухагрузныя, наліўныя танкеры, кітабойныя базы, маразільныя рыбалоўныя траўлеры, прыёмна-транспартныя, рэфрыжэратары, лесавозы, сейсмаразведвальныя, {{нп3|Мора (завод)|пасажырскія судны на падводных крылах|uk|Море (завод)}}, грузапасажырскія і іншыя. Акрамя суднабудаўнічных дзейнічаюць суднарамонтныя прадпрыемствы. У першым паўгоддзі 2002&nbsp;года заводы {{нп3|Укрсудпром|Укрсудпрома|uk|Укрсудпром}} выпусцілі прадукцыі на суму 270&nbsp;млн грыўняў ($51&nbsp;млн.), што на 14,8&nbsp;% больш, чым за аналагічны перыяд мінулага года. Паляпшэнне сітуацыі ў суднабудаўнічай галіне шмат у чым звязана з яе структурнай перабудовай. У [[Адкрытае акцыянернае таварыства|адкрытыя акцыянерныя таварыствы]] пераўтворана пераважная большасць прадпрыемстваў. Ад заводаў аддзяліліся няпрофільныя вытворчасці і ператварыліся ў самастойныя гаспадарчыя суб’екты. Заводы пазбавіліся сацыяльнай сферы, якая патрабавала значных выдаткаў на ўтрыманне. Спрыяльным фактарам стала кааперацыя шэрагу ўкраінскіх заводаў, якая наладзілася з еўрапейскімі суднабудаўнікамі: ва Украіне будуюць карпусы суднаў, а дабудоўваюць іх у Еўропе. Дзякуючы такой схеме замовы на будаўніцтве карпусоў суднаў розных тыпаў сёння маюць «Damen Shipyards Okean», суднабудаўнічыя заводы «{{нп3|Заліў (завод)|Заліў|uk|Залів (завод)}}» (Керч), «Ленінская кузня» (Кіеў), Кіеўскі і Кілійскі суднабудаўніча-суднарамонтныя заводы. Аднак нямала праблем застаецца. На шэрагу прадпрыемстваў працягваецца будаўніцтва суднаў па раней заключаных стратных кантрактах. Заводы маюць велізарныя цяжкасці з атрыманнем крэдытаў для мадэрнізацыі вытворчасці, з недахопам абаротных сродкаў, з загрузкай магутнасцяў. У [[2006]]&nbsp;годзе аб’ёмы вытворчасці суднабудаўнічых прадпрыемстваў Украіны дасягнулі 2303&nbsp;млн грн., пры гэтым рост вытворчасці адносна [[2005]]&nbsp;года склала 11,1&nbsp;%. Партфель заказаў на [[2007]]&nbsp;год складае 42 судны на суму 248&nbsp;млн даляраў, у тым ліку 14 поўнакамплектных на суму 156&nbsp;млн даляраў (для параўнання: у [[2006]]&nbsp;годзе партфель заказаў склаў 52 адзінкі на суму 329,7&nbsp;млн даляраў). У цэлым, за [[2000]]—[[2006]]&nbsp;у суднабудаванні Украіны намеціліся станоўчыя тэндэнцыі. Як сведчаць дадзеныя, на працягу 2006&nbsp;года суднабудаўнічымі заводамі было пабудавана і перададзена заказчыкам 26 судоў і плаўсродкаў, {{нп3|Дэдвейт|дэдвейтам|uk|Дедвейт}} 206,9 тысяч тон, на суму $135&nbsp;млн у тым ліку на экспарт&nbsp;— $99,6&nbsp;млн, на ўнутраны рынак&nbsp;— $35,9&nbsp;млн. ==== Пасля расійскага ўварвання ==== Асацыяцыя «{{нп3|Укрсудпром||uk|Укрсудпром}}» зрабіла аналіз сітуацыі ў галіне за 2017 год, які сведчыць, што пачынаючы з 2016 года ўкраінскае суднабудаванне пераадолела працэс стагнацыі і пачаўся паступовы рост вытворчасці. У прыватнасці прадукцыя суднабудавання ў 2017 годзе вырасла ўдвая ў параўнанні з 2016 годам. Зразумела, што такое значнае павышэнне абумоўлена эфектам нізкай базы і пакуль рана казаць пра якую-небудзь ўстояную станоўчую дынаміку. Але атрыманыя дадзеныя — гэта відавочная падстава для надзеі і аптымізму<ref>{{Cite web|url=http://sudostroy.com/ukrainskie-verfi-2017-obobshhennyj-analiz-ot-ukrsudproma.html|title=Украинские верфи 2017. Обобщенный анализ от «Укрсудпрома»|date=2018-04-24|website=http://sudostroy.com/|publisher=[[Журнал "Суднобудування та судноремонт"]]|accessdate=20 травня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520193619/http://sudostroy.com/ukrainskie-verfi-2017-obobshhennyj-analiz-ot-ukrsudproma.html|archivedate=2018-05-20|url-status=dead}}</ref>. 23 мая 2018 года [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] падпісаў змены ў Мытны кодэкс, накіраваныя на падтрымку і развіццё айчыннага суднабудавання. Закон, у прыватнасці павялічвае да 730 дзён максімальны агульны тэрмін бяспошліннага ўвозу імпартнай прадукцыі для яе перапрацоўкі на мытнай тэрыторыі Украіны. Гэта створыць дадатковыя магчымасці для развіцця ўкраінскай суднабудаўнічай і суднарамонтнай галіны, росту яе канкурэнтаздольнасці на знешнім рынку. Чакаецца, што Закон будзе спрыяць развіццю воднага транспарту Украіны, суднабудаўнічай і суднарамонтнай галіны і стварэнню новых працоўных месцаў, з прычыны павелічэння колькасці заказаў на суднабудаванне і суднарамонт<ref>{{Cite web|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-zmini-do-mitnogo-kodeksu-spryamovani-na-p-47634|title=Президент підписав зміни до Митного кодексу, спрямовані на підтримку та розвиток вітчизняного суднобудування|author=|date=2018-05-23|website=http://www.president.gov.ua/|publisher=[[Адміністрація Президента України]]|accessdate=2 червня 2018}}</ref>. На міжнароднай выстаўцы KADEX-2018, якая завяршылася 26 мая ў [[Астана|Астане]] ([[Казахстан]]), на стэндзе ДК «{{нп3|Укрсудпром||uk|Укрсудпром}}» прадставілі праект мадэрнізацыі {{Не перакладзена 5|Ракетна-артылерыйскі катар праекта 250|ракетна-артылерыйскіх катараў пр. 250 тыпу «Барс»|ru|Ракетно-артиллерийские катера проекта 250 Барс-МО}}. Яны былі пабудаваныя ў 2012—2017 гадах на казахскай АТ {{нп3|Зеніт (завод, Уральск)|Уральскі завод «Зеніт»|uk|Зеніт (завод, Уральськ)}} з удзелам Украіны<ref>{{Cite web|url=http://sudostroy.com/ukroboronprom-hochet-modernizirovat-barsy.html|title=«Укроборонпром» хочет модернизировать «Барсы»|date=2018-05-30|website=http://sudostroy.com/|publisher=[[Судостроение и судоремонт]]|accessdate=1 липня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180701194259/http://sudostroy.com/ukroboronprom-hochet-modernizirovat-barsy.html|archivedate=2018-07-01|url-status=dead}}</ref>. {{нп3|Гаспадарчы суд Мікалаеўскай вобласці||uk|Господарський суд Миколаївської області}} 3 ліпеня 2018 года прызнаў банкрутам Публічнае акцыянернае таварыства «{{нп3|Чарнаморскі суднабудаўнічы завод||uk|Чорноморський суднобудівний завод}}»<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrmilitary.com/2018/07/choromorskiy-sudnobudvnyi-zavod-bankrut.html|title=Господарський суд Миколаївської області визнав банкрутом Чорноморський суднобудівний завод|author=|date=2018-07-05|website=https://www.ukrmilitary.com/|publisher=[[Ukrainian Military Pages]]|accessdate=5 липня 2018}}</ref>. Дзяржаўная ўстанова «{{нп3|Укргідраграфія||uk|Держгідрографія}}» запланавала на 2019 год будаўніцтва новага гідраграфічнага судна арыентыровачным коштам каля 110 млн грн. На судне мяркуецца ўсталяваць эканамічны энергетычны комплекс. Выдаткі на ўтрыманне новага судна ў параўнанні з выдаткамі на дзейнасць наяўнага судна {{нп3|ГС-82||uk|ГС-82}} паменшацца прыкладна на 30-40 %. На 2018 год на балансе «{{нп3|Укргідраграфія|Дзяржгідраграфіі|uk|Держгідрографія}}» знаходзяцца 65 суднаў. Іх сярэдні ўзрост — 36 гадоў. Гідраграфічных лацмейстэрскіх суднаў марскога класа, якія абсталяваны пад’ёмнай прыладай для працы з буямі, ва ўстанове восем адзінак, а здольных падымаць грузы больш за 3 тон, толькі адно, якое было пабудавана ў 1968 годзе<ref>{{Cite web|url=http://uprom.info/news/ships/v-ukrayini-pobuduyut-nove-sudno-dlya-ukrgidrografiyi/|title=В Україні побудують нове судно для “Укргідрографії”|date=2018-10-17|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=17 жовтня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018044604/http://uprom.info/news/ships/v-ukrayini-pobuduyut-nove-sudno-dlya-ukrgidrografiyi/|archivedate=18 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref>. Адзіны ва ўкраінскім флоце [[ледакол]] «{{нп3|Капітан Белавусаў (ледакол)|Капітан Белавусаў|uk|Капітан Бєлоусов (криголам)}}» быў пастаўлены {{нп3|Адміністрацыя марскіх партоў Украіны|Адміністрацыяй марскіх партоў Украіны|uk|Адміністрація морських портів України}} на рамонт у плывучым доку. Ледакол ажыццяўляе праводку караванаў судоў ва ўмовах зімовай навігацыі на Азоўскім моры<ref>{{Cite web|url=http://uprom.info/news/ships/v-ukrayini-vidremontuyut-yediniy-krigolam/|title=В Україні відремонтують єдиний криголам|author=|date=2018-10-18|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=18 жовтня 2018|archive-date=19 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019001544/http://uprom.info/news/ships/v-ukrayini-vidremontuyut-yediniy-krigolam/|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 2018 года стала вядома, што {{нп3|Палада (завод)|Херсонскі дзяржаўны завод «Палада»|uk|Палада (завод)}} пачне выпуск малых пасажырскіх суднаў для рачных перавозак. На кастрычнік 2018 канструктары прадпрыемства завяршалі працу над запланаваным да выпуску суднам на 45 пасажырскіх месцаў. Арыенціровачны кошт «рачнога трамвайчыка» складзе каля 3,5 млн грн. Актывізацыя [[суднаходства]] па рэках Украіны патрабуе значнага абнаўлення рухомага складу, пры чым як грузавога, так і пасажырскага. Апошняе рачное пасажырскае судна сышло са стапеля ўкраінскіх прадпрыемстваў яшчэ ў пачатку 90-х гадоў<ref>{{Cite web|url=http://uprom.info/news/ships/v-hersoni-rozpochnut-budivnitstvo-richkovih-tramvayiv/|title=В Херсоні розпочнуть будівництво річкових трамваїв|date=2018-10-24|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=24 жовтня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230129133214/https://uprom.info/news/ships/v-hersoni-rozpochnut-budivnitstvo-richkovih-tramvayiv/|archivedate=29 студзеня 2023|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 2018 года {{нп3|Доследна-праектны цэнтр караблебудавання|ДПЦК|uk|Дослідно-проектний центр кораблебудування}} выканаў і паспяхова абараніў дзве навукова-даследчыя працы — «Прапрацоўка магчымасці стварэння карабля супрацьміннай абароны. Абгрунтаванне выбару тактыка-тэхнічных характарыстык», шыфр «Бурштын», і «Мабільны вымяральны комплекс», шыфр «Актагон». Работы выкананы ў інтарэсах адпаведных планаў развіцця [[ВМС Украіны]]<ref>{{Cite web|url=http://srdsc.com/ua/srdsc-carried-out-and-successfully-defended-two-researches/|title=ДП «ДПЦК» виконало та успішно захистило дві НДР|date=2018-10-|website=http://srdsc.com/|publisher=[[Дослідно-проектний центр кораблебудування]]|accessdate=27 грудня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109213007/http://srdsc.com/ua/srdsc-carried-out-and-successfully-defended-two-researches/|archivedate=9 студзеня 2019|url-status=dead}}</ref>. У маі 2019 года ў рамках падрыхтоўкі да стварэння Мікалаеўскага суднабудаўнічага кластара абмеркавалі стварэнне навучальнага цэнтра новага тыпу па падрыхтоўцы судназборшчыкаў і зваршчыкаў для агульнай карысці прадпрыемстваў кластара. Плануецца стварэнне высокатэхналагічнага навучальнага цэха, насычанага сучасным абсталяваннем — машынамі тэрмічнай рэзкі з ЛПК, гнуткавымі вальцамі, кран-бэлькамі, зварачным абсталяваннем, што дасць магчымасць не проста рыхтаваць спецыяліста высокага ўзроўню, а падняць сам працэс падрыхтоўкі на новы ўзровень — цалкам мадэляваць у навучальным працэсе тэхналогію працы брыгад па зборцы суднавых секцый. Такім чынам кваліфікацыя падрыхтаваных зборшчыкаў і зваршчыкаў будзе адказваць патрэбам рынку. Пад стварэнне гэтага навучальнага цэнтра прыцягваюцца гранты і інвестыцыі пад эгідай {{нп3|Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця|ЕБРР|ru|Европейский банк реконструкции и развития}}<ref>{{Cite web|url=http://shipbuilding.mk.ua/?p=1641|title=Підготовка до створення Миколаївського суднобудівного кластеру|author=|date=2019-05-11|website=http://shipbuilding.mk.ua/|publisher=[[Миколаїв місто корабелів]]|accessdate=11 травня 2019}}</ref>. 18 мая 2019 года быў спушчаны на ваду першы {{нп3|самаходны перагрузчык праекта П-140||uk|Самохідний перевантажувач проєкту П-140}} Nibulon Max<ref>{{Cite web|url=https://ports.com.ua/uk/news/spushcheno-na-vodu-krupneyshee-sudno-v-istorii-nezavisimoy-ukrainy|title=Спущене на воду найбільше судно в історії незалежної України|author=|date=2019-05-23|website=https://ports.com.ua/|publisher=Порти України|accessdate=23 травня 2019|archive-date=23 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181509/https://ports.com.ua/uk/news/spushcheno-na-vodu-krupneyshee-sudno-v-istorii-nezavisimoy-ukrainy|url-status=dead}}</ref>. Гэта першае судна такіх памераў, якое будуецца на заводзе «{{нп3|Нібулон (завод)|Нібулон|uk|Нібулон (завод)}}Нибулон» і самае доўгае кранавае судна класу «рака-мора» за апошнія 25 гадоў, пабудаванае ва Украіне<ref>{{Cite web|url=http://uprom.info/news/ships/nibulon-spustyv-na-vodu-najbilshe-za-svoiu-istoriiu-sudno-foto/|title=Нібулон спустив на воду найбільше за свою історію судно|date=2019-05-24|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=24 травня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220912184556/https://uprom.info/news/ships/nibulon-spustyv-na-vodu-najbilshe-za-svoiu-istoriiu-sudno-foto/|archivedate=12 верасня 2022|url-status=dead}}</ref>. У маі 2019 года КБ «Гранд Інжынірынг» завяршыла праект новага [[Гідраграфічныя судны праекта 50421|гідраграфічны судна праекта 50421]]. Папярэдні флагман ДУ «{{нп3|Укргідраграфія||uk|Держгідрографія}}» [[Гідраграфічнае судна праекта 54020|с. 54020]] «Адэса» быў пабудаваны ў 2007 годзе і застаўся ў акупаваным [[Крым]]е. Як і на папярэдніку, галоўным рабочым інструментам новабудоўлі стане гідраўлічны кран «Palfinger», усталяваны на верхняй палубе<ref>{{Cite web|url=http://uprom.info/news/ships/kb-hrand-inzhynirynh-zavershuie-proektuvannia-novoho-hidrohrafichnoho-sudna/|title=КБ «Гранд Інжиніринг» завершує проектування нового гідрографічного судна|date=2019-05-27|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=27 травня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190530044349/http://uprom.info/news/ships/kb-hrand-inzhynirynh-zavershuie-proektuvannia-novoho-hidrohrafichnoho-sudna/|archivedate=30 мая 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sudostroy.com/proekt-novogo-gidrografa-prakticheski-gotov/|title=Проект нового «гидрографа» практически готов|date=2019-05-27|website=http://sudostroy.com/|publisher=[[Судостроение и судоремонт]]|accessdate=27 травня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025002519/http://sudostroy.com/proekt-novogo-gidrografa-prakticheski-gotov/|archivedate=25 кастрычніка 2021|url-status=dead}}{{Ref-ru}}</ref>. Агульныя аб’ёмы рэалізаванай прадукцыі суднабудаўнічых прадпрыемстваў Украіны ў 2018-м годзе склалі амаль 3 млрд грн. Гэта на 32 % больш чым у 2017 годзе. У той жа час паслуг па суднарамонту выканана на 501 млн грн, што на 47 % больш чым у папярэднім годзе. Адлічэнні ў бюджэты ўсіх узроўняў выраслі на 24 % і склалі каля 952 млн грн. Прыбытковымі былі амаль усе прадпрыемствы. Колькасць занятых у суднабудаванні/рамонце суднаў вырасла на 442 чалавекі. Усяго, на суднабудаўнічых прадпрыемствах працуе больш за 5000 чалавек. Сярэдняя мінімальная зарплата на прадпрыемствах складала ₴ 5000, а максімальная — ₴ 19400. Тройку лідэраў галіны складаюць ССЗ «Нібулон», ПАТ «Завод „Кузня на Рыбальскім“, і ТАА „Смарт Мерытайм груп“<ref>{{Cite web|url=https://uprom.info/news/ships/sudnobudivnyky-zbilshyly-obsyagy-realizacziyi-na-tretynu/|title=Суднобудівники збільшили обсяги реалізації на 32%|date=2019-08-20|website=https://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820183741/https://uprom.info/news/ships/sudnobudivnyky-zbilshyly-obsyagy-realizacziyi-na-tretynu/|archivedate=2019-08-20|url-status=live|accessdate=20 серпня 2019}}</ref>. == Прадпрыемствы == Па выглядзе выконваемых работ і вытворчасцей, якія з’яўляюцца на прадпрыемстве адрозніваюць: # Суднабудаўнічыя прадпрыемствы, якія ўключаюць стапельныя і суднамантажныя цэхі, ставяцца да судназборачных верфяў. Прадпрыемствы гэтага тыпу атрымліваюць гатовыя модулі, вырабленыя на іншых прадпрыемствах, і займаюцца выключна зборкай і мантажом гэтых модуляў на сваіх стапелях, у доках, элінгі. # Суднабудаўнічыя верфі з’яўляюцца больш пашыранай вытворчасцю, уключаючы цэхі ад корпусаапрацоўчага да мантажнага. На прадпрыемствах, якія адносяцца да такога тыпу, ёсць разнастайнае абсталяванне для металаапрацоўкі, зваркі вузлоў і секцый судна, Электрамантажнае абсталяванне і&nbsp;г&nbsp;д., што дазваляе максімальна сканцэнтраваць тэхналагічны працэс вытворчасці судна на адной пляцоўцы. Суднабудаўнічая верф ажыццяўляе пабудову карпусоў і іх насычэнне, а таксама мантаж механізмаў і абсталявання, якія атрымліваюцца ад контрагентаў. # Суднабудаўнічыя заводы&nbsp;— прадпрыемствы, якія ўключаюць у свой склад акрамя цэхаў суднабудаўнічай верфі цэха машынабудаўнічай часткі. Суднабудаўнічыя заводы акрамя судоў выпускаюць таксама і машынабудаўнічую прадукцыю. === Суднабудаўнічыя і суднарамонтныя заводы === * {{нп3|UMS Boat||uk|UMS Boat}} ([[Кіеў]]) * Завод „{{нп3|Кузня на Рыбальскім||uk|Кузня на Рибальському}}“ ([[Кіеў]]) * {{нп3|Кіеўскі суднабудаўніча-суднарэмонтны завод||uk|Київський суднобудівно-судноремонтний завод}} (Кіеў) * {{нп3|Суднабудаўнічая верф «Арыён»||uk|Суднобудівна верф «Оріон»}} ([[Чаркасы]]) * {{нп3|Запарожскі суднабудаўніча-суднарэмонтны завод||uk|Запорізький суднобудівний-судноремонтний завод}} ([[Запарожжа]]) * {{нп3|Азоўскі суднарэмонтны завод||uk|Азовський судноремонтний завод}} ([[Марыупаль]]) * {{нп3|Суднаверф «Украіна»||uk|Судноверф «Україна»}} ([[Адэса]]) * {{нп3|Ізмаільскі суднарэмонтны завод||uk|Ізмаїльський судноремонтний завод}} ([[Ізмаіл]]) * {{нп3|Ільічоўскі суднарэмонтны завод||uk|Іллічівський судноремонтний завод}} ([[Чарнаморск]]) * [[Суднабудаўнічая верф «Мерыдыян»|Суднабудаўнічая верф „ Мерыдыян“]] ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) * [[Суднабудаўнічая верф «Флагман»]] ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]])<ref>{{Cite web|url=https://mil.in.ua/motorna-yahta-proektu-fireball-194/|title=Моторна яхта проекту Fireball 194|author=|date=2018-09-12|website=https://mil.in.ua/|publisher=[[Український мілітарний портал]]|accessdate=12 вересня 2018}}</ref> * [[Яхт-верф «Навігаль»]] ЛТД ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]])<ref>{{Cite web|url=http://shipbuilding.mk.ua/?p=1825|title=«Яхт-верф Навігаль» відремонтує кораблі Морської охорони|author=|date=2019-07-08|website=http://shipbuilding.mk.ua/|publisher=[[Миколаїв місто корабелів]]|accessdate=22 липня 2019}}</ref> * {{нп3|Smart Maritime Group||uk|Smart Maritime Group}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) ** {{нп3|Чарнаморскі суднабудаўнічы завод||uk|Чорноморський суднобудівний завод}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) ** {{нп3|Херсонскі суднабудаўнічы завод||uk|Херсонський суднобудівний завод}} ([[Херсон]]) * {{нп3|Акіян (завод)|Мікалаеўскі суднабудаўнічы завод «Акіян»|uk|Океан (завод)}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) * {{нп3|Мікалаеўскі суднабудаўнічы завод||uk|Миколаївський суднобудівний завод}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) * [[Ачакаўская верф]] ([[Ачакіў|Ачакаў]])<ref>[https://www.ua-region.com.ua/35513536 ОЧАКІВСЬКА ВЕРФ, ТОВ]</ref> * Суднабудаўніча-суднарамонтны завод „{{нп3|Нібулон (завод)|Нібулон|uk|Нібулон (завод)}}Нибулон“ ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) * [[Суднабудаўнічая верф «Арцель»]] ([[Арцель-Суднабудаванне]]) ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]])<ref>{{Cite web|url=http://uprom.info/news/cars/zrobleno-v-ukrayini-yak-vigotovlyayut-sudna-na-pat-artil/|title=Зроблено в Україні: як виготовляють судна на ПАТ “Артіль”|author=|date=2018-01-24|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=10 березня 2018|archive-date=11 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202621/http://uprom.info/news/cars/zrobleno-v-ukrayini-yak-vigotovlyayut-sudna-na-pat-artil/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mil.in.ua/katamarany-artil/|title=Катамарани Артіль|author=|date=2018-03-15|website=https://mil.in.ua/|publisher=[[Український мілітарний портал]]|accessdate=15 березня 2018}}</ref> * {{нп3|Чарнаморская яхтавая верф||uk|Чорноморська яхтова верф}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) * {{нп3|Кілійскі суднабудаўніча-суднарэмонтны завод||uk|Кілійський суднобудівно-судноремонтний завод}} ([[Кілія]]) * {{нп3|Херсонскі суднабудаўнічы завод||uk|Херсонський суднобудівний завод}} ([[Херсон]]) * {{нп3|Палада (завод)|Херсонскі дзяржаўны завод «Палада»|uk|Палада (завод)}}» ([[Херсон]]) * {{нп3|Фіялент (завод)|Фіялент|uk|Фіолент (завод)}} ([[Сімферопаль]]) * Суднабудаўнічы завод «{{нп3|Заліў (завод)|Заліў|uk|Залів (завод)}}» ([[Керч]]) * {{нп3|Керчанскі суднарэмонтны завод||uk|Керченський судноремонтний завод}} * {{нп3|Мора (суднарамонтны завод)|Мора|uk|Море (завод)}} ([[Феадосія]]) * Канструктарска-тэхналагічнае бюро «{{нп3|Суднакампазіт||uk|Суднокомпозит}}» ([[Феадосія]]) * {{нп3|Севастопальскі марскі завод||uk|Севастопольський морський завод}} ([[Севастопаль]]) * {{нп3|Суднарамонтны завод «Паўднёвы»||uk|Судноремонтний завод «Південний»}} ([[Севастопаль]]) === Праектныя прадпрыемствы === * {{нп3|Доследна-праектны цэнтр караблебудавання||uk|Дослідно-проектний центр кораблебудування}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) * {{нп3|Цэнтральнае канструктарскае бюро «Ізумруд»||uk|Центральне конструкторське бюро «Ізумруд»}} ([[Херсон]]) * [[Цэнтральнае канструктарскае бюро «Чарнаморац»]] ([[Севастопаль]]) * [[Цэнтральнае канструктарскае бюро «Шхуна»]] ([[Кіеў]]) * [[Цэнтральнае канструктарскае бюро «Карал»]]<ref>[http://cdbcorall.business-guide.com.ua/ КОРАЛЛ, ЦЕНТРАЛЬНЕ КОНСТРУКТОРСЬКЕ БЮРО, ПуАТ]</ref><ref>[http://www.cdbcorall.ru/ ЦКБ Корал]</ref> ([[Севастопаль]]) * {{нп3|Марское інжынернае бюра||uk|Морське інженерне бюро}} ([[Адэса]]) * [[Zaliv Ship Design]]<ref>[https://www.zalivdesign.com Zaliv Ship Design]</ref> (Нікалаеў) * {{нп3|КБ «Шторм»||uk|КБ «Шторм»}} ([[Кіеў]]) * ПКБ Marine Engineering Design Mykolayiv<ref>{{Cite web|url=https://mil.in.ua/новий-офіс-пкб-mdem/|title=Новий офіс ПКБ MDEM|author=|date=2018-11-22|website=новий-офіс-пкб-mdem/|publisher=[[Український мілітарний портал]]|accessdate=22 листопада 2018}}</ref> * КБ «Grand Engineering»<ref>{{Cite web|url=http://sudostroy.com/prozorro-ja-barzha-ot-grand-engineering-vse-podrobnosti.html|title=ProZorro-я баржа от «Grand Engineering».|accessdate=16 вересня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180916130240/http://sudostroy.com/prozorro-ja-barzha-ot-grand-engineering-vse-podrobnosti.html|archivedate=16 верасня 2018|url-status=dead}}</ref> * {{нп3|Асаба Дызайн Цэнтр||uk|Асаба Дизайн Центр}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) === Вытворцы рухавікоў === * {{нп3|Зара — Машпроект||uk|Зоря — Машпроект}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) === Гістарычныя === * {{нп3|Дзяржаўны Мікалаеўскі рамонтны і карабельна-будаўнічы завод Марскога ведамства||uk|Державний Миколаївський ремонтний і корабельно-будівельний завод Морського відомства}} ([[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]) * {{нп3|Лазараўскае адміралцейства||uk|Лазарєвське адміралтейство}} ([[Севастопаль]]) == Экспартны патэнцыял == Украінская суднабудаўнічая галіна мае сур’ёзны экспартны патэнцыял, які ўплывае на развіццё ўкраінскай эканомікі. У той жа час у краіне з прычыны недахопу сродкаў, як з дзяржаўнага бюджэту, так і ўласных сродкаў прадпрыемстваў, назіраецца недастатковасць адпаведных даследаванняў, адсутнасць узгодненага супрацоўніцтва навукова-даследчых і праектных арганізацый і прадпрыемстваў галіны, што негатыўна ўплывае на канкурэнтаздольнасць і якасць вырабленай украінскімі прадпрыемствамі прадукцыі. == Галіновыя СМІ == СМІ ў суднабудаўнічай і суднарамонтнай галіны асвятляюць навіны прадпрыемстваў і заводаў, звязаных з будаўніцтвам і рамонтам судоў. * Часопіс «{{нп3|Суднабудаванне і суднарамонт||uk|Судостроение и судоремонт}}» * [[Мікалаеў горад карабелаў]] — блог {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} * {{cite web|url=http://www.dy.nayka.com.ua/?op=1&z=1092|title=Сучасний стан суднобудівної галузі, як невід'ємної частини оборонно-промислового комплексу України|author=А. О. Дєгтяр, О. В. Балуєва, В. І. Ляшенко|date=2017-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180115095953/http://www.dy.nayka.com.ua/?op=1&z=1092|archivedate=2018-01-15|website=http://www.dy.nayka.com.ua/|publisher=Державне управління: удосконалення та розвиток|accessdate=15 січня 2018|url-status=live}} * {{cite web|url=https://mil.in.ua/shho-proponuye-ukrayina-dlya-vms-brazyliyi/|title=Що пропонує Україна для ВМС Бразилії|author=|date=2018-08-10|website=https://mil.in.ua/|publisher=[[Український мілітарний портал]]|accessdate=10 серпня 2018}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://uprom.info/news/ships/mikolayivskiy-ta-chornomorskiy-sudnobudivniy-zavod-planuyut-povernuti-v-derzhvlasnist/|title=Миколаївський та Чорноморський суднобудівний завод планують повернути в держвласність|author=|date=|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=13 грудня 2017|archive-date=11 ліпеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711043501/http://uprom.info/news/ships/mikolayivskiy-ta-chornomorskiy-sudnobudivniy-zavod-planuyut-povernuti-v-derzhvlasnist/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-other_news/2077986-sudnobuduvanna-ukraini-u-vkraj-vazkomu-stani.html|title=Суднобудування України – у вкрай важкому стані|author=[[Лисицький Віктор Іванович|Віктор Лисицький]]|date=2016-09-06|website=https://www.ukrinform.ua/|publisher=[[Укрінформ]]|accessdate=13 грудня 2017}} * {{Cite web|url=http://na.mil.gov.ua/44532-vmsu-stayut-na-dokovyj-remont|title=ВМСУ стають на доковий ремонт|date=2017-02-09|website=http://na.mil.gov.ua/|publisher=[[Народна армія (газета)|Народна армія]]|accessdate=13 грудня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171214014335/http://na.mil.gov.ua/44532-vmsu-stayut-na-dokovyj-remont|archivedate=14 снежня 2017|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://uprom.info/news/vpk/glava-vms-anonsuvala-stvorennya-remontnoyi-bazi-povnogo-tsiklu-dlya-korabliv-flotu/|title=Голова ВМС анонсував створення ремонтної бази повного циклу для кораблів флоту|author=|date=2017-01-26|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=13 грудня 2017|archive-date=12 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912150001/https://uprom.info/news/vpk/glava-vms-anonsuvala-stvorennya-remontnoyi-bazi-povnogo-tsiklu-dlya-korabliv-flotu/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://publicaudit.com.ua/reports-on-audit/doslidzhennya-stanu-ta-perspektyv-rozvytku-sudnobuduvannya-v-ukraini/|title=Дослідження стану та перспектив розвитку суднобудування в Україні|author=|date=2017-05-25|website=http://publicaudit.com.ua/|publisher=Публічний аудит|accessdate=15 січня 2018}} * {{Cite web|url=http://defence-blog.com/news/ukraine-to-bid-on-brazilian-tamandare-class-corvette-programme.html|title=Ukraine to bid on Brazilian Tamandaré class corvette programme|author=|date=2017-12-06|website=http://defence-blog.com/|publisher=[[Defece Blog]]|accessdate=15 січня 2018}} * {{Cite web|url=http://opk.com.ua/%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|title=Разработки военного кораблестроения. Уточнение планов|author=Володимир Заблоцький|date=2018-05-21|website=http://opk.com.ua/|publisher=[[Оборонно-промисловий кур'єр]]|accessdate=21 травня 2018|archive-date=21 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521180334/http://opk.com.ua/%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://www.ukrmilitary.com/2018/07/shipbilding.html|title=Заважкий якір, або чи можна відродити кораблебудування|author=Володимир Заблоцький|date=2018-07-07|website=https://www.ukrmilitary.com/|publisher=[[Ukrainian Military Pages]]|accessdate=7 липня 2018}} * {{Cite web|url=http://uprom.info/blogs/ekspertna-dumka/dva-kolory-ukrainskoho-sudnobuduvannia/|title=Два кольори українського суднобудування|author=|date=2019-02-20|website=http://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=22 лютого 2019|archive-date=12 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912134441/https://uprom.info/blogs/ekspertna-dumka/dva-kolory-ukrainskoho-sudnobuduvannia/|url-status=dead}} * [https://tavrika.su/krym/predpriyatiya/sudostroenie-sudoremont/ Судостроение, судоремонт Крыма] * [https://www.facebook.com/MykolaivShipbuilding/ Миколаїв місто корабелів] * [http://sudostroy.com/ Суднобудування та судноремонт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220930193330/https://sudostroy.com/ |date=30 верасня 2022 }} * [http://fleetphoto.ru/entities/?rid=3 Суднобудівні підприємства — Україна] * [https://www.facebook.com/notes/миколаїв-місто-корабелів/кораблебудівний-миколаїв-у-2018-р/326163994642402/ Кораблебудівний Миколаїв у 2018 р.] // Миколаїв місто корабелів http://shipbuilding.mk.ua/ * {{Cite web|url=http://sudostroy.com/gruzovye-sostavy-dlja-dnepra-chernogo-morja-i-dunaja/|title=Грузовые составы для Днепра, Черного моря и Дуная|date=2019-03-23|website=http://sudostroy.com/|publisher=[[Судостроение и судоремонт|Суднобудування і судноремонт]]|accessdate=9 червня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025004341/http://sudostroy.com/gruzovye-sostavy-dlja-dnepra-chernogo-morja-i-dunaja/|archivedate=25 кастрычніка 2021|url-status=dead}} {{Ref-ru}} * {{Cite web|url=https://uprom.info/news/vpk/vyrobnycztvo-korvetiv-nadast-ponad-10-tysyach-robochyh-miscz-v-ukrayinskomu-vpk/|title=Виробництво корветів надасть понад 10 тисяч робочих місць в Українському ВПК|author=|date=2019-08-19|website=https://uprom.info/|publisher=[[Нацыянальны прамысловы партал|Національний промисловий портал]]|accessdate=20 серпня 2019|archive-date=20 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820184245/https://uprom.info/news/vpk/vyrobnycztvo-korvetiv-nadast-ponad-10-tysyach-robochyh-miscz-v-ukrayinskomu-vpk/|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://shipbuilding.mk.ua/?p=2303|title=Проєктно-конструкторські бюро Миколаєва|author=|date=2019-11-10|website=http://shipbuilding.mk.ua/|publisher=[[Миколаїв місто корабелів]]|accessdate=13 листопада 2019}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прамысловасць Украіны]] [[Катэгорыя:Суднабудаванне]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3ux879mjhhziovrnd606782fjwo0nv6 0 722145 5192495 5026345 2026-09-03T18:30:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192495 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Файл:Old-Tjikko-2011-07-19-001.jpg|міні|upright|{{Не перакладзена 5|Стары Ціка|Стары Ціка|ru|Старый Тикко}} — [[елка еўрапейская]] узростам 9561 год. Знаходзіцца ў {{Не перакладзена 5|Нацыянальны парк Фулуф’ялет|нацыянальным парку Фулуф’ялет|en|Fulufjället National Park}} (нацыянальным парку [[Швецыя|Швецыі]] Фулуф’ялет, правінцыя {{Не перакладзена 5|Даларна (правінцыя)|Даларна|ru|Даларна (провинция)}}). Гэтая елка з’яўляецца адным з найстарэйшых у свеце жывых кланальных дрэў.]] Дадзены спіс складаецца з табліцы, у якой прадстаўлены дрэвы, адсартаваныя па ўзросце і відах. Табліца пералічвае дрэвы, для якіх мінімальны ўзрост быў вызначаны непасрэдна, або шляхам падліку гадавых кольцаў і іх [[Дэндрахраналогія|крыжаванай датыроўкай]], або пры дапамозе {{не перакладзена 5|Радыёвугляроднае датаванне|радыёвуглероднага аналізу|ru|Радиоуглеродное датирование}}. Шматлікія з пералічаных дрэў могуць быць нашмат старэй паказанага ў табліцы веку, але ўдакладніць яго не ўяўляецца магчымым, з прычыны таго, што найболей старая драўніна ў цэнтры ствала згніла. У гэтым выпадку вызначэнне ўзросту праводзілася шляхам адзнакі памераў дрэва і меркаваных тэмпаў росту. Найбольш старымі ({{не перакладзена 5|Кланальная калонія|не кланальнымі|ru|Клональная колония}}) дрэвамі ў свеце з’яўляюцца прадстаўнікі віду {{не перакладзена 5|Хвоя асцюкаватая міжгорная|Хвоя асцюкаватая міжгорная|ru|Сосна остистая межгорная}}. Узрост асобных асобін (напрыклад, [[Мафусаіл (дрэва)|дрэва «Мафусаіл»]]) можа дасягаць 5000 гадоў.<ref name="discovery">{{cite web|url=http://discovermagazine.com/1993/oct/thetremblinggian285|title=''The Trembling Giant''|accessdate=2011-10-29|publisher=Discover Magazine|date=1993-10-01|author=Grant, Michael C.|archiveurl=https://www.webcitation.org/67MwmS7Kk?url=http://discovermagazine.com/1993/oct/thetremblinggian285#|archivedate=2012-05-02|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://waynesword.palomar.edu/ww0601.htm#massive|title=''Botanical Record-Breakers''|accessdate=2011-10-29|publisher=W.P Armstrong|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AN4BMQhr?url=http://waynesword.palomar.edu/ww0601.htm#massive#massive|archivedate=2012-09-02|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/brca/naturescience/quakingaspen.htm|title=''Quaking Aspen''|accessdate=2011-10-29|publisher=[[Служба нацыянальных паркаў ЗША]] — {{не перакладзена 5|Брайс-Каньён|Брайс-Каньён|ru|Брайс-Каньон (национальный парк)}}|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AN4CSkpW?url=http://www.nps.gov/brca/naturescience/quakingaspen.htm#|archivedate=2012-09-02|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/poptre/all.html#BOTANICAL%20AND%20ECOLOGICAL%20CHARACTERISTICS |title=''SPECIES: Populus tremuloides'' |accessdate=2011-10-29 |publisher=[[Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]] — {{не перакладзена 5|Лясная Служба ЗША|Лясная Служба ЗША|en|United States Forest Service}} |archiveurl=https://www.webcitation.org/6AN4D4ART?url=http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/poptre/all.html#BOTANICAL%20AND%20ECOLOGICAL%20CHARACTERISTICS#BOTANICAL%20AND%20ECOLOGICAL%20CHARACTERISTICS |archivedate=2012-09-02 |url-status=live }}</ref><ref name="Native Conifers of Tasmania">{{cite web|url=http://www.parks.tas.gov.au/veg/pines.html|title=''Native Conifers of Tasmania''|accessdate=2011-10-30|publisher=Paks and Wildlife Service, Tasmania|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AN4DjLmZ?url=http://www.parks.tas.gov.au/index.aspx?base=3240|archivedate=2012-09-02|url-status=dead}}</ref>. == Дрэвы, якія растуць асобна з дакладна ўсталяваным узростам == {| class="wikitable sortable" |- ! width="10%"| Імя ці ідэнтыфікатар !! width="10%"| Дата прарастання !! width="10%"| Узрост, гадоў<ref>Узрост указаны па стане на бягучы год (для жывых дрэў) або на момант гібелі.</ref><br>(дата смерці, год) !! width="15%"| Від !! width="20%"| Месцазнаходжанне !! width="40%"| Заўвагі |- | {{не перакладзена 5|Праметэй (дрэва)|Праметэй|ru|Прометей (дерево)}} <br> (WPN-114) || 2898 г. да н. э. || 4862<br>(1964 год) || {{не перакладзена 5|Хвоя асцюкаватая міжгорная|Хвоя асцюкаватая міжгорная|ru|Сосна остистая межгорная}}<br>''Pinus longaeva'' || {{не перакладзена 5|Уілер-Пік|Уілер-Пік|ru|Уилер-Пик (гора, Невада)}}, [[Невада]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || Ссечана ў [[1964]] годзе<ref name="RMTRR">[http://www.rmtrr.org/oldlist.htm Rocky Mountain Tree-Ring Research, OLDLIST] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130412091010/http://www.rmtrr.org/oldlist.htm |date=12 красавіка 2013 }}, access date = Dec 10, 2017</ref>. |- | [[Мафусаіл (дрэва)|Мафусаіл]] || 2831 г. да н. э. || {{Мінула гадоў|1|1|-2831}}|| {{не перакладзена 5|Хвоя асцюкаватая міжгорная|Хвоя асцюкаватая міжгорная|ru|Сосна остистая межгорная}}<br>''Pinus longaeva'' || {{не перакладзена 5|Іньё|Іньё|ru|Иньо (округ)}}, [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || Лічылася найстарэйшым жывым некланальным дрэвам да выяўлення больш старажытнага асобніка<ref name="RMTRR"/>. |- | ? ||1611 г. да н. э. ||{{Мінула гадоў|1|1|-1611}} || {{не перакладзена 5|Фіцроя|Фіцроя|ru|Фицройя}}<br>''Fitzroya cupressoides'' || {{не перакладзена 5|Нацыянальны парк Алерсе-Андзіна|Нацыянальны парк Алерсе-Андзіна|en|Alerce Andino National Park}}, {{не перакладзена 5|Лос-Лагас|Лос-Лагас|ru|Лос-Лагос (область)}}, [[Чылі]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | CBR26 || 1255 г. да н. э. ||{{Мінула гадоў|1|1|-1255}} || [[Секвоядэндран]]<br>''Sequoiadendron giganteum'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | D-21 || 1209 г. да н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|-1209}} || [[Секвоядэндран]]<br>''Sequoiadendron giganteum'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | D-23 || 1064 г. да н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|-1064}} || [[Секвоядэндран]]<br>''Sequoiadendron giganteum'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | CMC 3 || 1022 г. да н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|-1022}} || [[Секвоядэндран]]<br>''Sequoiadendron giganteum'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | Ядловец Скафільда || 664 г. да н. э.||2675<br>(1998 год) || {{не перакладзена 5|Ядловец заходні|Ядловец заходні|ru|Можжевельник западный}}<br>''Juniperus occidentalis'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||Мёртвы<ref name="RMTRR"/>. |- | CB-90-11 || 424 г. да н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|-424}} || {{не перакладзена 5|Хвоя калючая|Хвоя калючая|ru|Сосна остистая}}<br>''Pinus aristata'' || Цэнтральнае [[Каларада]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | {{не перакладзена 5|Джая Шры Маха Бодхі|Джая Шры Маха Бодхі|ru|Джайя Шри Маха Бодхи}}||288 г. да н. э. || {{Мінула гадоў|1|1|-288}} || {{не перакладзена 5|Фікус святы|Фікус святы|ru|Фикус священный}}<br>''Ficus religiosa'' || [[Анурадхапура]], {{не перакладзена 5|Паўночна-Цэнтральная правінцыя|Паўночна-Цэнтральная правінцыя|ru|Северо-Центральная провинция (Шри-Ланка)}}, [[Шры-Ланка]] || Паводле легенд, гэтае дрэва вырашчана з атожылка {{не перакладзена 5|Дрэва Бодхі|Дрэва Бодхі|ru|Дерево Бодхи}}, пад якім [[Гаўтама Буда|Буда]] дасягнуў {{не перакладзена 5|Бодхі|прасвятлення|ru|Бодхи}}. Пасаджана ў 288 годзе да н.э<ref name="RMTRR"/>. |- | ? || 189 г. да н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|-189}} || [[Секвоя]]<br>''Sequoia sempervirens'' || Паўночная [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | Ядловец Бенета || 189 г. да н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|-189}} || {{не перакладзена 5|Ядловец заходні|Ядловец заходні|ru|Можжевельник западный}}<br>''Juniperus occidentalis'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | SHP 7 || 99 г. да н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|-99}} || [[Сасна Бальфура]]<br>''Pinus balfouriana'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | ? || 94 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|94}} || {{не перакладзена 5|Лістоўніца Лайэля|Лістоўніца Лайэля|ru|Лиственница Лайэля}}<br>''Larix lyallii'' || {{не перакладзена 5|Тэрыторыя Кананаскіс|Тэрыторыя Кананаскіс|en|Kananaskis Country}}, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], [[Канада]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | CRE 175 || 122 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|122}} || {{не перакладзена 5|Ядловец скальны|Ядловец скальны|ru|Можжевельник скальный}}<br>''Juniperus scopulorum'' || Паўночная частка штата [[Нью-Мексіка]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | Ядловец Майлза || 201 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|201}} || {{не перакладзена 5|Ядловец заходні|Ядловец заходні|ru|Можжевельник западный}}<br>''Juniperus occidentalis'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | ? || 235 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|235}} || {{не перакладзена 5|Крыптамерыя|Крыптамерыя|ru|Криптомерия}}<br>''Cryptomeria japonica'' || востраў [[Яку]], [[Японія]]||<ref>[https://springerlink3.metapress.com/content/f8456h85211j3456/resource-secured/?target=fulltext.pdf&sid=q3hdou45ul3s1afpqbbcbwzn&sh=www.springerlink.com Suzuki and Tsukahara 1987]{{Недаступная спасылка}}, access date = August 7 2011</ref> |- | ERE || 341 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|341}} || {{не перакладзена 5|Хвоя мяккая|Хвоя мяккая|ru|Сосна мягкая}}<br>''Pinus flexilis'' || Паўночная частка штата [[Нью-Мексіка]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | RCR 1 || 345 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|345}} || [[Сасна Бальфура]]<br>''Pinus balfouriana'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | ? || 350 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|350}} || {{не перакладзена 5|Хвоя мяккая|Хвоя мяккая|ru|Сосна мягкая}}<br>''Pinus flexilis'' || {{не перакладзена 5|Саўт-Парк (даліна)|Саўт-Парк|ru|Саут-Парк (долина)}}, [[Каларада]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | KET 3996 || 352 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|352}} || {{не перакладзена 5|Хвоя мяккая|Хвоя мяккая|ru|Сосна мягкая}}<br>''Pinus flexilis'' || [[Кетчум (Айдаха)|Кетчум]], [[Айдаха]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | FL117 || 358 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|358}}|| [[Туя заходняя]]<br>''Thuja occidentalis'' || [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | BBL 2 || 362 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|362}}|| [[Сасна Бальфура]]<br>''Pinus balfouriana'' || [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | ? || 375 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|375}}|| {{не перакладзена 5|Кіпарыс нутканскі|Кіпарыс нутканскі|ru|Кипарис нутканский}}<br>''Callitropsis nootkatensis'' || [[Ванкувер (востраў)|Ванкувер]], [[Канада]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | BCK 69 || 389 г. н. э.|| {{Мінула гадоў|1|1|389}}|| {{не перакладзена 5|Таксодыум двухрадковы|Таксодыум двухрадковы|ru|Таксодиум двурядный}}<br>''Taxodium distichum'' || {{не перакладзена 5|Акруга Бладэн|Акруга Бладэн|en|Bladen County}}, [[Паўночная Караліна]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | FL101 || 444 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|444}}|| [[Туя заходняя]]<br>''Thuja occidentalis'' || [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] ||<ref name="RMTRR"/> |- | {{не перакладзена 5|Дуб Вардана Маміканяна|Дуб Вардана Маміканяна|ru|Дуб Вардана Мамиконяна}} || 451 г. н. э.||1524 (1975 год) || [[Дуб]]<br>''Quercus'' || [[Тавуш]], [[Арменія]] ||Дуб вядомы тым, што пасаджаны асабіста галоўнакамандуючым (спарапетам) армянскім войскам Варданам Маміканянам перад [[Аварайрская бітва|Аварайрскай бітвай]] 26 мая 451 г. н. э. Загінуў падчас навальніцы ў 1975 годзе. |- | ? || 469 г. н. э.||{{Мінула гадоў|1|1|469}}|| {{не перакладзена 5|Хвоя мяккая|Хвоя мяккая|ru|Сосна мягкая}}<br>''Pinus flexilis'' || Цэнтральнае [[Каларада]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ||<ref name="RMTRR"/> |} == Гл. таксама == * {{Не перакладзена 5|King Clone|King Clone|ru|King Clone}} * {{Не перакладзена 5|Спіс самых вялікіх секвай|Спіс самых вялікіх секвай|en|List of largest giant sequoias}} * {{Не перакладзена 5|Спіс доўгажывучых арганізмаў|Спіс доўгажывучых арганізмаў|en|List of long-living organisms}} * {{Не перакладзена 5|Спіс старых лясоў|Спіс старых лясоў|en|List of old growth forests}} * {{Не перакладзена 5|Дрэва-Ветэран|Дрэва-Ветэран|en|Veteran tree}} {{Зноскі}} == Літаратура == * Джером Хутин. [http://issuu.com/8875/docs/green_life_1/23# Сосна Хуона из Тасмании более 10500 лет живёт на Земле. // Карельский экологический журнал «Зелёный лист», 2011, № 1 (июнь). — С. 21.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221016015855/https://issuu.com/8875/docs/green_life_1/23 |date=16 кастрычніка 2022 }} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-10-11}} [[Катэгорыя:Сусветныя рэкорды]] [[Катэгорыя:Знакамітыя дрэвы|*Спіс]] sna4x16x3n5dhghgbh26m0qbkdvyt3o 0 722508 5192407 5026157 2026-09-03T13:27:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192407 wikitext text/x-wiki {{Short description|Паўднёвакарэйская актрыса}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-ko|서지혜}} |Выява=Seo Ji-Hye para Marie Claire Korea 01.jpg |Дата нараджэння= |Месца нараджэння= |Грамадзянства={{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} |Адукацыя= |Прафесія= |Гады актыўнасці=2003–дагэтуль |Апісанне выявы=Со Джы Хе ў маі 2018 |Сайт=https://www.instagram.com/jihye8024/?hl=en }} '''Со Джы Хе''' ({{lang-ko|서지혜}}, [[Кітайскае пісьмо|ханча:]] ''徐智慧''; нар. [[24 жніўня]] [[1984]], [[Сеул]], [[Паўднёвая Карэя]]) — паўднёвакарэйская актрыса і мадэль. Упершыню Со прыцягнула да сябе ўвагу пасля здымак фільма жахаў «Голас»<ref>{{cite web|title=K-FILM REVIEWS: 목소리 (Voice)|url=http://twitchfilm.com/2005/10/k-film-reviews-voice.html|work=Twitch Film|date=2005-10-22|access-date=14 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129090714/http://twitchfilm.com/2005/10/k-film-reviews-voice.html|archive-date=29 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref>, а ўжо пазней пачала здымацца ў бязлікіх тэлесерыялах, у тым ліку «Шын Дон» (2005), «Над вясёлкаю» (2006), «Я цябе кахаю» (2008), «Асаблівы дзень Чунджы» (2008), «49 дзён» (2011), «Месяц і зоркі для цябе» (2012), «Панч» (2014), «Увасабленне рэўнасці» (2016), «Кардыяхірургі» (2018), «Каханне з неба» (2019) і «Павячэраем разам?» (2020). == Біяграфія == Со Джы Хе нарадзілася ў сталіцы [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], горадзе [[Сеул]]е. Со з дзяцінства заўсёды марыла стаць актрысай. Яна ўпершыню далучылася да індустрыі забаў, зняўшыся ў некалькіх музычных кліпах. Першым праектам актрысы стал тэлесерыял 2003 года «Ва-банк», дзе яна сыграла эпізадычную ролю<ref>{{cite web|title=Seo Ji Hye Biography and Facts|url=https://www.gluwee.com/seo-ji-hye/|language=en}}</ref>. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва ! scope="col" |Роля ! scope="col" class="unsortable" |Зн. |- ! scope="row" |2005 |«Голас» |Кан Сон Мін | style="text-align:center" |<ref>{{cite web|url=http://www.cine21.com/news/view/?mag_id=31947|title=<여고괴담4: 목소리>의 차예련, 김옥빈, 서지혜|date=11 June 2005|website=Cine21|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |«Мафія і прадавец» |Хан Су Джон | style="text-align:center" |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=144&aid=0000053911|title=‘상사부일체’서지혜, 첫눈엔 얼음공주 다시보면 털털녀|date=6 September 2007|website=Sports Khan|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2010 |«Самотнае дрэва» |Кім Сун Ён | style="text-align:center" |<ref>{{cite web|url=http://news.maxmovie.com/80254|title=(인터뷰) <서서 자는 나무> 서지혜 “성장의 시간 함께 보냈죠”|date=8 December 2010|website=Max Movie|language=ko|access-date=14 кастрычніка 2022|archive-date=30 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330005601/http://news.maxmovie.com/80254|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |«Прагноз самагубстваў» |Лі Хе Ін | style="text-align:center" |<ref>{{cite web|url=http://news.mk.co.kr/newsRead.php?year=2011&no=203987|title=`수상한 고객들` 서지혜, "감동적인 시나리오에 극 비중 연연|date=31 March 2011|website=MK|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |«Нястрымны» |наложніца Чо | style="text-align:center" |<ref>{{cite web|url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2018/11/05/2018110500530.html|title=이선빈X서지혜X한지은, '창궐' 빛낸 3人3色 비주얼|date=5 November 2018|website=Chosun|language=ko}}</ref> |} === Тэлесерыялы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва ! scope="col" |Роля ! scope="col" class="unsortable" |Зн. |- ! rowspan="2" scope="row" |2003 |«Ва-банк» |Э Сок/Мі Хі | |- |«Шлюбная гісторыя» |Чхвэ Су Джын | |- ! rowspan="3" scope="row" |2004 |«У шторм» |Ю Ры | |- |«Жанчына, якая хоча замуж» |Сон Ю Ры | |- |«Мая 19-гадовая нявестка» |Кан Е Рым | |- ! rowspan="3" scope="row" |2005 |«Крыштальная дзяўчына» |Ча Джу Ха |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0000014089|title=서지혜, “섹시 도도한 악역, 근데 의사같대요”|date=22 June 2005|website=My Daily|language=ko}}</ref> |- |«Шын Дон» |каралева Нагук/Бан Я |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=032&aid=0000137623|title=서지혜, “1인2역 멋지게 소화”|date=30 August 2005|website=Khan|language=ko}}</ref> |- |«Птушка…» |Чон Ын Со |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=111&aid=0000027530|title=왕비마마 서지혜, "청순한 여고생 기대하세요"|date=9 February 2006|website=enews24|language=ko}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2006 |«Над вясёлкаю» |Ма Сан Мі |<ref>{{cite web|url=http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=200607232131333&sec_id=540201|title=데뷔 동기 서지혜-김옥빈 ‘오버더 레인보우 ’ 연기대결|date=23 July 2006|website=Sports Khan|language=ko}}</ref> |- |«Хто жыве ў гэтым будынку» |Тэ Ён |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=108&aid=0000049352|title=서영희, 단막극서 서지혜와 '동성애 코드'|date=18 November 2006|website=Star News|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2007 |«Легенда пра Хяндан» |Хяндан |<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=144&aid=0000051269|title=‘노국공주’서지혜, ‘향단’변신|date=30 July 2007|website=Sports Khan|language=ko}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2008 |«Я цябе кахаю» |На Ён Хі |<ref>{{cite web|last=Квон|first=Мі Ю|title=Dramas Adapt New Way of Production|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/02/201_18634.html|work=The Korea Times|date=10 February 2008}}</ref> |- |«Асаблівы дзень Чунджы» |Ён Бун Хон |<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=032&aid=0001951886|title=서지혜, MBC일일극 '춘자네 경사났네' 주인공 발탁|date=21 April 2008|website=Khan|language=ko}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2010 |«Жалезны кароль Кім Су Ро» |Хо Хван Ок |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=076&aid=0002039478|title='김수로' 서지혜, "지성과 러브신에 실제로 두근두근"|date=17 July 2010|website=Sports Chosun|language=ko}}</ref> |- |«Слімак Кашывон» (спецыяльны серыял) |Мі Ру |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=213&aid=0000060968|title='달팽이고시원' 신선한 연출+음악 '호평'|date=7 November 2010|website=TV Report|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2011 |«49 дзён» |Шын Ін Чон |<ref>{{cite web|last=Ві|first=Гын У|title=PREVIEW: SBS TV series ''49 Days''|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?sec=ent5&idxno=2011030916035183855|work=10Asia|date=9 March 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=022&aid=0002223637|title=서지혜, SBS '49일' 합류…악녀 변신|date=17 January 2011|website=Segye|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2012 |«Месяц і зоркі для цябе» |Хан Чэ Вон |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0002383502|title='별달따' 서지혜, 촬영中 모델 포스 한컷 '역시 서블리!'|date=19 July 2012|website=Osen|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2013 |«Я, тата, мама, бабуля ды Ганна» (фестывальны серыял) |маці |<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=088&aid=0000318941|title=서지혜 엄마 된다! ‘나 엄마 아빠 할머니 안나’서 섬세한 감정연기 예고|date=12 November 2013|website=Maeil|language=ko}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2014 |«Арыстакратка» |Юн Шын Э |<ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2983443|title=Dueling over love, life, fashion|date=14 January 2014|website=Korea JoongAng Daily|access-date=14 кастрычніка 2022|archive-date=23 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323081236/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2983443|url-status=dead}}</ref> |- |«Панч» |Чхвэ Ён Джын |<ref>{{cite web|url=https://www.yahoo.com/news/starn-focus-seo-ji-hye-attends-ending-party-102928040.html|title=Seo Ji Hye attends ending party of SBS drama 'Punch'|date=18 February 2015|website=Star News}}</ref> |- ! rowspan="2" scope="row" |2016 |«Так яно і ёсць» |Лі Джы Сон |<ref>{{cite web|url=http://news.jtbc.joins.com/article/article.aspx?news_id=NB11151146|title='그래 그런거야' 서지혜, 우아한 첫수업…'똑순이가 따로없네'|date=15 January 2016|website=JTBC|language=ko}}</ref> |- |«Увасабленне рэўнасці» |Хон Хе Вон |<ref>{{cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201612081800244076066_2&ACE_SEARCH=1|title=Seo Ji-hye talks about 'Jealousy Incarnate'|date=8 December 2016|work=Kpop Herald}}</ref> |- ! scope="row" |2017 |«Шэпт» |Чхвэ Ён Джын (камэа) |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003541876|title='귓속말' 조재현X서지혜, 죄수와 검사로 카메오 출연..비하인드 컷 공개|date=23 May 2017|website=Osen|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2017-2018 |«Чорны рыцар: чалавек, які мяне ахоўвае» |Шэран/Чхвэ Со Рын |<ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3041731|title='Black Knight' is a romantic fantasy adventure|date=7 December 2017|website=Korea JoongAng Daily}}</ref> |- ! scope="row" |2018 |«Кардыяхірургі» |Юн Су Ён |<ref>{{cite web|url=http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=22778958&cloc=|title=(단독)서지혜, SBS '흉부외과' 女주인공 확정|date=6 July 2018|website=Ilgan Sports|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hancinema.net/orion-s-daily-ramblings-go-soo-uhm-ki-joon-seo-ji-hye-and-kim-ye-won-confirm-cardiothoracic-sugery-121064.html|title=Go Soo, Uhm Ki-joon, Seo Ji-hye and Kim Ye-won Confirm "Cardiothoracic Surgery{{sic|hide=y}}"|date=7 August 2018|website=Hancinema|publisher=Osen}}</ref> |- ! scope="row" |2019-2020 |«Каханне з неба» |Со Дан |<ref>{{cite news|url=https://www.hancinema.net/seo-ji-hye-joins-writer-park-ji-eun-in-emergency-love-landing-131199.html|title=Seo Ji-hye Joins Writer Park Ji-eun in "Emergency Love Landing"|website=HanCinema|publisher=Nate}}</ref> |- ! scope="row" |2020 |«Павячэраем разам?» |У До Хі |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=001&aid=0011399308|title=(방송소식) 서지혜, MBC '저녁 같이 드실래요?' 주연 外|date=2020-01-13|website=Yonhap|language=ko}}</ref> |- ! scope="row" |2022 |«Адамас» |Ын Хе Су |<ref>{{cite web|author=Кан Хё Джын|date=2021-12-09|title=(단독)지성·서지혜·이수경, tvN 기대작 '아다마스'로 뭉친다|trans-title=[Exclusive] Ji-sung, Seo Ji-hye, and Lee Soo-kyung to unite in tvN's anticipated work 'Adamas'|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=477&aid=0000332578|publisher=SPOTV News|language=ko|via=Naver}}</ref><ref>{{cite web|author=Кім На Ён|date=2022-01-19|title=지성 1인 2역→tvN '아다마스' 서지혜·이수경 캐스팅 확정 (공식)|trans-title=Ji-sung, 1 person, 2 roles → tvN 'Adamas' Seo Ji-hye and Lee Soo-kyung casting confirmed (official)|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=410&aid=0000844620|access-date=19 студзеня 2022|publisher=MK Sports|language=ko|via=Naver}}</ref> |- ! scope="row" |2022-2023 |«Чырвоны шар» |Чо Ын Кан |<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=437&aid=0000311228|last=Хвак|first=Со Ён|title=서지혜·이성재·홍수현·이상우, 문영남作 '빨간풍선' 출연확정|trans-title=Seo Ji-hye, Lee Seong-jae, Hong Su-hyeon, Lee Sang-woo, and Moon Young-nam's 'Red Balloon' confirmed|publisher=JTBC|via=Naver|date=25 жніўня 2022|language=ko}}</ref> |- |} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-10-15}} [[Катэгорыя:Актрысы Паўднёвай Карэі]] qk2tvwn4fckmvawpl20xykn4hl6nnuq 0 727933 5192598 4298888 2026-09-04T07:05:49Z Pansosh 97167 /* Камандзіры */ 5192598 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Дыверсійная Беларуская партызанская брыгада імя У. І. Леніна |гады = 1942—1944 |войны = [[Вялікая Айчынная вайна]] |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР|1940}} |памер = 315 партызан (1.7.1944) |роля = барацьба з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі |тып = [[партызаны]] |у складзе = |вядомыя_камандзіры = * [[Аляксей Андрэевіч Баскакаў|А. А. Баскакаў]] (загінуў); * [[Максім Трыфанавіч Гарбаценкоў|М. Т. Гарбаценкоў]]; * Я. У. Фурсо (выконваў абавязкі) |размяшчэнне = [[Суражскі раён|Суражскі]], [[Талачынскі раён|Талачынскі]], [[Ушацкі раён|Ушацкі]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкі]], [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкі]], [[Пліскі раён|Пліскі]], [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкі]] раёны |падпарадкаванне = [[Беларускі штаб партызанскага руху]] }} '''Дыверсійная Беларуская партызанская брыгада імя У. І. Леніна''' — [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанская брыгада]], створаная ў ліпені 1942 года ў савецкім тыле як Беларуская дыверсійная партызанская брыгада асобага прызначэння з партызан, якія выйшлі за лінію фронту, і з асабовага складу, вылучанага [[1-я Беларуская партызанская брыгада|1-й Беларускай]] і [[2-я Беларуская партызанская брыгада імя П. К. Панамарэнкі (1-га складу)|2-й Беларускай імя П. К. Панамарэнкі]] партызанскімі брыгадамі. У лістападзе 1942 года брыгадзе было нададзена імя Леніна. Да снежня 1942 года база брыгады знаходзілася ў савецкім тыле, куды атрады перыядычна выходзілі на экіпіроўку. У верасні 1943 года была перадыслацыравана ў [[Вілейская вобласць|Вілейскую вобласць.]] Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі [[Суражскі раён|Суражскага]], [[Талачынскі раён|Талачынскага]], [[Ушацкі раён|Ушацкага]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкага]], [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага,]] [[Пліскі раён|Пліскага]], [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]] раёнаў. 1 ліпеня 1944 года брыгада (315 партызан, 3 атрады) злучылася з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]]. == Склад == * 1-ы атрад; * 2-і атрад; * 3-і атрад. == Камандаванне == === Камандзіры === * [[Аляксей Андрэевіч Баскакаў|А. А. Баскакаў]] (загінуў); * [[Максім Трыфанавіч Гарбаценкаў|М. Т. Гарбаценкаў]]; * Я. У. Фурсо (выконваў абавязкі). === Камісары === * [[Васіль данілавіч Лобараў|В. Д. Лобараў]]; * М. Т. Гарбаценкоў; * [[Рыгор Фёдаравіч Шастакоў|Р. Ф. Шастакоў]]; * М. З. Умінскі (выконваў абавязкі); * У. С. Свірыд (загінуў); * М. Р. Пучкароў. === Начальнікі штаба === * М. П. Падгорны; * С. Ф. Сафронаў. == Гісторыя == Партызаны праводзілі дыверсіі на чыгунках [[Полацк]] — [[Віцебск]], Полацк — [[Невель (горад)|Невель]], Полацк — [[Маладзечна]]. У снежні 1942 — сакавіку 1943 гадоў удзельнічалі ў баях з карнікамі ў [[Суражскі раён|Суражскім]], [[Полацкі раён|Полацкім]] і [[Расонскі раён|Расонскім]] раёнах. У ліпені 1943 года брыгада правяла рэйды з Суражскага ў [[Талачынскі раён|Талачынскі]], у верасні — у [[Докшыцкі раён|Докшыцкі]] раёны, у час якіх яны нападалі на гарнізоны, тым ліку ў вёсцы [[Арэхаўна]] [[Ветрынскі раён|Ветрынскага]] раёна. У «[[рэйкавая вайна|рэйкавай вайне]]» на чыгунцы Полацк — Маладзечна падарвалі і папсавалі больш за 5 тысяч рэек. Са снежня 1943 года ўтрымлівалі лінію абароны па рацэ [[Бярэзіна]]. У красавіку — маі 1944 года ў час карнай аперацыі на [[Полацка-Лепельская партызанская зона|Полацка-Лепельскую партызанскую зону]] вялі баі на лініі абароны вёсак [[Адамова]] — [[Бераспонне]], вёсак [[Лісічына (Ушацкі раён)|Лісічына]] — [[Кублічы]], каля возера [[Медзазол]] утрымлівалі пераправу цераз Батурынскі мост, вялі баі за вёскі [[Лясіны (Ушацкі раён)|Лясіны]], [[Храмёнкі]], [[Зарубаўшчына]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]]. У маі 1944 года разам з іншымі брыгадамі прарвалі блакаду каля вёскі [[Матрына (Ушацкі раён)|Матырына]] Ушацкага раёна і выйшлі ў Вілейскую вобласць. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] 0vedoskpes5b2647pddtqusaxyjvkyg 4 729024 5192409 5192295 2026-09-03T13:28:52Z M.L.Bot 261 /* Алесандр Бусел */ +подпіс 5192409 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Алесандр Бусел == Прапаную надаць {{У|Алесандр Бусел}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Як выключна мне здаецца, троху арыгінальная арфаграфія, але ў межах разумнага кампрамісу. Улічваючы, што часта перапрацоўваў, ачалавечвае, грубыя машынныя пераклады, то толькі пашана, а змястоўна ўнёсак не вымагае нагляду. Не ўпэўнены (бо не знайшоў), але ўліковы запіс можа быць рэінкарнацыяй даўнейшага, з адной-двума літарамі адрозным імем, унёсак з якога быў ідэнтычны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:28, 3 верасня 2026 (+03) == АлесьНавіцкі90 == {{закрыта}} Прананую надаць {{у|АлесьНавіцкі90}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Тэхнічныя пытанні бываюць, але ўнёсак вельмі пазітыўны і нагляду абсалютна не вымагае. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 26 жніўня 2026 (+03) :Дзякуй. Буду імкнуцца адпавядаць чаканням - незалежна ад рашэння супольнасці) У тэхнічных момантах заўсёды раюся з больш дасведчанымі калегамі. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 14:19, 27 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уклад адпавядае крытэрыям. Сцяг выдадзены. {{u|АлесьНавіцкі90}}, вы ўсё робіце правільна, але я ўсё роўна раю пачытаць [[ВП:Догляд]]. Яно карысна будзе :) --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:33, 27 жніўня 2026 (+03) == Dzejka == {{закрыта}} Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Ciepiersia == {{закрыта}} Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Autumndancer == {{Закрыта}} Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03) :Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03) :{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] == {{закрыта}} Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу "Юнасць", яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03) :Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] == {{закрыта}} Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03) :{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03) ::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03) :::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03) : {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03) : Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03) == [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == {{закрыта}} На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&diff=prev&oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам "тэрмінаў даўніны", а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03) ::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03) : Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03) ::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле "Запыты да адміністратараў": ::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? ::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. ::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03) :Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў "правіць смела": пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул "''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России" (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула "Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры"). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў "''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''"). У іншых месцах ён проста прыдумляў "цытаты" пра "жыдоў-кравапіўцаў" і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле "Беларуская карчма", там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03) :Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)). Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»! Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул. І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар. У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі. Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03) : Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03) :Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне "салідным", хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03) Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў. [[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі. [[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]». Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым <s>удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —</s> з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула. Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы. Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: # Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі. # У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай. # Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі. <s># Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.</s> Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. <s>Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.</s> Выдаленыя часткі артыкула<s>, падмацаваныя</s> з аўтарытэтнымі крыніцамі<s>,</s> мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03) :Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ "лаўка" замест "крамы", я выправіў, бо "лавка", а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) :Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО "цытат", якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых "са столі", а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і "прапіхнуць" у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе "корчмы і шынкі"). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў "смеццевым", а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03) :: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03) :::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле "Беларуская карчма". Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза "(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай)," якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03) ::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03) : Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03) : І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03) : Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03) ::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова "не для выдачы". Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03) ::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03) : Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03) ::Так, нам, "яўрэям", гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, "яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем". Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра "нецікава". Матывацыя была наступная: "Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі". То бок пытанне стаяла не "цікава/нецікава", а "пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму". Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: "звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі". [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03) : Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать». :: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03) ::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула "Беларуская карчма" Ohlumon у "маскоўскую ленінку" (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03) : У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03) ::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць "яўрэйскае лобі", "(жыда)масонаў" і "антыславянскую змову" у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях "Пратаколы сіёнскіх мудрацоў" і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03) : Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03) :: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03) ::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon "цытуе" яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03) == [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :Можа, будуць прыклады, што менавіта названа "падлогам"? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03) ::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка "падлог крыніц", вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03) ::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы ("Kamoja, Ad[utiškis]."). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]] nqobut5kdbhhczrg9nidh4e18tpwvae 5192462 5192409 2026-09-03T16:11:00Z M.L.Bot 261 /* Алесандр Бусел */ 5192462 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Алесандр Бусел == Прапаную надаць {{У|Алесандр Бусел}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Як выключна мне здаецца, троху арыгінальная арфаграфія, але ў межах разумнага кампрамісу. Улічваючы, што часта перапрацоўвае, ачалавечвае, грубыя машынныя пераклады, то толькі пашана, а змястоўна ўнёсак не вымагае нагляду. Не ўпэўнены (бо не знайшоў), але ўліковы запіс можа быць рэінкарнацыяй даўнейшага, з адной-дзвюма літарамі адрозным імем, унёсак з якога быў ідэнтычны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:28, 3 верасня 2026 (+03) == АлесьНавіцкі90 == {{закрыта}} Прананую надаць {{у|АлесьНавіцкі90}} сцяг прынамсі аўтадаглядчыка. Тэхнічныя пытанні бываюць, але ўнёсак вельмі пазітыўны і нагляду абсалютна не вымагае. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 26 жніўня 2026 (+03) :Дзякуй. Буду імкнуцца адпавядаць чаканням - незалежна ад рашэння супольнасці) У тэхнічных момантах заўсёды раюся з больш дасведчанымі калегамі. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 14:19, 27 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уклад адпавядае крытэрыям. Сцяг выдадзены. {{u|АлесьНавіцкі90}}, вы ўсё робіце правільна, але я ўсё роўна раю пачытаць [[ВП:Догляд]]. Яно карысна будзе :) --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:33, 27 жніўня 2026 (+03) == Dzejka == {{закрыта}} Таксама прапаную надаць {{У|Dzejka}} сцяг аўта- або даглядчыка, бачна, што дасведчаны удзельнік. Патрабаванням адпавядае, нагляду за яго праўкамі не трэба. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:54, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:22, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Ciepiersia == {{закрыта}} Прапаную надаць {{У|Ciepiersia}} сцяг аўта- або і проста даглядчыка, унёсак адпаведны, бачна, што і агулам, і тэхнічна разумее правілы. У наглядзе патрэбы няма. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 30 ліпеня 2026 (+03) :Калі ласка, @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:23, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Унёсак пазытыўны. Выдаў неабходныя сцягі. Дзякуй за пінг! --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:18, 9 жніўня 2026 (+03) == Autumndancer == {{Закрыта}} Прапаную надаць сцяг аўтадаглядчыка ўдзельніку [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]], стаж і ўнёсак адпаведны, ніводнай праўкі, якая вымагала б перадогляду за гэты час не заўважыў. Калі будзе яго згода і вырашаць адміны, можа, і сцяг даглядчыка адразу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:33, 17 чэрвеня 2026 (+03) :Народ, ну што? Праблемы з якасцю афармлення ёсць, але ўнёсак ўдзельніка выключна пазітыўны, за ім не трэба наглядаць. Аўтадаглядчыка можна даваць жа. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:48, 16 ліпеня 2026 (+03) :{{За}}, таксама робіць карысную справу з сістэматызацыяй артыкулаў [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:20, 16 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Бачыў унёсак. Даволі пазітыўны. Выдаў сцяг аўта- і простага даглядычка. Калі нешта будзе не так - пінгуйце калі ласка. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Удзельнік:Цімох|Цімох]] == {{закрыта}} Прапаную забраць сцяг аўтадаглядчыка ва ўдзельніка [[Удзельнік:Цімох|Цімох]], уклад не адпавядае мінімальным нормам. Здаецца, або капіпаст аднекуль, або перапрацоўка ШІ і закідванне гэтай сыравіны ў Вікіпедыю -- ні вікіфікацыі, а калі ёсць то тыпу РуВікі, то-бок не працуе, у раздзелах Спасылак няма лінкаў, але ёсць іх апісанні, няма далучэння да ЭВД, месцамі мова тыпу "Юнасць", яўныя машынныя сляды, якіх не кранала вока жывога чалавека, і шмат іншага. Паасобку недахопы можна цярпець, але ўсё разам -- прынамсі, аўтадаглядчыка сцяг трэба зняць. І паглядзіце хто даў сцяг, не бачу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:24, 20 лютага 2026 (+03) :Рэакцыі ніякай, тым часам, за чатыры месяцы ўдзельнік нічога не паправіў са створанага ім, усё роўна ў тым стане і для догляду вымагае значнай перапрацоўкі, далучэння да Вікіданых і іншага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:36, 17 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Сцяг аўтадаглядчыка забраны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:02, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] == {{закрыта}} Вітаю. Стаж і ўнёсак удзельніцы [[Удзельніца:Emilia Noah|Emilia Noah]] цалкам адпавядае сцягу даглядчыцы. У тым ліку шмат неабходнай руціны робіць, як то архівацыя. Вядома, калі будзе яе згода. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:50, 12 лістапада 2025 (+03) :{{за}} цешуся і зычу ўдзельніцы поспехаў! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:03, 12 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўныя адміны, згода ўдзельніка наконт атрымання гэтага сцяга мае быць выказана (прынамсі ён мае пацвердзіць, што азнаёміўся з правіламі догляду). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 12 лістапада 2025 (+03) ::Так, згоды трэба дачакацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:04, 12 лістапада 2025 (+03) :::Так, слушна, нікуды не спяшаемся. Чакаем паведамлення ад @[[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:16, 12 лістапада 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], аўтадаглядчыка можна даць і без яўна выказанай згоды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:56, 15 лістапада 2025 (+03) : {{за}} [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:54, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодны няма. Але можна разглядзець варыянт, прапанаваны JerzyKundrat вышэй, са сцягам аўтадаглядчыка без яўнай згоды. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:05, 16 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}! [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#Аўтадогляд|Сцяг выдаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:44, 16 лістапада 2025 (+03) : Згода [[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah#c-Emilia_Noah-20251116141100-MocnyDuham-20251116140600|ёсць]]! Удзельніца проста не бачыла размову. У такім выпадку я выдаю сцяг даглядчыка? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:28, 16 лістапада 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], удзельніца піша, што не будзе займацца доглядам, то аўтадолгяду ў такім разе хопіць. Калі вырашыць займацца, праз новы запыт без праблем дадасце і даглядчыка. Так мне здаецца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:29, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Можа лепш даць, чым не даць, а там і ўцягнецца сама. Але вам у такіх пытаннях больш даверу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:57, 16 лістапада 2025 (+03) == [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == {{закрыта}} На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :На РускВікі гэта [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 праблема ў 2023 годзе яўна паўстала], але была магчыма і значна раней, прынамсі памятаю выпадак з [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BB%D1%83%D0%B1_%D0%BF%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA)&diff=prev&oldid=59916030 фотамантажом ажно ў 2013 годзе], відаць, тады не было ясна як так атрымалася. Калі пакараем, то праз столькі часу, хаця ў нас няма быццам "тэрмінаў даўніны", а, можа, удзельнік асэнсаваў і да такой практыкі не вернецца? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:56, 16 лістапада 2025 (+03) ::Тут або нам траціць свае высілкі і сачыць за ўдзельнікам, ягонымі новымі праўкамі, усё пераправяраць і калі што адпаведна рэагаваць. Або можам адрэагаваць прэвентыўна. Да таго ж, выглядае так, што шмат чаго з таго, што было сумніўным у ру вікі, трапіла ў бел вікі... Я не ўпэўнены, як паступіць лепш, але можа быць нам так будзе прасцей працаваць, калі пакуль што здымем сцяг + будзе рэакцыя на тое, што пісалі ў запытах да адміністратараў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:29, 17 лістапада 2025 (+03) : Ёсць прыклады апошніх вандальных правак? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:50, 17 лістапада 2025 (+03) ::Капірую тэкст з іншай дыскусіі, якая раней праходзіла ў раздзеле "Запыты да адміністратараў": ::Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? ::Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. ::У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:24, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon]], прашу Вас выказаць сваю пазіцыю ў разумны час наконт паднятага пытання. Пры гэтым звяртаю ўвагу, што рашэнне можа быць прынята, нават калі Вы не пракаментуеце гэты запыт па якой-кольвек прычыне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:20, 17 лістапада 2025 (+03) :Калегі, даўно ў белвікі не зазіраў, то выбачайце, што позна адказваю. Паглядзіце, якую вайну правак усчаў удзельнік Ohlumon у артыкуле [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%87%D0%BC%D0%B0&action=history Беларуская карчма]. Я на прапанову JerzyKundrat пачаў "правіць смела": пераправяраў так званыя цытаты па крыніцах і там, дзе яны былі сфабрыкаваныя ўдзельнікам Ohlumon, выдаляў. Дык ён проста ўсё вярнуў на свае месцы, усе свае сфабрыкаваныя антысеміцкія штучкі. Паслухайце, ну там жа проста неймаверная ахінея. Напрыклад, Ohlumon спасылаецца на артыкул "''Тизенгаузен В. Г.'' Месца и роль евреев в Северо-Западном крае России" (зноска 48). Дык смею вас заверыць, што ў крыніцы і назва артыкула іншая, і ініцыялы аўтара іншыя, і нумар старонкі не той. І пецярбургскі чарнасоценны аўтар (не этнограф) ніякім чынам не мог выказваць думак беларускага сялянства (а цытата прыводзіцца ў падраздзеле вікіпедыйнага артыкула "Карчма і карчмар у этнаграфіі і беларускім фальклоры"). І гэта яшчэ прыклад, дзе цытата мае пад сабой аснову (была нейкая антысеміцкая пісаніна ў "''Трудах Минскаго церковнаго историко-археологическаго комитета''"). У іншых месцах ён проста прыдумляў "цытаты" пра "жыдоў-кравапіўцаў" і ўкідваў у вікіпедыю. Паглядзіце тое, што я выдаляў цягам лістапада ў вікіпедыйным артыкуле "Беларуская карчма", там усё рэльефна бачна. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:07, 28 снежня 2025 (+03) :Відаць, трэба сцяг забіраць, нават не за мінулыя грахі, а за вайну правак і за недапушчальнае стаўленне да якасці, магчыма, з прычыны не ведання беларускай мовы на належным узроўні, але тут розніцы няма чаму. Ужо мелі з гэтым справу ў артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]], але высноў тады не зроблена. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:28, 28 снежня 2025 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], пра антысемітізм. Нядаўна натыкнуўся на кнігу «Антысемітызм у антычным свеце». З таго часу з ім змагаемся, ніяк не адолеем. А мной, між іншым, напісаны артыкулы пра мінчукоў: [[Кім Хадзееў]], [[Гершон Трэстман]]. Пра таленавітых людзях і пісаць прыемна. Таксама яўрэі згадваюцца ў маіх артыкулах, якія атрымалі адзнаку добрых — [[Тэатр Вялікага Княства Літоўскага]], [[Краязнаўства Беларусі]], [[Рабінавая ноч]]. Зрабіў аналіз малавядомага верша Янкі Купалы [[Жыды (верш)]], дзе класік заклікаў яўрэяў аб'ядноўвацца з беларусамі ў барацьбе супраць маскалёў і палякаў)). Ананімнаму ўдзельніку не спадабалася як яўрэі адлюстраваны ў артыкуле [[Беларуская карчма]]. Артыкул ўжо даўно растыражавалі ў інтэрнэце, расцягнулі па рэфератах і ўніверсітэцкіх артыкулах. Але па ананіму ён «напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі»! Калі пішаш пра беларускую карчму, не абыдзеш яе ўтрымальніка-карчмара. Ну а хто карчмар? Калі б за стойкай стаяў чукча, я б пісаў пра чукчу. У запісках, дакументах, беларускім фальклоры карчмар фігура непрыемная. Няхай ананім дасць спасылкі на карчмара — добрага дзядзечку, сябра селяніна-беларуса. Адразу паставім у артыкул. І вось пад выглядам падлогі ён пачынае прыбіраць ілюстрацыі. Што з таго, што Піварскі польскі мастак? Выява карчмы ў яго носіць агульны характар. У артыкуле 58 спасылак, і што — гэта ўсё падлогі? Ананім пад выглядам падлог прыбірае дакладную запіску Гаўрылы Дзяржавіна, дзе гаворыцца пра беларускія корчмы, паколькі ў ёй негатыўна прадстаўлены яўрэі. Прыбірае статыстыку дадзеную пісьменнікам І. С. Аксаковым, паколькі той «вялікарускі шавініст». Тэкст Юзэфа Крашэўскага ён не знайшоў, — значыць, яго няма. Гэта пераклад. Пра ўкраінскі артыкул таксама падлог. І гэтак далей. У карчме акрамя карчмара ёсць яшчэ персанаж — гэта беларускі селянін. Менавіта яму прысвечаны радкі Мікалая Някрасава, якія ананім прыбірае. Вось такія падлогі.І яшчэ: дысертацыі выдаюцца пры Жыровіцкім манастыры, што не так? І ў артыкуле не напісана што гэта кнігі. Цяпер мяне гэта зусім не цікавіць. У дыскусію ўступаць не буду. Я малаактыўны. Няўжо што знайду штосьці невядомае ці забытае. Апошняе што даў — гэта артыкулы пра невядомых палескіх мастакоў — [[Фёдар Філіпавіч Лаўроў]] і [[Аляксандр Іванавіч Лазіцкі]]. На жаль, беларускіх тэм тут даецца вельмі мала.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:58, 18 лістапада 2025 (+03) : Наконт маёй непісьменнасці можна паглядзець мой жа артыкул [[Беларуская палеаграфія]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:29, 19 лістапада 2025 (+03) :Удзельнік Ohlumon, відаць, сапраўды не разумее, што не так са спасылкамі на неапублікаваныя дысертацыі. 1. Паўтараю: спасылкі былі аформленыя некарэктна, дысертацыі выдаваліся за кнігі, назвы дысертацый былі перакручаныя, скажоныя. Гэта недапушчальна. Такое павінен ведаць кожны школьнік і кожны вікіпедыст-пачатковец. А мы тут пра сцяг аўтадаглядчыка мову вядзём. 2. Спасылацца наўпрост на архіўныя дакументы (а неапублікаваная дысертацыя - гэта тое самае, што архіўны дакумент) на Вікіпедыі не прынята. Калі гэта самастойнае даследаванне, публікуйце яго ў рэцэнзаваным часопісе ці хоць бы ў газеце да таго, як устаўляць на Вікіпедыю. 3. У мяне ёсць поўная ўпэўненасць, што тых дысертацый Ohlumon у вочы не бачыў. То бок спасылкі на іх устаўляліся, каб прыкрыць адсутнасць надзейных крыніц інфармацыі, каб збіць з тропу чытача. Каб зрабіць вікіпедыйны артыкул знешне "салідным", хаця па сутнасці ён вельмі праблемны. Гэта фальсіфікацыя, падробка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 20:05, 28 снежня 2025 (+03) Паспрабую апісаць пазіцыю бакоў. [[Удзельнік:Uladz v]] абвінавачвае удзельніка Ohlumon у плагіяце, падлогу крыніц і антысемітызме. Падстава: унёсак, зроблены апошнім у артыкулах «[[Литовские епархиальные ведомости]]», «[[Беларуская карчма]]». Таксама удзельнік Uladz v абвінавачвае удзельніка Ohlumon у тым, што ён не ведае беларускай мовы, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без належнай вычыткі, перакладае знешнія спасылкі. [[Удзельнік:Ohlumon]] мала ўдзельнічае ў дыскусіі па гэтым пытанні, сцісла каментуе прэтэнзіі ў свой бок і заяўляе, што ён — «малаактыўны». Ён адмаўляе абвінавачванні ў сваёй непісьменнасці, прыводзячы ў прыклад створаны ім артыкул «[[Беларуская палеаграфія]]». Канстатацыя фактаў. Паміж удзельнікамі Ohlumon і Uladz v ідзе вайна правак у артыкуле «[[Беларуская карчма]]». Пры гэтым <s>удзельнік Uladz v выдаляе часткі тэксту, у тым ліку падмацаваныя крыніцамі (напрыклад, [https://www.academia.edu/27619922/%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%B8_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XVIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0 гэтай крыніцай] —</s> з артыкула знікла ўпамінанне [[Г. Р. Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавіна]] і «яўрэйскага пытання» ў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — пачатку XIX ст.). Г. Р. Дзяржавін — выдатны рускі паэт эпохі Асветніцтва, дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі, яго пазіцыя важна для прадмета артыкула. Камень спатыкнення: пераклад на беларускую мову назвы запіскі сенатара Дзяржавіна на імя імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]]. Відавочна, што праблема была ў пошуку адпаведніка ў сучаснай беларускай мове для састарэлага значэння слова «отвращение». На рускай мове назва запіскі гучыць літаральна: «Мнение сенатора Державина об отвращении в Белоруссии недостатка хлебного обузданием корыстных промыслов евреев, о их преобразовании и о прочем». Перекладаецца на беларускую мову (з захаваннем стылістыкі): «Меркаванне сенатара Дзяржавіна аб прадухіленні ў Беларусі недахопу хлебнага утаймаваннем карыслівых промыслаў яўрэяў, аб іх пераўтварэнні і аб іншым». У дадзеным выпадку пераклад слова «отвращение» як «агіда» стаў галоўнай падставай для абвінавачвання ў «жахлівым перакладзе» з рускай мовы. Існуючыя праблемы артыкула «Беларуская карчма»: # Некаторыя сцвержданні мяркуючы па стылістыцы тэксту з’яўляюцца цытатамі, але яны не падаюцца як такія, не ставяцца ў двухкоссі. # У артыкуле ёсць стылістычныя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя памылкі (як у вельмі шмат якіх артыкулах у беларускай Вікіпедыі). Супраць пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка з прычыны неналежнага ўзроўню ведання беларускай мовай. # Артыкул патрабуе дапрацоўкі наконт выпраўлення памылак і стылістыкі, аднак гэта не крытычная заўвага для пазбаўлення сцяга аўтадаглядчыка, бо ёсць у нас яшчэ больш горшыя выпадкі, калі вікіпедысты тыражуюць памылкі. <s># Абвінавачваць у падлогу крыніц і пры гэтым выдаляць інфармацыю, падмацаваную крыніцамі, несумленна.</s> Калі інфармацыя грунтуецца на базе падлогаў крыніц, то яна мусіць быць выдаленай. <s>Нават адзінкавае дзеянне удзельніка Uladz v, якое заключалася ў тым, што «пад шумок» адбылося выдаленне са спрэчнага артыкула «Беларуская карчма» непажаданага для гэтага ўдзельніка блока інфармацыі са спасылкай на навуковае выданне, якое рэцэнзуецца, перакрэслівае яго добрыя памкненні.</s> Выдаленыя часткі артыкула<s>, падмацаваныя</s> з аўтарытэтнымі крыніцамі<s>,</s> мусяць быць адноўлены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:47, 28 снежня 2025 (+03) :Быў адназначны машынны пераклад, цяпер загладжаны ўжо многімі праўкамі іншых удзельнікаў. Але раніцай напрыклад была яшчэ "лаўка" замест "крамы", я выправіў, бо "лавка", а вынікаў машыннага перакладу Ohlumon не вычытваў. Гэта не першы выпадак, у артыкуле [[Андрэй Казіміравіч Меер]] была такая самая горкая сітуацыя, што толькі супольнымі высілкамі была выцягнута, а не выдалены артыкул. Наконт падлогу, трэба глядзець выпадкі, на РуВікі быццам ёсць даведзеныя выпадкі падлогу, таму і агульны давер страчаны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:21, 28 снежня 2025 (+03) :Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], запіска Дзяржавіна мела месца. Але ў крыніцы, на якую спасылаўся Ohlumon НЕ БЫЛО "цытат", якія Ohlumon прыводзіў у абзацы. Калі ў Вас ёсць час заняцца пытаннем і напісаць абзац пра Дзяржавіна акуратна і па сутнасці, то калі ласка, займіцеся. У рэдакцыі ўдзельніка Ohlumon абзац быў наборам антыяўрэйскіх выказванняў, узятых "са столі", а не з крыніц. Там не было чаго правіць, там можна было толькі выдаліць. Вы глыбока памыляецеся, калі пішаце, нібыта я ў гэтым выпадку выдаліў інфармацыю, падмацаваную крыніцамі. Прашу Вас адмовіцца ад Вашага непадмацаванага крыніцамі сцверджання. Артыкул Цынцадзэ пра Дзяржавіна я сумленна знайшоў і прачытаў. Ohlumon спаслаўся на гэты артыкул, каб увесці чытача ў зман і "прапіхнуць" у Вікіпедыю свае фантазмы. У артыкуле Цынцадзэ корчмы згадваюцца адзін раз, шынкі - два разы (адзін раз у выглядзе "корчмы і шынкі"). Там не было з чаго браць інфармацыю пра корчмы. Хаця ў цэлым артыкул Цынцадзэ больш-менш прыймальны як крыніца (калі не лічыць таго, што апублікаваны ў "смеццевым", а не нармальным навуковым часопісе). [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 19:45, 28 снежня 2025 (+03) :: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], намінацыя з'явілася, паколькі ''быў паказаны падлог крыніц''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 28 снежня 2025 (+03) :::Вось, са свежага: пераправерыў цытаты з Паўла Шпілеўскага і Паўла Шэйна ў артыкуле "Беларуская карчма". Выявілася наступнае: усе цытаты былі недакладнымі. У адным выпадку быў прамы падлог: у тэкст Шэйна была ўключаная фраза "(карчмары часта разводзілі гарэлку вадой, дадавалі да яе дурману, падманвалі з мерай)," якой у Шэйна не было. У астатнім цытаты былі з памылкамі (не крытычнымі, але памылкамі), а каб знайсці цытаты, давялося пералапаціць кнігі цалкам, бо спасылкі на нумары старонак былі памылковымі або (у выпадку спасылак на Шэйна) проста адсутнічалі. Да таго яшчэ дадаваўся няпраўлены аўтапераклад з расійскай на беларускую. У выніку я выправіў цытаты. Якая выснова: кожную спасылку ўдзельніка Ohlumon трэба пераправяраць. Ён скажае тэксты, прыдумляе тэкст ад сябе, не расстаўляе нумароў старонак. І гэта проста першыя-лепшыя прыклады. Ёсць прыклады значна больш праблемныя, пра якія я пісаў вышэй, калі ўдзельнік Ohlumon прыдумляе тэксты з мэтамі распальвання міжнацыянальнай варожасці. Таму я і выступаю за пазбаўленне гэтага ўдзельніка сцягу аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:57, 31 снежня 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], гэта быў пачатак дыскусіі. Пазней да яе дадалося абмяркоўванне ўзроўню валодання беларускай мовай. Наконт недапушчальнага стаўлення да якасці — нажаль, яно мае месца. Манавіта гэта можа стаць падставай для пазбаўлення сцяга. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:47, 31 снежня 2025 (+03) ::::: Калі падлог крыніц не пацвярджаецца, то трэба падвесці вынік абмеркавання. Але ён, як выглядае, пацвярджаецца, акурат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:58, 31 снежня 2025 (+03) : Лічу заўвагі неабгрунтаванымі, надуманымі. Больш за тое, недарэчнымі. Заказуха.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:42, 19 студзеня 2026 (+03) : І яшчэ. Апанент паняцця не мае аб другасных крыніцах (вторичных источниках).--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:58, 21 студзеня 2026 (+03) : Апанент упірае на падлогі ў раздзеле ЛІТАРАТУРА ў артыкуле «Літоўскія епархіяльныя ведамасці». Здаецца, ад праваслаўя яго ўвогуле дрэчыць. У раздзеле ЛІТАРАТУРА часта даюцца не толькі кнігі, але і дысертацыі, навуковыя артыкулы і інш. Я, дарэчы, не пісаў што гэта кнігі. У П. Чысцякова гэта [http://opac.minda.by/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6101 дысертацыя] на ступень кандыдата багаслоўя, у А. Нецветаева - дыпломная праца. Выданні Мінскай духоўнай Акадэміі, месца выдання Жыровічы. Гэта напісана на тытульных лістах работ. На гэтыя працы спасылаюцца ў шматлікіх артыкулах. Апошні аўтар, між іншым, служыць у мінскім кафедральным саборы, апанент можа схадзіць і спытаць у яго.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:36, 24 студзеня 2026 (+03) ::Дыпломная праца і неапублікаваная дысертацыя - гэта не тыя працы, на якія можна спаслацца ў Вікіпедыі. Спаслацца можна на апублікаваную дысертацыю ці магістарскую працу (напрыклад, апублікаваную ў рэпазіторыі). Дык спасылайцеся карэктна! У каталозе бібліятэкі Мінскай духоўнай акадэміі, на які спаслаўся [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], простым тэкстам напісана, што дысертацыя Чысцякова "не для выдачы". Як жа на яе можна спасылацца, калі яе ў чытальнай зале не выдаюць? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:55, 9 лютага 2026 (+03) ::Асобна варта адзначыць, што ўдзельнік [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] прапаноўвае пераправяраць пададзеную ім некарэктную інфармацыю, асабіста адшукваючы аўтараў крыніц. Чытач артыкула мусіць мець магчымасць праверыць карэктнасць інфармацыі, па магчымасці, не адыходзячы ад кампутара, ці прынамсі ў бібліятэцы. Калі дзеля таго, каб праверыць нешта, трэба ганяцца за аўтарамі... Ну, даруйце. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:21, 9 лютага 2026 (+03) : Прыбірае цытаты з дзікімі тлумачэннямі: «Меркаванне вялікадзяржаўнага шавініста Аксакава нам нецікава». Каму нам? Яўрэям? Мне, напрыклад, цікавыя ўсе гістарычныя развагі пра Беларусь, і пазітыўныя, і негатыўныя. Тым больш, уражанні класіка рускай літаратуры С. Т. Аксакава. Нажаль, цяперашняя беларуская навука стала весці адлік з 1941 года, быццам раней нічога не было. І нам тут пажадана гэтыя лакуны папаўняць, што я і раблю сваімі артыкуламі, якія атрымліваюць статус добрых.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:47, 27 студзеня 2026 (+03) ::Так, нам, "яўрэям", гэта сапраўды нецікава. Як казаў Сартр, "яўрэй - гэта той, каго антысеміт лічыць яўрэем". Па гэтых крытэрах Ohlumon можа залічваць мяне да яўрэяў. Ohlumon ізноў хлусіць. Я нічога не пісаў пра "нецікава". Матывацыя была наступная: "Тое, што там сабе думаў вялікарасійскі шавініст Аксакаў, не мае прамога дачынення да гісторыі беларускай карчмы. Гэта крыніца не па гісторыі беларускай карчмы, а па гісторыі расійскай грамадскай думкі". То бок пытанне стаяла не "цікава/нецікава", а "пра беларускую карчму / не пра беларускую карчму". Што там нафантазіраваў у сваёй Маскве Іван Аксакаў пра яўрэяў-карчмароў у Беларусі, да гісторыі беларускай карчмы проста не мае дачынення. Да таго ж цытата была жахлівым машынным перакладам. Яе можна было смела выдаляць толькі за машынны пераклад: "звыш таго таемных кабакоў, выключна змесцівам габрэямі". [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 15:07, 9 лютага 2026 (+03) : Доследныя ўдзельнікі ведаюць, што некаторыя крыніцы па сканчэнні часу не адчыняюцца. Апанент аб'яўляе падлогам усё, што ён не можа знайсці. Напрыклад, пра кнігу В. Н. Маракуева заяўляе што ў ёй нічога да тэмы няма. Адкуль ён ведае? Гэтую кнігу 1897 года можна знайсці толькі ў маскоўскай «Ленінцы». Ён што? Ездзіў спецыяльна ў Маскву, запісваўся ў Расійскую дзяржаўную бібліятэку? Разлік на тое, што ніхто не будзе затлумляцца і правяраць, — падлога, і ўсё! Аднак, на яе спасылаюцца ў [http://nasledie-zhirkevich.ru/wp-content/uploads/2020/08/verstka-belorussiya-2%202020-v-sbore-dlya-mi.pdf кнізе] «Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. М.: ИМЛИ РАН, 2019: «Промыслов у полешуков мало; ремесел они не знают. Все кузнецы здесь — жиды. Чтобы сделать подкову или гвоздь, полешук должен ехать к жиду-кузнецу иногда верст за пятьдесят. Жиды содержат здесь корчмы. Жид-корчмарь — полновластный хозяин всей деревни, вся деревня, обыкновенно, у него в долгу и без его разрешения ничего не может сделать». :: ''Доследныя ўдзельнікі ведаюць'', што тут можна лухту аўтаперакладам фігачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:57, 29 студзеня 2026 (+03) ::Як у сваіх артыкулах на Вікіпедыі, так і ў гэтай дыскусіі ўдзельнік Ohlumon беспардонна хлусіць. Кніга Маракуева ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі (https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br238557?sid=85171518). Больш за тое, аблічбаваная і даступная зарэгістраваным карыстальнікам дыстанцыйна. На старонках 26-27 кнігі Маракуева (Адэса, 1897) няма нічога пра карчмароў. Так, у іншых месцах кнігі ён нешта пра іх піша. Дык тыя месцы і трэба было цытаваць, а не фальсіфікацыяй займацца. І ўжо пэўна можна сцвярджаць, што пры напісанні артыкула "Беларуская карчма" Ohlumon у "маскоўскую ленінку" (35 год як Расійская дзяржаўная бібліятэка імя Уладзіміра Ільіча не носіць) не ездзіў. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:46, 9 лютага 2026 (+03) : У рускай Вікіпедыі яўрэйскае лобі цяпер вельмі агрэсіўнае. Спадзяюся, Belviki не скаціцца ў гэта.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:42, 29 студзеня 2026 (+03) ::Я спадзяюся, што ўдзельнікаў, якія на кожным кроку шукаюць "яўрэйскае лобі", "(жыда)масонаў" і "антыславянскую змову" у беларускім раздзеле вікіпедыі не застанецца. У XXI стагоддзі не выпадае рэкламаваць у энцыклапедыях "Пратаколы сіёнскіх мудрацоў" і падобную літаратуру, якой абчытаўся спадар Ohlumon. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:50, 9 лютага 2026 (+03) : Бачу спробы заблакаваць мяне на год.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:45, 1 лютага 2026 (+03) :: Я хачу падвесці вынік, ці можаце вы неяк пракаментаваць падлог? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:25, 1 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], я ж прывёў пару прэтэнзій. І ўсё астатняе ў такім жа родзе. Ну вось, напрыклад: спасылка на артыкул Цынцадзэ ёсць спасылка другасная, і тэкст Г. Дзяржавіна мной не прыдуманы, ён сустракаецца ў розных выданнях, яго [http://Ревизионная%20поездка%20сенатора%20Державина%20(mishpoha.org) цытуе] нават яўрэйскі часопіс МІЖПОХА. Гэтак жа і з тэкстам Шпілеўскага, Шэйна і іншых. Праверце самі, і пераканаецеся.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:26, 2 лютага 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], думаю, мне можна зрабіць папярэджанне за нядобрасумленную вычытку маіх тэкстаў. Гэта прыму да ўвагі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 12:32, 2 лютага 2026 (+03) ::::Правільна, тэкст Дзяржавіна дзесьці існуе. Толькі Ohlumon "цытуе" яго і не спасылаецца на крыніцу цытаты. Выдумляе цытату на хаду. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:33, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік быў нечакана заблакаваны Фондам Вікімедыя. Наступная размова пра сцяг не мае сэнсу. Сам заўважу, што кейс быў не самым відавочным, але атрымалася так, як атрымалася. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:58, 13 лютага 2026 (+03) == [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] — пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка == На [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] быў паказаны падлог крыніц з боку ўдзельніка. Артыкулы ў такім разе не могуць быць пазначаны як аўтадагледжаныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 15 лістапада 2025 (+03) :Можа, будуць прыклады, што менавіта названа "падлогам"? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 16 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], ці зможаце патлумачыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 16 лістапада 2025 (+03) ::: Калі ласка. Яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў я прыводзіў цэлы спіс такіх прыкладаў. Курсівам там паказаны цытаты правак гэтага ўдзельніка, а далей (без курсіва) паказана, што на самой справе напісана ў згаданых крыніцах. Больш за 100 прыкладаў, прычым гэта толькі частка, толькі тое, на што хапіла маіх сіл і цярплівасці. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:06, 16 лістапада 2025 (+03) ::::Пераглядзеў тыя выпадкі, не думаю, што такое можна назваць падлогам крыніц. Звычайна, у крыніцы ёсць нешта, з чаго зроблены высновы і штосьці дадумана, дапоўнена самастойнымі аналогіямі. Праблема, што высновы і дадумыванне не для Вікіпедыі, якія б яны ні былі слушныя і трапныя. Спачатку мусіць быць публікацыя высноў і думак у адпаведным выданні, потым з яе ў Вікіпедыю, толькі такі парадак. З аналогіямі не ўпэўнены як разглядаць. Можа, гэта было не відавочна, то цяпер ужо не раз яўна напісана ў абмеркаванні праблемнай сітуацыі. Можа, гэта яшчэ і справа фармуліроўкі, як падаць і не ўвесці ненаўмысна ў зман чытачоў. Наконт самастойных аналогій, сам зрабіў такое ў артыкуле [[Манасеева]], мог бы паставіць і крыніцу, што было хроснае і інацкае імя Манасія, але ў іх вёска Манасеева не згадвалася б. Гэта быў бы падлог крыніцы або ўласнае даследаванне? Але аналогія заканамерная, пры гэтым я не напісаў, што назва вёскі ўтворана ад імя Манасія. Назва яўна патранімічная, аўтар у тэксце вышэй зыходзіць з гэтага, я прапанаваў іншы варыянт імя ад якога гэта магло быць, але яўна не сказаў гэта. Выкрэсліваем? Таму, супраць зняцця сцягу, пагатоў нават не даглядчыка, аўтадаглядчыка. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:22, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:M.L.Bot|Пане Максіме]], Вікіпедыя створана для таго, каб кожны мог яе правіць смела! У БелВікі прынята паказваць шырокі погляд на рэчы, на гэтым грунце кансэнсус і будзем шукаць. Спробы накідвання жорсткіх рамак — няўдалыя патугі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:55, 22 лістапада 2025 (+03) ::::: Калі вам не падабаецца фармулёўка "падлог крыніц", вы можаце называць сітуацыю неяк інакш, аднак сутнасці гэта не мяняе. Амаль усе праўкі гэтага ўдзельніка праблемныя (а іх некалькі сотняў!), гэта значыць даверу таму, што ён піша, няма, трэба ўсё пераправяраць. Тады які сэнс таго, што ён мае сцяг аўтадаглядчыка? Я ўжо не кажу пра тое, што ён займаўся вандалізмам, выдаляючы праўдзівую інфармацыю, якая мае крыніцы, або выдаляючы запыты крыніц. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:44, 22 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], (бес)сэнсоўныя адкаты як у [[Камайка]] ўспрымаюцца негатыўна. Адмяняецца чужая праўка з запытамі крыніц, але наступнай праўкай самі амаль усё сціраеце, то-бок згодны, што запыты былі ў асноўным па справе. Так выглядае. Чаму не сцерці без адкату перад гэтым, навошта дадатковая эмацыйныя нагрузка? Іншаму ўдзельніку ідзе паведамленне пра адкат, што выклікае вайну адкатаў/правак на пустым месцы. Па суме/выніках гэта не вандалізм, а ў асобных складніках ён яўны. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:30, 23 лістапада 2025 (+03) ::Дзеля зразумеласці было разбіта на 3 (тры) асобныя абзацы тое, што ў адной крыніцы ("Kamoja, Ad[utiškis]."). Астатняе (структура), як цяпер мяркую, для паспалітага чытача лішняе, няхай застанецца для спецыялізаваных публікацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:42, 23 лістапада 2025 (+03) = Архіў = * [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Догляд]] 6byd4mt6b5olcss2zfpb726ticvwgpn 0 730790 5192484 5181536 2026-09-03T18:09:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192484 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Файл:Countries with multiple capitals de jure and de facto.svg|міні|400x400пкс|{{legend|#0000FF|Краіны, якія сёння маюць некалькі сталіц дэ-юрэ}}{{legend|#FF0000|Краіны, якія сёння маюць некалькі сталіц дэ-факта}} {{legend|#AAAAFF|Краіны або іх пераемніцы, якія гістарычна мелі некалькі сталіц дэ-юрэ}}{{legend|#FFAAAA|Краіны або іх пераемніцы, якія гістарычна мелі некалькі сталіц дэ-факта}}]] Некаторыя [[краіны свету]] маюць або мелі раней '''некалькі [[Сталіца|сталіц]]'''. У пэўных выпадках краіна можа мець ад дзвюх і больш [[сталіца|сталіц]] для розных мэт. Пры гэтым усе сталіцы або маюць адпаведны афіцыйны статус [[De jure|дэ-юрэ]], або па розных прычынах некаторыя гарады могуць разам з афіцыйнай сталіцай выконваць сталічныя функцыі [[De facto|дэ-факта]]. Сёння большая частка краін свету мае толькі адзін сталічны горад. == Сучасныя краіны з некалькімі сталіцамі == === Маюць некалькі сталіц [[De jure|дэ-юрэ]] === {{Некалькі выяў|image1=Jacaranda City, Tshwane, Pretoria, South Africa (2418526898).jpg|footer=Тры гарады: [[Прэторыя]], [[Кейптаўн]] і [[Блумфантэйн]] (злева направа) — адначасова з’яўляюцца сталіцамі [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]].|image2=Cape Town 02.jpg|direction=horizontal|width=200|image3=Bloemfontein, Free State, South Africa (20349855518).jpg}} Некалькі гарадоў могуць мець афіцыйны статус сталіцы па адной з наступных прычын: * дэцэнтралізацыя ўрадавага апарата; * барацьба з перанапружаннем сталіцы і развіццё эканомікі іншых рэгіёнаў; * перыядычны пераезд урада ў іншую рэзідэнцыю ў сувязі з кліматам; * некаторыя гарады ўваходзяць у [[Гарадская агламерацыя|агламерацыю]] з афіцыйнай сталіцай; * сімвалічны статус (напрыклад, гістарычнай сталіцы). Наступныя краіны маюць некалькі сталіц афіцыйна, што зафіксавана ў канстытуцыі або іншых заканадаўчых актах, або на афіцыйным узроўні горад называецца сталіцай дзяржавы. {| class="wikitable" !Краіна ! Сталіцы ! Падрабязнасці |- | rowspan="2" | '''{{Сцягафікацыя|Гандурас}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/honduras/|title=Honduras|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=11 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411181209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/honduras/|url-status=dead}}</ref> | [[Тэгусігальпа]] | Афіцыйная сталіца і рэзідэнцыя ўрадавых структур<ref name="autogenerated1" group="заўв">Абодва гарады ствараюць {{Нп5|Метрапольная зона Тэгусігальпы і Камаягуэлы|Метрапольную зону Тэгусігальпы і Камаягуэлы|es|Área metropolitana de Tegucigalpa y Comayagüela}}</ref> |- style="vertical-align:top;" | {{Нп5|Камаягуэла||es|Comayagüela}} | Падзяляе статус сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Honduras_2013.pdf?lang=en|title=Honduras's Constitution of 1982 with Amendments through 2013|author=constituteproject.org|language=en|access-date=27.02.2023}} — гл. арт. 8 і 295</ref><ref name="autogenerated1" group="заўв" /> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Кот-д’Івуар}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.presidence.ci/presentation-ci/|title=Données sur la Côte d'Ivoire|language=fr|publisher=Présidence de la République de Côte d'Ivoire|access-date=29.01.2023}}</ref> |[[Ямусукра]] |Афіцыйная сталіца, заканадаўчы цэнтр |- |[[Абіджан]] |[[De facto|Дэ-факта]] месцазнаходжанне ўрада, афіцыйна называецца як эканамічная сталіца і адміністрацыйны цэнтр (афіцыйная сталіца да 1983 года) |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|ПАР}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=10 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042951/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa|url-status=dead}}</ref> |[[Прэторыя]] |Адміністрацыйна-выканаўчая сталіца |- |[[Кейптаўн]] |Заканадаўчая сталіца ({{Нп5|Парламент Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі|парламент|4=Parliament of South Africa}}) |- |[[Блумфантэйн]] |Судовая сталіца |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Перу}}''' |[[Ліма]] |Афіцыйная сталіца; рэзідэнцыя ўрада і ўсіх галін улады |- |[[Куска]] |Таксама прызнаецца ў Канстытуцыі як гістарычная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Peru/per93reforms05.html#titIIcapI|title=CONSTITUCION POLÍTICA DEL PERÚ 1993 con reformas hasta 2005|language=es|date=17.07.2011|access-date=29.01.2023}} — гл. Artículo 49º</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|url-status=dead}}</ref> |[[Сеул]] |Афіцыйная сталіца |- |{{Нп5|Седжон|||Sejong City}} |Адміністрацыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада<ref group="заўв">Працэс пераезду ўрада да новай сталіцы яшчэ не скончаны і сутыкаецца з крытыкай — {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/south-korea-incoming-president-yoon-wants-to-relocate-capital-from-seoul/a-61170422|date=03/18/2022|author=Julian Ryall|publisher=dw.com|language=en|title=New South Korean president wants to relocate capital city|access-date=29.01.2023}}</ref><ref group="заўв">Пераезд урада плануецца на 2027 год, але ў 2023 годзе плануецца пабудова другога офіса Прэзідэнта ў горадзе — {{Cite web|title=Plan for 2nd presidential office in Sejong to roll out next year|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20221206000691|author=Son Ji-hyoung|language=en|date=6.12.2022|publisher=koreaherald.com|access-date=29.01.2023}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Чарнагорыя}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montenegro/|title=Montenegro|date=23.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108060348/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montenegro/|url-status=dead}}</ref> |[[Падгорыца]] |Афіцыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада |- |[[Цэтынэ]] |Рэзідэнцыя прэзідэнта, гістарычная сталіца |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Чылі}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/|title=Chile|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109224147/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/|url-status=dead}}</ref> |[[Сант’яга]] |Афіцыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада |- |[[Вальпараіса]] |Рэзідэнцыя Кангрэса |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Шры-Ланка}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/|title=Sri Lanka|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=17 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/|url-status=dead}}</ref> |[[Каломба]] |Выканаўчая і судовая сталіца |- |[[Шры-Джаявардэнепура-Котэ]] |Заканадаўчая сталіца |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Эсваціні}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eswatini/|title=Eswatini|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=31 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231101755/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/wz.html|url-status=dead}}</ref> |[[Мбабанэ]] |Адміністрацыйная сталіца |- |[[Лабамба]] |Заканадаўчая ({{Нп5|Парламент Эсваціні|парламент|es|Parlamento de Suazilandia}}) і каралеўская сталіца |} === Маюць некалькі сталіц [[De facto|дэ-факта]] === {{Некалькі выяў|image1=Plymouth Montserrat Heli.jpg|footer=[[Мантсерат]] — прыклад краіны з адной сталіцай дэ-юрэ, закінутай з-за [[катаклізм]]у ([[Плімут (Мантсерат)|Плімут]], злева), і другой сталіцай дэ-факта ([[Брэйдс]], справа).|image2=Brades administration 2019.jpg|direction=horizontal|width=250}} Некаторыя краіны афіцыйна маюць адну сталіцу, але па розных прычынах некаторыя з [[Раздзяленне ўлад|галін улады]] ў значнай ступені або цалкам знаходзяцца ў іншых гарадах, з-за чаго яны могуць прэтэндаваць на званне другой сталіцы. Часта, з-за ваенных канфліктаў ці катаклізмаў, у краіны можа быць адна афіцыйная сталіца, але адміністрацыйныя функцыі выконвае іншы горад, што робіць яго {{Нп5|Часовая сталіца|часовай сталіцай|4=Temporary capital}}. Аб некалькіх сталіцах можна казаць таксама ў выпадках, калі міжнародная супольнасць не мае кансэнсусу, які горад называць сталіцай дзяржавы. У той жа час, на лакальным неафіцыйным узроўні часта можна сустрэць найменне нейкага горада другой сталіцай краіны (напрыклад, [[Рыа-дэ-Жанэйра]] ў [[Бразілія|Бразіліі]] або [[Кракаў]] у [[Польшча|Польшчы]], [[Нью-Ёрк]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Але без задавальнення крытэрыяў, апісаных вышэй, такія выпадкі звычайна не разглядаюцца як падстава лічыць такія гарады другімі сталіцамі фактычна. {| class="wikitable" !Краіна !Сталіцы !Падрабязнасці |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|Амерыканскае Самоа}}'''''<ref group="заўв">Залежная тэрыторыя [[ЗША]].</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.statoids.com/uas.html|title=American Samoa Districts|website=www.statoids.com|access-date=2024-06-11}}</ref> |[[Пага-Пага]] |Сталіца [[дэ-факта]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/american-samoa/|загаловак=American Samoa|год=2024-05-22|мова=en|выданне=The World Factbook|выдавецтва=Central Intelligence Agency|archive-date=29 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129115310/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/american-samoa/}}</ref> |- |[[Фагатога]] |Рэзідэнцыя ўрада, заканадаўчай улады і вышэйшага суда згодна з канстытуцыяй краіны<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://asbar.org/revised-constitution-of-american-samoa/|title=Revised Constitution of American Samoa|website=American Samoa Bar Association|date=2012-03-02|access-date=2024-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=EN-US|url=https://gml.noaa.gov/obop/smo/triptotula.html|title=ESRL Global Monitoring Laboratory - American Samoa Observatory|first=NOAA|last=US Department of Commerce|website=gml.noaa.gov|access-date=2024-06-11}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Балівія}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18727508|title=Bolivia profile - Facts|date=25.02.2015|access-date=29.01.2023|publisher=[[BBC]]|work=BBC News Latin America & Carribean|language=en}}</ref> |[[Сукрэ]] |Канстытуцыйная сталіца |- |[[Ла-Пас (Балівія)|Ла-Пас]] |Дэ-факта сталіца выканаўчай улады |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бенін}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.theodora.com/wfbcurrent/benin/benin_government.html|title=Benin Government 2020|language=en|date=27.01.2020|access-date=29.01.2023|publisher=theodora.com}}</ref> |[[Порта-Нова]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Катану]] |Дэ-факта месцазнаходжанне ўрада |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бурундзі}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/|title=Burundi|date=11.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122232849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/|url-status=dead}} — у студзені 2019 года Парламент Бурундзі прагаласаваў за тое, каб зрабіць Гітэгу палітычнай сталіцай, а Бужумбуру пакінуць эканамічнай сталіцай</ref> |[[Гітэга]] |Палітычная сталіца |- |[[Бужумбура]] |Эканамічная сталіца, месцазнаходжанне ўрада (афіцыйная сталіца да 2019 года) |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Германія}}''' |[[Берлін]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Бон]] |З’яўляецца другім адміністрацыйным цэнтрам згодна з актам «Берлін-Бон»<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.gesetze-im-internet.de/berlin_bonng/index.html|title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands (Berlin/Bonn-Gesetz)|publisher=Bundesministerium der Justiz}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/europe/24berlin.html|author=Alan Cowell|date=23.06.2011|language=en|title=In Germany’s Capitals, Cold War Memories and Imperial Ghosts|access-date=31 студзеня 2023|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211229221256/https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/europe/24berlin.html|archive-date=29 снежня 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/german-government-employees-increased-air-travel-in-2019/a-54406097|title=German civil servants took more flights in 2019|language=en|publisher=dw.com|date=08.02.2020|access-date=31.01.2023}}</ref> |- |[[Карлсруэ]] |Судовы цэнтр, рэзідэнцыя найвышэйшых судоў<ref>{{Кніга|год=1998|аўтар=Stadt Karlsruhe Stadtarchiv (рэд.)|загаловак=Karlsruhe. Die Stadtgeschichte|мова=de|месца=Badenia, Karlsruhe|isbn=3-7617-0353-8|старонкі=591–594}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Емен}}''' |[[Сана]] |Афіцыйная сталіца, кантралюецца [[Хусіты|хусітамі]] |- |[[Адэн]] |Часовая сталіца<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2015/03/07/President-Hadi-says-Aden-is-Yemen-s-capital-|title=President Hadi says Aden is Yemen’s ‘capital’|date=07.03.2015|access-date=29.01.2023|publisher=Alarabiya News|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|САДР}}'''''<ref name=":0" group="заўв">Гэта дзяржаўнае ўтварэнне не прызнана міжнароднай супольнасцю незалежнай дзяржавай.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/seterra/en/p/countries-with-two-capitals|title=Countries With Two or More Capitals, or Other Interesting Capital Situations|access-date=29.01.2023|date=11.10.2017|language=en|publisher=geoguessr.com}}</ref> |[[Эль-Аюн]] |Афіцыйная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://www.policinglaw.info/assets/downloads/2015_Constitution_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.pdf|title=THE CONSTITUTION OF THE SAHRAWI ARAB DEMOCRATIC REPUBLIC|date=16-20 снежня 2015|access-date=29.01.2023|language=en}} — гл. арт. 4</ref>. Дэ-факта кантраляваны [[Марока]] як цэнтр {{Нп5|Паўднёвыя правінцыі Марока|Паўднёвых правінцый Марока||Southern Provinces}} |- |[[Тыфарыці]] |Часовая сталіца ўрада [[Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка|САДР]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<ref>{{Cite web|url=https://www.iir.cz/en/kontroverzni-otazka-jeruzalema-z-pohledu-mezinarodniho-prava-2|title=Recognition of Jerusalem as the capital city of Israel – an acknowledgement of the obvious or an unlawful act?|publisher=Institute of International Relations Prague|date=22.01.2018|access-date=29.01.2023|author-link=https://www.iir.cz/en/veronika-bilkova|author=Veronika Bílková|language=en}}</ref>''' |[[Іерусалім]] |Рэзідэнцыя ўрада, не прызнана ўсёй міжнароднай супольнасцю<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/australia-reverses-recognition-of-west-jerusalem-as-israel-capital/a-63468330|title=Australia drops recognition of Jerusalem as Israeli capital|publisher=dw.com|date=18.10.2022|access-date=29.01.2023|language=en}}</ref> |- |[[Тэль-Авіў]] |Рэзідэнцыя амбасад<ref group="заўв">За выключэннем [[Гватэмала|Гватэмалы]], [[Гандурас]]а, [[Рэспубліка Косава|Косава]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у якіх ёсць амбасады ў Іерусаліме</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Малайзія}}''' |[[Куала-Лумпур]] |Выканаўчая ([[Парламент Малайзіі|парламент]]) і канстытуцыйная сталіца |- |[[Путраджая]] |Адміністрацыйны цэнтр; часам узгадваецца як адміністрацыйная сталіца<ref>{{Cite web|title=Putrajaya {{!}} Smart Putrajaya|url=https://smart.putrajaya.my/putrajaya/|access-date=2022-12-06|website=smart.putrajaya.my|archive-date=7 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007000909/https://smart.putrajaya.my/putrajaya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malaysia/|title=Malaysia|date=18.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=2 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102150659/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malaysia/|url-status=dead}} — Путраджая афіцыйна называецца як Федэратыўны ўрадавы цэнтр, але не сталіца</ref> |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|Мантсерат}}'''''<ref group="заўв">Краіна з’яўляецца залежнай тэрыторыяй са сваім урадавым апаратам. Афіцыйна, гэта заморская тэрыторыя [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]</ref> |[[Плімут (Мантсерат)|Плімут]] |Сталіца дэ-юрэ, горад-прывід пасля вывяржэння вулкана {{Нп5|Соўфрыерэ Хілз|Соўфрыерэ Хілз|4=Soufrière Hills}}<ref>{{Cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1997/nov/05/montserrat|title=Montserrat (Hansard, 5 November 1997)|website=api.parliament.uk|access-date=01.02.2023}}</ref> |- |[[Брэйдс]] |{{Нп5|Часовая сталіца|4=Temporary capital}} краіны дэ-факта<ref>{{Кніга|isbn=ISBN 978-1-57958-388-0|аўтар=Leonard, T. M.|год=2005|загаловак=Encyclopedia of the Developing World. Routledge|старонкі=1083|мова=en}}</ref><ref group="заўв">На дадзены момант будуецца новая сталіца і порт у {{Нп5|Літл Бэй|4=Little Bay, Montserrat}} — {{Cite web|url=http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/10/little-bay-presentation-part-1.pdf|language=en|title=An achievable vision for Little Bay|access-date=1 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728111806/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/10/little-bay-presentation-part-1.pdf|archive-date=28 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/|title=Netherlands|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=13 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513115307/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/|url-status=dead}}</ref> |[[Амстэрдам]] |Канстытуцыйная сталіца |- |[[Гаага]] |Традыцыйная рэзідэнцыя ўрада |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|Палесціна}}'''''<ref>Міжнародная супольнасць не прызнае гэта дзяржаўнае ўтварэнне незалежным ад Ізраіля.</ref> |[[Іерусалім]] |Сталіца, абвешчаная дэ-юрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Palestine_2005.pdf?lang=en|title=Palestine's Constitution of 2003 with Amendments through 2005|language=en|publisher=constituteproject.org|date=27.04.2022|access-date=29.01.2023}} — гл. арт. 3</ref> |- |[[Рамала]] |Адміністрацыйная сталіца дэ-факта<ref name="Eqeiq 2019 pp. 26–42">{{cite journal|last=Eqeiq|first=Amal|title=From Haifa to Ramallah (and Back): New/Old Palestinian Literary Topography|journal=Journal of Palestine Studies|volume=48|issue=3|date=1 May 2019|issn=0377-919X|doi=10.1525/jps.2019.48.3.26|pages=26–42|s2cid=197823144|url=https://online.ucpress.edu/jps/article-abstract/48/3/26/55117/From-Haifa-to-Ramallah-and-Back-New-Old?redirectedFrom=fulltext|access-date=22 November 2020|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Расійская Федэрацыя}}''' |[[Масква]] |Афіцыйная сталіца, адміністрацыйны цэнтр, рэзідэнцыя ўрада |- |[[Санкт-Пецярбург]] |Рэзідэнцыя Канстытуцыйнага Суда<ref>Указ Президента Российской Федерации от 23.12.2007 № 1740 [http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?941973 «О месте постоянного пребывания Конституционного Суда Российской Федерации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104125541/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?941973 |date=4 студзеня 2012 }}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Танзанія}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/|title=Tanzania|date=17.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/|url-status=dead}}</ref> |[[Дадома]] |Афіцыйная сталіца, заканадаўчы цэнтр |- |[[Дар-эс-Салам]] |Дэ-факта месцазнаходжанне ўрада |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Чэхія}}''' |[[Прага]] |Афіцыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада і парламента |- |[[Брно]] |Рэзідэнцыя найвышэйшых нацыянальных судоў<ref name="concourt">{{Citation|last=Parliament of the Czech Republic|year=1993|title=Act No. 182/1993 Coll., On Constitutional Court, Art. 11|publisher=Ústavní soud|url=http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/|access-date=14 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726021159/http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/|archive-date=26 July 2014|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |access-date=29 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726021159/http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |archive-date=26 ліпеня 2014 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |access-date=29 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726021159/http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |archive-date=26 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="sccz">{{cite web|url=http://www.nsoud.cz/JudikaturaNS_new/ns_web.nsf/Edit/AbouttheSupremeCourt~Generalinformation?Open&area=About%20the%20Supreme%20Court&grp=General%20information&lng=EN|title=The Supreme Court of the Czech Republic|access-date=29 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927134340/http://www.nsoud.cz/JudikaturaNS_new/ns_web.nsf/Edit/AbouttheSupremeCourt~Generalinformation?Open&area=About%20the%20Supreme%20Court&grp=General%20information&lng=EN|archive-date=27 верасня 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="saccz">{{cite web|url=http://www.nssoud.cz/Uvod/art/1|title=The Supreme Administrative Court|access-date=29 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905080614/http://www.nssoud.cz/Uvod/art/1|archive-date=5 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Эстонія}}''' |[[Талін]] |Афіцыная сталіца згодна з канстытуцыяй |- |[[Тарту]] |Месца знаходжання [[Вярхоўны Суд Эстонскай Рэспублікі|Вярхоўнага Суда Эстонскай Рэспублікі]] |} == Некалькі сталіц у мінулым == У старажытных манархічных дзяржавах часта можна назіраць пераезд урадавага апарату разам з манархам, але сталіцамі ў такім выпадку лічыліся толькі пастаянныя рэзідэнцыі галоўнага манарха. Часамі, часцей за ўсё з-за клімату, такіх сталіц магло быць некалькі. У гісторыі можна сустрэць шмат выпадкаў, калі краіны мелі некалькі гарадоў, якія адначасова служылі адміністрацыйнымі сталіцамі па розных прычынах, такіх як: * вайна, акупацыя і іншыя палітычныя крызісы, * надвор’е, * пераезд урада да новай сталіцы, * падзел урадавага апарату, * палітычны падзел дзяржавы. === Мелі некалькі сталіц [[De jure|дэ-юрэ]] === [[Файл:The Durrani Empire at its greatest Extent 2.svg|міні|350x350пкс|Карта Дуранійскай імперыі з пазначэннем дзвюх сталіц.]] [[Файл:United Principalities, 1861, with counties - bel labels.svg|міні|300x300пкс|Карта 1861 года [[Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы|Аб’яднанага княства Валахіі (жоўтая) і Малдовы (сіняя)]]<ref>[[c:Charta Principateloru Unite ale României|Charta Principateloru Unite ale României]] — Вікісховішча</ref>, дзе чырвонымі кропкамі адзначаны 2 сталіцы (Бухарэст і Ясы), а таксама [[Факшаны]], як меркаваная заканадаўчая сталіца, якая знаходзілася бы на мяжы дзвюх адзінак.]] {| class="wikitable" !Краіна !Гады !Сталіцы !Падрабязнасці |- | rowspan="2" |'''{{Сцяг|Румынія|1859}} [[Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы]]''' (сённяшняя '''{{Сцягафікацыя|Румынія}}''')<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.romania-insider.com/iasi-the-other-capital-romania|title=Iaşi, Romania's historical capital, looking to find the path to its former glory|access-date=March 8, 2021|date=January 24, 2019|work=Romania Insider|publisher=City Compass Media}}</ref> | rowspan="2" |1859—1862 |[[Бухарэст]] |Цэнтр [[Валахія|Валахіі]] |- |[[Ясы]] |Цэнтр [[Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)|Малдовы]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}''' | rowspan="2" |1873—1918 |[[Вена]] |[[Цыслейтанія]] |- |[[Будапешт]] |[[Каралеўства Венгрыя]]<ref name="Encarta">{{cite encyclopedia|last=Török|first=András|encyclopedia=Encarta|title=Budapest|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572648/Budapest.html|access-date=6 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029002244/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572648/Budapest.html|archive-date=29 October 2009|url-status=dead|language=hu}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцяг|Аютхайскае каралеўства}} {{нп5|Аютхайскае каралеўства||th|อาณาจักรอยุธยา}}''' (сённяшні '''{{Сцягафікацыя|Тайланд}}''')<ref>{{Cite book|last1=Baker|first1=Chris|url=https://books.google.com/books?id=GHiuDgAAQBAJ|title=A History of Ayutthaya: Siam in the Early Modern World|last2=Phongpaichit|first2=Pasuk|publisher=Cambridge University Press|year=2017|isbn=978-1-316-64113-2|page=64|language=en}}</ref> |1488 — раннія 1680-я |[[Аютхая]] |Галоўная сталіца |- |1488—1590 |[[Пхітсанулок]] |Другая сталіца (або «падсталіца») |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Брытанская Індыя}}''' (сённяшняя '''{{Сцягафікацыя|Індыя}}''') | rowspan="3" |1858—1947 |[[Калькута]] (1858—1911)<ref name="igi-calcutta">{{citation|chapter=Calcutta (''Kalikata'')|title=The Imperial Gazetteer of India|volume=IX|publisher=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press|year=1908|page=260|quote=—Capital of the Indian Empire, situated in 22° 34' N and 88° 22' E, on the east or left bank of the Hooghly river, within the Twenty-four Parganas District, Bengal|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_001.gif|chapter-url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif|access-date=31 студзеня 2023|archive-date=24 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524220705/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_001.gif|url-status=dead}}</ref> | rowspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:left;" |Адміністрацыйная сталіца |- |[[Нью-Дэлі]] (1911—1947)<ref name="Move From Calcutta">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/86-years-ago-new-delhi-took-over-as-power-capital-of-india/articleshow/57133366.cms|title=86 years ago New Delhi took over as power capital of India|work=[[The Times of India]]}}</ref> |- |[[Шымла]] |Летняя сталіца<ref name="simla-summer-capital">Шымла была сталіцай не Брытанскага Раджа, а ўрада Брытанскай індыйскай імперыі — {{citation|chapter=Simla Town|title=The Imperial Gazetteer of India|volume=XXII|publisher=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press|year=1908|page=260|quote=—Head-quarters of Simla District, Punjab, and the summer capital of the Government of India, situated on a transverse spur of the Central Himālayan system system, in 31° 6' N and 77° 10' E, at a mean elevation above sea-level of 7,084 feet.|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=22&objectid=DS405.1.I34_V22_001.gif|chapter-url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif|access-date=31 студзеня 2023|archive-date=24 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524213047/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=22&objectid=DS405.1.I34_V22_001.gif|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бутан}}'''<ref name="Wangchuck">{{Cite book|last=Wangchuck|first=Ashi Dorji Wangmo|title=Treasures of the thunder dragon: a portrait of Bhutan|pages=40–41, 102|access-date=2010-04-01|url=https://books.google.com/books?id=oxtuAAAAMAAJ&q=Punakha+Dzong|publisher=Penguin, Viking|year=2006|isbn=0-670-99901-6|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013125439/https://books.google.com/books?id=oxtuAAAAMAAJ&q=Punakha+Dzong|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Brown">{{Cite book|last=Brown|first=Lindsay|author2=Bradley Mayhew|author3=Stan Armington|author4=Richard Whitecros|title=Bhutan|pages=146–147|access-date=2010-04-01|url=https://books.google.com/books?id=s-L8NUlW_QgC&q=Punakha+Dzong&pg=PA146|publisher=Lonely Planet|year=2007|isbn=978-1-74059-529-2|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013125440/https://books.google.com/books?id=s-L8NUlW_QgC&q=Punakha+Dzong&pg=PA146|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Bisht">{{Cite book|last=Bisht|first=Ramesh Chandra|title=International Encyclopaedia Of Himalayas (5 Vols. Set)|page=45|access-date=2010-04-01|url=https://books.google.com/books?id=XWblUfYqGK4C&q=Punakha+Dzong&pg=PA45|publisher=Mittal Publications|year=2008|isbn=978-81-8324-265-3|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013125440/https://books.google.com/books?id=XWblUfYqGK4C&q=Punakha+Dzong&pg=PA45|url-status=live|language=en}}</ref> | rowspan="2" |1527—1995 |[[Тхімпху]] |У розныя перыяды — афіцыйная сталіца |- |{{Нп5|Пунакха-дзонг|||Punakha Dzong}} |У розныя перыяды быў або зімняй рэзідэнцыяй манарха, або афіцыйнай сталіцай. Сёння з’яўляецца «зімняй сталіцай» для {{Нп5|Бутанскі будызм|бутанскіх будыстаў||Buddhism in Bhutan}} |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Грузія}}''' | rowspan="2" |2012—2019 |[[Тбілісі]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Кутаісі]] |Рэзідэнцыя парламента<ref>{{Cite web|url=https://oc-media.org/features/kutaisi-s-broken-dreams-the-fate-of-georgia-s-abandoned-parliament/|title=Kutaisi’s broken dreams: the fate of Georgia’s abandoned parliament|date=09.08.2019|access-date=31.01.2023|language=en|author=Lana Kokaia|publisher=oc-media.org}}</ref> |- style="vertical-align:top;" | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Дуранійская імперыя}}''' (сённяшнія '''{{Сцягафікацыя|Афганістан}}''' і '''{{Сцягафікацыя|Пакістан}}''') | rowspan="2" |1776—1823 |[[Кабул]] |Летняя сталіца |- |[[Пешавар]] |Зімовая сталіца<ref name="Stanford">{{cite book|last=Hanifi|first=Shah Mahmoud|url=https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC|title=Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2011|page=185|isbn=9780804777773|access-date=2012-08-04|quote=Цімур-шах перанёс дуранійскую сталіцу з Кандагара ў 1775–76. Кабул і Пешавар падзялялі статус дзвюх сталіца, першая — падчас лета, другая — на перыяд зімовага сезона.|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815092453/https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC|title=Pakistan and the Karakoram Highway|page=191|isbn=9781741045420|access-date=2012-08-10|quote=Як і Кушаны, Афганскія каралі аддавалі перавагу Пешавару як зімовай рэзідэнцыі, і былі прыгнечаныя, калі новаз’яўленае каралеўства Сікхаў паспрабавала захапіць яго ў 1818 годзе і пазносіла яго пабудовы.|archive-date=25 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125034533/https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Лівія|variant=1951}}'''<ref>{{Cite web|url=http://www.libyanconstitutionalunion.net/constitution%20of%20libya.htm|language=en|title=Libya's Constitution|access-date=31.01.2023}} — гл. арт. 188</ref> | rowspan="2" |1951—1969 |[[Трыпалі]] | rowspan="2" |Адна з дзвюх афіцыйных сталіц [[Каралеўства Лівія]] |- |[[Бенгазі]] |- | rowspan="5" |'''{{Сцягафікацыя|Рымская імперыя}}'''<ref>{{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|author-link=Andrew Gillett|date=2001|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.academia.edu/18189525|journal=Papers of the British School at Rome|volume=69|doi=10.1017/S0068246200001781|issn=0068-2462|pages=131–167|s2cid=129373675|language=en}}</ref> | rowspan="2" |Кожны ў розныя перыяды паміж 27 да н.э. і 476 н.э. |[[Рым]] | rowspan="3" |У розныя перыяды былі сталіцамі [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. |- |[[Равена]] |- |286—330 |[[Мілан|Mediolanum]] |- |286—330 |[[Ізміт|Nicomedia]] | rowspan="2" |Сталіцы [[Візантыя|Візантыі]] (або Усходняй Рымскай імперыі) |- |330—395, 395—1453 |[[Канстанцінопаль]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Сербія і Чарнагорыя}}'''<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/serbiaandmontenegro/28187.htm|title=Serbia and Montenegro (10/03)|language=en|publisher=2009-2017.state.gov|access-date=31.01.2023}}</ref> | rowspan="2" |2003—2006 |[[Бялград]] |Адміністрацыйная і заканадаўчая сталіца |- |[[Падгорыца]] |Судовая сталіца |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}'''<ref>{{cite book|title=A Capital City at the Margins: Quezon City and Urbanization in the Twentieth-Century Philippines|url=https://www.academia.edu/40371139|last1=Pante|first1=Michael|publisher=Academia|access-date=August 7, 2021}}</ref><ref group="заўв">З 1910 па 1975 гады [[Маніла]], імаверна, была зімовай сталіцай, а {{Нп5|Багіё|||Baguio}} — летняй</ref> | rowspan="2" |1948—1976 |[[Кесан-Сіці]] |Афіцыйная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1939/10/12/commonwealth-act-no-502/|language=en|date=12.10.1939|title=Commonwealth Act No. 502|access-date=31 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308195829/https://www.officialgazette.gov.ph/1939/10/12/commonwealth-act-no-502/|archive-date=8 сакавіка 2023|url-status=dead}}</ref> |- |[[Маніла]] |Дэ-факта месцазнаходжанне ўрада |- | rowspan="1" |1901—1976 |{{Нп5|Багіё|||Baguio}} |{{Нп5|Летняя сталіца|||Summer capital}} (усё яшчэ нефармальна вядома як летняя сталіца)<ref name="BaguioGovPH-About2">{{cite web|url=http://www.baguio.gov.ph/about-baguio-city|title=About Baguio City|website=City Government of Baguio|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903153021/http://www.baguio.gov.ph/about-baguio-city|archive-date=September 3, 2018|access-date=March 29, 2019}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MAMu80z3wvkC&pg=PA165|title=A Spy in Their Midst: The World War II Struggle of a Japanese-American Hero|last1=Sakakida|first1=Richard|last2=Kiyosaki|first2=Wayne S.|date=July 3, 1995|publisher=Madison Books|isbn=978-1-4616-6286-0|page=165|author-link=Richard Sakakida}}</ref><ref name="BaguioGovPH-History">{{cite web|title=Baguio City Ecological Profile; History|url=https://www.baguio.gov.ph/sites/default/files/city_planning_and_development_office/downloadable_forms/Ecological%20Profile%202018%20Chapter%201.pdf|website=City Government of Baguio|publisher=2018|access-date=14 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605100834/https://www.baguio.gov.ph/sites/default/files/city_planning_and_development_office/downloadable_forms/Ecological%20Profile%202018%20Chapter%201.pdf|archive-date=June 5, 2020|page=4}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Японія}}''' | rowspan="2" |1603—1868 |[[Эда (горад)|Эда]] |Сталіца [[Сёгунат Такугава|сёгуната]] |- |[[Кіёта]] |Сталіца [[Імператар Японіі|імператара]] |} === Мелі некалькі сталіц [[De facto|дэ-факта]] === {| class="wikitable" !Краіна !Гады !Сталіцы !Падрабязнасці |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Аўстралія|}}''' | rowspan="2" |1901—1927 |[[Канбера]] |Афіцыйная сталіца<ref>{{cite web|title=Museum of Australian Democracy: The Building: Events|url=http://moadoph.gov.au/collection/the-building/events/|archive-url=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20220304234852/https://www.moadoph.gov.au/collection/the-building/events/|archive-date=4 сакавіка 2022|access-date=15 March 2017|publisher=Museum of Australian Democracy|url-status=live}}</ref> |- |[[Мельбурн]] |Рэзідэнцыя парламента<ref name="capital_city">{{cite web|last=Otto|first=Kristin.|url=http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_4332.html|title=When Melbourne was Australia’s capital city.|publisher=The University of Melbourne/|access-date=2010-02-08|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626135624/http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_4332.html|archive-date=26 чэрвеня 2007|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Бангладэш|1971}}'''<ref>{{Cite book|last=Islam|first=Barrister Amir-ul|author-link=M Amir-ul Islam|chapter=৯: ব্যারিস্টার আমিরুল ইসলাম (সাক্ষাৎকার)|trans-chapter=9: Barrister Amir-ul Islam (Interview)|pages=51–110|editor-last=Rahman|editor-first=Hasan Hafizur|editor-link=Hasan Hafizur Rahman|script-title=bn:বাংলাদেশের স্বাধীনতা যুদ্ধ: দলিলপত্র|trans-title=History of Bangladesh War of Independence: Documents|volume=15|language=bn|publisher=Ministry of Information, Government of the People's Republic of Bangladesh|year=1985|isbn=9844330912|location=Dhaka|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b1/বাংলাদেশের_স্বাধীনতা_যুদ্ধ_দলিলপত্র_%28পঞ্চদশ_খণ্ড%29.pdf|editor-mask=2}}</ref> | rowspan="3" |1971—1972 |[[Дака]] |Афіцыйная сталіца, кантраляваная [[Пакістан]]ам<ref name="Untold heroism of Muktibahini Frogmen">{{cite book|last=Roy|first=Mihir, K|title=War in the Indian Ocean|year=1995|publisher=Lancer Publisher & Distributor|location=New Delhi|isbn=978-1-897829-11-0|page=154}}</ref><ref name="On the water front spectacular achievement">{{cite book|last=Robi|first=Mir Mustak Ahmed|title=Chetonai Ekattor|year=2008|publisher=Zonaki Publisher|location=Dhaka|url=http://opac.iub.edu.bd/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=15244&query_desc=%28su%3A{Bangladesh}%29|page=69|language=bn}}</ref> |- |{{Нп5|Муджыбнагар|||Mujibnagar}} |Абвешчаная часовая сталіца падчас [[Вайна за незалежнасць Бангладэш|Вайны за незалежнасць]]<ref name="1971 government">{{cite book|last=Faiquzzaman|first=Mohammad|year=2012|chapter=Mujibnagar Government|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mujibnagar_Government|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|edition=Second|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|language=en}}</ref> |- |[[Калькута]] |Дэ-факта сталіца [[Урад у выгнанні|ў выгнанні]]<ref group="заўв">Часовы ўрад размяшчаўся ў [[Індыя|Індыі]]</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бенгальскі султанат|}}'''<ref>{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sonargaon|title=Sonargaon|website=Banglapedia}}</ref> |1352—1450 |{{Нп5|Пандуа|||Pandua, Malda}} |Першая сталіца султаната |- |1390—1411 |{{Нп5|Санаргаон|||Sonargaon}} |Афіцыйная сталіца і рэзідэнцыя суда пры султане Гіясуддзіне Азам-шаху |- | rowspan="4" |'''{{Сцягафікацыя|Дзяржава Ахеменідаў|variant=чырвоны}}<ref name="EY">{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran, Volume 3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=З чатырох рэзідэнцый Ахеменідаў [[Герадот]] узгадваў [[Экбатана]], [[Пасаргады]] або [[Персепаліс]], [[Сузы]] і [[Вавілон]] — апошні [знаходзіцца ў Іраку] трактаваўся як самая галоўная сталіца, сталая зімовая рэзідэнцыя, цэнтр бюракратыі, якая мянялася толькі ў сонечную жару на больш халаднаватыя месцы на ўзгорках.}}</ref>''' | rowspan="4" |550—330 да н.э. |[[Вавілон]] | rowspan="4" |Адна з чатырох рэзідэнцый Ахеменідаў |- |[[Пасаргады]] або [[Персепаліс]] |- |[[Экбатана]] |- |[[Сузы]] |- | rowspan="5" |'''{{Сцягафікацыя|Імперыя Вялікіх Маголаў|variant=}}'''<ref name=":1">{{Cite journal|last=Sinopoli|first=Carla M.|date=1994|title=Monumentality and Mobility in Mughal Capitals|url=https://www.jstor.org/stable/42928323|journal=Asian Perspectives|volume=33|issue=2|pages=294–295|jstor=42928323|issn=0066-8435}}</ref><ref group="заўв">Акрамя пералічаных гарадоў, у манархаў бывалі іншыя часовыя паселішчы і імперскія лагеры падчас пераездаў, паходаў і экспедыцый. Падчас гэтых паездак манархаў звычайна суправаджаў весь адміністрацыйны апарат, таму такія месцы з’яўляліся фактычнымі сталіцамі дзяржавы.</ref> |1526—1530, 1560 — 1571, 1598—1605, 1605—1627, 1628—1648 |[[Агра]] | rowspan="4" |Сітуацыі, калі ў Імперыі Маголаў было адначасова дзве сталіцы здараліся часта і па розных прычынах. Часцей за ўсё, з-за частых пераездаў манархаў |- |1530—1540, 1554—1556, 1556—1560, 1639—1658, 1658—1677 |[[Дэлі]] (з 1639 па 1658 гады насіў назву Шахджаханабад) |- |1571—1585 |{{Нп5|Фатэхпур-Сікры|||Fatehpur Sikri}} |- |1540—1554, 1584—1596 |[[Лахор]] |- |1526—1681 |[[Кабул]] |Летняя сталіца<ref>{{cite journal|first=Farah|last=Samrin|title=The City of Kabul Under the Mughals|journal=Proceedings of the Indian History Congress|year=2005|volume=66|pages=1307|jstor=44145943|url=https://www.jstor.org/stable/44145943|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Італьянская сацыяльная рэспубліка}}'''<ref name="degrand131">De Grand, Alexander J., ''Italian fascism: its origins & development'', 3d edition (illustrated), Publisher: University of Nebraska Press, Year: 2000, {{ISBN|0-8032-6622-7}}, p. 131</ref> | rowspan="2" |1943—1944 |[[Сала (Італія)|Сала]] |Сталіца дэ-факта да 1944 года, калі яна стала асноўнай сталіцай |- |[[Рым]] |Сталіца дэ-юрэ да 1944 года, калі яна была {{Нп5|Анцыанская бітва|вызвалена Саюзнікамі|4=Battle of Anzio}} |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Каралеўства Італія}}<ref>{{Cite web|url=http://www.brindisiweb.it/storia/brindisi_as_capital.asp|title=Brindisi as Capital of Italy|language=en|publisher=brindisiweb.it|access-date=15.02.2023|archive-date=6 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606154110/http://www.brindisiweb.it/storia/brindisi_as_capital.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.ilvescovado.it/it/sezioni-25/storia-e-storie-12/11-febbraio-1944-salerno-capitale-il-re-dimora-a-21881/article|title=11 febbraio 1944, Salerno capitale.|publisher=ilvescovado.it|date=2014-02-11|url-status=dead|language=it|access-date=15 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125110823/https://www.ilvescovado.it/it/sezioni-25/storia-e-storie-12/11-febbraio-1944-salerno-capitale-il-re-dimora-a-21881/article|archive-date=25 лістапада 2020}}</ref>''' | rowspan="3" |1943—1944 |[[Брындызі]] (1943 — люты 1944) | rowspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:left;" |Часовая сталіца дэ-факта |- |[[Салерна]] (люты—чэрвень 1944) |- |[[Рым]] |Сталіца дэ-юрэ да 1944 года, калі яна была {{Нп5|Анцыанская бітва|вызвалена Саюзнікамі|4=Battle of Anzio}} |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Каралеўства Лаос}}''' (сённяшні '''{{Сцягафікацыя|Лаос}}''') | rowspan="2" |1947—1975 |[[В’енцьян|В’енцыян]] |Афіцыйная адміністрацыйная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://media.bloomsburyprofessional.com/rep/files/laos-constitution-1947-1949-englishx.pdf|title=Laos Constitution 1947/1949|access-date=31 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005011550/https://media.bloomsburyprofessional.com/rep/files/laos-constitution-1947-1949-englishx.pdf|archive-date=5 кастрычніка 2022|url-status=dead}} — Згодна з арт. 1 Канстытуцыі афіцыйнай сталіцай з’яўляўся толькі В’енцыян</ref> |- |{{Нп5|Луангпхабанг|||Luang Prabang}} |Каралеўская сталіца, рэзідэнцыя караля дэ-факта<ref>{{Cite web|url=http://www.mekongsustainabletourism.com/en/contents/207?ckattempt=1|title=The Kingdom of Laos and the Story of Luang Prabang|publisher=mekongsustainabletourism.com|access-date=31.01.2023|language=en|archive-date=12 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912140420/http://www.mekongsustainabletourism.com/en/contents/207?ckattempt=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Кніга|год=1992|аўтар=Rakow, Meg Regina|мова=en|спасылка=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/dd1d58b5-ca78-4896-91aa-a17002b99f7d/content|загаловак=LAOS AND LAOTIANS|месца=Honolulu|выдавецтва=Center for Southeast Asian Studies, School of Hawaiian, Asian and Pacific Studies, University of Hawaii at Manoa|старонак=181}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Каралеўства Румынія}}<ref name=":0" />''' | rowspan="2" |1916—1918 |[[Бухарэст]] |Афіцыйная сталіца, акупаваная немцамі |- |[[Ясы]] |Часовая сталіца з эвакуяваным урадам |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Паўночная Карэя}}''' | rowspan="2" |1948—1972 |[[Пхеньян]] |Адміністрацыйная сталіца дэ-факта |- |[[Сеул]] |Афіцыйная (канстытуцыйная) сталіца да 1972 года<ref>{{Cite web|language=en|access-date=31.01.2023|title=CONSTITUTION OF THE DEMOCRATIC PEOPLE'S REPUBLIC OF KOREA|url=https://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf|archive-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914164442/http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf|url-status=dead}} — гл. арт. 103</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Лівія}}''' | rowspan="2" |2014—2020 |[[Трыпалі]] |Месца пасяджэння [[Новы Усеагульны нацыянальны кангрэс|Новага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса]] (да 2016) і [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды]] (з 2016) |- |[[Табрук]] | rowspan="1" |Месца пасяджэння [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Літва}}<ref name="IPKaunas">{{cite web|title=Kaunas - laikinoji sostinė|url=https://istorineprezidentura.lt/apie-mus/kaunas.html|website=IstorinePrezidentura.lt|lang=lt|access-date=12 January 2023}}</ref>''' | rowspan="2" |1920—1939 |[[Вільнюс]] |Афіцыйная сталіца. Знаходзілася пад кантролем [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] |- |[[Каўнас]] |Часовая сталіца дэ-факта |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Малаві}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.malawiproject.org/malawis-old-capital-zomba/|title=MALAWI’S OLD CAPITAL – ZOMBA|date=30.10.2018|access-date=31.01.2023|language=en}}</ref> | rowspan="2" |1974—1994 |[[Лілонгвэ]] |Адміністрацыйная і судовая сталіца, новая афіцыйная сталіца |- |[[Зомба]] |Заканадаўчая сталіца дэ-факта (старая сталіца) |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}<ref>{{Cite web|url=https://annomuseum.no/angrepet|title=Kongens nei - 9. april|access-date=31.01.2023|publisher=annomuseum.no, Anno museum AS|language=no|author=C. Hambro, J. Böe}}</ref>''' | rowspan="2" |1940 |[[Осла]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Хамар]] |Часовая сталіца на адзін дзень, дзе засядаў парламент |- | rowspan="4" |'''''{{Сцягафікацыя|Кітайская Рэспубліка}}'''''<ref name=":0" group="заўв" />'''<ref group="заўв">{{Cite web|url=https://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264|title=Schools to teach Nanjing is ROC capital: ministry|language=en|date=04.12.2013|access-date=29.01.2023|author=Chris Wang|publisher=taipeitimes.com}} — пасля 1991 года задакументаваны спробы ўрада прасоўваць ідэі Нанкіна як сапраўднай сталіцы Кітайскай Рэспублікі і Тайбэя — як сталіцы ў выгнанні ў тайваньскіх школах, што супярэчыць канстытуцыі краіны, аднак не з’яўляецца афіцыйнай пазіцыяй дзяржавы на міжнароднай арэне.</ref>''' | rowspan="2" |1937—1945 |[[Нанкін]] |Сталіца [[Рэжым Ван Цзінвэя|марыянеткавая дзяржавы]], кантраляванай [[Японская імперыя|Японіяй]] |- |[[Чунцын]] |{{Нп5|Часовая сталіца|4=Temporary capital}} кіраванай [[Гаміньдан]]ам [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]]<ref name="Revisiting Chongqing: China's Secon">{{cite journal|last1=Danielson|first1=Eric N.|title=Revisiting Chongqing: China's Second World War Temporary National Capital|journal=Journal of the Royal Asiatic Society Hong Kong Branch|date=2005|volume=45|page=175|jstor=23889883}}</ref> |- | rowspan="2" |1945—1991 |[[Нанкін]] |Адміністрацыйная, заканадаўчая і судовая сталіца (заяўлялася паміж {{Нп5|Эвакуацыя кіраўніцтва Кітайскай Рэспублікі на Тайвань|эвакуацыяй 1949 года|4=Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan}} і {{Нп5|Кансэнсус 1992 года|Кансэнсусам 1992 года|4=1992 Consensus}}) |- |[[Тайбэй]] |{{Нп5|Часовая сталіца|4=Temporary capital}} кіраванай [[Гаміньдан]]ам [[Кітайская Рэспубліка|Кітайскай Рэспублікі на Тайвані]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Заходняя Германія}}''' | rowspan="2" |1949—1990 |[[Берлін]] |Афіцыйная сталіца згодна з Канстытуцыяй<ref>{{Cite web|url=https://www.gesetze-im-internet.de/gg/index.html|title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland|publisher=Bundesministerium der Justiz|language=de|access-date=31.01.2023}} — гл. арт. 22</ref> |- |[[Бон]] |Часовая сталіца дэ-факта, якая з 1970-х гадоў пачала на афіцыйным узроўні называцца «федэральнай сталіцай» (''Bundeshauptstadt'')<ref>''The Bonn Republic&nbsp;— West German democracy, 1945–1990,'' Anthony James Nicholls, Longman, 1997</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Фінляндыя}}'''<ref>{{cite web|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/parliament_to_recreate_winter_war_evacuation/7660514|title=Parliament to recreate Winter War evacuation|date=30 November 2019|website=Yle Uutiset|language=en|access-date=2019-04-30}}</ref> | rowspan="2" |1939—1940 |[[Хельсінкі]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Каўхаёкі]] |Часовая заканадаўчая сталіца падчас эвакуацыі [[Эдускунта|парламента]] ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|вайне з СССР]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Францыя}}<ref>{{Кніга|год=2001|аўтар=Julian T. Jackson|загаловак=France: The Dark Years, 1940–1944|мова=en|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=9780191677465}}</ref>''' | rowspan="2" |1940—1944 |[[Вішы]] |Адміністрацыйная сталіца дэ-факта |- |[[Парыж]] |Канстытуцыйная сталіца дэ-юрэ, а таксама сталіца {{Нп5|Нямецкая ваенная адміністрацыя ў Францыі (1940—1944)|Нямецкай ваеннай адміністрацыі|4=German military administration in occupied France during World War II}} |- |} == Складаныя выпадкі == [[Файл:South Tarawa (separated to north and south) - bel.svg|міні|Карта атола [[Тарава (атол)|Тарава]], сталіцы Кірыбаці, з падзелам на паўночную і [[Паўднёвая Тарава|паўднёвую Тараву]].]] Асобным надзвычайным выпадкам з’яўляецца сталіца [[Кірыбаці]], [[Тарава (атол)|атол Тарава]] (дэ-факта — [[Паўднёвая Тарава|паўднёвая]] яго частка<ref>{{Cite web|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220014331/https://www.climate.gov.ki/wp-content/uploads/2013/01/6_SOUTH-TARAWA-revised-2012.pdf|archive-date=20.12.2022|title=6. South Tarawa|language=en|author=OFFICE OF TE BERETITENTI|url=https://www.climate.gov.ki/wp-content/uploads/2013/01/6_SOUTH-TARAWA-revised-2012.pdf}}</ref>), якая складаецца з шэрагу паселішчаў, сярод якіх размеркаваны ўрадавы апарат ([[Баірыкі]] фактычна з’яўляецца галоўным адміністрацыйным цэнтрам, але некаторыя дзяржаўныя ўстановы знаходзяцца і ў іншых паселішчах)<ref>{{Britannica-link|2=Kiribati|3=Sophie Foster}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati|author=Kiribati for travelers|language=en|access-date=27.02.2023|archive-date=26 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626072239/http://www.kiribatitourism.gov.ki/index.php/aboutkiribati/aboutkiribatioverview|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам, у Кірыбаці юрыдычна адна сталіца, якая складаецца з некалькіх населеных пунктаў. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв"}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/seterra/en/p/countries-with-two-capitals|title=Countries With Two or More Capitals, or Other Interesting Capital Situations|access-date=29.01.2023|date=11.10.2017|language=en|publisher=geoguessr.com}} * {{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/article/countries-more-than-one-capital/index.html|title=These countries have more than one capital|access-date=31.01.2023|date=30.03.2020|language=en|publisher=CNN Travel|author=Jen Rose Smith}} * {{Cite web|url=https://travelnoire.com/12-countries-more-one-capital|title=Did You Know That These 12 Countries Have More Than One Capital?|access-date=31.01.2023|date=06.04.2020|language=en|publisher=travelnoire.com|author=Kelsey Marie}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Спісы краін]] 22ihm6wchi7l8ml6rixvkvccs0mp45v 0 739286 5192508 5190376 2026-09-03T18:54:07Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5192508 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выклікая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 34kuc955t0zstxzg5sm5jlv39x20ffv 0 744380 5192568 4550494 2026-09-04T04:34:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192568 wikitext text/x-wiki '''Субардына́цыя'''{{sfn|БелЭн|2002}} (ад {{lang-la|Subordinatio}} — падпарадкаванне) — сістэма службовага падпарадкавання, якая дэманструе павагу падначаленых да калег, старэйшых па пасадзе, статусу ці званню, ніжэйшых органаў кіравання да вышэйшых. Субардынацыя з’яўляецца неабходным элементам карпаратыўнай этыкі, абавязковай часткай фармату адносін падначалены — начальнік, старэйшы — малодшы. У больш шырокім сэнсе — выкананне службовай, воінскай дысцыпліны ва ўзаемаадносінах паміж рознымі па службовым становішчы і званні асобамі. == Гл. таксама == * [[Іерархія]] * [[Табель аб рангах]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Субардына́цыя||238}} * {{крыніцы/ВМС для юношества (1988)|Субординация|435}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Субординация}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Субординация}} == Спасылкі == * [https://www.gd.ru/articles/11642-subordinatsiya ''Елена Акулова'' Субординация на рабочем месте: 10 универсальных правил // Журнал «Генеральный Директор»]{{ref-ru}}{{v|23|7|2023}} * [https://psychologos.ru/articles/view/subordinaciya Суюлординация // Психологос] * [https://businessman.ru/nesoblyudenie-subordinatsii-chto-takoe-subordinatsiya-i-chem-reglamentiruetsya.html Несоблюдение субординации. Что такое субординация и чем регламентируется? // Интернет-портал BusinessMan.ru]{{ref-ru}}{{v|23|7|2023}} * [https://center-yf.ru/data/Kadroviku/subordinaciya.php ''Толмачёва Д. Г.'' Субординация // на сайт «Центр управления финансами»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230723035050/https://center-yf.ru/data/Kadroviku/subordinaciya.php |date=23 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|23|7|2023}} [[Катэгорыя:Іерархія]] [[Катэгорыя:Менеджмент]] [[Катэгорыя:Ваеннае кіраванне]] 2hq74zuirv34p9ej5aal93hvio508do 0 744527 5192569 5093575 2026-09-04T04:38:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192569 wikitext text/x-wiki [[File:Oceanic divisions ru.svg|thumb|]]'''Сублітара́ль'''{{sfn|БелЭн|2002}} (ад {{lang-la|sub}} — пад і {{lang-la|ralis}} — берагавы) — зона [[Марское дно|марскога дна]], якая адпавядае [[шэльф]]у або мацерыковай водмелі да глыбінь 200—500{{sfn|Гиляров|1986}} (да 500—1000{{sfn|ВСЭ|1969—1978}}) м. Сублітараль таксама вылучаюць у схемах экалагічнай занальнасці [[Возера|азёр]]{{sfn|Гиляров|1986}}. Сублітараль знаходзіцца паміж [[Літараль|літараллю]] і [[Батыяль|батыяллю]]. Ніжняя яе мяжа адпавядае ніжняй мяжы распаўсюджвання донных [[Водарасці|водарасцей]]. Шырыня сублітаралі залежыць ад шырыні шэльфа і вагаецца ад некалькіх дзясяткаў да тысячы кіламетраў<ref name="ПМ">[http://paleostratmuseum.ru/stud_coll_geol_proc_edu_4.html Экспозиция «Современные геологические процессы». Раздел «Осадконакопление в морских и океанических бассейнах»]{{ref-ru}}{{v|24|7|2023}}</ref>. Пры [[Палеагеаграфія|палеагеаграфічным]] аналізе да сублітаралі часам адносяць толькі верхнюю зону ніжэй зоны [[Прыбой|прыбою]] да глыбіні 40—60 м<ref name="ГС">[https://vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90118 Сублитораль // Геологический словарь: В 3-х т. — Т. 3: Р—Я. — Санкт-Петербург: Издательство ВСЕГЕИ, 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211028134708/https://www.vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90118 |date=28 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}{{v|24|7|2023}}</ref>. == Флора і фаўна == Для верхняй, добра асветленай часткі сублітаралі ўмераных і халодных вод характэрны зараснікі [[Зялёныя водарасці|зялёных]], [[Бурыя водарасці|бурых]] і [[Чырвоныя водарасці|чырвоных]] водарасцей. Зараснікі водарасцей насяляюць шматлікія [[малюскі]], [[ракападобныя]], [[ігласкурыя]], [[чарвякі]] і інш. На скалістым [[Субстрат (біялогія)|субстраце]] развіваюцца донныя [[дыятомавыя водарасці]], [[губкі]], [[гідроіды]], [[імшанкі]], [[марскія жалуды]] і інш. У [[Тропікі|тропіках]] верхняй зоне сублітаралі ўласцівы высокапрадукцыйны [[біяцэноз]] [[Каралавыя рыфы|каралавых рыфаў]]{{sfn|Гиляров|1986}}. З павелічэннем глыбіні расліннасць паступова знікае і зніжаецца [[біямаса]]. Сублітараль з’яўляецца найбольш прадукцыйнай зонай з разнастайнай і багатай [[флора]]й і [[фаўна]]й. У яе межах сканцэнтраваны асноўныя прамысловыя запасы марскіх прыдонных [[Рыбы|рыб]]<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ|}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сублітара́ль||240}} * Сублитораль // Геологический словарь: в 2-х томах. / Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др. — М.: Недра, 1978.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Биологический энциклопедический словарь|частка=Сублитораль}} * {{ВСЭ3|Сублитораль|аўтар=Н. Г. Виноградова.}} == Спасылкі == * [https://vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90118 Сублитораль // Геологический словарь: В 3-х т. — Т. 3: Р—Я. — Санкт-Петербург: Издательство ВСЕГЕИ, 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211028134708/https://www.vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/article.php?ELEMENT_ID=90118 |date=28 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}{{v|24|7|2023}} на сайце [[Усерасійскі навукова-даследчы геалагічны інстытут імя А. П. Карпінскага|Усерасійскага навукова-даследчага інстытута імя А. П. Карпінскага]] * [http://paleostratmuseum.ru/stud_coll_geol_proc_edu_4.html Экспозиция «Современные геологические процессы». Раздел «Осадконакопление в морских и океанических бассейнах»]{{ref-ru}}{{v|24|7|2023}} // Паленталагічны музей [[СПбДУ]] * [https://руни.рф/index.php/Сублитораль Сублитораль // Энциклопедия Руниверсалис]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [https://megabook.ru/article/Сублитораль Сублитораль // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}}{{v|24|7|2023}} * [https://natural-museum.ru/ecology/sublitoral Сублитораль // Natural Museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230724155119/https://natural-museum.ru/ecology/sublitoral |date=24 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|24|7|2023}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экалагічныя зоны Сусветнага акіяна]] [[Катэгорыя:Гідралогія]] [[Катэгорыя:Азёры]] rdxpc1yub9n3xtahf5ds69z2v33oknr 0 745102 5192571 4822301 2026-09-04T06:14:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192571 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{значэнні|Судан (значэнні)}} '''Суда́н'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{Lang-ar|بِلَادُ السُّوْدَان}} ''bilâd as-sûdân'', літаральна «краіна чорных») — гістарычная прыродная вобласць у [[Афрыка|Афрыцы]], на поўдзень ад пустыні [[Сахара]]. == Геаграфія == Тэрыторыя Судана размешчана ў межах [[Афрыканская платформа|Афрыканскай (Афрыкана-Аравійскай) платформы]]{{sfn|ГЭС|1989}}. Яе [[сінекліза]]м адпавядаюць упадзіны сярэдняга цячэння ракі [[Нігер (рака)|Нігер]], возера [[Чад (возера)|Чад]], [[Белы Ніл|Белага Ніла]]; на захадзе — прыбярэжная нізіна Сенегамбіі{{sfn|ГЭС|1989}}. Распасціраецца ад паўднёвых межаў Сахары да прыэкватарыяльных раёнаў (4—8° паўночнай шыраты) і ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], амаль праз увесь кантынент, да [[Эфіопскае нагор’е|Эфіопскага нагор’я]]. Працягласць з поўначы на поўдзень больш за 1000 км, з захаду на ўсход — каля 5500 км. Плошча рэгіёна складае каля 5 млн км². Пераважаюць вышыні 200—500 м. Над упадзінамі падымаюцца крышталічныя [[плато]] [[Джос (плато)|Джос]], Дарфур і Кардафан (вышыні 500—1500 м) з астраўнымі гарамі. Самая высокая гара — Мара (3088 м). Пашыраны рачныя [[Даліна|даліны]], сухія і паўсухія [[Рэчышча|рэчышчы]], азёрныя ўпадзіны. Найбольшыя рэкі: [[Ніл]] з прытокам [[Собат]], [[Нігер (рака)|Нігер]], [[Сенегал (рака)|Сенегал]], [[Гамбія (рака)|Гамбія]], [[Шары]], [[Бенуэ]], [[Бахр-эль-Газаль]], [[Белая Вольта]], [[Чорная Вольта]]. У басейнах рэк Нігер і Бахр-эль-Газаль шмат невялікіх азёр. Найбольшае возера рэгіёна — возера [[Чад (возера)|Чад]]. У напрамку з поўначы на поўдзень выразна [[Шырата|шыротная]] змена [[ландшафт]]аў ад трапічных [[Пустыня|пустынь]] Сахары, праз [[Паўпустыня|паўпустыні]] і [[саванны]] да [[гілея]]ў экватарыяльнай Афрыкі. Большую частку тэрыторыі займае саванна, на поўдні — высакатраўная саванна і лесасаванна{{sfn|БелЭн|2002}}. Глебы пераважна чырвоныя [[Фералітызацыя|фералітныя]], алферытныя, чырвона-бурыя, чырвона-карычневыя{{sfn|БелЭн|2002}}. На тэрыторыі Судана цалкам або часткова заходзяцца дзяржавы [[Сенегал]], [[Бенін]], [[Буркіна-Фасо]], [[Гамбія]], [[Гана]], [[Гвінея-Бісау]], [[Гвінея]], [[Малі]], [[Кот-д’Івуар]], [[Камерун]], [[Нігер]], [[Нігерыя]], [[Тога]], [[Чад]], [[Судан]], [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]]. == Клімат == Клімат [[Субэкватарыяльны клімат|субэкватарыяльны]], [[Мусонны клімат|мусонны]]. У летні перыяд значны ўплыў аказвае паўднёва-заходні экватарыяльны [[мусон]], зімой — паўночна-ўсходні сухі і гарачы [[пасат]]. Колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]] за год узрастае ад 100 мм у паўночнай частцы да 2000 мм на поўдні. Вільготны сезон цягнецца 2—10 месяцаў. На поўдні ідуць так званыя зенітальныя дажджы{{sfn|БелЭн|2002}}. Сярэдняя [[тэмпература паветра]] ад 23—24&nbsp;°C на захадзе да 26—29&nbsp;°C на ўсходзе{{sfn|БелЭн|2002}}. Найбольш нізкія тэмпературы каля 20&nbsp;°C, найбольш высокія — да 35&nbsp;°C{{sfn|ГЭС|1989}}. == Флора і фаўна == Большую частку тэрыторыі Судана займае тыповая [[саванна]] са [[Злакі|злакавым]] покрывам. Сустракаюцца групы дрэў і асобныя дрэвы (парасонавыя акацыі, веерная пальма, пальма дум, [[баабаб]]ы, [[Малачай|малачаі]] і інш.){{sfn|БелЭн|2002}}. На поўдні высакатраўная саванна і лесасаванна. Да далін рэк і катлавін прымеркаваны лясныя масівы з густым [[Падлесак|падлескам]]. У паўночнай частцы паўпустыня і сухая саванна з калючка-дрэвавай фармацыяй. Кусты акацыі вышынёй да 1,5 м. Жывёльны свет належыць да [[Эфіопская вобласць|Эфіопскай вобласці]]{{sfn|БелЭн|2002}}: [[антылопы]], [[жырафа]], [[Леў|львы]], [[бегемот]]ы і інш. Сустракаюцца [[Саваннавы слон|сланы]] і [[насарог]]і. Сярод птушак: [[страус]], балотны бусел, [[дрофы]] і інш. == Гаспадарка == Зона саваннаў — тэрыторыя актыўнага старажытнага [[земляробства]] і [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Вырошчваюць [[арахіс]], [[бавоўнік]], [[сорга]], [[Кукуруза|кукурузу]], [[Пшаніца|пшаніцу]]. Сельскагаспадарчая дзейнасць вядзе да ўзмацнення працэсаў апустыньвання{{sfn|БелЭн|2002}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суда́н|[[Марыя Віктараўна Лаўрыновіч|Лаўрыновіч М. В.]]|247}} * Суда́н // Советская историческая энциклопедия. В. 16 т. — Том 13. Славяноведение — Ся Чен. — М.: Государственное научное издательство «Советская энциклопедия», 1971. Стлб. 920—931. — 1124 стлб. с илл. и картами; 8 л. карт и илл. — 57 800 экз.{{ref-ru}} * Суда́н // Энциклопедический географический словарь. — М.: РИПОЛ классик, 2011. — С. 641—643. — 800 с.: ил. — 5000 экз. — (Словари нового века) — ISBN 978-5-386-03063-6.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ГЭС (1983)|Суда́н|}} * {{Крыніцы/ГЭС (1989)|Суда́н|456}} * ''Поспелов Е. М.'' Географические названия мира. Топонимический словарь: Ок. 5000 единиц / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд. — М.: Русские словари; Астрель; АСТ, 2002. — С. 399. — 512 с. — 5000 экз. — ISBN 5-17-002938-1, ISBN 5-271-00446-5 (ООО «Издательство Астрель»), ISBN 5-93259-014-9 (Издательство «Русские словари»), ISBN 5-17-001389-2 (Издательство ACT_).{{ref-ru}} * {{ВСЭ3|Судан}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Sudan (region)}} * [https://руни.рф/index.php/Судан_(регион) Судан (регион)]{{Недаступная спасылка}} // Энциклопедия Руниверсалис{{ref-ru}}{{v|31|7|2023}} * [http://ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/08-8-1-3.htm Судан // Экологический центр «Экосистема»™, А. С. Боголюбов]{{ref-ru}}{{v|31|7|2023}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Афрыкі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Афрыкі]] s56fmykgkly4ie2pejad0vus1zvzoa7 0 745961 5192575 4564127 2026-09-04T06:23:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192575 wikitext text/x-wiki [[File:Polesye-1 (ship, 1986, Gomel, 7).jpg|thumb|Цеплаход «Палессе-1» пасля рэстаўрацыі на Кіеўскім рачным вакзале]] [[File:Ship Lyalya Ratushna 2020 G1.jpg|thumb|Рачны трамвай «Ляля Ратушна»(тып «Масквіч») Бабруйскага суднарамонтнага завода на [[Паўднёвы Буг|Паўднёвым Бугу]] ў [[Вінніца|Вінніцы]]]] [[File:Navire JUNE en manoeuvre.jpg|thumb|Грузавое судна «June» Рэчыцкага завода ў порце [[Касабланка]]]] '''Суднабудаўнічая прамысловасць Беларусі''' — галіна [[Цяжкая прамысловасць|цяжкай прамысловасці]] [[Беларусь|Беларусі]], якая ажыццяўляе [[Суднабудаванне|будаўніцтва]] і рамонт [[судна]]ў розных прызначэнняў. На тэрыторыі сучаснай Беларусі са старажытных часоў будавалі [[Ладдзя|ладдзі]], [[Лодка|лодкі]], выдзеўбаныя са ствала дрэва, [[Барка|баркі]], віціны, барліны і інш.{{sfn|БелЭн|2002}} Першае прадпрыемства, якое будавала байдаркі і яхты ([[Крычаўская суднаверф]]) з’явілася ў 1785 годзе. У 1884 годзе быў пабудаваны суднабудаўнічы завод у [[Пінск]]у (сучасны [[Пінскі суднабудаўніча-сударамонтны завод]]). У той час завод будаваў параходы магутнасцю 240 [[Конская сіла|конскіх сіл]] і вырабляў карпусы для суднаў і інш. У 1900 годзе былі створаны суднарамонтныя майстэрні ў [[Віцебск]]у, пазней — у [[Гомель|Гомелі]]. У 1918 годзе быў заснаваны [[Гомельскі суднабудаўніча-суднарамонтны завод]]. У 1925 годзе пачалі працаваць суднарамонтныя майстэрні ў [[Бабруйск]]у, якія ў 1939 годзе былі рэканструяваны ў [[Бабруйскі суднарамонтны завод]]. У 1929 годзе пабудавана суднабудаўнічая [[верф]] у [[Петрыкаў|Петрыкаве]], якая ў 1974 годзе рэканструявана ў [[Петрыкаўскі суднабудаўніча-суднарамонтны завод]]. У пачаў працаваць [[Рэчыцкі суднабудаўніча-суднарамонтны завод]]. У 1920—1930-я гады на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтны заводзе будаваліся таксама ваенныя судны для [[Пінская ваенная флатылія|Пінскай ваеннай флатыліі]]: [[Кананерская лодка|кананерскія лодкі]], [[Катар (тып судна)|катары]] і інш.{{sfn|БелЭн|2002}} Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] гэтыя прадпрыемствы выпускалі грузапасыжырскія судны, [[буксір]]ы, несамаходныя грузавыя баржы. У час вайны заводы былі разбураны і іх аднаўленне праходзіла ў 1950-х гадах. З 1960-х гадоў суднабудаўнічыя заводы Беларусі выпускалі буксірныя і грузавыя [[цеплаход]]ы, пасажырскія судны, у тым ліку [[судна на падводных крылах|судны на падводных крылах]] тыпу «[[Палессе (тып судна)|Палессе]]»; карпусы суднаў тыпу «рака-мора»; несамаходныя [[Баржа|баржы]], земснарады, брандвахты, плаваючыя [[Электрастанцыя|электрастанцыі]], [[паром]]ы і іншыя судны, у тым ліку па заказах замежных краін{{sfn|БелЭн|2002}}. Падрыхтоўка спецыялістаў ў галіне суднабудавання і суднаходства ажыццяўляе [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]<ref name="кп">[https://kudapostupat.by/speciality/id/318 KudaPostupat.by (КудаПоступать.бел)]{{ref-ru}}</ref>. Распрацоўкай займаецца праектна-канструктарскае бюро ААТ «Белсуднапраект»<ref name="бсп">[https://belsudoproekt.by/ Проектно-конструкторское бюро ОАО «Белсудопроект»]{{ref-ru}}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларуская інспекцыя рачнога рэгістра]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суднабудава́нне|Сяліцкі В. С.|252—253}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Shipbuilding in Belarus}} * [https://fleetphoto.ru/entities/?rid=2 Судостроительные предприятия // Интернет-сайт «Водный транспорт»]{{ref-ru}} * [https://gp.by/novosti/obshchestvo/news3205.html ''Александр Чурилов'' Строились в Речице и морские суда…]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // [[Гомельская праўда]] * [https://belsudoproekt.by/ Проектно-конструкторское бюро ОАО «Белсудопроект»]{{ref-ru}} * [http://region.goub.by/?cat=84 РУП «Гомельский судостроительно-судоремонтный завод» // Электронная информационно-поисковая система «Гомельский регион: история газетной строкой»]{{ref-ru}} * [https://vitvesti.by/retrospektiva/vitebskaia-verf-ili-istoriia-sudoremontnykh-masterskikh-na-zapadnoi-dvine.html ''Сергей Ляшук'' Витебская верфь, или История судоремонтных мастерских на Западной Двине // Витебские вести]{{ref-ru}} {{Беларусь у тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Машынабудаванне Беларусі]] [[Катэгорыя:Суднабудаванне]] h2rtejd7w0pyv0ndl6zo2dd729ql3en 10 749801 5192360 4597298 2026-09-03T12:36:00Z JerzyKundrat 174 5192360 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|right|150px|Сцяг Славакіі]] '''[[Сцяг Славакіі|Дзяржа́ўны сцяг Слава́цкай Рэспу́блікі]]''', '''сцяг [[Славакія|Слава́кіі]]''' — [[сцяг]]-[[трыкалор]], зацверджаны [[1 верасня]] [[1992]] г. і ўпершыню ўзняты [[3 верасня]] [[1992]] г. (менавіта гэту дату прынята вызнаваць за дату зацвярджэння), які складаецца з трох гарызантальных палос [[Панславісцкія колеры|панславісцкіх колераў]]: верхняя паласа белая, сярэдняя — сіняя, ніжняя — чырвоная. З мэтай адрознення сцяга ад сцягоў іншых [[Славянскія краіны|славянскіх краін]] на яго нанесены [[Герб Славакіі|нацыянальны герб Славакіі]]: [[Неаготыка|неагатычны]] [[шчыт]] знаходзіцца бліжэй да дрэўка ад цэнтра сцяга, цалкам перасякаючы сярэднюю паласу і крыху заходзячы на верхнюю і ніжнюю палосы. Бакі сцяга Славакіі суадносяцца між сабою як 2:3. Гэты жа сцяг памерамі 1,5 м на 1 м з'яўляецца суднаходным у дачыненні да славацкага [[Водны транспарт|воднага транспарту]]. Сцяг Славацкай Рэспублікі з'яўляецца адным з [[Дзяржаўныя сімвалы Славакіі|чатырох дзяржаўных сімвалаў Славацкай Рэспублікі]] ''([[Сцяг Славакіі|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Сцяг Славакіі]] </noinclude> 5vqnmqv4fc2wur1dd6pjwqhz9ieav6z 100 753022 5192447 5192126 2026-09-03T15:51:33Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5192447 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|П’ер Жуль Жансен|2026-09-03T13:01:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эдуард Франкленд|2026-09-03T12:48:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Ян Карыбуцяк|2026-09-02T12:19:57Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Уільям Хайд Воластан|2026-09-02T11:36:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Андрэс Мануэль дэль Рыа|2026-09-02T10:12:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Грэгар|2026-09-02T09:59:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альберт Гіёрса|2026-09-02T06:29:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стэнлі Джэральд Томпсан|2026-09-02T06:15:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Філіп Хаўгэ Эблсан|2026-09-02T05:46:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тэадор Рыхтэр|2026-09-01T12:04:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жорж Урбэн|2026-09-01T11:49:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фердынанд Райх|2026-09-01T11:11:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джэйкаб Марынскі|2026-09-01T10:47:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леў Антонавіч Міхайлоўскі|2026-09-01T10:23:05Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Георг Брант|2026-09-01T07:05:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэйл Райманд Корсан|2026-09-01T06:53:58Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 88ab5gevizne0x1pgyrtlyl9nbb4fhk 100 753274 5192446 5192125 2026-09-03T15:51:15Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5192446 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Рашаціха|2026-09-03T12:13:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Смоліна (Ніжагародская вобласць)|2026-09-03T12:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тонкіна|2026-09-03T11:59:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Спаскае (Спаскі раён)|2026-09-03T06:57:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уразаўка (Ніжагародская вобласць)|2026-09-03T06:53:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пачынкі (Пачынкаўскі раён)|2026-09-03T06:03:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзівеева|2026-09-03T05:57:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гагіна (Ніжагародская вобласць)|2026-09-03T05:52:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Колчэстэр|2026-09-03T05:39:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Грэнтэм|2026-09-02T13:10:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Зялёны Горад (Ніжагародская вобласць)|2026-09-02T11:51:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карпілаўка (Жлобінскі раён)|2026-08-28T23:06:32Z|Dzmitry133}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 300wcercpcfabfa89yo8azflfbqu4rw 100 753287 5192444 5191257 2026-09-03T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5192444 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аксана Веніямінава|2026-09-02T11:13:02Z|Maxxammax1}} {{Новы артыкул|Леў Антонавіч Міхайлоўскі|2026-09-01T10:23:05Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Гомельскае духоўнае вучылішча|2026-08-31T16:33:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|TikTok у Беларусі|2026-08-31T16:04:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Майсей Шапшалевіч Ляхавіцкі|2026-08-30T22:30:59Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Мардэхай Гарэлік|2026-08-30T22:09:21Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Жаночая гімназія Мірановіч|2026-08-30T20:34:12Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Васіль Шыкуноў|2026-08-30T14:18:43Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Павел Іванавіч Кернажыцкі|2026-08-30T13:58:02Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Юзаф Франк|2026-08-30T10:00:44Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аршанская наступальная аперацыя|2026-08-30T09:03:48Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Акруга Слуцк|2026-08-30T08:37:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Фонд Першага|2026-08-29T13:50:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Карпілаўка (Жлобінскі раён)|2026-08-28T23:06:32Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Белы бусел у Беларусі|2026-08-28T18:20:27Z|DBatura}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 99r61q7dnigtev7cv76yg5egb4yjjfs 0 760134 5192440 4686075 2026-09-03T15:23:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192440 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Special Olympics International''' — міжнародная арганізацыя, якая займаецца пытаннямі арганізацыі [[Спорт|спартыўных]] мерапрыемстваў для асоб з разумовымі адхіленнямі. З’яўляецца асноўным арганізатарам сусветнай Спецыяльнай Алімпіяды (''Special Olympics World Games''), якая праводзіцца кожныя 4 гады. Арганізацыя была заснавана ў [[1968|1968 годзе]] ў [[Чыкага]] настаўнікам фізкультуры [[Ганна Макглоўн Бюрке|Ганнай Макглоўн Бюрке]]. == Гісторыя спецыяльнага алімпійскага руху == Спецыяльны Алімпійскі рух узнік па ініцыятыве [[Юніс Кенэдзі Шрайвер]], сястры прэзідэнта ЗША [[Джон Кенэдзі|Джона Кенэдзі]]. У [[1957|1957 годзе]] яна ўзначаліла фонд Джозэфа Кэнэдзі. Фонд мае дзве асноўныя мэты: знайсці абарону ад [[Алігафрэнія|разумовай адсталасці]] шляхам вызначэння яе прычын і палепшыць спосабы зносін грамадства з грамадзянамі з абмежаванымі інтэлектуальнымі магчымасцямі. У [[1963|1963 годзе]] Юніс і яе муж {{нп3|Сарджэнт Шрайвер||ru|Шрайвер, Сарджент}} вырашылі змяніць становішча людзей, якія лічыліся ў грамадстве лішнімі. З гэтай мэтай яны прыстасавалі свой дом у Мэрылендзе пад спартыўны дзённы лагер для дзяцей і дарослых з затрымкай разумовага развіцця, каб вывучаць іх здольнасці. Першыя ж вынікі працы з імі паказалі, наколькі гэтыя людзі чулыя да клопату і як пры падтрымцы і цярплівым навучанні раскрываецца іх унутраны патэнцыял. Людзі з затрымкай разумовага развіцця апынуліся нашмат здольней ў розных відах спорту і фізічнай культуры, чым думалі спецыялісты да таго. У ліпені [[1968]] года на стадыёне «[[Солджэр Філд]]» у [[Чыкага]] адбылісяпершыя міжнародныя Спецыяльныя Алімпійскія гульні, арганізаваныя Ганнай Бюрке на сродкі Фонду Кенэдзі. У спаборніцтвах прынялі ўдзел каля 1000 чалавек. У снежні таго ж года была створана арганізацыя ''Спецыяльная Алімпіяда'', якая атрымала статус дабрачыннай арганізацыі. За наступныя гады ўдзельнікамі спецыяльнага алімпійскага руху сталі больш за тры мільёны чалавек са 180 краін свету. Да [[1989]] года гульні праводзіліся выключна ў ЗША пад назвай Міжнародныя спецыяльныя Алімпійскія гульні. Затым гульні сталі прымаць іншыя краіны, і іх перайменавалі ў Сусветныя спецыяльныя Алімпійскія гульні. == Прынцыпы правядзення спаборніцтваў == Спецыяльныя алімпіяды праводзяцца выключна з мэтай адаптацыі людзей з парушэннямі інтэлектуальнага развіцця. На спаборніцтвах няма мэты выявіць наймацнейшага і зафіксаваць спартыўныя рэкорды. Усе ўдзельнікі дзеляцца на дывізіёны ў залежнасці ад іх спартыўнай падрыхтоўкі. Такім чынам, для ўдзелу ў спаборніцтвах спецыяльных алімпіяд не патрабуецца паказваць якіх-небудзь спартыўных дасягненняў. Розніца вынікаў паміж спартоўцамі аднаго дывізіёна не павінна складаць больш за 10 % (дапускаецца 15 % пры невялікім ліку спартсменаў). У кожным дывізіёне спаборнічае не больш за 8 удзельнікаў. Пры гэтым на п’едэстале таксама 8 месцаў — гэта значыць тых, хто прайграў у прынцыпе не бывае. На спаборніцтвы больш высокага ўзроўню адбіраюцца трое спартсменаў, якія занялі вышэйшыя тры месцы ў кожным дывізіёне, а таксама часткова іншыя ўдзельнікі шляхам лёсавання. У выніку на Сусветную спецыяльную Алімпіяду мае шанец трапіць кожны — незалежна ад спартыўных дасягненняў. На Спецыяльных алімпіядах няма фіксацыі нацыянальнай прыналежнасці ўдзельнікаў і адсутнічаюць «камандныя залікі» паміж рознымі краінамі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.specialolympics.org Афіцыйны сайт] * [http://onekorea.ru/category/pxyonchxan-2018/ Алімпійскі Пхёнчхан 2013 (2013 PyeongChang Special Olympics World Winter Games)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180113042731/http://onekorea.ru/category/pxyonchxan-2018/ |date=13 студзеня 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Чыкага]] [[Катэгорыя:Спецыяльныя Алімпійскія гульні]] hhtt7r0crr8e14rtpq35h3dgvgd1kr6 0 762229 5192665 4771105 2026-09-04T09:46:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192665 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вяршковіч}}{{ваенны дзеяч|дата смерці=невядома|дата нараджэння=[[29 ліпеня]] [[1900]]}} '''Сцяпан Антонавіч Вяршковіч''' ([[29 ліпеня]] [[1900]], в. [[Сялец 2]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]], цяпер [[Смаргонскі раён]] — ???) — савецкі ваенны дзеяч, [[палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Сялец 2|Сялец 2-і]] Крэўскай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], цяпер [[Смаргонскі раён]]<ref>Часта памылкова называецца [[Маладзечанскі раён]]</ref>. [[Беларусы|Беларус]]. З мая 1919 года служыў у [[РСЧА]]. У грамадзянскую вайну ў Расіі ваяваў у 13-й арміі Паўднёвага фронту. Потым служыў у часцях [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. Быў камандзірам стралковага ўзвода, узвода палкавой школы, памочнікам камандзіра роты, памочнікам камандзіра і камандзірам кулямётнай роты, начальнікам штаба батальёна. З лютага 1934 года служыў у Забайкальскай групе войск. Знаходзіўся ва ўрадавай камандзіроўцы ў [[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]]. У снежні 1938 года прызначаны начальнікам 1-й часткі штаба 37-й лёгка-танкавай брыгады МВА ў г. [[Калуга]], з красавіка 1940 — памочнік начальніка штаба гэтай брыгады. Потым быў начальнікам штаба танкавага палка. У пачатку Вялікай Айчыннай вайны, з 17 ліпеня 1941, стаў камандзірам палка на Заходнім фронце. Змагаўся на [[Лепельскі контрнаступ|Лепельскім]] і Аршанскім напрамках, затым удзельнічаў у [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітве]]. Далей прызначаны начальнікам штаба 17-й танкавай дывізіі, з верасня — 126-й танкавай брыгады. У кастрычніку 1941 года прызначаны памочнікам начальніка аператыўнага аддзела Галоўнага штаба бранятанкавага ўпраўлення Чырвонай Арміі, затым служыў у штабе бранятанкавага ўпраўлення [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]]. Да красавіка 1943 года змяніў яшчэ некалькі пасад. Потым увайшоў у склад [[Цэнтральны фронт|Цэнтральнага фронту]]. З лістапада 1944 года камандаваў танкавай брыгадай Войска Польскага. У жніўні 1945 года прыняў удзел у [[Савецка-японская вайна|савецка-японскай вайне]]. З мая 1946 года — старшы афіцэр 5-га аддзела аператыўнага ўпраўлення Галоўнага штаба СВ, з лістапада 1947 — 6-га, затым 1-га аддзелаў Упраўлення баявой падрыхтоўкі СВ, з чэрвеня 1950 — 3-га аддзела ўпраўлення баявой падрыхтоўкі берагавой артылерыі, марской пяхоты і СВ Галоўнага ўпраўлення баявой падрыхтоўкі марскога Генеральнага штаба, а з верасня 1951 — начальнік 4-га аддзела ўпраўлення СВ і марской пяхоты берагавой абароны ВМС. У чэрвені 1953 года звольнены ў запас. == Адукацыя == Скончыў 2-ю Маскоўскую пяхотную школу камскладу РСЧА (1924), кулямётнае аддзяленне вышэйшай стралковай школы ўдасканалення камскладу МВА (1930), ленінградскія бранятанкавыя курсы ўдасканалення і перападрыхтоўкі камскладу РСЧА (1932), акадэмічныя курсы пры Ваеннай акадэміі бранятанкавых і механізаваных войск Чырвонай Арміі імя І.В. Сталіна (1943). == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]], 2 [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнамі Чырвонага Сцяга]], ордэнам Кутузава 2-й ступені, медалямі, а таксама замежнымі ордэнамі і медалём. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander1576/?static_hash=3918228f55bd3c3077e3c7aa8ab9e968v3 Вершкович Степан Антонович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240326193423/https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander1576/?static_hash=3918228f55bd3c3077e3c7aa8ab9e968v3 |date=26 сакавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Камандзіры карпусоў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Камандзіры палкоў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандзіры брыгад у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Смаргонскім раёне]] 55uoeetyg8vvx0h8ky364ebrli4dcve 0 763347 5192564 5169403 2026-09-04T04:23:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192564 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Цадроўскі}} {{ДД}} '''Стэфан Рыгор Цадроўскі''' ({{lang-pl|Stefan Cedrowski}}; [[1689]]—[[1748]]) — [[ураднік]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Кальвінізм|кальвінскі]] [[літаратар]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся з сям’і менскага [[скарбнік]]а Яна Цадроўскага і Соф’і з [[Аборскія|Аборскіх]]{{odn|Weintraub|1939|p=413}}, які пабраліся шлюбам 9 кастрычніка 1678 года ў Рубяжэвічах{{odn|Konarski|1936|p=39}}. Ахрышчаны 3 кастрычніка 1689 года ў двары [[Дзяржынск (Беларусь)|Койданава]]{{odn|Konarski|1936|p=39}}. У сям’я таксама была дачка Крысціна (нар. 1691){{odn|Konarski|1936|p=39}}. Родзіч аўтара дыярыуша [[Ян Цадроўскі|Яна Цадроўскага]]{{odn|Weintraub|1939|p=413}}. Быў [[Староста|старостам]] [[Панявежыс|панявежскім]]{{odn|Weintraub|1939|p=413}}, потым [[бабруйск]]ім{{odn|Weintraub|1939|p=413}}. == Творчасць == Пакінуў па сабе памятку як кальвінскі літаратар. У 1728 годзе падчас жыцця ў [[Мангейм]]е, пераклаў з [[Французская мова|французкай мовы]] вельмі папулярны тым часам твор англійскага пісьменніка і прапаведніка [[Джон Баньян|Джонам Буньянам]] (John Bunyan) «The Pilgrim’s Progress from This World to That Which Is to Come». Пераклад выдадзены ананімна і толькі пасля смерці Цадроўскага, як твор «аднаго шляхціца, абывацеля Вялікага Княства Літоўскага»<ref name=":0">Продкі Адама Міцкевіча — дзеячы Рэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім / [[Зміцер Юркевіч]] // Евангельская Царква Беларусі: гісторыя і сучаснасць / [укладальнікі: [[А. І. Бокун]], [[А. У. Унучак]], [[Ю. А. Бачышча]]]. — Мінск. — 2018. — Вып. 3. — С. 197―209</ref>. [[Файл:Droga Chrześćianina Pielgrzymuiącego ku zbawiennéj Wiećznośći.pdf|page=7|міні|злева|«[[:s:pl:Droga Chrześćianina Pielgrzymuiącego ku zbawiennéj Wiećznośći|Droga Chrześćianina Pielgrzymuiącego ku zbawiennéj Wiećznośći]]». 1891]] Аўтарства Цадроўскага вызначыў [[Віктар Вайнтраўб]] са ўступнага [[акраверш]]у, папярэджання чытачу — першыя літары радкоў утвараюць словы ''STEPHAN CEDROWSKI:'' {{цытата| <poem> '''S'''ens tey przedmowy gdy chcesz pilno umieć, '''T'''rzeba uważać i cel wyrozumieć, '''E'''wangelia od samego Pana '''P'''rzez podobieństwa iest światu podana. '''H'''istorycznie też i o snach gadali '''A'''postołowie, gdy Pisma pisali. '''N'''ie tłumacz tylko bezbożnym umysłem '''C'''zytay zuwagą, z Duchownym rozmysłem. '''E'''y! strzeż się niech ci te wyobrażeńia '''D'''odadzą kamień, lecz nie obrażenia. '''R'''aczey węgielny, byś na nim zbudował. '''O'''n pokoy dokąd ten Pielgrzym wędrował. '''W'''szak i kaźdemu umrzeć w krotce trzeba, '''S'''wiat minie; więcże, pospieszay do Nieba. '''K'''u przestrodze miey, Sen, Figury rożne '''I'''akby na Iawie rozmowy nie prożne. </poem>}} == Сям’я == З жонкай Крысцінай з [[Атэнгаўзы|Атэнгаўзаў]] (пам. 3 снежня 1755), дачкой падкаморага дорпацкага{{odn|Konarski|1936|p=40}}{{odn|Weintraub|1939|p=413}}, меў васьмёра дзяцей{{odn|Konarski|1936|p=40}}: * Ганна Соф’я (нар. 1724) * Тэадора, з 1754 года ў шлюбе з Юрыем Волакам. * Кацярына Рэгіна (нар. 1725) * Дарота, з 1755 года ў шлюбе з [[Ваўжынец Путкамер (генерал-ад’ютант)|Ваўжынцам Путкамерам]] * Мікалай Самуэль (нар. 1730) * Соф’я, з 1748 года ў шлюбе са [[Станіслаў Пшыбароўскі|Станіславам Пшыбароўскім]] * Самуэль Марцыян (нар. 1735) * Ядвіга (пам. 22 лістапада 1791{{odn|Konarski|1936|p=252}}), з 1763 года ў шлюбе з [[Ян Райскі|Янам Райскім]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite journal | title = Staropolski przekład Bunyana | last = Weintraub | first = Wiktor | author-link = Віктар Вайнтраўб |date=1939| url = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/92808?id=92808 | pages = 409–417 | journal = Reformacja w Polsce | publisher = Towarzystwo do Badania Dziejów Reformacji w Polsce | volume = r. 9–10, nr 33–40 | location= Warszawa}} * {{Cite journal | title = Polskie przekłady „The Pilgrim’s Progress” Johna Bunyana | last = Sinko | first = Zofia | author-link = Зоф’я Сінка | date = 1977 | volume = 68/2 | url = https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1977-t68-n2/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1977-t68-n2-s195-218/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1977-t68-n2-s195-218.pdf | pages = 195–218 | journal = [[Pamiętnik Literacki]] | access-date = 14 красавіка 2024 | archive-date = 1 жніўня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240801173735/https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1977-t68-n2/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1977-t68-n2-s195-218/Pamietnik_Literacki_czasopismo_kwartalne_poswiecone_historii_i_krytyce_literatury_polskiej-r1977-t68-n2-s195-218.pdf | url-status = dead }} * {{Cite book | last = Konarski | first = Szymon | author-link = Шыман Канарскі (геральдыст) | title = Szlachta kalwińska w Polsce | location = Warszawa | publisher = |date=1936| url = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/30010/edition/47313/content | pages = 38–40}} * Акты Виленской археографической комиссии: [https://runivers.ru/lib/book3036/9556/ Том XII. Акты Главного литовского трибунала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240518135141/https://runivers.ru/lib/book3036/9556/ |date=18 мая 2024 }}. — 1883. — 756 с. * {{Cite book | first = John | last = Bunyan | others = Stefan Cedrowski (tłum.) | title = Droga Chrześćianina Pielgrzymuiącego ku zbawiennej Wiećznośći | location = Królewiec | publisher = Drukiem i Nakładem Drukarni Hartunga |date=1891| url = https://polona.pl/item/droga-chrzescijanina-pielgrzymujacego-ku-zbawiennej-wiecznosci,ODQ5MTI4ODM/6/#info:metadata}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цадроўскі Стэфан}} [[Катэгорыя:Цадроўскія|Стэфан]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Постаці кальвінізму]] m1ugn9162tjho0ckh37pxdb7vw0k39d 100 763680 5192448 5188459 2026-09-03T15:51:43Z NirvanaBot 40832 +0 новых 5192448 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Валерый Данілавіч Акімаў|2026-08-24T10:37:09Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|California Games|2026-08-15T23:36:19Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Соня (каралева)|2026-08-27T09:45:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}} {{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jzdi34kgl0xgfjz7gejs0rbtm6v7tqf 0 764183 5192766 5027419 2026-09-04T11:24:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192766 wikitext text/x-wiki '''Сямейны капітал''' — форма дзяржаўнай падтрымкі шматдзетных сем’яў у [[Беларусь|Беларусі]]. Праграма рэалізуецца з 1 студзеня 2015 года. Дапамога аказваецца пры нараджэнні трэцяга або наступнага дзіцяці ў сям’і, але не больш за адзін раз. Першапачаткова сямейны капітал мог быць выдаткаваны толькі па дасягненні дзіцем паўналецця, але з 2020 года было дазволена карыстацца ім датэрмінова. == Увядзенне і рэфармаванне == Згодна з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 снежня 2014 года № 572 «Аб дадатковых мерах дзяржаўнай падтрымкі сем’яў, якія выхоўваюць дзяцей» была ўведзена праграма сямейнага капіталу пры нараджэнні ў 2015—2019 гадах трэцяга або наступнага дзіцяці (але не больш за адзін раз) у суме 10 тысяч долараў. Грошы можна было выдаткаваць толькі па дасягненні дзіцем паўналецця<ref name="u1">{{Cite web|url=http://www.mintrud.gov.by/system/extensions/spaw/uploads/files/Ukaz-572-ot-09.12.2014-s-izm.-na-01.01.2020.pdf|title=Указ Президента Республики Беларусь 9 декабря 2014 года №572 (с изменениями, вступившими в силу 1 января 2020 года)|website=mintrud.gov.by|date=2014-12-09|publisher=Министерство труда и социальной защиты Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129185028/http://www.mintrud.gov.by/system/extensions/spaw/uploads/files/Ukaz-572-ot-09.12.2014-s-izm.-na-01.01.2020.pdf|archive-date=2020-11-29|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. Пасля ўрад і профільныя міністэрствы прымалі нарматыўна-прававыя акты па рэалізацыі ўказа<ref>{{Cite web|url=http://www.mintrud.gov.by/ru/new_url_normativno_pravovie_akti|title=Нормативные правовые акты, регулирующие вопросы назначения, распоряжения и использования средств семейного капитала (в том числе досрочного)|website=mintrud.gov.by|publisher=Министерство труда и социальной защиты Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422205152/http://www.mintrud.gov.by/ru/new_url_normativno_pravovie_akti|archive-date=2021-04-22|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. Магчымасць адкрыцця валютных дэпазітаў для захоўвання сямейнага капіталу была абмежаваная адным банкам (дзяржаўны «[[Беларусбанк]]»)<ref name="u1" />. Увядзенне сямейнага капіталу часам ацэньваецца як папулісцкае мерапрыемства перад [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|прэзідэнцкімі выбарамі 2015 года]]<ref>{{Cite web|url=https://naviny.online/rubrics/society/2014/12/05/ic_articles_116_187703|title=Семейный капитал. Избирателя покупают в кредит|author=Елена Спасюк|website=naviny.online|date=2014-12-05|publisher=[[Naviny.by]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604214816/https://naviny.online/rubrics/society/2014/12/05/ic_articles_116_187703|archive-date=2021-06-04|access-date=2021-06-06|url-status=live}}</ref>. У 2018 годзе прэм’ер-міністр [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] прапанаваў падоўжыць і рэфармаваць сістэму сямейнага капіталу<ref>{{Cite web|url=https://naviny.online/new/20181031/1540976136-rumas-demograficheskaya-situaciya-v-strane-slozhnaya|title=Румас: демографическая ситуация в стране сложная|website=naviny.online|date=2018-10-31|publisher=[[Naviny.by]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604164557/https://naviny.online/new/20181031/1540976136-rumas-demograficheskaya-situaciya-v-strane-slozhnaya|archive-date=2021-06-04|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. 18 верасня 2019 года быў прыняты ўказ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 345 «Аб сямейным капітале», якім дзеянне праграмы было распаўсюджана на 2020—2024 гады і ўнесены шэраг удакладненняў у першапачатковы ўказ (у прыватнасці, замест 10 тысяч долараў сем’ям пачалі налічваць па 22,5 тысячы [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]] — каля 10 тысяч долараў)<ref>{{Cite web|url=http://www.mintrud.gov.by/system/extensions/spaw/uploads/files/Ukaz-345-ot-18.09.2019-O-semejnom-kapitale.pdf|title=Указ Президента Республики Беларусь 18 сентября 2019 года №345|website=mintrud.gov.by|date=2019-09-18|publisher=Министерство труда и социальной защиты Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129200813/http://www.mintrud.gov.by/system/extensions/spaw/uploads/files/Ukaz-345-ot-18.09.2019-O-semejnom-kapitale.pdf|archive-date=2020-11-29|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. == Практычная рэалізацыя == Станам на 1 чэрвеня 2021 года агульная колькасць атрымальнікаў сямейнага капіталу склала 99 735 асобных дэпазітаў<ref name="trud2021">{{Cite web|url=http://www.mintrud.gov.by/ru/news_ru/view/Semeinyi-kapital-june2021_4095/|title=Семейный капитал для многодетных семей|website=mintrud.gov.by|date=2021-06-09|publisher=Министерство труда и социальной защиты Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201731/http://www.mintrud.gov.by/ru/news_ru/view/Semeinyi-kapital-june2021_4095/|archive-date=2021-06-24|access-date=2021-06-17|url-status=live}}</ref>, пры гэтым штомесяц адкрывалася па 1,3 тысячы дэпазітаў<ref>{{Cite web|url=https://nashkraj.by/news/ekonomika/mintruda-o-semeynom-kapitale-i-rasshirenii-napravleniy-dosrochnogo-ispolzovaniya-sredstv/|title=Минтруда о семейном капитале и расширении направлений досрочного использования средств|website=nashkraj.by|date=2021-05-31|publisher=Наш край|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200247/https://nashkraj.by/news/ekonomika/mintruda-o-semeynom-kapitale-i-rasshirenii-napravleniy-dosrochnogo-ispolzovaniya-sredstv/|archive-date=2021-06-24|access-date=2021-06-16|url-status=live}}</ref>. Агульная сума дэпазітаў на рахунках склала 824 млн долараў (82 399 дэпазітаў) і 393,7 мільёна рублёў (17 336 дэпазітаў)<ref name="trud2021" />. З 2020 года сямейны капітал пачаў разлічвацца ў беларускіх рублях замест долараў, а таксама была ўведзена штогадовая індэксацыя на велічыню індэкса спажывецкіх цэн за папярэдні год: у 2020 годзе яго памер склаў 22,5 тысячы беларускіх рублёў, у 2021 годзе — 23 737,5 рубля<ref>{{Cite web|url=http://mintrud.gov.by/ru/news_ru/view/o-razmere-semejnogo-kapitala-v-2021-godu_3865/|title=О размере семейного капитала в 2021 году|website=mintrud.gov.by|date=2021-01-26|publisher=Министерство труда и социальной защиты Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614120833/http://mintrud.gov.by/ru/news_ru/view/o-razmere-semejnogo-kapitala-v-2021-godu_3865/|archive-date=2021-06-14|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. З-за падзення курсу беларускага рубля ў 2020 годзе памер аднаго сямейнага капіталу да 1 ліпеня 2020 года ўпаў да 9300 долараў у эквіваленце (1 студзеня ён складаў 10 670 долараў)<ref name="t2020">{{Cite web|url=https://finance.tut.by/news692749.html|title=Семейный капитал решили досрочно потратить почти 18 тысяч семей (в пересчёте на доллары он упал до 9300)|website=finance.tut.by|date=2020-07-15|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717120938/https://finance.tut.by/news692749.html|archive-date=2020-07-17|access-date=2020-08-04|url-status=dead}}</ref>, да 1 верасня — да 8600 долараў<ref name="t09">{{Cite web|url=https://finance.tut.by/news699768.html|title=Семейный капитал решила досрочно потратить почти каждая четвёртая семья (в долларах он упал ниже 8600)|website=finance.tut.by|date=2020-09-08|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910133822/https://finance.tut.by/news699768.html|archive-date=2020-09-10|access-date=2020-09-08|url-status=dead}}</ref>. Доўгачасовыя дэпазіты сямейнага капіталу, якія захоўваюцца ў дзяржаўным «[[Беларусбанк]]у» і кіраваныя [[Банк развіцця Рэспублікі Беларусь|Банкам развіцця Рэспублікі Беларусь]], з’яўляюцца значнай крыніцай сродкаў для інвестыцыйных праектаў: толькі ў 2015—2016 гадах гэтыя сродкі былі выкарыстаныя для куплі трох новых самалётаў дзяржаўнай авіякампаніяй «[[Белавія]]», мадэрнізацыі дарожнай інфраструктуры і развіцця [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]<ref>{{Cite web|url=https://interfax.by/news/biznes/novosti__kompaniy/1207963/|title=Банк развития профинансирует покупку трех "Боингов" для "Белавиа" за счет средств семейного капитала|website=interfax.by|date=2016-06-16|publisher=Интерфакс-Запад|access-date=2021-06-04|url-status=dead}}</ref>. === Датэрміновае выкарыстанне === З 1 студзеня 2020 года атрымальнікам сямейнага капіталу было дазволена траціць яго датэрмінова на асобныя патрэбы (паляпшэнне жыллёвых умоў, атрыманне адукацыі, медыцынскія паслугі ў дзяржаўных медустановах), пры ўхваленні мясцовым выканкамам і ўрачэбна-кансультацыйнай камісіяй (для медыцынскіх патрэб)<ref>{{Cite web|url=https://finance.tut.by/news666544.html|title=Власти разморозили семейный капитал. На какие медуслуги и как можно будет потратить деньги|website=finance.tut.by|date=2019-12-25|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604055056/https://finance.tut.by/news666544.html|archive-date=2020-06-04|access-date=2020-08-04|url-status=dead}}</ref><ref name="t4">{{Cite web|url=https://finance.tut.by/news684269.html|title=Сколько многодетных семей открыло семейный капитал и кому из них разрешили его потратить досрочно|website=finance.tut.by|date=2020-05-12|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607094436/https://finance.tut.by/news684269.html|archive-date=2020-06-07|access-date=2020-08-04|url-status=dead}}</ref>. За першыя шэсць месяцаў дзеяння датэрміновага выкарыстання сямейнага капіталу каля 20% сем’яў пачалі выкарыстоўваць яго датэрмінова (94% — на паляпшэнне жыллёвых умоў, па 3% — на адукацыю і медыцынскія паслугі). Часцей за ўсё магчымасцю датэрміновага выкарыстання сямейнага капіталу карысталіся ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (больш чым удвая часцей, чым у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] або [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцях)<ref name="t2020"/>, якая з’яўляецца самай шматдзетнай вобласцю краіны (22,5 тыс. з агульнарэспубліканскага паказчыка ў 108 тыс.)<ref>{{Cite web|url=http://www.mintrud.gov.by/ru/news_ru/view/-15-maja---den-semjinbsp-_3544/|title=15 мая - День семьи!|website=mintrud.gov.by|date=2020-05-15|publisher=Министерство труда и социальной защиты Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604163925/http://www.mintrud.gov.by/ru/news_ru/view/-15-maja---den-semjinbsp-_3544/|archive-date=2021-06-04|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. Да 1 чэрвеня 2021 года было прынята 34 568 рашэнняў аб датэрміновым выкарыстанні сродкаў сямейнага капіталу, з якіх 89% сем’яў выдаткавалі сродкі на паляпшэнне жыллёвых умоў, 5% — на адукацыйныя паслугі і 6% — на атрыманне медыцынскіх паслуг<ref name="trud2021"/>. Вядомыя выпадкі адмоваў мясцовых выканкамаў і медычных камісій у датэрміновай выплаце сямейнага капіталу і судовых разглядаў у сувязі з адмовамі<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.by/daily/217165/4265757/|title=Семье в Минске отказали досрочно выплатить семейный капитал, потому что отец много лет назад совершил преступление|author=Алеся Добыш|website=kp.by|date=2020-08-06|publisher=[[Комсомольская правда]] в Беларуси|access-date=2021-06-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2020/07/28/zakon-ne-daet-ispolzovat-matkapital-dlya-bolnogo-rebenka|title=«Деньги можно получить только на стоматологию». Белоруска хочет использовать семейный капитал на реабилитацию больного сына, но в законе это не прописано|author=Дарья Спевак|website=people.onliner.by|date=2020-07-28|publisher=[[Onliner.by]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411151356/https://people.onliner.by/2020/07/28/zakon-ne-daet-ispolzovat-matkapital-dlya-bolnogo-rebenka|archive-date=2021-04-11|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на нараджальнасць == {| class="wikitable" |+Нараджальнасць у Рэспубліцы Беларусь у 2010—2020 гадах{{Sfn|Демографический ежегодник|2019|с=131}}{{Sfn|Естественное движение по Республике Беларусь|2020|с=4}}<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/minzdrav-po-uluchsheniju-reproduktivnogo-zdorovjja-belorusov-vedetsja-bolshaja-rabota-441113-2021/|title=Минздрав: по улучшению репродуктивного здоровья белорусов ведется большая работа|website=belta.by|date=2021-05-13|publisher=[[БелТА]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513140302/https://www.belta.by/society/view/minzdrav-po-uluchsheniju-reproduktivnogo-zdorovjja-belorusov-vedetsja-bolshaja-rabota-441113-2021/|archive-date=2021-05-13|access-date=2021-05-26|url-status=live}}</ref><br /><small>(зялёным колерам вылучаныя гады дзеяння Праграмы сямейнага капіталу)</small> !Год !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 ! style="background:#7FFF00" |2015 ! style="background:#7FFF00" |2016 ! style="background:#7FFF00" |2017 ! style="background:#7FFF00" |2018 ! style="background:#7FFF00" |2019 ! style="background:#7FFF00" |2020 |- |Нарадзілася за год |108 050 |109 147 |115 893 |117 997 |118 534 |119 028 |117 779 |102 556 |94 042 |87 602 |82 124 |- |Δ |{{Падзенне}} −1213 |{{Рост}} +1097 |{{Рост}} +6746 |{{Рост}} +2004 |{{Рост}} +537 |{{Рост}} +494 |{{Падзенне}} −1249 |{{Падзенне}} −15 223 |{{Падзенне}} −8514 |{{Падзенне}} −6440 |{{Падзенне}} −5478 |- |Нараджальнасць<ref>У пераліку на 1000 чалавек.</ref> |11,4 |11,53 |12,25 |12,5 |12,5 |12,5 |12,4 |10,8 |9,9 |9,3 | |- |[[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] |1,494 |1,515 |1,62 |1,668 |1,696 |1,724 |1,733 |1,545 |1,448 |1,388 | |} У 2016 годзе [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|міністр працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь]] [[Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна|Марыяна Шчоткіна]] заявіла, што ўвядзенне сямейнага капіталу стымулявала нараджальнасць<ref name="z1">{{Cite web|url=https://zautra.by/news/news-20455|title=Заставит ли семейный капитал белорусок рожать больше детей?|author=Виктор Листопадов|website=zautra.by|date=2016-01-25|publisher=Завтра твоей страны|access-date=2021-06-04|url-status=dead}}</ref>. Аднак незалежныя эксперты ацанілі яе заяву як залішне паспешлівую<ref name="z1" />. У 2019 годзе падобную заяву зрабіў прэм’ер-міністр [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]<ref>{{Cite web|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/udarim-semejnyj-kapitalom-po-nizkoj-rozhdaemosti|title=Ударим семейным капиталом по низкой рождаемости!|author=Дмитрий Коршунов|website=neg.by|date=2019-06-01|publisher=Экономическая Газета|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115235535/https://neg.by/novosti/otkrytj/udarim-semejnyj-kapitalom-po-nizkoj-rozhdaemosti|archive-date=2021-01-15|access-date=2021-06-04|url-status=live}}</ref>. Пры гэтым статыстыка, наадварот, фіксавала спад нараджальнасці пачынаючы з 2016 года<ref name="k1">{{Cite web|url=https://finance.tut.by/news659240.html|title=В Беларуси падает рождаемость. Почему пособия больше не работают и можно ли это исправить|website=finance.tut.by|date=2019-11-02|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804203346/https://finance.tut.by/news659240.html|archive-date=2020-08-04|access-date=2020-08-04|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Щербина|2019|с=10}}, а па выніках 2019 года [[сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] знізіўся да 1,388 — самага нізкага паказчыка з 1995 года<ref>{{Cite web|url=https://finance.tut.by/news684002.html|title=Хуже, чем в 1995-м. В Беларуси продолжает падать рождаемость, несмотря на многочисленные детские пособия|website=finance.tut.by|date=2020-05-11|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808231623/https://finance.tut.by/news684002.html|archive-date=2020-08-08|access-date=2020-08-04|url-status=dead}}</ref>, а колькасць нованароджаных стала самай нізкай з часоў заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/society/670512.html|title=Рождаемость в Беларуси падает. В прошлом году зафиксирован исторический минимум с 1945 года|date=2020-01-29|publisher=TUT.BY|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129154604/https://news.tut.by/society/670512.html|archive-date=2020-01-29|access-date=2021-06-03|url-status=dead}}</ref>. У артыкуле незалежнага даследчага цэнтра ІПМ (2019 год) адзначана, што ўвесь комплекс дзяржаўных мер па падтрымцы нараджальнасці 2000—2010-х гадоў меў абмежаваны эфект. Пры гэтым у гарадах рост колькасці народжаных другіх, трэціх і наступных дзяцей звязваецца ў першую чаргу з праграмамі актыўнага жыллёвага будаўніцтва канца 2000-х гадоў, а ў сельскай мясцовасці аналагічны прырост быў выкліканы ў першую чаргу грашовымі дапаможнікамі, якія апынуліся. «''альтэрнатывай нізкааплатнай занятасці жанчын у сельскай мясцовасці і малых гарадах''»{{Sfn|Щербина|2019|с=10}}. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Белстата]], у першыя два гады пасля ўвядзення сямейнага капіталу працягнуўся рост колькасці дзяцей, якія нарадзіліся трэцімі, чацвёртымі і далей, пасля чаго пачаўся спад іх колькасці. Пры гэтым колькасць трэціх і наступных дзяцей засталася невялікай у параўнанні з агульнай колькасцю народжаных дзяцей: {| class="wikitable" |+Нарадзіліся па чарговасці нараджэння ў 2010—2019 гадах{{Sfn|Демографический ежегодник|2019|с=131}}{{Sfn|Естественное движение по Республике Беларусь|2020|с=4}}<br /><small>(зялёным колерам вылучаныя гады дзеяння Праграмы сямейнага капіталу і дзеці, якія падпадаюць пад праграму)</small> !Год !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 ! style="background:#7FFF00" |2015 ! style="background:#7FFF00" |2016 ! style="background:#7FFF00" |2017 ! style="background:#7FFF00" |2018 ! style="background:#7FFF00" |2019 |- |першынцы |56 521 |↘ 55 577 |↗ 58 661 |↘ 55 954 |↘ 54 366 |↘ 50 923 |↘ 48 529 |↘ 41 244 |↘ 36 818 |↘ 33 920 |- |другія |39 038 |↗ 40 281 |↗ 42 979 |↗ 45 817 |↗ 46 877 |↗ 48 151 |↘ 47 027 |↘ 40 521 |↘ 37 078 |↘ 33 558 |- | style="background:#7FFF00" |трэція |9 230 |↗ 9 995 |↗ 10 644 |↗ 12 331 |↗ 12 931 |↗ 14 977 |↗ 16 647 |↘ 15 114 |↘ 14 492 |↘ 14 240 |- | style="background:#7FFF00" |чацвёртыя |2 034 |↗ 2 096 |↗ 2 366 |↗ 2 593 |↗ 2 970 |↗ 3 336 |↗ 3 773 |↗ 3 880 |↘ 3 749 |↗ 3 843 |- | style="background:#7FFF00" |пятыя |768 |↘ 761 |↘ 755 |↗ 799 |↗ 841 |↗ 1 054 |↗ 1 129 |↗ 1 159 |↘ 1 156 |↗ 1 287 |- | style="background:#7FFF00" |шостыя і далей |452 |↘ 437 |↗ 488 |↗ 503 |↗ 549 |↗ 587 |↗ 674 |↘ 638 |↗ 749 |↗ 754 |} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Шахотько Л.П.|загаловак=Домохозяйство, семья и семейная политика в Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=Институт экономики НАН Беларуси, Беларуская навука|год=2018|старонак=400|старонкі=343|isbn=978-985-08-2249-9|ref=Шахотько}} * {{кніга|аўтар=Т.В. Андилевко|загаловак=Республика Беларусь — 25 лет созидания и свершений. В 7 томах|адказны=В.П. Андрейченко|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|год=2020|том=5|старонак=739|старонкі=71—72|isbn=978-985-08-2535-3|ref=Андилевко}} * {{артыкул|загаловак=Демографический ежегодник Республики Беларусь|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/91b/91b911b6266ed52902eb6f89f5dfab3a.pdf|мова=русский|выданне=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|тып=Статистический сборник|месца=Минск|год=2019|старонкі=131|isbn=|issn=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Демографический ежегодник|archive-date=28 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428125324/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/91b/91b911b6266ed52902eb6f89f5dfab3a.pdf}} * {{Артыкул|загаловак=Естественное движение по Республике Беларусь за 2019 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/0ad/0adbfa0f36d3f3052703df0f4e7d9db2.pdf|мова=русский|выданне=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|тып=Статистический бюллетень|месца=Минск|год=2020|старонкі=4|isbn=|issn=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Естественное движение по Республике Беларусь|archive-date=13 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813105157/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/0ad/0adbfa0f36d3f3052703df0f4e7d9db2.pdf}} * {{артыкул|аўтар=Наталья Щербина|загаловак=Демография в ловушке социальной политики: какие меры (не) помогут увеличить рождаемость в Беларуси|спасылка=http://kef.by/upload/iblock/737/pdp2019r04.pdf|мова=русский|выданне=Исследовательский центр ИПМ|тып=статья|месца=Минск|год=2019|isbn=|issn=|bibcode=|arxiv=|pmid=|ref=Щербина|archive-date=20 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120234224/http://kef.by/upload/iblock/737/pdp2019r04.pdf}} == Спасылкі == * [https://1prof.by/news/obshhestvo-i-profsoyuzy/novaya-shema-vyplat-i-pravo-ispolzovat-dosrochno-chto-nuzhno-znat-o-semejnom-kapitale/ Новая схема выплат и право использовать досрочно: что нужно знать о семейном капитале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240428125439/https://1prof.by/news/obshhestvo-i-profsoyuzy/novaya-shema-vyplat-i-pravo-ispolzovat-dosrochno-chto-nuzhno-znat-o-semejnom-kapitale/ |date=28 красавіка 2024 }}, Федерация профсоюзов Беларуси * [http://www.mintrud.gov.by/ru/Semeinii_kapital Информация] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210422210100/http://www.mintrud.gov.by/ru/Semeinii_kapital/ |date=22 красавіка 2021 }} на сайте Министерства труда и социальной защиты Республики Беларусь {{ізаляваны артыкул|date=2024-04-28}} [[Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Сацыяльная палітыка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] 6yn4qjbjlk3npixg18zdplt4t813e01 0 774447 5192562 4852578 2026-09-04T04:20:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192562 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Стэфан Свідэ́рскі''' ({{lang-pl|Stefan Świderski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[настаўнік]], куратар [[Львоўская школьная акруга|Львоўскай школьнай акругі]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|ваявода навагрудскі]] (1932—1935). == Біяграфія == Атрымаў навуковую ступень доктара<ref name="W">{{Cite journal | title = Odznaczenia w Ubezpieczalni Społecznej we Lwowie | journal = [[Wschód (polskie czasopismo)|Wschód]] | volume = Nr 100 | pages = 7 | date = 16 кастрычніка 1938 | url = https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/922325}}</ref>. Працаваў настаўнікам матэматыкі, школьным інспектарам у [[Вільня|Вільні]] і куратарам [[Львоўская школьная акруга|Львоўскага школьнага акругі]]. Свідэрскі быў ганаровым старэйшынам Польскай акадэмічнай карпарацыі «Fidelia Leopoliensis», заснаванай у 1930 годзе<ref>{{Cite journal | author = [[Браніслаў Гачэўскі|Bronisław Haczewski]] | title = Korporacje akademickie | journal = Jednodniówka A. O. Z. S. | publisher = Akademicki Oddział Związku Strzeleckiego | pages = 39 | date = 19 сакавіка 1932 | url = http://www.pbc.rzeszow.pl/dlibra/docmetadata?id=12481}}</ref>. З 8 верасня 1932 года па 2 снежня 1935 года займаў пасаду [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|навагрудскага ваяводы]] (да 1933 года як выканаўца абавязкаў). З 16 красавіка 1936 года быў генеральным дырэктарам Сацыяльнага страхавання ў Львове<ref>{{Cite journal | title = B. wojewoda Stefan Świderski dyrektorem Ubezpieczalni Społ. we Lwowie | journal = [[Gazeta Lwowska (1810–1939)|Gazeta Lwowska]] | pages = 2 | volume = Nr 88 | date = 17 красавіка 1936 | url = http://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=44404 | access-date = 6 кастрычніка 2024 | archive-date = 4 чэрвеня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240604211524/https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=44404 | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite journal | title = B. wojewoda Stefan Świderski dyrektorem Ubezpieczalni Społecznej we Lwowie | journal = [[Wschód (часопіс)|Wschód]] | pages = 4 |volume = Nr 9 | date = 20 красавіка 1936 | url = http://www.pbc.rzeszow.pl/dlibra/docmetadata?id=11547}}</ref><ref name="W" />. У 1938 годзе быў узнагароджаны Залатым [[Крыж Заслугі|Крыжам Заслугі]]<ref name="W" />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў дырэктарам Юнацкай школы кадэтаў на [[Сярэдні Усход|Сярэднім Усходзе]], а пазней дырэктарам Польскай гімназіі ў [[Эн-Керэм]] каля [[Іерусалім]]а. Пасля вайны застаўся ў выгнанні ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], дзе шмат гадоў працаваў у ''Cracovia Book Company Ltd.'' і быў адным з заснавальнікаў кнігарні ''Cracovia Distribution Services''. Аўтар падручнікаў для сярэдніх школ па матэматыцы і астраноміі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Świderski Stefan'' w: ''Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej'' (redakcja naukowa [[Яцак Майхроўскі|Jacek M.Majchrowski]] przy współpracy [[Гжэгаж Мазур|Grzegorza Mazura]] i [[Каміль Стэпан|Kamila Stepana]]), Warszawa 1994, wyd. BGW, {{ISBN|8370665691}} s. 175 {{Ваяводы навагрудскія}} {{DEFAULTSORT:Свідэрскі}} n0tad4z1l2xdnkmepxr3qw0ymmvqwd9 0 779103 5192371 5133529 2026-09-03T12:53:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192371 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Смерць фашызму (значэнні)}} {{Не блытаць|Смерць фашыстам|Смерцю фашыстам|газетай Радашковіцкага падпольнага райкама КП(б)Б|са=1}} {{Газета}} '''Смерць фашызму''' — беларуская газета і орган Любчанскага падпольнага райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] . == Гісторыя == Выдавалася ў партызанскай брыгадзе імя [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]], якая дзейнічала ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]] . Вядома аб 14 нумарах (№ 8-22), выпушчаных з 1 красавіка па 29 чэрвеня 1944 года на рускай мове. Рэдактарам выдання з’яўляўся Н. А. Працэнка<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1147/|title=Смерть фашизму|website=Белорусская энциклопедия|date=2023-05-12|url-status=dead}}</ref>. Пасля вызвалення Беларусі газета працягнула выходзіць пад назвай «Ленінскі шлях» як орган Любчанскага райкама КПБ і раённага Савета дэпутатаў рабочых Баранавіцкай, а пазней [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (са студзеня 1954 года). Выпуск выдання спыніўся на сотым нумары за 13 снежня 1956 года ў сувязі з ліквідацыяй [[Любчанскі раён|Любчанскага раёна]]<ref name=":0"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Газеты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1944 годзе]] spbv4y5d4jpws67e6h901yyp5ggydz5 0 779104 5192372 4907179 2026-09-03T12:53:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192372 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Смерць фашызму|Смерцю фашызма|газетай Любчанскага падпольнага райкама КП(б)Б|са=1}} {{Газета}} '''Смерць фашыстам''' — беларуская падпольная партызанская газета часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], якая з’яўлялася органам Радашковіцкага падпольнага райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] і партызанскага атрада «Чырвоны сцяг» брыгады імя [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Міхаіла Фрунзэ]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/3419/|title=Смерть фашистам|website=Белорусская энциклопедия|date=2024-03-05|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == З 1 студзеня па 7 мая 1944 года на рускай мове было выдадзена 12 нумароў газеты (№ 1-10, 12 і 13)<ref name=":0"/>. Пасля вызвалення Беларусі ад нямецкіх войскаў газета стала выходзіць пад назвай «Сцяг Ільіча» і з’яўлялася друкаваным органам Радашковіцкага райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і раённага Савета дэпутатаў рабочых [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] . Яе выпуск працягваўся да шостага нумара ад 20 студзеня 1960 года, пасля чаго спыніўся ў сувязі з ліквідацыяй [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]]<ref name=":0"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Газеты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1944 годзе]] so0qsbceqnuyamksgp9ixkrcn7b6tjh 0 783058 5192359 5003052 2026-09-03T12:34:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192359 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Сма́жанка''' — адкрыты [[пірог]] невялікага памеру, страва беларускага [[Фаст-фуд|фаст-фуду]]. Пляцак з [[Дрожджы|дражджавога]] цеста з начынкай, звычайна, мясной, але могуць быць іншыя варыянты. == Гісторыя == Назва '''смажань''' (ад «смажыць» — пячы, запякаць) да пірагоў ужывалася прынамсі з XVIII стагоддзя<ref>{{cite web|url=http://starbel.narod.ru/kuhnia.htm|title=Беларуская нацыянальная кухня.|author=[[Вільям Васілевіч Пахлёбкін|Пахлёбкін В. В.]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111103124556/http://starbel.narod.ru/kuhnia.htm|archivedate=3 лістапада 2011|access-date=20 лютага 2025|url-status=dead}}</ref>. Сучасная смажанка з’явілася ў 1970-я гады<ref>{{cite web|url=https://budzma.org/news/pitsa-pa-belarusku.html|title=Піца па-беларуску, або смажанка. Гатуем беларускі фаст-фуд.}}</ref> і неўзабаве стала неад’емнай стравай [[Сталовая|сталовых]], буфетаў і іншых устаноў грамадскага харчавання ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Станам на 2020-я гады, на постсавецкай прасторы назва «смажанка» ўжываецца толькі ў [[Беларусь|Беларусі]], у астатніх краінах заменена на «міні-[[піца]]» і іншыя, хаця параўноўваць смажанку з піцай катэгарычна няслушна. == Выгляд == Смажанка — пляцак круглай формы 12—16 см дыяметрам. Зверху, па цэнтры ўсярэдзіне пляцака размешчана начынка з заліўкай. == Гатаванне == Тэхналагічна працэс гатавання мае чатыры этапы: замешванне цеста для асновы-плацака, падрыхтоўка начынкі, наданне формы пляцакам з іх намазкай і начыненнем, непасрэдна запяканне. Класічны склад цеста: мука пшанічная, дрожджы, вада (часам малако або [[сыроватка]]) і курынае яйка<ref>{{cite web|url=https://gp.by/novosti/pra-da-smachna/news197358.html|title=Смажанка.|url-status=dead}}</ref>. Для начынкі няма цвёрдых правіл, яе гатуюць з таго, што пад рукой. Гэта можа быць мясны фарш, вяндліна, каўбаса, вэнджаніна і падобнае. Звычайна, мясная база змешваецца са здробненай гароднінай, грыбамі або яйкам. Абавязковы элемент класічнай смажанкі — заліўка, якую гатуюць са смятаны або маянэзу, змешаных з курыным яйкам<ref>{{cite web|url=https://www.iamcook.ru/showrecipe/13296|title=Смаженка с колбасой.}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Пірагі]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] is7l91wvsjz2idg6yzgvyq45uvl3199 0 785451 5192606 4979841 2026-09-04T07:20:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192606 wikitext text/x-wiki '''Сусветная рэвалюцыя''' — адно з асноўных палажэнняў [[марксізм|марксісцкай ідэалогіі]]. Мяркуе, што камуністычная рэвалюцыя будзе адзіным [[Інтэрнацыяналізм|інтэрнацыянальным]] працэсам. Упершыню ідэя выказана ў «Нямецкай ідэалогіі» (1845–1846) [[Карл Маркс|К. Маркса]] и [[Фрыдрых Энгельс|Ф. Энгельса]]. Аўтары зыходзілі з уяўлення аб тым, што развіццё прадукцыйных сіл і фарміраванне сусветнага капіталістычнага рынку звязалі краіны эканамічна і палітычна, [[буржуазія]] і [[пралетарыят]] сталі двума вырашальнымі класамі грамадства, а барацьба паміж імі – галоўнай рухаючай сілай грамадскага прагрэсу. Канцэпцыя развівалася Марксам і Энгельсам у двух асноўных аспектах: па-першае, рэвалюцыя, пачаўшыся ў адной краіне, непазбежна павінна стымуляваць аналагічныя працэсы ў іншых краінах, пры гэтым прызнавалася, што тэмп іх развіцця будзе неаднолькавым; па-другое, паспяховае завяршэнне сусветнай рэвалюцыі (усталяванне палітычнага панавання пралетарыяту і ажыццяўленне сацыялістычнага перавароту ў эканамічных адносінах) будзе залежаць ад перамогі пралетарыяту па меншай меры ў некалькіх найбольш развітых краінах. У [[СССР|Савецкім Саюзе]] ідэя сусветнай рэвалюцыі амаль заўсёды дамінавала ў палітыцы. Першапачаткова гэта быў заклік да неадкладнага звяржэння [[капіталізм]]у ў глабальным маштабе. Аднак з сярэдзіны 20-х гадоў XX ст. яе асяродкам стаў лозунг «[[Сацыялізм у асобна ўзятай краіне]]», а з сярэдзіны 30-х гадоў яна стала атаясамлівацца са [[сталін]]скай тэорыяй дзяржавы. На практыцы ідэя сусветнай рэвалюцыі была часткова рэалізавана толькі ў СССР, дзе [[бальшавікі]] змаглі ўтрымаць уладу, ліквідаваць прыватную ўласнасць і звесці да мінімуму рынкавыя адносіны. Спробы [[Камінтэрн]]а арганізаваць паўстанні ў іншых краінах пацярпелі поўны правал. У гэтых умовах у сярэдзіне 30-х гадоў лозунг сусветнай рэвалюцыі быў выдалены з адкрытай прапаганды, але захаваўся ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], якая стала разглядацца як галоўная прылада звяржэння капіталізму. [[Знешняя палітыка СССР]] была накіравана на стварэнне спрыяльных умоў для сусветнай рэвалюцыі і расхіствання [[Версальска-Вашынгтонская сістэма міжнародных адносін|Версальскай сістэмы]]. Толькі ў другой палове 30-х гадоў у ёй з’явіліся элементы ўліку дзяржаўных інтарэсаў, якія выйшлі на першы план у рамках [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі 1941—1945 гг.]] Ідэя знайшла адлюстраванне ў лозунгу «[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]]». == Літаратура == * ''Гусев А. В., Луковцева Т. А.'' [https://bigenc.ru/c/ideia-mirovoi-proletarskoi-revoliutsii-269ac6 Идея мировой пролетарской революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119175921/https://bigenc.ru/c/ideia-mirovoi-proletarskoi-revoliutsii-269ac6 |date=19 студзеня 2025 }} // Большая российская энциклопедия, 2024. * {{артыкул|аўтар=Худолей К. К.|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/evolyutsiya-idei-mirovoy-revolyutsii-v-politike-sovetskogo-soyuza-epoha-kominterna-i-sotsializma-v-odnoy-strane |загаловак=Эволюция идеи мировой революции в политике советского Союза (эпоха Коминтерна и социализма в одной стране)|выданне=Вестник Санкт-Петербургского университета. Международные отношения|год=2017|том=10|выпуск=2|старонкі=145—165}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыі]][[Катэгорыя:Марксізм]][[Катэгорыя:Палітычная тэрміналогія]] cr4vr41msqu4m69fkrjs9j8a41ymty9 0 787736 5192653 4994357 2026-09-04T08:50:35Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Геалогія Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5192653 wikitext text/x-wiki [[Файл:The_rocky_outcrop_of_the_Upper_Cretaceous.JPG|thumb|[[Верхні мел|Верхнемелавое]] [[Скалападобнае агаленне верхняга мелу|скалападобнае агаленне]] ва Украіне]] '''Агале́нне''' — выхад карэнных [[Горная парода|горных парод]] на зямную паверхню. Бывае натуральнага паходжання (па берагах рэк, схілах [[Яр|яроў]], [[Хрыбет (геаграфія)|хрыбтоў]]) і штучнага (у [[кар'ер]]ах, [[шахта]]х, [[шурф]]ах, [[канава]]х). Маюць навуковае (у [[геалогія|геалогіі]]) і практычнае (пры пошуках [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]) значэнне. На Беларусі некаторыя агаленні абвешчаны геалагічнымі [[Помнікі прыроды|помнікамі прыроды]], на асобных з іх наладжана вытворчасць будаўнічых матэрыялаў (напрыклад, [[Мікашэвіцкае радовішча будаўнічага каменю|Мікашэвіцкае]], [[Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Глушкавіцкае]] радовішчы будаўнічага каменю). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Агаленне горных парод||70}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геалогія]] 8wc8gd8xjqidmy1yw409l513h0ntvib 5192654 5192653 2026-09-04T08:51:00Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Геалогія]]; дададзена [[Катэгорыя:Геалагічныя агаленні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5192654 wikitext text/x-wiki [[Файл:The_rocky_outcrop_of_the_Upper_Cretaceous.JPG|thumb|[[Верхні мел|Верхнемелавое]] [[Скалападобнае агаленне верхняга мелу|скалападобнае агаленне]] ва Украіне]] '''Агале́нне''' — выхад карэнных [[Горная парода|горных парод]] на зямную паверхню. Бывае натуральнага паходжання (па берагах рэк, схілах [[Яр|яроў]], [[Хрыбет (геаграфія)|хрыбтоў]]) і штучнага (у [[кар'ер]]ах, [[шахта]]х, [[шурф]]ах, [[канава]]х). Маюць навуковае (у [[геалогія|геалогіі]]) і практычнае (пры пошуках [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]) значэнне. На Беларусі некаторыя агаленні абвешчаны геалагічнымі [[Помнікі прыроды|помнікамі прыроды]], на асобных з іх наладжана вытворчасць будаўнічых матэрыялаў (напрыклад, [[Мікашэвіцкае радовішча будаўнічага каменю|Мікашэвіцкае]], [[Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Глушкавіцкае]] радовішчы будаўнічага каменю). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Агаленне горных парод||70}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геалагічныя агаленні|*]] cqa6g037759kgetkgsa9l9r3vmqw8lv 5192658 5192654 2026-09-04T08:53:59Z Ciepiersia 162280 афармленне, вікіфікацыя 5192658 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:The_rocky_outcrop_of_the_Upper_Cretaceous.JPG|thumb|[[Верхні мел|Верхнемелавое]] [[Скалападобнае агаленне верхняга мелу|скалападобнае агаленне]] ва Украіне]] '''Агале́нне''' — выхад карэнных [[Горная парода|горных парод]] на зямную паверхню. Бывае натуральнага паходжання (па берагах рэк, схілах [[Яр|яроў]], [[Хрыбет (геаграфія)|хрыбтоў]]) і штучнага (у [[кар'ер]]ах, [[шахта]]х, [[шурф]]ах, {{нп3|Канава (рэльеф)|канавах|ru|Канава}}). Маюць навуковае (у [[геалогія|геалогіі]]) і практычнае (пры пошуках [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]) значэнне. На Беларусі некаторыя агаленні абвешчаны геалагічнымі [[Помнікі прыроды|помнікамі прыроды]], на асобных з іх наладжана вытворчасць будаўнічых матэрыялаў (напрыклад, [[Мікашэвіцкае радовішча будаўнічага каменю|Мікашэвіцкае]], [[Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Глушкавіцкае]] радовішчы будаўнічага каменю). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Агаленне горных парод||70}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геалагічныя агаленні|*]] moz7xoedj1sv2gmhe25zcmr0axjhb8u 5192659 5192658 2026-09-04T08:54:50Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5192659 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:The_rocky_outcrop_of_the_Upper_Cretaceous.JPG|thumb|[[Верхні мел|Верхнемелавое]] [[Скалападобнае агаленне верхняга мелу|скалападобнае агаленне]] ва Украіне]] '''Агале́нне''' — выхад карэнных [[Горная парода|горных парод]] на зямную паверхню. Бывае натуральнага паходжання (па берагах рэк, схілах [[Яр|яроў]], [[Хрыбет (геаграфія)|хрыбтоў]]) і штучнага (у [[кар’ер]]ах, [[шахта]]х, [[шурф]]ах, {{нп3|Канава (рэльеф)|канавах|ru|Канава}}). Маюць навуковае (у [[геалогія|геалогіі]]) і практычнае (пры пошуках [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]) значэнне. На Беларусі некаторыя агаленні абвешчаны геалагічнымі [[Помнікі прыроды|помнікамі прыроды]], на асобных з іх наладжана вытворчасць будаўнічых матэрыялаў (напрыклад, [[Мікашэвіцкае радовішча будаўнічага каменю|Мікашэвіцкае]], [[Глушкавіцкае радовішча будаўнічага каменю|Глушкавіцкае]] радовішчы будаўнічага каменю). == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Агаленне горных парод||70}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геалагічныя агаленні|*]] ljel4tprpi8pkpieot5qe94kd6t2uvq 0 788410 5192486 5149937 2026-09-03T18:18:32Z Ілля Касакоў 21245 /* Х */ 5192486 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} Яўрэйскія акцёры і тэатральныя дзеячы — ураджэнцы і жыхары Беларусі. Спіс няпоўны. == А == Эстар Адлер (Астрог ?), Джуліус Адлер-старэйшы (Беласток), [[Меер Аксельрод]] (Маладзечна), Егошуа Алкан ([[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]]), Соня Алтбойм (Гродна), Лейб Алтшулер (Вільня), Ісак Альпяровіч (Мінск), Арон Аляксандраў (Вільня), [[З. Анохі]] (Ляды), ''[[С. Ан-скі]]'' (Чашнікі), Роза Антовіль (Вільня), Рыва Анціповіч (Жукі), Міша Апельбойм (Брэст), Іцхак Арка (Іўе), Аляксандр Арлюк (Вільня), Юдас Арончык (Мінск), Хаім Астроўскі (Лахва) == Б == Барысаўскі бадхан, Абрам Баслаўскі (Мінск), ''Бэрл Батвінік'' (Ракаў), ''Ёсіф Баўшовер'' (Любавічы), Міна Берн (Бельск), Егошуа Біртун (Вільня), Лейб Бокшыцкі (Слуцк), [[Джозеф Бройдзі]] (Ляхавічы), [[Джэйкаб Бэн-Амі]] (Мінск), Разета Бяліс (Беласток), ''Іцхак Доў Бярковіч'', Іда Бяркоўская (Мінск) == В == Груня Вайнсток (Брэст), Хаім Вайсбейн (Віцебск), Файвел Вайсберг (Драгічын), А. Вайтэр ([[Беняконі]]), Эстар Валерстайн (Гродна), Хаймі Валерстайн (Гродна), Ізроіл Велічанскі (Брэст), Рувім Вендарф (Мінск), Анатоль Вінаградаў ([[Бярозна (Лідскі раён)|Бярозна]]), ''Ізроіл-Меер Вольман'' (Мінск), Песя Вольпіна (Брэст), Іда Высоцкая (Слонім), Якуб Выгодскі (Бабруйск), Люба Вясёлая (Нясвіж) == Г == Шнеер-Хаім Гамераў ([[Асвея]]), ''Арон Гурвіч'', ''Борух Грынберг,'' Борух Галінскі (?), Гірш Гендаль (Гродна), А. Герман ([[Касцюковічы]]), ''Саул Гінзбург'' (Мінск), ''Элі Гінзбург'' (Брэст), Хаім Гінцбург (Гомель), [[Перац Гіршбейн]] (Падляшша), Эстар Глікман (Беласток), ''Гілель Гурны'' (Брэст), ''Аўром Голдберг'' (Брэст), Морыс Голдберг (Беласток), Луіс Галдштэйн (Янова ?), Ехіель Голдсміт (Іўе), Зіна Галдштэйн (Мінск), Самуіл Голдэнбург (Брэст), Янкеў Голман (Полацк), Віктар Галаўчынер (Мінск), ''Гірш Лейб Гордан'' (Дугелішкі ?), ''Н. Гордан'' (?), Оскар Грын (Шклоў), Егуда Грынхойз (Беласток), А. Гроднер (Гродна), Соня Гурская (Лепель), Мойша Лейб Гурэвіч (Чашнікі), Ісак Гурэвіч (?), Рувім Гускін (Бабруйск), Ганёндскі (Беласток, Гульдэн), Барыс Гальперн (Масты), Эліяху Гірш (Ляхавічы ?), Мардэхай Гогберг (Украіна), Лейб Голандэр (Бабруйск), Алена Готліб (Гродна) == Д == ''Бэрл Дворкін'' (Гомель)'', С.Дзінгол'' (Рагачоў), Эма Дрэйзіна (Мінск) == Ж == Ілья Жалудкоўскі (?) == З == ''Мойша Заблоцкі'' (Слонім), [[Зэлік Забалінскі|Зэлік]] і Ёйсіф Забалінскія (Слонім), Абрам Зак, Шэфтал Зак, Маціяху Зак ([[Індура]]), Няхама Зальцман (Смаргонь), ''Аляксандр Зэльдзін'' ([[Лельчыцы]]), Мойша Зільберг (Маладзечна), [[Берта Сінгерман|Берта Зінгерман]] (Пінск), Якаў Зізмар (Гродна), Зэмбінскі бадхан == І == Ідзіна (Гродна) == К == Яша Кабак (Віцебск), Няхама Ліпшыц-Кадзіш ([[Хатовіж]]), ''Гары Калмановіч'' (Дуброва ?), [[Мір’ям Карпілава]] (Добрыя Мыслі), Бенціен Кіт (? з Ліды), ''Айзік Клумак'' (Койданава), Этал Ковенская (Дзятлава), Джэйкаб Кон (Беласток), Луіc Крэмер (Гродна), Мір’ям Крэсіна (Беласток), Шлома Кусцін (Гродна) [[Эстэр Рахель Камінская|Эстар Рохл Камінская]] (Поразава) == Л == Хава Літвін (Чачэрск), Ная Лякернік (Мінск), Герц Ланг (Літва, Слуцк), Іцхак Лешч (Украіна), [[Арон Лебедзеў|Арн Лебедзеў]] (Гомель), [[Берта Ляльчук]] (Пінск), Сара Лемберг (Віцебск), Аўром Левін (Вільня), ''Меер Лейб Лявіцкі'' (Гомель), Года Ліўшыц (Мінск), Мір’ям Ліўшыц (Гродна), Навум Ліпоўскі (Нясвіж), Іцхак Ліпшыц (Слуцк), Абрам Літман (Барысаў), Леў Літвінаў (Мінск), Леа Лёў (Ваўкавыск), Шмуіл Лонфелд (Пінск), Герш Лукоўскі (Старадуб), Біньёмін Ліман (Літва) == М == Ціпа Магільнер (Бабруйск), Аляксандр Магідзон (Пінск), ''А. Марголін'' (Бабруйск), ''Ядзідзья Марголіс'' (Пусцікі ?), Калман-Цві Мармар ([[Майшагола]]), Мардэхай Маза (Барысаў), Ані, Юліус, Ісідар Мельцар (Брэст), [[Менахем Барэйша|Менахем]] (Брэст), ''Адам Меска'' (Літва), ''Нахман Міфелеў'' ([[Скідзель]]), Шмуіл Мігдаловіч ([[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]]), Ісак Мільчын ([[Івянец]]), Міхал Мінц (Брэст), ''рэб Мортхеле'' (Моталь), Мойша Машковіч (Рагачоў), Мукдоні (Ляхавічы), Ёсель Мурак (Мінск) == Н == Ной Нахбуш (Мыш), Чарлз Натансон (Мінск), Чарлз Нэльсан (Пінск), Лія Нэльсан (Мінск), Ошар-Лейб Нірэнберг (Ружаны), Хаім Нясвіжскі (Ружаны), == П == Янкеў Палей (?), Фейгале Паніц ([[Браслаў]]), ''[[Абрам Якаў Паперна]]'' ([[Капыль]]), Сілія Пірсон (Віцебск), Макс Піне (Любавічы), ''Якаў Прагер'' (Кобрын) == Р == Менахем Мендзель Рабін (Гродна), Лазар Рахманаў (?), Навум Ракаў (Ашмяны), Рэйз (Брэст), [[Сара Калманаўна Рэйзен|Сора Рэйзен]] (Койданаў), Фані Рэйнхарт (Брэст), Рэйхман (? жыў у Слоніме), Анета Рэйзер (?), ''Леа Робінс'' (Іўе), ''[[Гілель Рогаў]]'' (Беразіно), [[Вільям Роланд]] (Віцебск), [[Гершан Рубін]] ([[Крупня]] ?) == С == Перац Сандлер (Лунна), Шолам Сантуп (Мядзель), Сендзер-бадхан (Мінск), Мая Сімон (Гродна), Ліда Слава-Ліс ([[Крынкі]]), Раіса Салаўёва ([[Краснаполле]]), Сурыц (Дзвінск) == Т == Шолам Танін (Гродна), ''Хаім Тойбеншлаг'' (Брэст), Шыман Трэйбуш (Пінск), Абрам Трэпель (Мінск) == Ф == Рохл Файгенберг ([[Любань]]), Іда Файн (Беласток), ''Арн Фелдман'' (Пінск), Лейба Фейвішаў (Мінск), Сара Флойм (Віцебск), ''Лейзер Фейгелман'' (Нясвіж), Лазар Фрыд (Мінск), Макс Фрыдляндар (Брэст), Альберт Фрыдман (Мінск) == Х == Мотка Хабад (Ашмяны), Ліза Хавіна (Слонім), [[Тэўе Іосіфавіч Хазак|Тэўя Хазак]] (Віцебск), ''Хаім Ар’я Хазан'' (Індура), Лейзер Хасін (?), Якуб Хаш (Гродна), ''Мойша Хаскес'' (Вільня) == Ц == Ізроіл Іцхак Ціперштэйн ([[Дзярэчын]]), Леў Цэйтлін (Пінск) == Ч == Хана Чарняк (?), Аляксандр Чартоў (Мінск), Довід Чэчык (Пінск) == Ш == Меер Шварц (Слонім), Сэм Шварц (Моталь), Ганна Шапіра (? каля Гродна), Ганна Шэрман (Бабруйск), Волф Шумскі (Мінск), [[Абрагам Шомер|Шомер-сын]] (?) == Э == Аўром Эйзін (Брэст), Бася Эйнхарн (Вільня), Міша Эльман ([[Пружаны]]), ''Мардэхай Эрліх'' ([[Ветка]]), ''[[Ёіл Энцін]]'' ([[Пагост (Бярэзінскі раён)|Пагост]]), Марк Эпштэйн (Бабруйск), [[Шахно Эпштэйн|Шахна Эпштэйн]] (Іўе) == Ю == Шлойма Юдсон (Дзярэчын) == Я == Залман Яхнес ([[Смілавічы]]), [[Герман Яблакаў|Хаім Яблакаў]] (Гродна), ''Савул Ёйсеф Яноўскі'' (Пінск) == Гл. таксама == * [[Слоўнік Зільберцвайга]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] 2lxf5nyrg6knn8ouyl1u9qfuzgblvhv 0 788418 5192557 5184506 2026-09-04T02:25:16Z Stephan1000000 88014 29 5192557 wikitext text/x-wiki {{Серыял|OrigTitle={{lang-en|Silo}}|Выява=|жанр=навуковая фантастыка|заснавана_на=[[Сховішча (трылогія)]]|num_episodes=29}} '''«Сховішча»''' ({{lang-en|Silo}}) — амерыканскі [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] драматычны серыял у жанры [[Антыўтопія|антыўтопіі]], створаны [[Грэм Ёст|Грэмам Ёстам]] па матывах трылогіі [[Х'ю Хаўі]] «[[Сховішча (трылогія)|Сховішча]]». Першы сезон стартаваў на [[Стрымінгавая платформа|стрымінгавай платформе]] [[Apple TV+]] [[5 мая|5 траўня]] [[2023]] года. Прэм’ера другога сезона адбылася [[15 лістапада]] [[2024]] года. У снежні 2024 серыял быў працягнуты на трэці і чацвёрты сезон, які будзе фінальным<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tvline.com/news/silo-renewed-season-3-ending-season-4-rebecca-ferguson-1235388800/|title=Silo Renewed for 2 More Seasons — Apple TV+ Adaptation to Conclude With Season 4|first=Matt Webb|last=Mitovich|website=TVLine|date=2024-12-16|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Сюжэт == Далёкая будучыня. Дзесяць тысяч людзей, якія выжылі пасля «канца свету», працягваюць [[Цывілізацыя|цывілізацыю]] ў бункеры, які паглыбляецца на 144 паверхі пад зямлю. Людзі вераць, што знешні свет мёртвы, паветра атручанае, а выхад з бункера — смяротна небяспечны. Усю інфармацыю пра вонкавы свет яны атрымліваюць праз вялізныя экраны, на якіх вядзецца трансляцыя са знешніх камер. Але ў гэтую карцінку вераць не ўсе, менавіта іхныя сумневы запускаюць ланцужок падзей, якія ўжо немагчыма спыніць<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tv.apple.com/us/show/silo/umc.cmc.3yksgc857px0k0rqe5zd4jice|title=Watch Silo - Show - Apple TV+|website=Apple TV|date=2023-05-05|access-date=2025-05-25}}</ref>. == У ролях == === У галоўных ролях === * [[Рэбека Фергюсан]] — Джульета «Джулс» Нікалс, інжынер, якая займаецца абслугоўваннем генератараў бункера. * Рашыда Джонс — Элісан Бекер, супрацоўніца IT-аддзела, жонка Холстана. * Дэвід Аелоўа — шэрыф Холстан Бекер, муж Элісан. * Common — Роберт Сімс, глава службы бяспекі, які падтрымлівае парадак у бункеры. * [[Цім Робінс]] — Бернард Холанд, глава IT-аддзела. * Гарыет Уолтэр — Марта Уокер, інжынер-электрык, настаўніца Джульеты. * Эві Нэш — Лукас Кайл, сістемны аналітык з IT-аддзела, які цікавіцца светам па-за бункерам. * Рык Гомес — Патрык Кенедзі, тэхнік і былы кантрабандыст прадметаў са свету да будаўніцтва бункера. * Чыназа Учэ — Пол Білінгс, новы намеснік шэрыфа і былы памочнік суддзі. * Шэйн Макрей — Нокс, начальнік механічнага аддзела бункера і бос Джульеты. * Рэмі Мілнер — Шырлі Кэмпбел, інжынер і адна з калег Джульеты. * Александрыя Райлі — Каміла Сімс, жонка Роберта, маці іхнага сына і былы рэйдэр. * Клэр Перкінс — Карла Маклейн, былая жонка Уокера і кіраўніка аддзела забеспячэння. * Білі Постлетуэйт — Хэнк, памочнік шэрыфа. * Стыў Зан — Джымі Канрой, адзіны, хто выжыў пасля паўстання ў бункеры 17. === У другіх ролях === * Уіл Патан — Сэмюэль «Сэм» Марнс, намеснік шэрыфа Холстана. * Фердынанд Кінгслі — Джордж Уілкінс, камп’ютарны гік. Ён спрабуе раскрыць таямніцы бункера. * Чыпа Чанг — Сэндзі, справавод у офісе шэрыфа. * Анджэла Ео — Молі Карінс, памочнік шэрыфа. * Мэт Гомес Хідака — Купер, інжынер-навічок. * Іэн Глен — доктар Піт Нікалс, акушэр і бацька Джульеты. * Кэйтлін Зоз — Кэтлін Білінгс, жонка Пола і маці іхных дочак. * Таня Мудзі — суддзя Мэры Медоўз, глава законнікаў. * Крыстыян Ачоа — Рык Амундсен, лідар групы ўзброеных сілавікоў, якія працуюць на Сімса. * Акі Катабе — Дыега, назіральнік, які сочыць за бункерам па відеакамерах. === Запрошаныя акцёры === * Джэральдзін Джэймс — мэр бункера Рут Джанс. * [[Сафі Томпсан]] — Глорыя Хільдэбрандт, экспертка ў пытаннях нараджэння дзяцей. * Сіена Гілары — Ханна Нікалс, хірург і памерлая маці Джульеты. * Генры Гарэт — Дуглас «Даг» Трамбул, супрацоўнік юрыдычнага аддзела. * Амелі Чайлд-Вільерс — Джульета ў юнацтве. * Іда Брук — Шырлі ў юнацвте. * Чарлі Кумбс — Нокс у маладостці. * Саніта Генры — Рэджына Джэксан, былая гандлярка рэліквіямі і каханка Джорджа. * Уіл Мерык — Дэні, хакер. == Водгукі == На сайце-агрэгатары водгукаў Rotten Tomatoes першы сезон атрымаў 88 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,6 з 10 на падставе 68 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s01|title=Silo: Season 1 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Сайт Metacritic, які выкарыстоўвае ўзважаную сярэднюю ацэнку, прысудзіў серыялу 75 з 100 на падставе 20 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-1/|title=Silo season 1 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Другі сезон на сайце-агрэгатары [[Rotten Tomatoes]] атрымаў 96 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,85 з 10 на падставе 44 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s02|title=Silo: Season 2 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. [[Metacritic]] прысвоіў сезону 80 са 100 на падставе 12 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-2/|title=Silo season 2 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў ЗША]] 1ubaith21jtspcld9t05fqvd8j6a908 5192558 5192557 2026-09-04T02:25:31Z Stephan1000000 88014 30 5192558 wikitext text/x-wiki {{Серыял|OrigTitle={{lang-en|Silo}}|Выява=|жанр=навуковая фантастыка|заснавана_на=[[Сховішча (трылогія)]]|num_episodes=30}} '''«Сховішча»''' ({{lang-en|Silo}}) — амерыканскі [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] драматычны серыял у жанры [[Антыўтопія|антыўтопіі]], створаны [[Грэм Ёст|Грэмам Ёстам]] па матывах трылогіі [[Х'ю Хаўі]] «[[Сховішча (трылогія)|Сховішча]]». Першы сезон стартаваў на [[Стрымінгавая платформа|стрымінгавай платформе]] [[Apple TV+]] [[5 мая|5 траўня]] [[2023]] года. Прэм’ера другога сезона адбылася [[15 лістапада]] [[2024]] года. У снежні 2024 серыял быў працягнуты на трэці і чацвёрты сезон, які будзе фінальным<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tvline.com/news/silo-renewed-season-3-ending-season-4-rebecca-ferguson-1235388800/|title=Silo Renewed for 2 More Seasons — Apple TV+ Adaptation to Conclude With Season 4|first=Matt Webb|last=Mitovich|website=TVLine|date=2024-12-16|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Сюжэт == Далёкая будучыня. Дзесяць тысяч людзей, якія выжылі пасля «канца свету», працягваюць [[Цывілізацыя|цывілізацыю]] ў бункеры, які паглыбляецца на 144 паверхі пад зямлю. Людзі вераць, што знешні свет мёртвы, паветра атручанае, а выхад з бункера — смяротна небяспечны. Усю інфармацыю пра вонкавы свет яны атрымліваюць праз вялізныя экраны, на якіх вядзецца трансляцыя са знешніх камер. Але ў гэтую карцінку вераць не ўсе, менавіта іхныя сумневы запускаюць ланцужок падзей, якія ўжо немагчыма спыніць<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tv.apple.com/us/show/silo/umc.cmc.3yksgc857px0k0rqe5zd4jice|title=Watch Silo - Show - Apple TV+|website=Apple TV|date=2023-05-05|access-date=2025-05-25}}</ref>. == У ролях == === У галоўных ролях === * [[Рэбека Фергюсан]] — Джульета «Джулс» Нікалс, інжынер, якая займаецца абслугоўваннем генератараў бункера. * Рашыда Джонс — Элісан Бекер, супрацоўніца IT-аддзела, жонка Холстана. * Дэвід Аелоўа — шэрыф Холстан Бекер, муж Элісан. * Common — Роберт Сімс, глава службы бяспекі, які падтрымлівае парадак у бункеры. * [[Цім Робінс]] — Бернард Холанд, глава IT-аддзела. * Гарыет Уолтэр — Марта Уокер, інжынер-электрык, настаўніца Джульеты. * Эві Нэш — Лукас Кайл, сістемны аналітык з IT-аддзела, які цікавіцца светам па-за бункерам. * Рык Гомес — Патрык Кенедзі, тэхнік і былы кантрабандыст прадметаў са свету да будаўніцтва бункера. * Чыназа Учэ — Пол Білінгс, новы намеснік шэрыфа і былы памочнік суддзі. * Шэйн Макрей — Нокс, начальнік механічнага аддзела бункера і бос Джульеты. * Рэмі Мілнер — Шырлі Кэмпбел, інжынер і адна з калег Джульеты. * Александрыя Райлі — Каміла Сімс, жонка Роберта, маці іхнага сына і былы рэйдэр. * Клэр Перкінс — Карла Маклейн, былая жонка Уокера і кіраўніка аддзела забеспячэння. * Білі Постлетуэйт — Хэнк, памочнік шэрыфа. * Стыў Зан — Джымі Канрой, адзіны, хто выжыў пасля паўстання ў бункеры 17. === У другіх ролях === * Уіл Патан — Сэмюэль «Сэм» Марнс, намеснік шэрыфа Холстана. * Фердынанд Кінгслі — Джордж Уілкінс, камп’ютарны гік. Ён спрабуе раскрыць таямніцы бункера. * Чыпа Чанг — Сэндзі, справавод у офісе шэрыфа. * Анджэла Ео — Молі Карінс, памочнік шэрыфа. * Мэт Гомес Хідака — Купер, інжынер-навічок. * Іэн Глен — доктар Піт Нікалс, акушэр і бацька Джульеты. * Кэйтлін Зоз — Кэтлін Білінгс, жонка Пола і маці іхных дочак. * Таня Мудзі — суддзя Мэры Медоўз, глава законнікаў. * Крыстыян Ачоа — Рык Амундсен, лідар групы ўзброеных сілавікоў, якія працуюць на Сімса. * Акі Катабе — Дыега, назіральнік, які сочыць за бункерам па відеакамерах. === Запрошаныя акцёры === * Джэральдзін Джэймс — мэр бункера Рут Джанс. * [[Сафі Томпсан]] — Глорыя Хільдэбрандт, экспертка ў пытаннях нараджэння дзяцей. * Сіена Гілары — Ханна Нікалс, хірург і памерлая маці Джульеты. * Генры Гарэт — Дуглас «Даг» Трамбул, супрацоўнік юрыдычнага аддзела. * Амелі Чайлд-Вільерс — Джульета ў юнацтве. * Іда Брук — Шырлі ў юнацвте. * Чарлі Кумбс — Нокс у маладостці. * Саніта Генры — Рэджына Джэксан, былая гандлярка рэліквіямі і каханка Джорджа. * Уіл Мерык — Дэні, хакер. == Водгукі == На сайце-агрэгатары водгукаў Rotten Tomatoes першы сезон атрымаў 88 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,6 з 10 на падставе 68 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s01|title=Silo: Season 1 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Сайт Metacritic, які выкарыстоўвае ўзважаную сярэднюю ацэнку, прысудзіў серыялу 75 з 100 на падставе 20 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-1/|title=Silo season 1 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Другі сезон на сайце-агрэгатары [[Rotten Tomatoes]] атрымаў 96 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,85 з 10 на падставе 44 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s02|title=Silo: Season 2 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. [[Metacritic]] прысвоіў сезону 80 са 100 на падставе 12 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-2/|title=Silo season 2 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў ЗША]] 1710xn03cqq1j0lu1yo5eayqc19sfpl 0 792114 5192364 5077579 2026-09-03T12:47:30Z 5192364 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Андрэй Валянцінавіч Паднябенны.jpg | месца смерці = Папраўчая калонія №15, Магілёў, Беларусь }} '''Андрэй Валянцінавіч Паднябенны''' (13 снежня 1988 — 3 верасня 2025, [[Магілёў]], [[Беларусь]]) — беларускі грамадскі актывіст, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/108474|title=Заявление о признании шести человек политическими заключенными|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110113220/https://spring96.org/ru/news/108474|archive-date=2024-11-10|access-date=2025-09-08}}</ref>, які памёр у зняволенні<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33524612.html|title=За кратамі памёр 36-гадовы палітвязень Андрэй Паднябенны, асуджаны амаль на 17 гадоў|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2025-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250908203950/https://www.svaboda.org/a/33524612.html|archive-date=2025-09-08|access-date=2025-09-08}}</ref>. == Біяграфія == Андрэй Паднябенны меў расійскае грамадзянства, але з шасці гадоў пражываў у Беларусі. Вучыўся ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту|Гомельскім дзяржаўным універсітэце транспарту]], пазней перавёўся ў [[Харкаўскі нацыянальны аўтамабільна-дарожны ўніверсітэт]]. Працаваў індывідуальным прадпрымальнікам у сферы рознічнага гандлю, а таксама займаўся продажам аўтазапчастак і выкладаў на курсах кіравання. Грамадскай дзейнасцю пачаў займацца ў 2019 годзе, калі выступіў супраць ушчыльнення забудовы ў сваім раёне. Ён арганізоўваў збор подпісаў пад калектыўным зваротам і распаўсюджваў улёткі. У 2020 годзе падчас прэзідэнцкіх выбараў быў незалежным назіральнікам. Сутыкнуўшыся з фальсіфікацыямі, накіроўваў скаргі ў пракуратуру. Пасля выбараў прымаў удзел у акцыях пратэсту, за што быў аштрафаваны і пазбаўлены вадзіцельскіх правоў. Быў жанаты (паводле інфармацыі былых сукамернікаў, яшчэ да яго гібелі жонка сышла ад яго), меў дзвюх малых дачок<ref name=":1" />. Вёў здаровы лад жыцця. == Палітычны пераслед == У лістападзе 2021 года Андрэй Паднябенны быў затрыманы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://prisoners.spring96.org/ru/person/andrei-padnjabenny|title=Андрей Поднебенный — Политзаключённые в Беларуси|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004081424/https://prisoners.spring96.org/ru/person/andrei-padnjabenny|archive-date=2024-10-04|access-date=2025-09-08}}</ref>. У закрытым судовым працэсе (суддзя [[Анатоль Сотнікаў]]) яго прызналі вінаватым па шэрагу артыкулаў Крымінальнага кодэкса, у тым ліку за акт тэрарызму, стварэнне экстрэмісцкага фарміравання і замах на пашкоджанне маёмасці. Яму інкрымінавалі падпал аўтамабіля начальніка ўпраўлення Дэпартамента выканання пакаранняў, пракол колаў у 39 тралейбусах, а таксама стварэнне і адміністраванне Telegram-канала і чата, якія ўлады прызналі [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі]]. Першапачаткова яго асудзілі да 15 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму. Камітэт дзяржаўнай бяспекі 23 траўня 2022 года ўнёс яго ў спіс асоб, «датычных да тэрарыстычнай дзейнасці»<ref name=":0" />. У студзені 2023 года адбыўся паўторны суд (суддзя [[Руслан Царук]]), дзе яму дадалі яшчэ адзін год і восем месяцаў зняволення па абвінавачваннях у садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці, абразе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і прадстаўніка ўлады, а таксама ў распальванні сацыяльнай варожасці<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376522|title=«Паднябеннага збіваў былы начальнік калоніі». Вось што расказваюць пра палітвязня, які загінуў за кратамі ў 36 гадоў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250908203653/https://nashaniva.com/376522|archive-date=2025-09-08|access-date=2025-09-08}}</ref>. Адбываў пакаранне ў [[Папраўчая калонія № 15 (Магілеў)|папраўчай калоніі № 15]] у Магілёве. Паводле сведчанняў праваабаронцы [[Валянцін Стэфановіч|Валянціна Стэфановіча]] і іншых былых зняволеных калоніі № 15, апублікаваных «[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясной]]» восенню 2026 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/121045|title=Год са дня трагічнай гібелі Андрэя Паднябеннага ў магілёўскай калоніі: сведчанні былых палітвязняў пра ціск і абставіны смерці|website=spring96.org|date=2026-09-03}}</ref>, Андрэй Паднябенны падвяргаўся жорсткаму фізічнаму і псіхалагічнаму ціску. Яшчэ па прыездзе ў калонію яго збівалі. Вязня рэгулярна змяшчалі ў штрафны ізалятар (ШІЗА) і спрабавалі перавесці ў катэгорыю зняволеных з «нізкім статусам». Адміністрацыя паставіла Андрэя на два прафілактычныя ўлікі: як асобу, схільную да «экстрэмісцкай» дзейнасці, і як схільнага да суіцыду. Знаходзячыся ў цяжкім псіхалагічным стане на фоне вялікага тэрміну, Паднябенны сутыкаўся з панічнымі атакамі. Аднаго разу на знак пратэсту супраць міліцэйскага самавольства і ўмоў ён здзейсніў акт дэманстратыўнага самапашкоджання, прагрызшы сабе вены. Ад медыкаментознай тэрапіі моцнымі неўралептыкамі палітвязень пазней адмовіўся, паколькі лекі ператваралі ягоны стан у «летаргічны сон».<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/403804|title=«Выключылася святло — і ўсё адбылося». Новыя сведчанні пра смерць Андрэя Паднябеннага ў калоніі|website=Наша Ніва|date=2026-09-03|archive-url=https://web.archive.org/save/https://nashaniva.com/403804|archive-date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> == Інфармацыйная падтрымка == Інфармацыйны патранаж над палітвязнем трымала дэпутатка [[Бундэстаг|Бундэстага]] [[Анетэ Відман-Маўц|Анэтэ Відман-Маўц]]<ref name=":0" />. == Смерць == Памёр 3 верасня 2025 года ў магілёўскай калоніі № 15<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376468|title=36-гадовы палітвязень загінуў у Магілёўскай калоніі|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250908203748/https://nashaniva.com/376468|archive-date=2025-09-08|access-date=2025-09-08}}</ref>. Паводле неафіцыйнай інфармацыі з ананімнай крыніцы, Андрэй быў задушаны<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376520|title=Стала вядомай прычына смерці палітвязня Андрэя Паднябеннага|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-08|access-date=2025-09-08}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376876|title=Вячаслаў Лазараў, які выйшаў з магілёўскай калоніі, трохі расказаў пра Паднябеннага, які загінуў «ад удушша»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250914154644/https://nashaniva.com/376876|archive-date=2025-09-14|access-date=2025-09-14}}</ref>. Афіцыйныя органы не давалі каментароў наконт яго смерці<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33524991.html|title=Стала вядомай прычына сьмерці палітвязьня Андрэя Паднябеннага|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=2025-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250908204432/https://www.svaboda.org/a/33524991.html|archive-date=2025-09-08|access-date=2025-09-08}}</ref>. Праз год праваабарончы цэнтр «Вясна» сабраў сведчанні іншых вязняў пра гібель Паднябеннага. Сведкі распавялі, што напярэдадні свайго апошняга змяшчэння ў ізалятар Андрэй нібы прадчуваў бяду і раздаў іншаму палітвязню свае каштоўныя ў турме рэчы: гадзіннік і гарбату. Сама ж трагедыя ў ШІЗА адбылася дакладна ў момант аварыйнага адключэння святла: святло (разам з камерамі відэаназірання) не працавала да паўгадзіны, нягледзячы на наяўнасць рэзервовага генератара. Дакладныя абставіны гібелі застаюцца невядомымі. Міліцыя спрабавала распускаць сярод зняволеных версію, што Андрэй учыніў суіцыд праз расстройства ад нейкага атрыманага ліста (хаця карэспандэнцыю ў ШІЗА не выдаюць). Аднак былыя палітвязні схіляюцца да таго, што Паднябенны, не вытрымаўшы пастаяннага псіхалагічнага гвалту і знаходжання ў невыносных умовах, быў фактычна даведзены да самагубства сістэмай альбо ўвогуле стаў ахвярай забойства.<ref name=":2" /> == Гл. таксама == * [[Спіс загінуўшых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/andrey-padnyabenny.html|title=Бліскавіцы на чорным небе. Андрэй Паднябенны|author=Алесь Кіркевіч|website=[[Будзьма беларусамі!|budzma.org]]|date=08.09.2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250909223120/https://budzma.org/news/andrey-padnyabenny.html|archive-date=2025-09-10}} * {{Cite web|lang=be|url=https://tsikhanouskaya.org/be/news/svyatlana-cixanouskaya-pra-smerc-palitznyavolenaga-andreya-padnyabennaga.html|title=Святлана Ціханоўская — пра смерць палітзняволенага Андрэя Паднябеннага|website=tsikhanouskaya.org|date=08 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250909223502/https://tsikhanouskaya.org/be/news/svyatlana-cixanouskaya-pra-smerc-palitznyavolenaga-andreya-padnyabennaga.html|archive-date=2025-09-10}} * {{Cite web|lang=be|url=https://spring96.org/be/news/118636|title=Заява з нагоды смерці ў няволі палітвязня Андрэя Паднябеннага|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=10.09.2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250911123658/https://spring96.org/web/20250911123658/https://spring96.org/be/news/118636|archive-date=2025-09-11}} == Зноскі == <references /> {{DEFAULTSORT:Паднябенны Андрэй Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Памерлі ў турмах Беларусі]] 3o5oldc0er4md2dohbk2vcrlb6gchme 0 797454 5192351 5133343 2026-09-03T12:14:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192351 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ленінскі шлях}} {{значэнні|Шлях Ільіча}} {{Газета |назва = Слуцкі край |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = раённая газета |фармат = А3 |заснаванне = [[25 сакавіка]] [[1919]] |спыненне публікацый = |заснавальнікі = [[Слуцкі раённы выканаўчы камітэт]]<br>[[Слуцкі раённы Савет дэпутатаў]] |уладальнікі = |выдавец = ДУ «Рэдакцыя газеты „Слуцкі край“ і праграмы радыёвяшчання „Весткі Случчыны“» |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[Ірына Міхайлаўна Каваленка]] |штат = |палітычна = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] |перыядычнасць = 2 разы на тыдзень |аб’ём = 4—20 палос |тыраж = {{num|6195}}—{{num|7225}} (2013) |галоўны офіс = 223610, [[Мінская вобласць]], г. [[Слуцк]], [[Вуліца Леніна (Слуцк)|вул. Леніна]], 189 |ISSN = |вэб-сайт = s-k.by }} '''«Слу́цкі край»''' — раённая грамадска-палітычная [[газета]], якая выдаецца ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Заснавальнікамі з’яўляюцца [[Слуцкі раённы выканаўчы камітэт]] і [[Слуцкі раённы Савет дэпутатаў]]<ref name="about">{{cite web|url=https://s-k.by/%d0%be-%d0%b3%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%82%d0%b5/|title=О газете|website=s-k.by|accessdate=2026-01-02|lang=ru}}</ref>. Выходзіць два разы на тыдзень на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref name="nasledie">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/History_organizations/3913/3919/|title=Ад «Молота и плуга» да «Слуцкага краю»|publisher=Наследие Слуцкого края|date=2013-11-11|accessdate=2026-01-02}}</ref>. У структуру рэдакцыі ўваходзіць праграма радыёвяшчання «Весткі Случчыны»<ref name="nasledie" />. == Гісторыя == === Заснаванне і даваенны перыяд === Газета была заснавана [[25 сакавіка]] [[1919]] года<ref name="history">{{cite web|url=https://s-k.by/sluckamu-kraju-100/|title=«Слуцкаму краю» – 100!|publisher=Слуцкі край|date=2019-01-28|accessdate=2026-01-02}}</ref><ref name="about" />. Першы нумар выйшаў пад назвай ''«Молат і плуг»'' (руск.: «Молот и плуг») як орган Слуцкага павятовага выканкама Савета рабочых, сялянскіх і чырвонаармейскіх дэпутатаў і падраённага камітэта [[Камуністычная партыя Літвы і Беларусі|Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Літвы і Беларусі]]<ref name="nasledie" />. Назва сімвалізавала адзінства рабочых і сялян<ref name="nasledie" />. У газеце публікаваліся рашэнні павятовага выканаўчага камітэта, матэрыялы пра арганізацыю камун і рабочых арцеляў, ліквідацыі памешчыцкай уласнасці на зямлю і новых формах гаспадарання<ref name="about" />. Друкавалася ў прыватным доме Бранштэйна ў Прозараўскім завулку (пасля перайменаваны ў [[Камуністычны завулак (Слуцк)|Камуністычны]])<ref name="photo_history">{{cite web|url=https://s-k.by/%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D1%9E-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0%D1%85/|title=«Слуцкі край»: гісторыя ў фотаздымках|publisher=Слуцкі край|date=2019-03-22|accessdate=2026-01-02}}</ref>. У ліпені 1919 года змяніла назву на ''«Плуг і молат»'' выйшла з заклікамі: «Усё на дапамогу фронту!», «На абарону Слуцка!», «Рабочыя і сяляне! Да зброі, на фронт!»<ref name="about" /><ref name="nasledie" />. У жніўні 1919 года выданне было спынена з-за [[Польска-савецкая вайна|наступлення польскіх войскаў]] і адыходу Чырвонай Арміі<ref name="about" /><ref name="nasledie" />. Адноўлена [[7 лістапада]] [[1921]] года і выходзіла да [[4 студзеня]] [[1922]] года<ref name="about" />. Тыражом складаў 800 экзэмпляраў<ref name="history" />. У далейшым газета некалькі разоў змяняла назвы<ref name="about" /><ref name="belenc">{{cite web|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2374/|title=НАРОДНЫ МСЦІВЕЦ|website=belarusenc.by|accessdate=2026-01-02|archive-date=16 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260316015013/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2374/|url-status=dead}}</ref>: * ''«Вясковы будаўнік»'' (снежань 1924 — люты 1926) * ''«Ленінскі шлях»'' (красавік 1930 — снежань 1935) * ''«Праўда на рубяжы»'' (да снежня 1937) З [[1938]] года газета выходзіла пад назвай ''«За Сацыялістычную Радзіму»'' як орган [[Слуцкі раённы камітэт КПБ|Слуцкага райкама КП(б)Б]], раённага і гарадскога Саветаў дэпутатаў працоўных Мінскай вобласці. Выданне працягвалася да [[18 чэрвеня]] [[1941]] года<ref name="belenc" />. === У гады вайны === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на акупаванай тэрыторыі выдавалася [[Народны мсцівец|падпольная газета «Народны мсцівец»]], якая з’яўлялася органам [[Слуцкі раённы камітэт КПБ|Слуцкага падпольнага райкама КП(б)Б]]. Выданне ажыццяўлялася ў [[64-я партызанская брыгада імя В. П. Чкалава|64-й партызанскай брыгадзе імя В. П. Чкалава]]. Газета друкавалася ў розных месцах, у тым ліку на [[Зыслаў востраў|востраве Зыслаў]] у [[Загальскія балоты|Загальскіх балотах]] ([[Любанскі раён]]) і ў вёсцы [[Новыя Цярушкі]] (тады [[Старобінскі раён]], цяпер [[Салігорскі раён]])<ref name="belenc" />. За перыяд з [[1 красавіка]] [[1943]] года да [[25 чэрвеня]] [[1944]] года выйшла 57 нумароў на беларускай мове<ref name="belenc" />. Рэдактарам быў [[Н. Е. Дастанка]]. У газеце публікаваліся заклікі да барацьбы, зводкі з франтоў, матэрыялы пра зверствы акупантаў, а таксама вершы беларускіх паэтаў<ref name="about" />. У [[1943]] годзе рэдакцыя выдала зборнік вершаў [[Анатоль Астрэйка|Анатоля Астрэйкі]] «Слуцкі пояс»<ref name="nasledie" /><ref name="about" />. Прадмову да яго напісаў сакратар падпольнага райкама І. С. Канановіч<ref name="nasledie" />. === Пасляваенны перыяд === Пасля вызвалення раёна ў [[1944]] годзе аднавіўся выпуск газеты ''«За Социалистическую Родину»''<ref name="history" />. У 1950-я гады рэдакцыя размяшчалася ў былым будынку гасцініцы «Брыстоль» (Бранштэйна)<ref name="photo_history" />. З [[1 мая]] [[1962]] года яна выходзіла пад назвай ''«Шлях Ільіча»''<ref name="belenc" />. З [[1964]] года пры рэдакцыі дзейнічае Школа маладога журналіста (раней — школа рабселькораў)<ref name="nasledie" />. З кастрычніка [[1975]] года з’яўлялася органам [[Слуцкі гаркам КПБ|Слуцкага гаркама КПБ]], [[Слуцкі раённы Савет дэпутатаў працоўных|раённага]] і [[Слуцкі гарадскі Савет дэпутатаў працоўных|гарадскога Саветаў дэпутатаў працоўных]] (з [[1977]] года — Саветаў народных дэпутатаў)<ref name="belenc" />. Сучасную назву ''«Слуцкі край»'' выданне атрымала ў [[1992]] годзе<ref name="belenc" /><ref name="about" />. Станам на 2013 года выходзіла два разы на тыдзень тыражом 6 195 экзэмпляраў (аўторак — 4 паласы) і 7 225 экзэмпляраў (пятніца — 20 палос)<ref name="nasledie" />. 25 сакавіка 2024 г. газета адзначыла 105-гадовы юбілей<ref>Наталля Селязнёва. [https://s-k.by/%d0%bd%d0%b0%d1%88%d0%b0%d0%b9-%d1%80%d0%be%d0%b4%d0%bd%d0%b0%d0%b9-%d0%b3%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%86%d0%b5-105-%d0%b3%d0%b0%d0%b4%d0%be%d1%9e/ Нашай роднай газеце – 105 гадоў!] // Слуцкі край 25.03.2024</ref> == Весткі Случчыны == Пры рэдакцыі газеты працуе праграма радыёвяшчання «Весткі Случчыны». Праграма выходзіць на частаце 105,3 FM 3 разы на тыдзень: аўторак – 21:15; серада – 21:15; пятніца – 6:15<ref>згодна [https://ok.ru/guredaktsi/topic/70202699066167 інфармацыі на старонцы газеты ў Аднакласніках]</ref>. Старшы рэдактар праграмы — Галіна Уладзіміраўна Лемеш<ref>[http://belsmi.by/index/smi/radio/vesti_slutchini/ Вести Слутчины] // СМІ Беларусі</ref>. == Рэдактары == У розныя гады газету ўзначальвалі<ref name="nasledie" /><ref name="history" />: * [[Н. Е. Дастанка]] (1944—1945) * [[І. С. Русаковіч]] (1945) * [[П. П. Блахін]] (1945—1950) * [[А. А. Уласаў]] (1950—1959) * [[У. М. Перасятнік]] (1959—1971) * [[В. М. Макарэня]] (1971—1985) * [[А. П. Алпатаў]] (1985—1986) * [[У. С. Коўцік]] (1986—1995) * [[У. М. Цішкевіч]] (1995—1998) * [[А. У. Жук]] (1998—2012) * [[Валянціна Віталеўна Ражанец]] (2012—2017) * [[Ірына Міхайлаўна Каваленка]] (з 2017) == Узнагароды == Газета ўзнагароджана [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР]], двойчы прэміяй імя У.&nbsp;І.&nbsp;Ульянава. Неаднаразова станавілася пераможцам і прызёрам рэспубліканскіх і рэгіянальных конкурсаў, у тым ліку<ref name="about" />: * Прэмія імя М. І. Ульянавай (двойчы, у савецкі час)<ref name="nasledie" />. * Дыпломы [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] (2005, 2008), [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] (2009, 2011, 2018, 2021) і [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт|Мінскага аблвыканкама]]<ref name="about" />. * Нацыянальны конкурс друкаваных СМІ «[[Залатая Ліцера]]»: ** Пераможца X Нацыянальнага конкурсу «Залатая Ліцера» (2014). ** Лаўрэат (бронзавая статуэтка) у намінацыі «Лепшыя матэрыялы культурна-гістарычнай і краязнаўчай тэматыкі» (2015). * Пераможца абласнога конкурсу ў намінацыі «Лепшае друкаванае выданне Мінскай вобласці» (2014). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://s-k.by}} {{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Культура Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]] r8sewontqf9msejasamvln7s9yw38wi 3 797941 5192718 5177854 2026-09-04T10:55:43Z Autumndancer 168015 /* Тачыла */ новы падраздзел 5192718 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:26, 7 студзеня 2026 (+03) == Катэгарызацыя == [[:Катэгорыя:Спісы жывёл Беларусі]] цалкам можа быць уключана ў катэгорыю Заалогія ў Беларусі. Усе спісы таккім чынам дададуцца за адзін раз. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:42, 7 студзеня 2026 (+03) Вітаю. Уключэнне [[Спіс блішчанак Беларусі]] ў [[:Катэгорыя:Калеаптэралогія ў Беларусі]] і ўсе падобныя ўключэнні -- памылкі катэгарызацыі, бо калеаптэралогія вывучае не менавіта [[Спіс блішчанак Беларусі]] і не нават не блішчанак у Беларусі, а ў тым ліку блішчанак, у тым ліку ў Беларусі. Нейкая вышэйшая біялагічная катэгорыя можа быць уключана як прадмет вывучэння ў [[:Катэгорыя:Калеаптэралогія]]. Калі рабіць іначай, усё можна ўключыць ва ўсё і сэнсу ў катэгорыях не будзе. Таму большасць правак па катэгарызацыі будзе адменена. -- == Сцяк даглядчыка і аўтадаглядчыка == Добры дзень! Выдаў вам адпаведныя сцягі даглядчыка і аўтадаглядчыка для больш лёгкай працы ўнутры Вікіпедыі. Калі ласка, звярніце ўвагу на правілы [[Вікіпедыя:Догляд]]. Яны даволі карысныя для разумення, як працуе праект. Калі вы супраць нейкіх сцягоў - пішыце мне, я іх прыбяру. Але лепш, вядома, не адмаўляцца :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:20, 9 жніўня 2026 (+03) : Дзякуй вялікі--[[Удзельнік:Ciepiersia|Ciepiersia]] ([[Размовы з удзельнікам:Ciepiersia|размовы]]) 18:24, 9 жніўня 2026 (+03) == Тачыла == Адкаціў Вашу праўку ў "Тачыла", бо гэта шматзначны тэрмін. Інфармацыю дадавайце ў "Тачыльны камень". [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:55, 4 верасня 2026 (+03) 39xxb60w1iovmxcl5nius0vx07ruy62 0 798699 5192555 5169319 2026-09-04T00:40:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192555 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Старадарожскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 222932, [[Мінская вобласць]], г. [[Старыя Дарогі]], [[Пралетарская вуліца (Старыя Дарогі)|вул. Пралетарская]], 38<ref name="contacts">{{cite web|url=https://staryedorogi.gov.by/struktura/|title=Структура райисполкома|publisher=Стародорожский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=10 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250410123327/https://staryedorogi.gov.by/struktura/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Дзмітрый Мікалаевіч Сасіновіч]] |пасада главы1 = [[Старшыня Старадарожскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://staryedorogi.gov.by/ staryedorogi.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Старадарожскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Старадарожскі раённы Савет дэпутатаў|Старадарожскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]], на [[Пралетарская вуліца (Старыя Дарогі)|вуліцы Пралетарскай]], 38<ref name="contacts"/>. == Структура == У структуру Старадарожскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="contacts"/>: * Упраўленне справамі (уключае групу бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці); * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне (размяшчаецца па [[Савецкая вуліца (Старыя Дарогі)|вуліцы Савецкай]], 24); * Упраўленне па адукацыі, спорце і турызме; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел эканомікі; * Аддзел ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі (размяшчаецца па [[Пралетарская вуліца (Старыя Дарогі)|вуліцы Пралетарскай]], 31); * Фінансавы аддзел; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС) (размяшчаецца па [[Пралетарская вуліца (Старыя Дарогі)|вуліцы Пралетарскай]], 31); * Аддзел архітэктуры, будаўніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * [[Старадарожскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]] (размяшчаецца па [[Першамайская вуліца (Старыя Дарогі)|вуліцы Першамайскай]], 21); * Юрыдычны сектар; * Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Падраздзяленне па абароне дзяржаўных сакрэтаў; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * 18 верасня 2017 — 2022 — [[Мікалай Мікалаевіч Карповіч]]; * з 13 мая 2022 — [[Дзмітрый Мікалаевіч Сасіновіч]]<ref name="mlyn">{{cite web|url=https://mlyn.by/13052022/u-treh-rajonov-minskoj-oblasti-novye-rukovoditeli-rasskazyvaem-o-nih/|title=У трех районов Минской области новые руководители|publisher=Мінская праўда|date=2022-05-13|accessdate=2026-01-15|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://staryedorogi.gov.by|Старадарожскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Старых Дарог]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Старадарожскі раён]] hwul5u0xl5n60xumma16be8v8yp1649 0 799137 5192377 5140533 2026-09-03T12:59:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192377 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Смуга}} {{НП-Беларусь |статус=Вёска |скасаваны=так |беларуская назва=Смуга |вобласць=Гомельская |раён=Акцябрскі |сельсавет=Ламавіцкі}} '''Сму́га'''<ref>''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с. (стр. 157).</ref> — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1438/|title=Белорусская энциклопедия. Деревня Смуга|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119164307/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1438/|archive-date=19 лістапада 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref> [[вёска]] на тэрыторыі [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]], знішчаная разам з жыхарамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Геаграфія == Размяшчалася за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Курын]] [[Ламавіцкі сельсавет|Ламавіцкага сельсавета]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://milglory.gomel.museum.by/node/56718#:~:text=Смуга%20–%20деревня%20в%20Ломовичском,и%20разграбили%20имущество.Деревня%20не%20возродилась|title=Деревня Смуга|access-date=17 студзеня 2026|archive-date=19 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119160040/http://milglory.gomel.museum.by/node/56718#:~:text=Смуга%20–%20деревня%20в%20Ломовичском,и%20разграбили%20имущество.Деревня%20не%20возродилась|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == У 1909 годзе ''хутар Смуга'' ў Рудабельскай воласці [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://familio.org/settlements/6b84e8f8-87c3-4974-a65f-67bbf3112517|title=Справочник. Смуга}}</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 205 чалавек<ref name=":0" />. Вёска знішчана нямецка-фашысцкімі захопнікамі разам з жыхарамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Падчас карнай аперацыі «[[Бамберг (карная аперацыя)|Бамберг]]» 2 красавіка 1942 года гітлераўцы забілі 175 жыхароў, у тым ліку 95 дзяцей, спалілі вёску (21 (30) двор) і разрабавалі маёмасць. Пасля вайны не адрадзілася. На магіле забітых жыхароў на месцы былой вёскі ў 1964 годзе пастаўлена стэла. Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]». == Насельніцтва == * 1909 год — 83 жыхары, 12 двароў<ref name=":2" />. == Памятныя мясціны == * [[Абеліск]] на месцы спаленай вёскі Смуга 2 красавіка 1942 года (нумар воінскага пахавання 8263)<ref>{{Cite web|url=https://oktiabrskiy.gov.by/ru/voinzahr/|title=Воинские захоронения на территории Октябрьского района|access-date=17 студзеня 2026|archive-date=20 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420065855/https://oktiabrskiy.gov.by/ru/voinzahr/|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч А. М.]] [[Я з вогненнай вёскі…]] / [[Алесь Адамовіч|А. М. Адамовіч]], [[Янка Брыль|Я. А. Брыль]], [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|У. А. Калеснік]]. — [[Мінск]]: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1983. * [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]. [[Гомельская вобласць]] / Рэдкал.: [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]] (гал. рэд.) [і інш.]. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]], 1985. * Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: энцыклапедыя / Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) [і інш.]. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]], 1990. * Памяць. [[Беларусь]]. Рэспубліканская кніга / Рэдкал.: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] (гал. рэд.) [і інш.]. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]], 1995. * Хатынский некрополь: документы и материалы / Редкол.: [[Уладзімір Іванавіч Адамушка|В. И. Адамушко]] [и др.]. — [[Мінск|Минск]]: [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Национальный архив Республики Беларусь]], 2014. * Сожжённые деревни Белоруссии, 1941—1944: Документы и материалы / Редкол.: [[Уладзімір Іванавіч Адамушка|В. И. Адамушко]] [и др.]. — [[Масква|Москва]]: Фонд «Историческая память», 2017. * Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. [[Гомельская вобласць|Гомельская область]]: Сборник архивных документов и материалов / Редкол.: [[Дзямянюк, Андрэй Канстанцінавіч|А. К. Демянюк]] [и др.]. — [[Мінск|Минск]]: [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Национальный архив Республики Беларусь]]; — [[Масква|Москва]]: Фонд «Историческая память», 2021. == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{belarusenc|slovnik/1561/|СМУГА}} * [http://milglory.gomel.museum.by/node/56718#:~:text=%D0%A1%D0%BC%D1%83%D0%B3%D0%B0%20%E2%80%93%20%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC,%D0%B8%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8%20%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%20%D0%BD%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C Деревня Смуга] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231119160040/http://milglory.gomel.museum.by/node/56718#:~:text=%D0%A1%D0%BC%D1%83%D0%B3%D0%B0%20%E2%80%93%20%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC,%D0%B8%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8%20%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F%20%D0%BD%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C |date=19 лістапада 2023 }}. [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]]. [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 47ctq9dbr99qt6dh0li2d764h2rervc 0 805804 5192604 5192310 2026-09-04T07:12:15Z Voūk12 159072 /* Гл. таксама */ 5192604 wikitext text/x-wiki [[Файл:Romancoloniae.jpg|справа|міні|Карта рымскіх калоній ў 2 стагоддзі, пасля імператара [[Траян]]а.]] '''Рымская калонія''' ({{Lang-la|colonia}}, мн.л.: ''{{Lang|la|coloniae}}'') — спачатку паселішча рымскіх грамадзян, якія стваралі рымскі [[Пост (ваенная справа)|фарпост]] на федэраванай або заваяванай тэрыторыі для яе абароны і асваення. Урэшце паняцце стала назвай найвышэйшага статусу рымскага горада. Адсюль таксама паходзіць сучаснае паняцце «[[калонія]]». Пасля захопу новай тэрыторыі рымляне звычайна засноўвалі ваенны лагер - каструм, часта на месцы невялікага аўтахтоннага селішча. У выпадку яго паспяховага размяшчэння на скрыжаванні некалькіх дарог побач з ім разрастаўся пасёлак (канаба). У ім сяліліся грамадзянскія каланісты, асядалі ветэраны і купцы з Італіі і іншых правінцый імперыі. Пасёлак атрымліваў статус [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|муніцыпія]]. У выпадку яшчэ большага росту, з'яўлення буйных аб'ектаў інфраструктуры (форумы, амфітэатры і інш.) і важнага стратэгічнага значэння муніцыпій атрымліваў статут калоніі. У адмысловых выпадках, калі горад дасягаў вышэйшай (па рымскіх мерках) ступені развіцця або меў статус рэгіянальнай сталіцы, яму даравалі поўнае італійскае права, гэта значыць яго жыхароў прыраўноўвалі ў правах да жыхароў Рыма. У такім выпадку сельскія землі ў яго акрузе раздаваліся рымскім ветэранам і на іх узнікалі рымскія вілы<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20140906155045/http://www.romana.su/publ/26-1-0-429.htm#|загаловак=Ветеранское землевладение в римской колонии эпохи принципата}}</ref>. == Характарыстыкі == Пры [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспубліцы]], у якой не было рэгулярнага войска, у заваяваных гарадах размяшчаліся ўласныя грамадзяне ў якасці своеасаблівага гарнізону. Існавала два тыпа арганізацыі паселішчаў<ref>{{Кніга|загаловак=E.T. Salmon, The Coloniae Maritimae, Athenaeum, N.S.41 (1963) с. 3-33}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=A.N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, с. 86}}</ref>: * Рымскія калоніі, (''coloniae civium Romanorum)'' і Марскія (''coloniae maritimae)'', бо яны часта будаваліся паблізу мора, напрыклад, Остыя (350 г. да н.э.) і [[Рыміні]] (268 г. да н.э.). У кожным з паселішчаў - каланістаў было прыкладна па трыста рымскіх ветэранаў з сем’ямі. Кожнаму вылучалася ад 1 да 2,5 гектараў сельскагаспадарчых зямель з ''ager colonicus'' (дзяржаўнай зямлі), а таксама бясплатнае карыстанне ''ager compascus scripturarius'' (агульнай дзяржаўнай зямлі) для пашы і лясоў. Рымскія калоніі пачаткова былі адзінай формай арганізацыі. Яны складаліся выключна з карэнных рымскіх грамадзян, яны мелі лад кіравання, падобны з ​​метраполіяй, тыя ж законы, рэлігію і святы. Іх грамадзяне захоўвалі правы грамадзянства, акрамя права падачы голасу ў каміцыях і права выканання дзяржаўных пасад, дзеля чаго патрабавалася прысутнасць у Рыме. Ранейшыя жыхары, якія лічыліся першапачаткова «пакоранымі» (dediticii), атрымлівалі потым правы грамадзянства і зліваліся з каланістамі. Каланісты-рымляне захоўвалі поўныя правы рымскага грамадзяніна, хоць і не карысталіся імі суцэль, з прычыны выдалення свайго ад сталіцы. Марскіх і старых калоній налічваюць да 22. * У часы імперыі працягвалі існаваць старыя і ўзнікалі новыя тыпы асадаў: * Вайсковыя калоніі (Coloniae militares, Coloniae veteranorum). Для ўзнагароды салдат, якія выслужылі тэрмін службы, падчас міжусобных войнаў і пры імператарах. Надзел каланіста старажытных прыморскіх калоній складаў ад 2 да 21/2 югераў зямлі, а пазнейшых прыморскіх і іншых калоніях рымскіх грамадзян звычайна ад 5 да 10. * Земляробчыя калоніі для беднага насельніцтва Рыма і Італіі. Гэта былі ўмацаванні ў Італіі, часткай і па-за Італіяй, з прышлым насельніцтвам у 2000, 3000, 6000 чалавек і больш. Іх налічваюць да 13-ці. * Лацінскія калоніі (''coloniae Latinae'') былі значна большымі за рымскія. Гэта былі ваенныя цытадэлі паблізу або на варожай тэрыторыі. Яны маглі быць падобныя да [[Клерушы|афінскіх клерухій.]] Каланістам даваліся вялікія маёнткі плошчай да 35 гектараў. Аднак высяляючыся з гарадской грамады, яны гублялі грамадзянства, якое маглі вярнуць, калі вярталіся ў Рым. Лацінскімі калоніямі яны называліся таму, што ўнесеныя ў іх спісы людзі мелі тыя ж правы і абавязкі, што і некаторыя старажытныя саюзныя гарады, якія засталіся самастойнымі пасля вялікай лацінскай вайны 338 года. Узамен вядомых правоў яны павінны былі падаваць ваенную дапамогу; памеры яе былі вызначаны для кожнай калоніі. Лацінскія калоніі ўладкоўваліся рымлянамі ў заваяваных абласцях і ўяўлялі сабой значныя крэпасці з атрадамі да 6000 чалавек. Колькасць калоній дасягала 40. У 90 годзе да н.э. э. закон Юлія даў правы рымскага грамадзянства лацінскім калоніям<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5|загаловак=Колонии римские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref>. Пасля 133 г. да н.э. [[трыбун]]ы ўвялі рэформы, каб падтрымаць гарадскую беднату, каб яна зноў стала фермерамі ў новых калоніях як сельскагаспадарчых паселішчах (напрыклад, [[Таранта|Тарэнт]] у 122 г. да н.э.). Пры [[Гай Юлій Цэзар|Цэзары]] і ў імперскую эпоху, пачынаючы з [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], тысячы рымскіх легіянераў- ветэранаў атрымалі землі ў многіх ''калоніях'' імперыі і былі адказныя за [[Антычная раманізацыя|раманізацыю]] многіх тэрыторый (у асноўным за распаўсюджванне [[Лацінская мова|лацінскай мовы]], рымскіх законаў і звычаяў). == Гісторыя == Паводле [[Ціт Лівій|Ц. Лівія]], першыя рымскія калоніі былі заснаваны каля 752 г. да н.э. у Антэмнах і Крустумерыі, абодва ў [[Лацый|Лацыуме]]. Іншыя раннія калоніі былі заснаваны ў Сігніі ў VI стагоддзі да н.э., Велітры і Норбе ў V стагоддзі да н.э., а таксама ў Остыі, Анцыюме і Тарачыне ў канцы IV стагоддзя. У першы перыяд каланізацыі, які працягваўся да канца [[Пунічныя войны|Пунічных войнаў]], калоніі мелі ў асноўным ваеннае прызначэнне і прызначаліся для абароны рымскай тэрыторыі. Першай рымскай калоніяй за межамі Італіі, верагодна, была Італія ў [[Рымская Іспанія|Іспаніі]] заснаваная ў 206 г. да н.э. [[Сцыпіён|Публіем Карнеліем Сцыпіёнам]] падчас [[Другая Пунічная вайна|Другой Карфагенскай вайны]]. У Імперыі калоніі сталі буйнымі цэнтрамі для пасялення ветэранаў арміі, асабліва ў рымскай Паўночнай Афрыцы, дзе назіралася найбольшая шчыльнасць рымскіх калоній на рэгіён Рымскай імперыі, дзе італійскае насельніцтва складала больш за траціну ад агульнай колькасці насельніцтва ў другім стагоддзі нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5|загаловак=Колонии римские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref>. Спачатку функцыя калоній складалася ў абароне рымскіх грамадзян (пасяленцаў і вайскоўцаў) на тэрыторыях, аўтахтоннае насельніцтва якіх было па-ранейшаму варожа настроена да лацінян у першыя гады пасля заваёвы. Па меры раманізацыі карэнных жыхароў ваенныя пагрозы слабелі. Пасля ўтварэння Рымскай Імперыі і да эдыкта імператара [[Каракала|Каракалы]] ў 212 г. н. э. статус калоніі прадастаўляўся ў якасці прывілею некаторым правінцыйным гарадам, што фактычна азначала дараванне правоў рымскага грамадзянства насельніцтву гэтых гарадоў (часам, зрэшты, ім усё ж не дазвалялася галасаваць). У 212 годзе імператар Каракала дараваў рымскае грамадзянства ўсім жыхарам правінцый<ref>{{Кніга|загаловак=Колонии античные // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.}}</ref>. == Гл. таксама == * Мясцовае самакіраванне (старажытнарымскае) * [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|Муніцыпіум]] * Дуумвіры * Калоніі ў старажытнасці * Спіс старажытных гарадоў Фракіі і Дакіі * Спіс старажытных гарадоў Ілірыі * Спіс рымскіх калоній * Рымскае грамадзянства == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Римское государственное право, Киев, 1888 * Колонии римские &#x2F;&#x2F; Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.).— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. ''Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions.'' Swansea, UK: Classical Press of Wales. * Broadhead, William. 2007. «Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement». In ''A Companion to the Roman Army.'' Edited by Paul Erdkamp, 148—163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell. * Crawford, Michael H. 2014. «The Roman History of Roman Colonisation». In ''The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome.'' Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo. Oxford; New York: Oxford University Press. * Curchin, Leonard A. 1991. ''Roman Spain: Conquest and Assimilation.'' London: Routledge. * Fuhrmann, Christopher J. 2012. ''Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order.'' Oxford and New York: Oxford Univ. Press. * Salmon, Edward T. 1955. «Roman Expansion and Roman Colonization in Italy». ''Phoenix'' 9.2: 63-75. * Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. ''The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy.'' Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London: Institute of Classical Studies, University of London. * Sears, Gareth. 2011. ''The Cities of Roman Africa.'' Stroud, UK: History Press. * Termeer, Marleen K. 2010. «Early Colonies in Latium (ca. 534—338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence». ''Bulletin Antieke Beschaving'' 85:43-58. * Woolf, Greg. 1998. ''Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul.'' Oxford: Oxford Univ. Press. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская каланізацыя]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] tkl4issxk5s9d8ir9xbqucf365r9z21 0 806845 5192421 5192298 2026-09-03T13:56:23Z Siarhei V 122587 5192421 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА. Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў. Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/eksperty-belaruski-praekt-shoviszcza-radyeaktyuny|title=Эксперты: беларускі праект сховішча радыеактыўных адходаў не даказвае яго доўгатэрміновую бяспеку|first=Пераклад|last=НЧ|website=Новы Час|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/135676.html|title=Радиоактивные отходы в Беларуси планируют хранить в специальных ангарах 600−700 лет|website=Зеркало|date=2026-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903081325/news.zerkalo.io/life/135676.html|archive-date=http://news.zerkalo.io/life/135676.html|access-date=2026-09-03|quote=Напомним, члены неправительственных организаций «Экодом», Solutions for Resilient Communities Inc. (USA), эксперт международной программы «Безопасность радиоактивных отходов» Андрей Ожаровский и специалист по радиационной безопасности и технологическим рискам Сергей Бесараб ранее представили предварительные результаты обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси. Главный их вывод: решения по обращению с радиоактивными отходами в проекте приняты «в пользу опасных и устаревших российских технологий», без анализа существующих в мире альтернатив, пишет «Экодом». Качество и полнота документации не позволяют объективно оценить его воздействие на окружающую среду. Пока это не исправлено, проект не может быть реализован», — отметил в своем телеграм-канале Сергей Бесараб.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/31-08-2026/nezavisimye-eksperty-kommentiruyut-pzro|title=Беларусский пункт захоронения отходов: почему эксперты бьют тревогу из-за опасных технологий {{!}} greenbelarus.info|website=greenbelarus.info|date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] kre8lq2yro30964uxraa9r04rn6mv8p 5192457 5192421 2026-09-03T15:56:54Z Siarhei V 122587 5192457 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА. Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|title=Эксперты назвали проект беларусского хранилища радиоактивных отходов опасным|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903154626/https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|archive-date=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|access-date=2026-09-03}}</ref> Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/eksperty-belaruski-praekt-shoviszcza-radyeaktyuny|title=Эксперты: беларускі праект сховішча радыеактыўных адходаў не даказвае яго доўгатэрміновую бяспеку|first=Пераклад|last=НЧ|website=Новы Час|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/135676.html|title=Радиоактивные отходы в Беларуси планируют хранить в специальных ангарах 600−700 лет|website=Зеркало|date=2026-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903081325/news.zerkalo.io/life/135676.html|archive-date=http://news.zerkalo.io/life/135676.html|access-date=2026-09-03|quote=Напомним, члены неправительственных организаций «Экодом», Solutions for Resilient Communities Inc. (USA), эксперт международной программы «Безопасность радиоактивных отходов» Андрей Ожаровский и специалист по радиационной безопасности и технологическим рискам Сергей Бесараб ранее представили предварительные результаты обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси. Главный их вывод: решения по обращению с радиоактивными отходами в проекте приняты «в пользу опасных и устаревших российских технологий», без анализа существующих в мире альтернатив, пишет «Экодом». Качество и полнота документации не позволяют объективно оценить его воздействие на окружающую среду. Пока это не исправлено, проект не может быть реализован», — отметил в своем телеграм-канале Сергей Бесараб.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/31-08-2026/nezavisimye-eksperty-kommentiruyut-pzro|title=Беларусский пункт захоронения отходов: почему эксперты бьют тревогу из-за опасных технологий {{!}} greenbelarus.info|website=greenbelarus.info|date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] p5ckuijesi05ui2374bkdg1us6rsg8j 5192466 5192457 2026-09-03T16:38:28Z Siarhei V 122587 5192466 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА. Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|title=Эксперты назвали проект беларусского хранилища радиоактивных отходов опасным|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903154626/https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|archive-date=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|access-date=2026-09-03}}</ref> Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/eksperty-belaruski-praekt-shoviszcza-radyeaktyuny|title=Эксперты: беларускі праект сховішча радыеактыўных адходаў не даказвае яго доўгатэрміновую бяспеку|first=Пераклад|last=НЧ|website=Новы Час|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/135676.html|title=Радиоактивные отходы в Беларуси планируют хранить в специальных ангарах 600−700 лет|website=Зеркало|date=2026-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903081325/news.zerkalo.io/life/135676.html|archive-date=http://news.zerkalo.io/life/135676.html|access-date=2026-09-03|quote=Напомним, члены неправительственных организаций «Экодом», Solutions for Resilient Communities Inc. (USA), эксперт международной программы «Безопасность радиоактивных отходов» Андрей Ожаровский и специалист по радиационной безопасности и технологическим рискам Сергей Бесараб ранее представили предварительные результаты обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси. Главный их вывод: решения по обращению с радиоактивными отходами в проекте приняты «в пользу опасных и устаревших российских технологий», без анализа существующих в мире альтернатив, пишет «Экодом». Качество и полнота документации не позволяют объективно оценить его воздействие на окружающую среду. Пока это не исправлено, проект не может быть реализован», — отметил в своем телеграм-канале Сергей Бесараб.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/31-08-2026/nezavisimye-eksperty-kommentiruyut-pzro|title=Беларусский пункт захоронения отходов: почему эксперты бьют тревогу из-за опасных технологий {{!}} greenbelarus.info|website=greenbelarus.info|date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Спасылкі == * [https://ecohome.ngo/wp-content/uploads/2026/08/Kommentarii-_k_dokumentu_Ekodom.pdf Предварительные результаты независимого экспертного обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси.] == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] mkh951mls0joxa8nyzuqgqljnfm2bir 5192467 5192466 2026-09-03T16:45:53Z Siarhei V 122587 5192467 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426143131/https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref> == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.<ref name=":1" /> == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі]]» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426163106/https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|archive-date=2026-04-26|access-date=2026-04-26}}</ref>. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі<ref name=":0" />. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне [[Гідрагеалогія|гідрагеалогіі]], бар'ернай фізікі ці [[Радыяхімія|радыехіміі]] трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393989|title=Гандляры адзеннем, супрацоўнікі аграсэрвісу і КДБ. Хто працуе ў арганізацыі, адказнай за ядзерны могільнік у Беларусі?|website=Наша Ніва|date=2026-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260428181028/https://nashaniva.com/393989|archive-date=2026-04-28|access-date=2026-04-28}}</ref> Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|title=В преддверии общественных обсуждений ядерного могильника БелРАО сменил информационную политику|website=Флагшток|date=2026-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260729111746/https://flagshtok.info/ru/naviny/v-preddverii-obscestvennyh-obsuzhdenij-jadernogo-mogilnika-belrao-smenil-informacionnuju-politiku.html|archive-date=2026-07-29|access-date=2026-07-29}}</ref> == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Доўгі час лічылася, што ўрадам разглядаюцца толькі тры асноўныя магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка: [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай.<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref> Аднак у канцы жніўня 2026 года арганізацыя BELPOL апублікавала змест унутранай закрытай дакументацыі праекта, паводле якога кола пошукаў было куды шырэйшым і ахоплівала ў розныя перыяды восем патэнцыйных пляцовак. Згодна са злітымі данымі, спачатку выбар ішоў паміж дзвюма зонамі ў Астравецкім раёне, а таксама на тэрыторыі [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]] і яшчэ аднаго суседняга раёнаў на ўсходзе. Пазней камісія дадаткова ўключыла ў даследчы цыкл яшчэ чатыры ўчасткі, гэтым разам максімальна сканцэнтраваўшыся непасрэдна на глыбокай чарнобыльскай зоне адчужэння — пашырыўшы кола інтарэсу ўладнай сістэмы на [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскі]] і [[Брагінскі раён|Брагінскі раёны]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belpol.pro/hranilishhe-radioaktivnyh-othodov-v-belarusi-sistema-rassmatrivaet-novye-ploshhadki/|title=Хранилище радиоактивных отходов в Беларуси: система рассматривает новые площадки - BelPol|last=BelPol|website=BelPol|date=2026-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903161215/https://belpol.pro/hranilishhe-radioaktivnyh-othodov-v-belarusi-sistema-rassmatrivaet-novye-ploshhadki/|archive-date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20260515101608/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|archive-date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref> Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|title=Дополнительное предварительное информирование граждан и юридических лиц о планируемой хозяйственной и иной деятельности|website=Государственное предприятие «БелРАО»|access-date=2026-07-04|archive-date=4 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704154435/https://belrao.by/dopolnitelnoe-predvaritelnoe-informirovanie/|url-status=dead}}</ref> інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргея Бесараба]], які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання<ref name=":2" />. Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» ({{lang-en|bathtubbing}}). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў [[Кентукі]] (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|title=Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Эксперт подтвердил, что ядерный могильник начали строить втихую, не дожидаясь общественных обсуждений|website=Флагшток|date=2026-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260819130220/https://flagshtok.info/ru/naviny/belarusi-grozit-radiologicheskaja-katastrofa-ekspert-podtverdil-chto-jadernyj-mogilnik-nachali-stroit-vtihuju-ne-dozhidajas-obscestvennyh-obsuzhdenij.html|archive-date=2026-08-19|access-date=2026-08-19}}</ref> У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА. Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|title=Эксперты назвали проект беларусского хранилища радиоактивных отходов опасным|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903154626/https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|archive-date=https://ru.belsat.eu/95136792/proekt-belarusskogo-hranilischa-radioaktivnyh-othodov-opasnym|access-date=2026-09-03}}</ref> Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/eksperty-belaruski-praekt-shoviszcza-radyeaktyuny|title=Эксперты: беларускі праект сховішча радыеактыўных адходаў не даказвае яго доўгатэрміновую бяспеку|first=Пераклад|last=НЧ|website=Новы Час|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/135676.html|title=Радиоактивные отходы в Беларуси планируют хранить в специальных ангарах 600−700 лет|website=Зеркало|date=2026-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903081325/news.zerkalo.io/life/135676.html|archive-date=http://news.zerkalo.io/life/135676.html|access-date=2026-09-03|quote=Напомним, члены неправительственных организаций «Экодом», Solutions for Resilient Communities Inc. (USA), эксперт международной программы «Безопасность радиоактивных отходов» Андрей Ожаровский и специалист по радиационной безопасности и технологическим рискам Сергей Бесараб ранее представили предварительные результаты обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси. Главный их вывод: решения по обращению с радиоактивными отходами в проекте приняты «в пользу опасных и устаревших российских технологий», без анализа существующих в мире альтернатив, пишет «Экодом». Качество и полнота документации не позволяют объективно оценить его воздействие на окружающую среду. Пока это не исправлено, проект не может быть реализован», — отметил в своем телеграм-канале Сергей Бесараб.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/31-08-2026/nezavisimye-eksperty-kommentiruyut-pzro|title=Беларусский пункт захоронения отходов: почему эксперты бьют тревогу из-за опасных технологий {{!}} greenbelarus.info|website=greenbelarus.info|date=2026-09-03|access-date=2026-09-03}}</ref> == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref name=":1">{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|archive-url=https://web.archive.org/web/20260501075140/https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|archive-date=2026-05-01|access-date=2026-05-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|title=Радиоактивный могильник в Беларуси уже начали строить? Что показывают спутниковые снимки|website=Флагшток|date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818130638/https://flagshtok.info/ru/naviny/radioaktivnyj-mogilnik-v-belarusi-uzhe-nachali-stroit-chto-pokazyvajut-sputnikovye-snimki.html|archive-date=2026-08-18|access-date=2026-08-18}}</ref> Правядзенне слуханняў у закрытым фармаце на фоне ўжо распачатых датэрміновых работ характарызуецца незалежнымі эколагамі як працэс, пазбаўлены юрыдычнай вагі ў сістэме ААН (напрыклад, зыходзячы з духу Орхускай канвенцыі). Крытыцы падверглася і стаўленне праектантаў да наяўнай лакальнай экалогіі: паводле дадзеных справаздачы АУНА, у Хойніцкім раёне расліны высечанага пад магчымы праект лесу ўжо налічвалі высокія ўзроўні назапашанага пасля 1986 года цэзію-137 і стронцыю-90. Пры гэтым дакумент аднёс іх да катэгорыі «бяспечных адкідаў нарыхтоўкі» з прамой рэкамендацыяй аб рэалізацыі і перадачы гэтай радыеактыўнай драўніны іншым камерцыйным арганізацыям (што вядзе да з'яўлення паліўных дроў або пелет на ўнутраным спажывецкім рынку)<ref name=":2" />. На фоне незадаволенасці насельніцтва і напярэдадні новых стадый грамадскіх абмеркаванняў, у ліпені 2026 года БелРАА вымушана змяніла сваю інфармацыйную палітыку, каб зняць напружанне і адхіліць абвінавачанні ў некампетэнтнасці і кулуарнасці працэсу. Арганізацыя паспрабавала зрушыць акцэнты на наяўнасць міжнароднага нагляду, праанансаваўшы хуткае накіраванне запрашэння для спецыялізаванай місіі МАГАТЭ ARTEMIS.<ref name=":3" /> Пазней незалежны аналіз дакументацыі, праведзены прадстаўнікамі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднанай грамадзянскай партыі]], паказаў факт навуковай нелегітымнасці аднаго з галоўных разліковых дакументаў АУНА. Згодна са справаздачай расследавальнікаў, блок матэматычнага аналізу імавернасці здарэнняў на аб'екце (напрыклад, рызыкі пажару і вытрымкі кантэйнераў пры падзенні 400-тоннага авіялайнера) выдаваўся за аўтарытэтныя разлікі спецыялістаў «ТВЭЛ» (Расатам) і беларускага дзяржаўнага інстытута «БелНДПІЭнергапрам». Аднак на справе ўся гэтая частка дакумента апынулася простым скапіяваным тэкстам са студэнцкай дыпломнай працы выпускніка [[Томскі політэхнічны ўніверсітэт|Томскага політэхнічнага ўніверсітэта]] (выдання 2019 года), захаваўшы грубыя ўнутраныя метадалагічныя памылкі зыходнага аўтара-студэнта.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|title=Радыёактыўная катастрофа на маршы: аналізуем кавалкі АУНА. І гэта – зусім ня жарты|author=Станіслаў Красулін|last=|website=https://www.ucpb.eu|date=2026-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805115939/https://www.ucpb.eu/post/radioactive-disaster|archive-date=2026-08-05|access-date=2026-08-05}}</ref> == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://ecohome.ngo/wp-content/uploads/2026/08/Kommentarii-_k_dokumentu_Ekodom.pdf|title=Предварительные результаты независимого экспертного обзора Отчета об оценке воздействия на окружающую среду (ОВОС) проекта «Возведение пункта захоронения и временного хранения радиоактивных отходов» в Беларуси.|website=ecohome.ngo|date=2026-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260903163912/https://ecohome.ngo/wp-content/uploads/2026/08/Kommentarii-_k_dokumentu_Ekodom.pdf|archive-date=2026-09-03}} == Зноскі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] 2z5qe5sqo6344rt8kqgdcnsvtpq9j7n 2 807314 5192478 5135978 2026-09-03T17:57:25Z M.L.Bot 261 5192478 javascript text/javascript mw.loader.load('/w/index.php?title=User:M.L.Bot/QuickAccept.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load( '//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair_rand/WikidataStatements.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); 3bs9pz2g8pdaoakz0ky3c05lzv84r7h 5192479 5192478 2026-09-03T18:01:57Z M.L.Bot 261 5192479 javascript text/javascript mw.loader.load( '/w/index.php?title=User:M.L.Bot/QuickAccept.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); mw.loader.load( '//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:YMS/labelcollect.js&action=raw&ctype=text/javascript' ); q578erxnhdkfmyadrm9rdfkhjnhw6mj 5192480 5192479 2026-09-03T18:05:18Z M.L.Bot 261 5192480 javascript text/javascript mw.loader.load('/w/index.php?title=User:M.L.Bot/QuickAccept.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Tpt/wikidataLinks.js&action=raw&ctype=text/javascript'); 3vrratnwfi6mfebokbbo491cvebkcl3 5192485 5192480 2026-09-03T18:15:33Z M.L.Bot 261 5192485 javascript text/javascript mw.loader.load('/w/index.php?title=User:M.L.Bot/QuickAccept.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Jitrixis/NameGuzzler.js&action=raw&ctype=text/javascript'); esq9hklmi2v1basjgfcsq2rh8tkh68m 5192492 5192485 2026-09-03T18:24:41Z M.L.Bot 261 5192492 javascript text/javascript mw.loader.load('/w/index.php?title=User:M.L.Bot/QuickAccept.js&action=raw&ctype=text/javascript'); h91qz8chdwre5ectujqkb9gmcc7uoqy 5192503 5192492 2026-09-03T18:45:49Z M.L.Bot 261 5192503 javascript text/javascript mw.loader.load('/w/index.php?title=User:M.L.Bot/QuickAccept.js&action=raw&ctype=text/javascript'); mw.loader.load('//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:YMS/labelcollect.js&action=raw&ctype=text/javascript'); k2ujf8m1hhcm27nk4kviar9pa19ipvh 5192505 5192503 2026-09-03T18:49:35Z M.L.Bot 261 5192505 javascript text/javascript mw.loader.load('/w/index.php?title=User:M.L.Bot/QuickAccept.js&action=raw&ctype=text/javascript'); h91qz8chdwre5ectujqkb9gmcc7uoqy 0 808149 5192623 5145486 2026-09-04T07:54:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192623 wikitext text/x-wiki [[Файл:DoubleSuikinkutsu IwasakiCastle.jpg|thumb|300px|right|Двайны суйкінкуцу ў крэпасці Івасакі, [[Нісін (горад)|Нісін (Айты)]]]] '''Суйкінкуцу ''' ({{lang-ja|水琴窟}}, літаральна пячора воднага [[кота (музычны інструмент)|кота]]) — музычнае прыстасаванне, якое выкарыстоўваецца ў [[японскі сад|японскіх садах]]. Суйкінкуцу складаецца з перавернутага, закапанага ў зямлі гаршка, над якім размяшчаецца лужынка вады. Кроплі вады, паступова пранікаючы ў гаршчок праз адтуліны ў донцы, выдаюць прыемныя булькатлівыя гукі, якія фарміруюць нескладаныя мелодыі. Гукі суйкінкуцу можна параўнаць са званочкам або японскай цытрай [[кота (музычны інструмент)|кота]]. Нярэдка суйкінкуцу абсталёўваюць каля японскага рукамыйніка [[цукубаі]] для мыцця рук перад [[Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніяй]]. == Традыцыйная канструкцыя == Усе кампаненты суйкінкуцу павінны быць настроены з высокай дакладнасцю і зроблены гранічна акуратна для атрымання добрых акустычных уласцівасцяў. Гістарычна выкарыстоўвалі гаршкі для захоўвання рысу або вады, керамічныя глазураваныя альбо неглазураваныя. Пазней пачалі выкарыстоўваць металічныя гаршкі, асабліва ў камерцыйных суйкінкуцу. Больш грубыя керамічныя гаршкі лічацца лепшымі. Вышыня гаршка — ад 30 см да 1 м. Горлышка мае дыяметр каля 2 см. Суйкінкуцу звініць падобна званочку, але калі гаршчок з трэшчынай, гук рэзка губляе якасць. == Мадэрнізаваныя варыянты суйкінкуцу == У пазнейшы час з'явілася нямала ўдасканаленняў суйкінкуцу. * Сучасныя суйкінкуцу не абавязкова ўсталёўваюць каля рукамыйніка [[цёцубасі]]. * Суйкінкуцу будуюць на бесперапынным патоку вады. * У апошні час вырабляюць суйкінкуцу з металічнымі гаршкамі. * Прылады, падобныя да суйкінкуцу, усталёўваюць у парках як частку скульптурных кампазіцый. * Суйкінкуцу будуюць унутры жылых памяшканняў. * У рэстаранах або крамах камерцыйныя суйкінкуцу паляпшаюць сістэмай электроннага ўзмацнення гуку і прайгравання праз гукамаўляльнікі. * Дадаюць трубы для пераносу гуку. == Гісторыя == [[Файл:Suikinkutsu CrossSection.jpg|alt=Image:USS-BUNKER-HILL.jpg|thumb|120px|left|Суйкінкуцу ў разрэзе]] Першапачаткова інструмент называўся ''тасуймон'' (洞水門), але ён не выкарыстоўваўся ў японскіх садах. Расказваюць, што аднойчы для дрэнажу сада быў выкарыстаны гаршчок з адтулінай, і садоўнікі, здзівіўшыся вытанчанаму гуку, сталі абсталёўваць сады такімі гаршкамі. Папулярнасць суйкінкуцу ўзрасла ў [[перыяд Эда]] ([[1603]]—[[1867]]), тады быў укаранёны рукамыйнік цёцубаці. Вынаходнікам суйкінкуцу лічаць таксама майстра гарбатных цырымоній [[Кадоры Энсю]]. У пазнейшы час мастацтва было забыта, і да [[1959]] у Японіі змаглі знайсці толькі два суйкінкуцу. У [[1982]] у газеце [[Асахі Сімбун]] было прыведзена падрабязнае апісанне суйкінкуцу, а ў [[1985]] цэнтральны тэлеканал [[NHK]] арганізаваў цыкл перадач, і суйкінкуцу зноў набыло папулярнасць. == Філасофія == {{Listen | filename = Suikinkutsu5740.ogg | title = ''Суйкінкуцу'' | description = (Запіс мелодыі суйкінкуцу) }} Важнай ідэяй суйкінкуцу з'яўляецца тое, што інструмент схаваны і гукі ўзнікаюць з-пад зямлі. Гэта ўражвае гасцей, якія прыходзяць мыць рукі. Цырымонія мыцця рук ператвараецца ў ігру на схаваным музычным інструменце. Гук капаючай вады дзейнічае заспакаяльна і дастаўляе асалоду. == Гл. таксама == * [[Сісі-адосі]] == Спасылкі == {{Навігацыя}} * Yoshio Watanabe: ''Analytic Study of Acoustic Mechanism of «Suikinkutsu»''. Japanese Journal of Applied Physics, Vol. 43 (9A), 2004; 6429-6443 ([http://www.suikinkutsu.com/watanabeJJAP43-9A.pdf PDF-Download]) * [https://web.archive.org/web/20040502194524/http://www.suikinkutsu.net/english/suikinkutsu-e.html What is a Sui-kin-kutsu?] * [http://www.jgarden.org/features.asp?ID=15 Suikinkutsu Construction Details] * [https://web.archive.org/web/20070311003800/http://otokoyama.hokkai.or.jp/english/otoko_b/otoko_b2/otoko_b24/index.html Suikinkutsu, with sound sample] * [http://www.suikinkutsu.com Japan Suikinkutsu Forum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222062239/http://www.suikinkutsu.com/ |date=22 снежня 2019 }} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскія музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Садовыя ўпрыгажэнні]] lesvpntps27l0rvfxke964crwx3n2ad 0 808153 5192706 5144629 2026-09-04T10:40:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192706 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = Цясноўка. Алея каля Нагорнаўскай школы (03).jpg }} '''Сядзіба Лабецкіх''' — помнік жылой архітэктуры ў в. [[Цясноўка]] Клецкага раёна. Займае прыпаднятую лагчынападобную даліну плошчай каля 20 га. Маёнтак і ўсе асноўныя будынкі былі ўзведзены ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў стылі [[неакласіцызм]]у. Захаваліся фрагменты. == Сучасны стан == Перад домам захаваліся контуры авальнага партэра, на якім насаджэннямі апошняга часу сфарміраваліся густыя зараслі з розных парод. З левага боку ад дарогі, перад сядзібным домам размешчаны невялікі будынак былой старожкі ў аварыйным стане, затым фрагменты сядзібнага дома ў руйнаваным стане і знаходзіцца будынак афіцыны. З правага боку, за партэрам, размешчаны драўляны свіран, лядоўня (ці склеп), падмурак неўстаноўленага страчанага будынка і побач з ім, аднапавярховы драўляны будынак (магчыма раней жылы дом). Далей размяшчаўся гаспадарчы двор з асобнымі пабудовамі ў нездавальняючым стане, якія захаваліся да цяперашняга моманту. Будынкі сядзібы не выкарыстоўваюцца. [[Файл:Цясноўка._Алея_каля_Нагорнаўскай_школы_(01).jpg|thumb|left|Алея.]] Алея з [[дуб звычайны|дуба чарэшчатага]] захавалася на працягу 250 м уздоўж дарогі ў напрамку да выезду. Таксама гэты від дуба прысутнічае ў ахоўным абсаджванні сядзібы з заходняга і паўночнага боку. Захаваўся ўчастак пладовага саду на паўночна-заходняй ускраіне тэрыторыі і фрагментарна прасочваюцца рэшткі садоў, больш старых, у паўночнай і паўночна-ўсходняй частках. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000211}} * [https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-kompleksu-byloi-siadziby-reshtki-siadzibnaga-doma-reshtki-afitcyny-reshtki-gaspadarchai-pabudovy-211 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260521160241/https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-kompleksu-byloi-siadziby-reshtki-siadzibnaga-doma-reshtki-afitcyny-reshtki-gaspadarchai-pabudovy-211 |date=21 мая 2026 }} * {{radzima|3829}} [[Катэгорыя:Сядзібы Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Цясноўка]] qtuflubltspebf1c4ium82n9z3fsv10 0 808167 5192721 5144500 2026-09-04T10:57:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192721 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = Галынка. Капліца (01).jpg }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Вендорфаў''' — помнік сядзібнай архітэктуры ў в. [[Галынка (Клецкі раён)]], захаваліся фрагменты. == Гісторыя == З пісьмовых крыніц вядома, што маёнтак у Лецяшыне быў вотчынай дваранскага роду Вендорфаў. Сядзіба была сфарміравана ў XVIII ст. у барочных формах на рачной тэрасе р. [[Нача (прыток Лані)]]. Па жаночай лініі маёнтак перайшоў у валоданне Лазінскіх, якім належаў да 1939 года. Сядзіба згарэла ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Захаваліся фрагменты парку, руіны падмуркаў будынкаў, руіны капліцы, рэшткі галубятні. == Былыя збудаванні == [[Файл:Hałynka, Vendorf. Галынка, Вэндорф (J. Bułhak, 1925) (2).jpg|thumb|left|Галынка, фота Я. Булгака, 1925.]] Да былых збудаванняў адносіўся будынак, які размяшчаўся ў заходняй частцы ад партэра, насупраць «Імбара». Па захаванай гістарычнай фатаграфіі, выкананай [[Я. Булгак]]ам у 1925 годзе, можна апісаць вонкавы выгляд галоўнага фасада дадзенай пабудовы. Асноўны аб’ём будынка прамавугольны ў плане, па асобных знешніх прыкметах нагадвае архітэктуру сядзібнага дома: тыя ж афарбаваная ў белы колер вуглавыя і аконныя ліштвы, здвоеныя пары калон на ганку, якія падтрымліваюць падстрэшак над ім, які з’яўляецца працягам даху, высокі двухсхільны дах з шырокай пячной трубой па каньку даху. З заходняга боку захаваўся яшчэ адзін ганак з двума ступенямі. Вонкавы прэзентабельны выгляд хутчэй за ўсё адказвае жылому прызначэнню, верагодна, афіцына (ці флігель) — спецыяльная надворная пабудова шляхецкай сядзібы ў Беларусі, куды пераносіўся комплекс службовых памяшканняў, што дазваляла пакінуць у сядзібным доме толькі парадныя і жылыя памяшканні. == Капліца == [[Файл:Галынка. Капліца (03).jpg|thumb|Надпіс на камяні ў цагляным муры галоўнага фасада капліцы.]] Згодна з надпісам, высечаным на камяні, які ўмураваны ў цагляны мур галоўнага фасада, капліца была пабудавана ў 1809 г. Узор класіцызму ў беларускай архітэктуры малых форм. Па захаваных фрагментах сцен можна зрабіць выснову, што гэта быў сіметрычны квадратны невялікі ў плане цагляны будынак 5.0 х 5.0 м, вышынёй ад зямлі да карніза каля 3.2 м, з двума трохвугольнымі франтонамі па галоўнай восі і двухсхільным дахам, які быў сарваны падчас урагану ў пачатку 1960-х гадоў. Па захаваных вуглавых фрагментах мура можна мяркаваць, што раней памяшканне было перакрыта крыжовым цагляным скляпеннем, да цяперашняга моманту страчанага. == Галубятня == [[Файл:Галынка._Свіран_(04).jpg|thumb|Галубятня.]] З малых архітэктурных формаў упрыгожваннем маёнтка была галубятня (паводле надпісу на ўмураваным у мур камені — 1811 года). Васьмікутны ў плане будынак з агульнымі габарытамі 7.4 х 7.4 і вышынёй каля 5.0 м, (з даўжынёй усіх граняў роўна па 3.08 м), быў складзены з чырвонай цэглы на вапнавым растворы з шырокімі швамі і раней звонку быў атынкаваны. Сцены таўшчынёй у ніжнім ярусе 0,8 м, у верхнім 0,65 м, з вялікімі прамавугольнымі праёмамі закладзены цэглай у шахматным парадку, што стварае жывапісныя рады прадушын для вентыляцыі. Дэкаратыўны павільён парка выконваў раней ўтылітарную функцыю (тут захоўвалі гаспадарчы інвентар на першым узроўні) і служыў жыллём для галубоў. Традыцыя разводзіць галубоў у магнацкіх і шляхецкіх сядзібах узыходзіць да XVI ст. і звязана з паштовымі патрэбамі, а таксама для ўпрыгожання ландшафту. == Парк == У наш час парк практычна цалкам страчаны. Прасочваюцца месцы размяшчэння сядзібнага дома, афіцыны. На руінах падмурка растуць маладыя бярозы і вербы. Выяўлена тэрыторыя былога газона, па краі якога растуць адзіночныя дрэвы ліпы, клён і прыгожае буйное дрэва вяза вышынёй да 30 м. На былым газоне з даўніх часоў вядуцца адзіночныя кусты бэзу і шыпшынніка, уздоўж тэрасы таполі. Вадаёмы даўно спушаны, параслі алешынай. Злёгку ўзгадваецца месцазнаходжанне тэрас рэгулярнага парка. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000196}} * [https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-siadzibna-parkavaga-kompleksu-galynka-ruiny-kaplitcy-fragmenty-parku-ruiny-bylykh-zbudavanniau-reshtki-galubiatni-196 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260521143320/https://heritage.gov.by/catalog/fragmenty-siadzibna-parkavaga-kompleksu-galynka-ruiny-kaplitcy-fragmenty-parku-ruiny-bylykh-zbudavanniau-reshtki-galubiatni-196 |date=21 мая 2026 }} * {{radzima|7301}} [[Катэгорыя:Галынка (Клецкі раён)]] [[Катэгорыя:Славутасці Клецкага раёна]] o93vrv67i5gh8tkoana7o12jzqcc6bf 0 808180 5192711 5144628 2026-09-04T10:45:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192711 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = Стралкава. Сядзіба (01).jpg }} '''Сядзіба Стралкаў''' — помнік сядзібнай архітэктуры пачатку XX стагоддзя ў в. [[Стралкава]] Клецкага раёна. Ансамбль сядзібы мае рэгулярную планіроўку, уключае сядзібны дом, свіран, браму, пад’язную алею. З’яўляецца помнікам архітэктуры [[неакласіцызм]]у. Сядзібны дом уяўляе сабой аднапавярховы прамавугольны ў плане мураваны будынак на бутавым цокалі. Накрыты высокім вальмавым дахам з люкарнамі. Мае сіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю. Манументальнасць галоўнага ўвахода падкрэслена шырокім ганкам, які выкладзены з блокаў ружовага вапняку. Характэрная рыса інтэр’еру — адкрытыя балечныя столі. Сцены прарэзаны шырокімі аконнымі праёмамі. Дваровы фасад з паўкруглым эркерам у цэнтры раскрапаваны шырокімі лапаткамі. Планіроўка будынка анфіладная. У цэнтры знаходзіцца вестыбюль і вялікая зала. Дзе групы бакавых памяшканняў маюць тарцовыя выхады. У інтэр’еры захаваўся кафляны камін. Зараз аб’ект не выкарыстоўваецца. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000209}} * [https://heritage.gov.by/catalog/siadziba-000209 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260521153901/https://heritage.gov.by/catalog/siadziba-000209 |date=21 мая 2026 }} * {{radzima|2882}} [[Катэгорыя:Сядзібы Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Стралкава]] azt6fh55e01qm75f84q6ik1gvyuv1dc 0 808183 5192731 5171115 2026-09-04T11:00:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192731 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leciašyn, Čarnocki. Лецяшын, Чарноцкі (1919-39) (2).jpg|thumb|Сядзіба Чарноцкіх, Лецяшын, да 1939&nbsp;г.]] '''Сядзібна-паркавы комплекс Чарноцкіх''' — помнiк жылой архiтэктуры ў в. [[Лецяшын (Клецкі раён)]]. == Гісторыя == Сядзіба ў в. Лецяшын сфарміравалася ў канцы ХVІІІ ст. [[Францішак Ксаверый Чарноцкі|Францішкам Чарноцкі]]м на адкрытай жывапіснай мясцовасці. У новы дом сям’я пераехала ў 1793 г. з суседняга ляснога фальварка Заранкоўцы (у чатырох вярстах ад Лецяшына). Новая сядзіба ўключала: сядзібны дом, афіцыну, парк, дзве брамы з жалезнымі варотамі, капліцу, стайню і інш. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сядзіба ў Ляцяшыне знаходзілася паблізу ад тылу рускага фронту. Усю бібліятэку, карціны і больш каштоўныя прадметы ўладальнікі паспелі вывезці ў [[Мінск]], дзе яны ўцалелі і адкуль у 1920 г. былі дастаўлены ў [[Варшава|Варшаву]]. А ўсё, што засталося на месцы, было разрабавана і знішчана. Нават у склепе капліцы былі апаганены грабніцы. Двор згарэў у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Са збудаванняў у цяперашні час застаўся драўляны свіран (пач. ХХ ст.) і гаспадарчая пабудова. Захаваліся фрагменты парку, фрагменты саду. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Г000204}} * [https://heritage.gov.by/catalog/byly-siadzibna-parkavy-kompleks-fragmenty-parku-fragmenty-sadu-sviran-204 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260516195540/https://heritage.gov.by/catalog/byly-siadzibna-parkavy-kompleks-fragmenty-parku-fragmenty-sadu-sviran-204 |date=16 мая 2026 }} * {{radzima|7310}} [[Катэгорыя:Лецяшын (Клецкі раён)]] [[Катэгорыя:Славутасці Клецкага раёна]] ayxcakjgu0h52mxy4x7cz1k5x1jyrnb 0 808781 5192773 5148978 2026-09-04T11:27:56Z Autumndancer 168015 Мэта перасылкі зменена з [[Ара Гегецык]] на [[Ара Гехецык]] 5192773 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ара Гехецык]] nd6q34uywdm1yq9al8t5x98w8y8behr 0 809099 5192570 5181686 2026-09-04T05:01:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192570 wikitext text/x-wiki {{Орган судовай улады | краіна = [[Беларусь]] | назва = Суд Глускага раёна | арыгінальная назва = | эмблема = | апісанне эмблемы = | подпіс да эмблемы = | від = [[раённы суд (Беларусь)|раённы суд]] | інстанцыя = [[суд першай інстанцыі]] | юрысдыкцыя = [[Глускі раён]] | орган абскарджання = [[Магілёўскі абласны суд]] | заснаваны = | мова = [[беларуская]], [[руская]] | метад фарміравання складу = прызначаецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] па прадстаўленні [[Старшыня Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь|Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] | крыніца правамоцтва = | тэрмін службы = 5 гадоў | пасада главы = Старшыня | глава = [[Вольга Аляксандраўна Галаўнёва]] | дата ўступлення главы на пасаду = 7 верасня 2021 | месцазнаходжанне = | адрас залы пасяджэнняў = 213879, [[Магілёўская вобласць]], г.п. [[Глуск]], [[Першамайская вуліца (Глуск)|вул. Першамайская]], 15а | lat_dir = N | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | сайт = [https://court.gov.by/court_apply/rai/Mogilev/a192baa656b3f120.html court.gov.by] }} '''Суд Глускага раёна''' — раённы [[суд агульнай юрысдыкцыі]]<ref name="pravo"/> на тэрыторыі [[Глускі раён|Глускага раёна]]. Размешчаны ў [[Глуск|Глуску]], у будынку па [[Першамайская вуліца (Глуск)|вуліцы Першамайскай]], 15а. Разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі ў якасці [[суд першай інстанцыі|суда першай інстанцыі]] і па абставінах, якія нанава адкрыліся, [[грамадзянская справа|грамадзянскія справы]], а таксама ў якасці суда першай інстанцыі [[крымінальная справа|крымінальныя справы]] і справы аб [[адміністрацыйнае правапарушэнне|адміністрацыйных правапарушэннях]]; разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі скаргі (пратэсты) на пастановы па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях; вывучае і абагульняе судовую практыку, вядзе судовую статыстыку; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з заканадаўчымі актамі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk0600139 Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб судаўладкаванні і статусе суддзяў] 29 чэрвеня 2006 г. № 139-З</ref>. Суд складаецца з суддзяў, у тым ліку старшыні суда, якія прызначаюцца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] па прадстаўленні [[Старшыня Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь|Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]]. Суддзі прызначаюцца на пасаду тэрмінам на пяць гадоў і могуць быць прызначаны на новы тэрмін ці бестэрмінова. Верхні ўзрост знаходжання на дзяржаўнай службе суддзяў — 65 гадоў<ref name="pravo"/>. Вышэйстаячым судом з’яўляецца [[Магілёўскі абласны суд]]<ref name="pravo"/>. == Дзейнасць == Паводле даследавання тэлеканала «[[Белсат]]», да 2025 года суд Глускага раёна не выносіў пастаноў аб прызнанні інфармацыйных матэрыялаў «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкімі]]». Аднак з вясны 2025 года па чэрвень 2026 года суд прыняў 57 адпаведных рашэнняў, што зрабіла Глускі раён статыстычным лідарам у Беларусі па колькасці прызнаных «экстрэмісцкімі» матэрыялаў у пераліку на 10 тысяч чалавек насельніцтва (49,45 рашэння на 10 тысяч чалавек пры колькасці насельніцтва каля 11,5 тысяч чалавек). Прадстаўнікі аб'яднання былых беларускіх сілавікоў «[[BELPOL]]» звязвалі такую анамальную актыўнасць раённага суда са зручнасцю і адладжанасцю працэсу для ініцыятараў судовых разглядаў з абласных упраўленняў сілавых ведамстваў<ref name="belsat">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/93656256/samyj-ekstremistskij-rajon-belarusi|title=Мы знайшлі самы «экстрэмісцкі» раён Беларусі. Вы маглі нават не чуць пра такі|publisher=[[Белсат]]|date=6 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026}}</ref>. == Старшыні суда == * з 7 верасня 2021 — [[Вольга Аляксандраўна Галаўнёва]]<ref>{{cite web|url=https://www.glusk.by/власть/predsedatelem-suda-glusskogo-rajona-naznachena-olga-golovnyova/|title=Старшынёй суда Глускага раёна прызначана Вольга Галаўнёва|publisher=Радзіма|date=21 верасня 2021|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://court.gov.by/court_apply/rai/Mogilev/a192baa656b3f120.html Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230208043057/https://court.gov.by/court_apply/rai/Mogilev/a192baa656b3f120.html |date=8 лютага 2023 }} {{Суды Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суды Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Глуска]] [[Катэгорыя:Глускі раён]] e0pkvxryvrs9wvma86w2rgc5si9pvo1 0 809673 5192438 5167062 2026-09-03T15:01:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192438 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спартак (значэнні)}} {{Стадыён |назва = Спартак |лагатып = |выява = |каментарый = |катэгорыя = |поўная назва = |арыгінальная назва = {{lang-ru|Спартак}} |былыя назвы = |неафіцыйная назва = |месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Полацк]], вул. Стралецкая, 10а |закладзены = |пабудаваны = |адкрыты = верасень 1969 |рэканструяваны = 2024 |закрыты = |разбураны = |кошт пабудовы = |кошт рэканструкцыі = |архітэктар = |уладальнік = |кіравальная кампанія = Полацкая СДЮШАР № 2 |забудоўшчык = |каманда = «[[Полацк (футбольны клуб)|Полацк]]» (раней — «Полацкгаз») |умяшчальнасць = каля 5000 |габарыты = |пакрыццё = штучнае |даўжыня = |матэрыял = |сайт = |вікісховішча = }} '''«Спарта́к»''' ({{lang-ru|Спартак}}) — спартыўны [[стадыён]] у горадзе [[Полацк|Полацку]] ([[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]), размешчаны па [[Вуліца Стралецкая (Полацк)|вуліцы Стралецкай]], 10а. З'яўляецца асноўнай інфраструктурнай базай [[СДЮШАР № 2 (Полацк)|Полацкай спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы алімпійскага рэзерву (СДЮШАР) № 2]]. == Гісторыя == Стадыён быў уладкаваны ў чашы былога землянога вала гістарычнага [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжняга замка]]. У 1925 годзе гэтыя валы былі ўключаны ў спіс дзяржаўных помнікаў, а таксама дзейнічала забарона на высечку дрэў і разбіўку агародаў. Аднак пасля заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя пачала актыўна забудоўвацца<ref name="wikimapia">{{cite web|url=https://wikimapia.org/8348926/ru/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%C2%AB%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA%C2%BB|title=Стадион «Спартак» (Полоцк)|publisher=Wikimapia|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026}}</ref>. У 1960-х гадах было прынята рашэнне стварыць на гэтым месцы спартыўны аб'ект, форма і зялёныя насаджэнні якога арганічна ўпісаліся ў гарадскі ландшафт. Урачыстае адкрыццё стадыёна, які атрымаў назву «Спартак», адбылося ў верасні 1969 года. Падчас першага матча ў рамках першынства БССР мясцовая футбольная каманда перамагла сапернікаў з [[Мазыр]]а (адзіны пераможны гол забіў [[Уладзімір Гурчонак]])<ref name="pvestnik">{{cite web|url=https://www.pvestnik.by/vladimir-gurchjonok-horosho-pomnit-kak-otkryvalsya-gorodskoj-stadion-v-polocke-55-let-nazad/|title=Владимир Гурчёнок хорошо помнит, как открывался городской стадион в Полоцке 55 лет назад|publisher=Полацкі веснік|date=27 ліпеня 2024|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="museum">{{cite web|url=https://polotsk.museum.by/node/47630|title=Полоцкому стадиону «Спартак» — 50!|publisher=Национальный Полоцкий историко-культурный музей-заповедник|date=3 верасня 2019|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026|archive-date=5 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205174621/http://polotsk.museum.by/node/47630|url-status=dead}}</ref>. У савецкі перыяд стадыён з'яўляўся цэнтрам спартыўнага жыцця Полацка, аднак пасля стварэння суседняга маладога і прамысловага [[Наваполацк|Наваполацка]] ў 1970-я гады вялікі футбол паступова перамясціўся туды. З 2004 года на «Спартаку» выступаў ФК «[[Полацк (футбольны клуб)|Полацк]]» (расфарміраваны ў 2013 годзе). Пазней арэна стала хатняй для мясцовай аматарскай каманды «Полацкгаз»<ref name="russianteam">{{cite web|url=https://russianteam2.wordpress.com/2016/09/19/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-2016/|title=Стадион «Спартак» (Полоцк, Беларусь) ‘2016|publisher=Russian Team|date=19 верасня 2016|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026}}</ref>. Унікальнасць размяшчэння стадыёна пацвердзілася падчас далейшых археалагічных даследаванняў гэтай гістарычнай тэрыторыі. Так, у красавіку 1984 года на тэрыторыі былога Ніжняга замка выпадкова знайшлі найбуйнейшы ў Полацку [[Полацкі скарб|скарб залатых ювелірных вырабаў]], які датуецца X стагоддзем<ref name="russianteam"/>. === Рэканструкцыя 2024 года === Вясной 2024 года ў рамках Комплексу мер па развіцці Полацкага раёна пачалася маштабная рэканструкцыя стадыёна. Паколькі аб'ект знаходзіцца на тэрыторыі старажытнага паселішча, перад пачаткам будаўнічых прац прайшлі археалагічныя раскопкі, падчас якіх навукоўцы зрабілі сенсацыйнае адкрыццё — знайшлі «квартал ювеліраў», дзе ў XI стагоддзі размяшчалася буйная ювелірная вытворчасць<ref name="gorod214">{{cite web|url=https://gorod214.by/new/10991|title=В Полоцке начинают укладывать искусственный газон на стадионе «Спартак». Когда завершат реконструкцию?|publisher=Gorod214.by|date=20 мая 2024|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026|archive-date=21 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521081201/https://gorod214.by/new/10991|url-status=bot: unknown}}</ref>. У ходзе мадэрнізацыі на футбольным полі быў укладзены новы [[газон|штучны газон]] (набыты пры фінансаванні [[Беларуская федэрацыя футбола|Беларускай федэрацыі футбола]]), на [[Бегавая дарожка (спорт)|бегавых дарожках]] з'явілася спецыяльнае гумовае пакрыццё, а прылеглая тэрыторыя была заасфальтавана. Будаўнікі адрамантавалі і пафарбавалі трыбуны і лесвіцы, абнавілі ўваходную браму, адрэгулявалі асвятляльныя апоры і ўсталявалі пяцімятровыя флагштокі<ref name="gorod214"/><ref name="bel_football">{{cite web|url=https://bel.football/news/rekonstruktsiya_stadiona_spartak_v_polotske_budet_zavershena_do_10_iyunya|title=Реконструкция стадиона «Спартак» в Полоцке будет завершена до 10 июня|publisher=Bel.football|date=21 мая 2024|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026}}</ref>. Урачыстае адкрыццё абноўленага стадыёна і спартыўнага комплексу адбылося 4 ліпеня 2024 года пры ўдзеле старшыні Асацыяцыі «БФФ» [[Мікалай Мікалаевіч Шарснёў|Мікалая Шарснёва]] і мясцовага кіраўніцтва. У гэты ж дзень на новым полі прайшоў адкрыты раённы турнір па [[футбол]]е<ref>{{cite web|url=https://gorod214.by/new/11168|title=В Полоцке приглашают на открытие стадиона «Спартак»|publisher=Gorod214.by|date=1 ліпеня 2024|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026|archive-date=4 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704213733/https://gorod214.by/new/11168|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=https://polotsk.vitebsk-region.gov.by/ru/novosti/novosti-regiona/item/13424-4-iyulya-otkrylsya-posle-rekonstruktsii-stadion-polotskoj-sdyushor-2-spartak|title=4 июля открылся после реконструкции стадион Полоцкой СДЮШОР № 2 («Спартак»)|publisher=Полоцкий районный исполнительный комитет|date=5 ліпеня 2024|lang=ru|accessdate=15 чэрвеня 2026|url-status=dead}}</ref>. == Характарыстыка == «Спартак» з'яўляецца цэнтральным спартыўным аб'ектам горада. Пасля рэканструкцыі 2024 года асноўнае футбольнае поле мае якаснае штучнае пакрыццё. Вакол газона размешчана лёгкаатлетычнае ядро з бегавымі дарожкамі з гумовым пакрыццём. Глядацкія [[Трыбуна (архітэктура)|трыбуны]] ўмяшчаюць каля 5000 чалавек, на якіх усталяваны індывідуальныя пластыкавыя сядзенні<ref name="russianteam"/><ref name="gorod214"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Полацку]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Полацка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] sfj5w26v8rtob5v0r6umyfvz6gan2vs 0 811015 5192544 5168707 2026-09-03T22:16:40Z Mitte27 34973 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c) 5192544 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=Out of project scope. Cross-wiki spam. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> {{Картка:ФК|Назва=Армат|Сезон=2026 (зима)|Капітан=[[Яўген Аляксандравіч Селязнёў]]|ПоўнаяНазва=Медыяфутбольны клуб «Армат» Дняпро|Заснаваны=лістапад 2018|Прэзідэнт=Артур Айрыян|Трэнер=Максім Білык|Лагатып=Armat.png}}'''«Армат» (Дняпро)''' — украінскі медыяфутбольны клуб з горада Дняпро, заснаваны ў лістападзе 2018 года. Адзін з найбольш вядомых і папулярных медыяфутбольных калектываў Украіны. Клуб з’яўляецца сталым удзельнікам і віцэ-чэмпіёнам медыялігі UA Steel League.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://sport.ua/uk/news/844438-emotsii-seleznyova-ta-zabiti-buliti-yak-proyshov-match-armat-ruh-media-tim|title=Емоції Селезньова та забиті буліти: як пройшов матч Армат – Рух Медіа Тім|first=Андрій|last=Вітренко|website=СПОРТ.UA|access-date=2026-07-18}}</ref> == Гісторыя == Клуб быў створаны ў 2018 годзе па ініцыятыве Артура Айрыяна. Спачатку каманда выступала на рэгіянальным узроўні, аднак з развіццём медыяфутбола ва Украіне змяніла вектар развіцця. Клуб пачаў актыўна запрашаць да свайго складу папулярных украінскіх блогераў, удзельнікаў шоу-бізнесу і былых прафесійных футбалістаў.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://dnipro.tv/news-dnipro/blohery-ta-sportsmeny-futbolna-komanda-z-dnipra-vziala-uchast-u-medializi/|title=Блогери та спортсмени: футбольна команда з Дніпра взяла участь у Медіалізі - Новини Дніпра -ДніпроТВ|last=ДніпроTV|website=Телеканал «ДніпроTV»|date=2023-11-01|access-date=2026-07-18}}</ref> Галоўным дасягненнем каманды на прафесійнай медыясцэне стала заваяванне срэбраных медалёў у турнірах UA Steel Cup (люты 2025 года) і UA Steel League (сезон 2025 года).<ref>{{Cite web|lang=ua-UK|url=https://setantasports.com/uk/football/setanta-sports-ofitsiinyi-transliator-ua-steel-cup/|title=Setanta Sports - офіційний транслятор UA Steel Cup|first=Борис|last=Гаврилець|website=Setanta Sports|date=2024-07-19|access-date=2026-07-18}}</ref> == Кіраўніцтва і трэнерскі штаб == Заснавальнік і прэзідэнт: Артур Айрыян<ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/1000000304532-seleznov-stav-vitseprezydentom-mediafutbolnoho-klubu-arm/|title=Селезньов став віцепрезидентом медіафутбольного клубу «Армат»|first=Vladyslav|last=Skyba|website=Tribuna.com|date=2025-12-20|access-date=2026-07-18}}</ref> Віцэ-прэзідэнт: [[Яўген Аляксандравіч Селязнёў|Яўген Селязнёў]] (прызначаны ў снежні 2025 года)<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://sportnews.24tv.ua/yevgen-seleznov-stav-gravtsem-mediakomandi-armat-dnipro_n2653592|title=Повернення легенди: Селезньов відновив кар'єру за прикладом Мілевського|website=24 Канал|date=2024-10-01|access-date=2026-07-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://champion.com.ua/ukr/football/yevgen-seleznov-posvarivsya-z-ubolivalnikom-pid-chas-matchu-medialigi-1064934/|title=Який я тобі "Сєля": Селезньов емоційно посперечався з вболівальником|website=Champion.com.ua|access-date=2026-07-18}}</ref> Галоўны трэнер: Максім Білык == Склад і медыйнасць == Асаблівасцю «Армата» з’яўляецца спалучэнне медыйных асоб і вопытных футбольных прафесіяналаў. У розныя часы за клуб выступалі такія вядомыя майстры, як уладальнік Кубка УЭФА Мікола Ішчанка, экс-гулец «Крыўбаса» Максім Білык і былы паўабаронца «Дняпра-1» Кірыл Зайкоў<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.ua-football.com/ua/ukrainian/news/1781172676-penalti-buliti-ta-dubl-zaykova-yak-armat-obigrav-ruh-media-tim.html|title=Пенальті, буліти та дубль Зайкова. Як Армат обіграв Рух Медіа Тім|website=www.ua-football.com|date=2026-06-12|access-date=2026-07-18}}</ref>. Адным з галоўных хэдлайнераў каманды стаў найлепшы бамбардзір у гісторыі ўкраінскага футбола [[Яўген Аляксандравіч Селязнёў|Яўген Селязнёў]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://sport.ua/uk/news/849317-seleznyov-vs-milevskiy-ignis-ta-armat-vlashtuvali-golyovu-feieriyu-8-bereznya|title=Селезньов vs Мілевський. Ігніс та Армат влаштували гольову феєрію 8 березня|first=Микола|last=Титюк|website=СПОРТ.UA|access-date=2026-07-18}}</ref>, які спачатку гуляў за клуб як нападнік, а пасля перайшоў на кіруючую пасаду.Сярод медыйных твараў каманды вылучаецца папулярны блогер Ягор Дырда<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://sport-express.ua/football/43863-dumav-sho-rosiyani-nas-rozstrilyayut-futbolist-bloger-dirda-pro-poryatunok-vid-trokh-kul-armat-i-seleznova|title=Від трьох куль росіян до гри із Селезньовим: шокуюча історія футболіста-блогера ФК Армат Єгора Дирди - Sport-Express|website=sport-express.ua|date=2026-04-28|access-date=2026-07-18}}</ref>. Клуб мае шырокую аўдыторыю ў сацыяльных сетках, транслюе свае матчы і выпускае рэгулярныя відэаблогі на платформах [[YouTube]] і [[Instagram]]. == Дасягненні == '''UA Steel League:'''  Срэбраны прызер {{Ср}} (2025) UA Steel Cup: {{Ср}} Срэбраны прызер (2025) {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-22}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Украіны]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы паводле алфавіта]] {{Вонкавыя спасылкі}} 7d5p3tdypzrujxhjm53j0kl3ocdjo87 10 812000 5192629 5191889 2026-09-04T08:03:36Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5192629 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}} * [[Абцугі (клешчы)]] * {{нп3|Барадок|Барадок (прабойнік)||Pritchel}} * [[Горан]] * {{нп3|Зубіла||ru|Зубило}} * [[Кавадла]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * [[Падбойнік]] * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> 8nanq0qvtk3clmw6os7ogrd0z85nso5 5192630 5192629 2026-09-04T08:04:28Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5192630 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}} * [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]] * {{нп3|Барадок|Барадок (прабойнік)||Pritchel}} * [[Горан]] * {{нп3|Зубіла||ru|Зубило}} * [[Кавадла]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * [[Падбойнік]] * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> syw7lyvcd1ktd4ziexi58xvxoufhgxh 5192634 5192630 2026-09-04T08:09:56Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5192634 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кавальства |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Кавальства]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе =[[Кузня]] |загаловак1 = Кавальскія прафесіі |спіс1 = * [[Бляхар]] * {{нп3|П’ютар|Алавяннік|ru|Пьютер}} * {{нп3|Броннік|||Armourer}} * {{нп3|Збройнік|||Gunsmith}} * {{нп3|Ігольшчык||d|Q95949792}} * [[Каваль]] * {{нп3|Лудзільшчык|||Tinker}} * {{нп3|Майстар срэбных рэчаў|||Silversmith}} * {{нп3|Меднік|||Coppersmith}} * {{нп3|Мечнік (рамеснік)|Мечнік||Bladesmith}} * [[Нажоўшчык]] * {{нп3|Ліставы метал|Рабочы па ліставым метале|ru|Листовой металл}} * {{нп3|Падкоўшчык||bg|Подковач}} * {{нп3|Слесарства|Слесар|uk|Слюсарні роботи}} * {{нп3|Цвікар||de|Nagelschmied}} * {{нп3|Ювелір||uk|Ювелір}} |загаловак2 = Працэсы |спіс2 = * {{нп3|Выцяжка|||Swaging}} * {{нп3|Загартоўка||ru|Упрочнение сплавов}} * {{нп3|Гібка||uk|Гнуття}} * {{нп3|Кавальская зварка||uk|Ковальське зварювання}} * [[Коўка]] ** [[Мастацкая коўка]] * {{нп3|Масяжніцтва||uk|Мосяжництво}} * {{нп3|Плакіраванне||ru|Плакирование}} * {{нп3|Прабойнік|Прабіванне||Pritchel}} * {{нп3|Разгонка метала|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Рыфленне||pl|Radełkowanie}} * {{нп3|Насечка||ru|Тауширование}} * {{нп3|Узорыстая зварка||ru|Узорная сварка}} * [[Цэментацыя сталі]] |загаловак3 = Прылады і інструменты |спіс3 = * {{нп3|Абціскачка||d|Q111372226}} * [[Абцугі|Абцугі (клешчы)]] * {{нп3|Барадок|Барадок (прабойнік)||Pritchel}} * [[Горан]] * {{нп3|Зубіла||ru|Зубило}} * [[Кавадла]] * [[Кувалда]] * [[Малаток]] * {{нп3|Метчык||ru|Метчик}} * [[Молат]] ** {{нп3|Вадзяны молат||uk|Водяний молот}} * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] * {{нп3|Нажніцы па метале||uk|Ножиці по металу}} * [[Падбойнік]] * {{нп3|Плашка||ru|Плашка}} * [[Тачыла (інструмент)|Тачыла]] * {{нп3|Фулер|||Fuller (metalworking)}} * {{нп3|Ціскі||ru|Тиски}} * {{нп3|Штампавальны блок|||Swage block}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Металаапрацоўка]] </noinclude> bleylq789iurtashjjov7oypfr0uc1s 0 812006 5192588 5192169 2026-09-04T06:43:05Z Ciepiersia 162280 /* Прылады і інструменты */ дапаўненне 5192588 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі малаткоў, звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся клешчы розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абушных з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася тачыла - круглы, з плоскімі бакамі, камень з пясчаніку, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набора інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераважанняў у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, зубілы, прабойнікі, дрылі, вінтарэзкі, напільнікі і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] gkfm3yfa5qbyga9b69gs6dp7a48hel9 5192591 5192588 2026-09-04T06:49:01Z Ciepiersia 162280 /* Прылады і інструменты */ вікіфікацыя 5192591 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абушных з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася тачыла - круглы, з плоскімі бакамі, камень з пясчаніку, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набора інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераважанняў у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, зубілы, прабойнікі, дрылі, вінтарэзкі, напільнікі і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] n3fyp3nfizr75cc4mcceu60e81brhd7 5192631 5192591 2026-09-04T08:05:56Z Ciepiersia 162280 /* Прылады і інструменты */ вікіфікацыя 5192631 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абушных з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з пясчаніку, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набора інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераважанняў у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[вінтарэз]]кі, [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] knzm08uzkknmhese2qyoohnfxf6icqf 5192632 5192631 2026-09-04T08:08:30Z Ciepiersia 162280 /* Прылады і інструменты */ вікіфікацыя 5192632 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}<ref name="ЭтнБел">[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і {{нп3|вухналь||ru|Ухналь}}]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных запатрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздабляліся клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражалі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Паколькі разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, былі прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны з-за дзяржаўных абмежаванняў на куплю металу ў прыватным парадку каваль фактычна не мог займацца сваім рамяслом сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, паколькі гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым трэба адзначыць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, паколькі прымяняўся прамысловы пракат, электразварка і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII-XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля в. [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], маюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля в. [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі ; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля в. [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда мае ў сабе 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія здрабняліся і выкарыстоўваліся на розныя вырабы. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых)<ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з-за крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У горане, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. Ямы для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, працэс атрымання вугалю займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абушных з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набора інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераважанняў у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[вінтарэз]]кі, [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] ctf2cp93y1r2l2ncb9ssjnihew5kjfp 0 812055 5192481 5179926 2026-09-03T18:05:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192481 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Кароткае апісанне|спіс артыкулаў у адным з праектаў Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прыводзіцца інфармацыя аб запусках касмічных аб’ектаў у 2026 годзе. У спісе прадстаўлены запускі, якія ставілі сваёй мэтай вывядзенне {{Не перакладзена 5|Карысная нагрузка|карыснай нагрузкі|ru|Полезная нагрузка}} (або {{Не перакладзена 5|Масагабарытны макет|масагабарытных макетаў|ru|Массогабаритный макет}}) на [[Геацэнтрычная арбіта|калязямную арбіту]] або траекторыю адлёту ў {{Не перакладзена 5|Міжпланетная прастора|міжпланетную прастору|ru|Межпланетное пространство}}. У спісе не прадстаўлены [[Субарбітальны касмічны палёт|субарбітальныя запускі]], а таксама запускі [[Балістычная ракета|балістычных]], {{Не перакладзена 5|Геафізічная ракета|геафізічных|ru|Геофизическая ракета}} і {{Не перакладзена 5|Метэаралагічная ракета|метэаралагічных|ru|Метеорологическая ракета}} ракет. Таксама не ўлічваюцца запускі, якія не адбыліся і пры якіх ракета-носьбіт не сышла са старту. Інфармацыя ўзята з адкрытых афіцыйных крыніц. Назвы аб’ектаў і запускаючых дзяржаў адпавядаюць дадзеным, якія прадстаўляюцца краінамі ўдзельнікамі «Канвенцыі аб рэгістрацыі аб’ектаў, якія запускаюцца ў касмічную прастору», прынятай на Генеральнай Асамблеі ААН у 1974 годзе<ref>{{Cite web|title=3235 (XXIX). Конвенция о регистрации объектов, запускаемых в космическое пространство|url=https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|website=www.unoosa.org|date=1974-11-12|lang=ru|access-date=2022-01-06|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711134406/https://www.unoosa.org/pdf/gares/ARES_29_3235R.pdf|url-status=live}}</ref>. ==Спіс арбітальных запускаў== {| class="wikitable" |+ Спіс [[Геацэнтрычная арбіта|арбітальных]] запускаў, зробленых у [[2026]] годзе. <span style="background-color: #ffD0D0">Ружовым колерам</span> выдзелены няўдалыя запускі. '''Тоўстым''' вылучаныя пілатуемыя касмічныя апараты. ! Дата ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) !! Стартавы комплекс !! Ракета-носьбіт !! {{Не перакладзена 5|Міжнародны Ідэнтыфікатар|NSSDC ID|ru|Международный Идентификатор}} !! {{Не перакладзена 5|Нумар па спадарожнікавым каталогу|SCN|ru|Номер по спутниковому каталогу}} !! Назва КА !! Тып/Прызначэнне |- | [[3 студзеня]] (2:09) || {{Сцяг ЗША}} {{Не перакладзена 5|База Ванденберг|База Ванденберг|ru|База Ванденберг}}, {{Не перакладзена 5|SLC-4|SLC-4|ru|SLC-4}}E || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1081.21)''{{Заўвага|''Курсівам'' пазначаны серыйны нумар носьбіта (калі вядомы). Для шматразовых ступеняў носьбітаў «[[Falcon 9]]» і «{{Не перакладзена 5|Falcon Heavy|Falcon Heavy|ru|Falcon Heavy}}» паказваюцца іх серыйныя нумары і, праз кропку, парадкавыя нумары палёту гэтых ступеняў.}} || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-001A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67304 67304] || {{Сцяг Італіі}} CSG-3 || {{Не перакладзена 5|COSMO-SkyMed|COSMO-SkyMed|ru|COSMO-SkyMed}} 2nd Gen |- | [[4 студзеня]] (6:48) || {{Сцяг ЗША}} [[База ВПС ЗША на мысе Канаверал]], {{Не перакладзена 5|SLC-40|SLC-40|ru|SLC-40}} || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1101.1)'' || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-002A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67305 67305] || {{Сцяг ЗША}} STARLINK-36490 і {{Не перакладзена 5|Спіс спадарожнікаў Starlink|яшчэ 28|ru|Список спутников Starlink}} (G6-88) || {{Не перакладзена 5|Starlink|Starlink|ru|Starlink}} v2.0 mini |- | [[9 студзеня]] (21:41) || {{Сцяг ЗША}} [[База ВПС ЗША на мысе Канаверал]], {{Не перакладзена 5|SLC-40|SLC-40|ru|SLC-40}} || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1069.29)'' || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-003A] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67334 67334] || {{Сцяг ЗША}} STARLINK-35343 і {{Не перакладзена 5|Спіс спадарожнікаў Starlink|яшчэ 28|ru|Список спутников Starlink}} (G6-96) || {{Не перакладзена 5|Starlink|Starlink|ru|Starlink}} v2.0 mini |- | [[11 студзеня]] (13:44) || {{Сцяг ЗША}} {{Не перакладзена 5|База Ванденберг|База Ванденберг|ru|База Ванденберг}}, {{Не перакладзена 5|SLC-4|SLC-4|ru|SLC-4}}E || {{Сцяг ЗША}} [[Falcon 9]] FT ''(B1097.5)''{{Заўвага|Групавы запуск «Twilight», 40 КА розных уладальнікаў і прызначэння на [[Тэрмінатар (астраномія)|тэрмінатарную]] [[Сонечна-сінхронная арбіта|ССА]]<ref>{{Cite web|url=https://nextspaceflight.com/launches/details/8026/|title=Twilight (Pandora & Others)|website=Nextspaceflight|publisher={{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}|access-date=2026-01-28|lang=en|archive-date=2026-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260221020942/https://nextspaceflight.com/launches/details/8026/|url-status=live}}</ref>.}} || [https://www.nasa.gov/nssdc/ 2026-004L] || [https://www.n2yo.com/satellite/?s=67373 67373] || {{Сцяг ЗША}} {{Не перакладзена 5|Пандора (касмічны апарат)|Пандора|ru|Пандора (космический аппарат)}} || касмічная абсерваторыя |} ==Зводныя табліцы== ===Па дзяржавах, якія запускаюць=== Тэрмін «запускаючая дзяржава» абазначае дзяржаву, з тэрыторыі або ўстановак якой ажыццяўляецца запуск касмічнага аб’екта. ==Зноскі== {{Notelist}} ==Крыніцы== {{Крыніцы}} ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|Спіс касмічных запускаў Расіі ў 2026 годзе|ru|Список космических запусков России в 2026 году}} *{{Не перакладзена 5|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|Храналогія пілатуемых касмічных палётаў (2020-я)|ru|Хронология пилотируемых космических полётов (2020-е)}} *{{Не перакладзена 5|Спіс касмічных запускаў|Спіс касмічных запускаў|ru|Список космических запусков}} ==Спасылкі== *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/jsr/latest.html Jonathan’s Space Report — Next Issue]{{Ref-en}}. *Jonathan McDowell. [https://planet4589.org/space/log/launch.html Launch Log]{{Ref-en}}. *Gunter Dirk Krebs. [https://space.skyrocket.de/directories/chronology.htm Chronology of Space Launches]{{Ref-en}}. *[https://nextspaceflight.com/launches/ Rocket Launch Manifest]{{Ref-en}}. Next Spaceflight. {{Не перакладзена 5|NASASpaceflight|NASASpaceflight|en|NASASpaceflight}}. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/satcat/search.php Satellite catalog (SATCAT)]{{Ref-en}}. CelesTrak. *Dr. T.S. Kelso. [https://celestrak.org/NORAD/elements/table.php?GROUP=last-30-days&FORMAT=tle Last 30 Days' Launches]{{Ref-en}}. CelesTrak. *[https://orbitalfocus.uk/Diaries/Launches/Launches.php?year=2026 Orbital Focus.] Launches and Orbital Operations{{Ref-en}}. *[https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= Online Index of Objects Launched into Outer Space] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260410160025/https://www.unoosa.org/oosa/osoindex/search-ng.jspx?lf_id= |date=10 красавіка 2026 }}{{Ref-en}}. {{Не перакладзена 5|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|Упраўленне па пытаннях касмічнай прасторы ААН|ru|Управление по вопросам космического пространства ООН}}. {{Спіс касмічных запускаў}} [[Катэгорыя:Спісы касмічных запускаў]] [[Катэгорыя:2026 год у касманаўтыцы]] ka9yomg7dcbh7uqehiakhi4mo6emfex 0 812703 5192374 5186968 2026-09-03T12:54:22Z DBatura 73587 5192374 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Lyady (Vitebsk region) 1a.jpg|thumb|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Лядах''' (лета 1941 — 2 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскія гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Стварэнне гета == У 1939 годзе ў Лядах жылі 897 яўрэяў — 40% насельніцтва<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://shtetle.com/Shtetls/lyady/lyady.html |title=Проект «Голоса еврейских местечек. Витебская область». Ляды |access-date=2020-01-20 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128064318/http://shtetle.com/shtetls/lyady/lyady.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}<ref name=autogenerated2>''Р. А. Золотовицкий.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html Месторождение смысла жизни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622092725/http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html |date=22 чэрвеня 2013 }}</ref>. 15 (14{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}) ліпеня 1941 года Ляды захоплены немцамі. Акупацыя доўжылася да 8 кастрычніка 1943 года{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated6>''Г. Винница.'' Горечь и боль. Орша, 1982</ref>. Адразу пасля акупацыі спецпадраздзяленні [[СС]] разам з мясцовымі [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністамі]] ператварылі мястэчка ў гета, якое ахоўвалася паставымі, асабліва старанна ў начны час{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7>Журнал «Край Смоленский», 1992 год, № 4, стр. 30-31</ref>. Габрэям забаранілі з’яўляцца без нашывак у выглядзе [[жоўтая зорка|жоўтай зоркі]], хадзіць па ходніках, знаходзіцца ў грамадскіх месцах і малоць зерне на млыне{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}. Прадстаўнікоў нацыянальнасці прымушалі выконваць самыя цяжкія працы, а габрэяў-мужчын запрагалі ў вазы летам і ў сані зімой і прымушалі замест коней вазіць ваду для немцаў. Вязні голымі рукамі ў мароз брукавалі цэглай цэнтральную вуліцу мястэчка, пры гэтым ім забаранялі карыстацца насілкамі і інструментамі, і нават проста выпростваць спіну{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. У лютым 1942 года акупанты арганізавалі ў Лядах яшчэ і так званае «малое гета» ў школе і парку каля яе, загнаўшы туды сотні яўрэяў, абгарадзіўшы тэрыторыю плотам з калючым дротам і паставіўшы вышкі з кулямётамі. У пачатку сакавіка 1942 года ў Лядах стварылі яшчэ адно гета, куды прыганялі яўрэяў і з бліжэйшых вёсак<ref>''Л. Смиловицкий''. Катастрофа евреев в Белоруссии. 1941—1944 гг. Тель-Авив, 2000</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Масавыя забойствы == Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне 30 верасня 1941 года, спецыяльна перад святам [[Ём-Кіпур]], нацысты расстралялі ў Лядах групу яўрэяў-мужчын, а ад пакінутых запатрабавалі кантрыбуцыю{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557-558}}. У першы дзень [[Песах]]а, 2 красавіка 1942 года, усіх яўрэяў — 1200 чалавек — сагналі і пад узмоцненым канвоем павялі ў гару па старой Смаленскай дарозе да супрацьтанкавага рова ў 300 метрах ад дарогі за рэчкай [[Мярэя|Мярэя]]. Людзей выводзілі групамі і расстрэльвалі. Забойства працягвалася цэлы дзень. Многія проста падалі ў яму і параненыя былі закапаныя жывымі{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276}}<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5>{{РЕЭ|Ляды}}</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Акрамя [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]], у забойствах яўрэяў у Лядах прымалі ўдзел [[дапаможная паліцыя|паліцаі]] з мясцовых жыхароў, [[Украінскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|украінскія паліцаі]]<ref name=autogenerated2 />. Руская сям’я схавала габрэйскую дзяўчынку гадоў 11-12 на хутары Бухарына, але хтосьці яе выдаў. Яе прывялі назад у гета, зламалі кожны палец і забілі. Адным з яе забойцаў быў мясцовы жыхар Іван Пузыроў<ref name=autogenerated2 />. Усяго з 18 ліпеня 1941 года па 8 кастрычніка 1943 года немцы забілі ў Лядах больш за 2000 яўрэяў, а многія з насельнікаў гета загінулі ад голаду і тыфу<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. Ужо на наступны дзень пасля вызвалення мястэчка прадстаўнікі [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зрабілі раскопку расстрэльнага рова, выявіўшы там знявечаныя целы забітых яўрэяў<ref name=autogenerated4>''Вячеслав Тамаркин.'' [http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml Глас убиенных молчать не даёт!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100702052309/http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml |date=2 ліпеня 2010 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276, 277}}<ref name=autogenerated7 /><ref>Газета «Красноармейская правда», 31 октября 1943 года</ref>. == Выпадкі выратавання == Выжылі цудам толькі некалькіх габрэяў мястэчка Ляды<ref name=autogenerated4 />: * Фрыда Залманаўна Велікоўская (па мужу Коган), рэпатрыявалася з сям’ёй у Ізраіль; * Дора Барысаўна Малкіна (па мужу Катляр), памерла ў 1996 годзе ў Маскве; * Ілля Самойлавіч Фрадкін, памёр у 1980-х гадах у Маскоўскай вобласці; * Ара Длы, жыў у Санкт-Пецярбургу; * Сёстры Ніна і Жэня Зільберборд, беглі з гета, сталі партызанкамі, жылі пасля вайны ў Дуброўне Віцебскай вобласці, памерлі ў 1990-х гадах; * Тамаркін Вячаслаў Львовіч, пасля рэпатрыяваўся ў Ізраіль, напісаў кнігу пра Лядаў{{sfn|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|с=7}}. Пасля вайны ў мястэчка вярнуліся толькі некалькі габрэяў, а ў сярэдзіне 1990-х гадоў памёр Леў Саламонавіч Эрэнбург (апошні габрэй мястэчка Ляды)<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html Хранитель памяти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110823193619/http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html |date=23 жніўня 2011 }}</ref>. == Памяць == 19 чэрвеня 1966 года сваякі загінулых габрэяў на свае сродкі вырабілі і ўсталявалі побач з Лядамі на месцы расстрэлу вязняў гета помнік ахвярам фашызму без згадкі пра габрэяў — надпіс кажа пра савецкіх грамадзян<ref name=autogenerated5 />{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|Ф.С. Кулакоў, М.А. Ляшчынскi, А.Л. Петрашкевіч i iнш. (рэдкал.), А.Я. Гаўруцікаў, Р.П. Кахноўская (укладальнікi). «Памяць. Дубровенскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 1997. — ISBN 985-6351-02-02. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|М.В. Пищуленок, В.В. Федосов, В.Л. Половцев и др. (редкол.), Т.В. Буевич, С.Ю. Каравка и др. (составители). «Выстояли и победили: свидетельствуют архивы». — Витебск: «Государственный архив Витебской области», 2005. — ISBN 985-6733-11-1.}} {{ВС}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Ляды]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дубровенскага раёна]] s3okv5tv6jv4qwc6or4zv0v75adwr2l 5192376 5192374 2026-09-03T12:58:25Z DBatura 73587 /* Выпадкі выратавання */ 5192376 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Lyady (Vitebsk region) 1a.jpg|thumb|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Лядах''' (лета 1941 — 2 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскія гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Стварэнне гета == У 1939 годзе ў Лядах жылі 897 яўрэяў — 40% насельніцтва<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://shtetle.com/Shtetls/lyady/lyady.html |title=Проект «Голоса еврейских местечек. Витебская область». Ляды |access-date=2020-01-20 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128064318/http://shtetle.com/shtetls/lyady/lyady.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}<ref name=autogenerated2>''Р. А. Золотовицкий.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html Месторождение смысла жизни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622092725/http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html |date=22 чэрвеня 2013 }}</ref>. 15 (14{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}) ліпеня 1941 года Ляды захоплены немцамі. Акупацыя доўжылася да 8 кастрычніка 1943 года{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated6>''Г. Винница.'' Горечь и боль. Орша, 1982</ref>. Адразу пасля акупацыі спецпадраздзяленні [[СС]] разам з мясцовымі [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністамі]] ператварылі мястэчка ў гета, якое ахоўвалася паставымі, асабліва старанна ў начны час{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7>Журнал «Край Смоленский», 1992 год, № 4, стр. 30-31</ref>. Габрэям забаранілі з’яўляцца без нашывак у выглядзе [[жоўтая зорка|жоўтай зоркі]], хадзіць па ходніках, знаходзіцца ў грамадскіх месцах і малоць зерне на млыне{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}. Прадстаўнікоў нацыянальнасці прымушалі выконваць самыя цяжкія працы, а габрэяў-мужчын запрагалі ў вазы летам і ў сані зімой і прымушалі замест коней вазіць ваду для немцаў. Вязні голымі рукамі ў мароз брукавалі цэглай цэнтральную вуліцу мястэчка, пры гэтым ім забаранялі карыстацца насілкамі і інструментамі, і нават проста выпростваць спіну{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. У лютым 1942 года акупанты арганізавалі ў Лядах яшчэ і так званае «малое гета» ў школе і парку каля яе, загнаўшы туды сотні яўрэяў, абгарадзіўшы тэрыторыю плотам з калючым дротам і паставіўшы вышкі з кулямётамі. У пачатку сакавіка 1942 года ў Лядах стварылі яшчэ адно гета, куды прыганялі яўрэяў і з бліжэйшых вёсак<ref>''Л. Смиловицкий''. Катастрофа евреев в Белоруссии. 1941—1944 гг. Тель-Авив, 2000</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Масавыя забойствы == Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне 30 верасня 1941 года, спецыяльна перад святам [[Ём-Кіпур]], нацысты расстралялі ў Лядах групу яўрэяў-мужчын, а ад пакінутых запатрабавалі кантрыбуцыю{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557-558}}. У першы дзень [[Песах]]а, 2 красавіка 1942 года, усіх яўрэяў — 1200 чалавек — сагналі і пад узмоцненым канвоем павялі ў гару па старой Смаленскай дарозе да супрацьтанкавага рова ў 300 метрах ад дарогі за рэчкай [[Мярэя|Мярэя]]. Людзей выводзілі групамі і расстрэльвалі. Забойства працягвалася цэлы дзень. Многія проста падалі ў яму і параненыя былі закапаныя жывымі{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276}}<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5>{{РЕЭ|Ляды}}</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Акрамя [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]], у забойствах яўрэяў у Лядах прымалі ўдзел [[дапаможная паліцыя|паліцаі]] з мясцовых жыхароў, [[Украінскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|украінскія паліцаі]]<ref name=autogenerated2 />. Руская сям’я схавала габрэйскую дзяўчынку гадоў 11-12 на хутары Бухарына, але хтосьці яе выдаў. Яе прывялі назад у гета, зламалі кожны палец і забілі. Адным з яе забойцаў быў мясцовы жыхар Іван Пузыроў<ref name=autogenerated2 />. Усяго з 18 ліпеня 1941 года па 8 кастрычніка 1943 года немцы забілі ў Лядах больш за 2000 яўрэяў, а многія з насельнікаў гета загінулі ад голаду і тыфу<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. Ужо на наступны дзень пасля вызвалення мястэчка прадстаўнікі [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зрабілі раскопку расстрэльнага рова, выявіўшы там знявечаныя целы забітых яўрэяў<ref name=autogenerated4>''Вячеслав Тамаркин.'' [http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml Глас убиенных молчать не даёт!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100702052309/http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml |date=2 ліпеня 2010 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276, 277}}<ref name=autogenerated7 /><ref>Газета «Красноармейская правда», 31 октября 1943 года</ref>. == Выпадкі выратавання == Выжылі цудам толькі некалькіх габрэяў мястэчка Ляды<ref name=autogenerated4 />: * Фрыда Залманаўна Велікоўская (па мужу Коган), рэпатрыявалася з сям’ёй у Ізраіль; * Дора Барысаўна Малкіна (па мужу Катляр), памерла ў 1996 годзе ў Маскве; * Ілля Самойлавіч Фрадкін, памёр у 1980-х гадах у Маскоўскай вобласці; * Ара Длы, жыў у Санкт-Пецярбургу; * Сёстры Ніна і Жэня Зільберборд, беглі з гета, сталі партызанкамі, жылі пасля вайны ў Дуброўне Віцебскай вобласці, памерлі ў 1990-х гадах; * Тамаркін Вячаслаў Львовіч, пасля рэпатрыяваўся ў Ізраіль, напісаў кнігу пра Ляды{{sfn|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|с=7}}. Пасля вайны ў мястэчка вярнуліся толькі некалькі габрэяў, а ў сярэдзіне 1990-х гадоў памёр Леў Саламонавіч Эрэнбург (апошні габрэй мястэчка Ляды)<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html Хранитель памяти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110823193619/http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html |date=23 жніўня 2011 }}</ref>. == Памяць == 19 чэрвеня 1966 года сваякі загінулых габрэяў на свае сродкі вырабілі і ўсталявалі побач з Лядамі на месцы расстрэлу вязняў гета помнік ахвярам фашызму без згадкі пра габрэяў — надпіс кажа пра савецкіх грамадзян<ref name=autogenerated5 />{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|Ф.С. Кулакоў, М.А. Ляшчынскi, А.Л. Петрашкевіч i iнш. (рэдкал.), А.Я. Гаўруцікаў, Р.П. Кахноўская (укладальнікi). «Памяць. Дубровенскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 1997. — ISBN 985-6351-02-02. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|М.В. Пищуленок, В.В. Федосов, В.Л. Половцев и др. (редкол.), Т.В. Буевич, С.Ю. Каравка и др. (составители). «Выстояли и победили: свидетельствуют архивы». — Витебск: «Государственный архив Витебской области», 2005. — ISBN 985-6733-11-1.}} {{ВС}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Ляды]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дубровенскага раёна]] l0t9zsmmghk80x3nvmtn15udjahknxy 0 813307 5192614 5186861 2026-09-04T07:31:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5192614 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Сутыкненні ў Трыпалі | частка = [[Лівійскі крызіс]] | выява = | загаловак = | дата = 12—19 мая 2025 | месца = [[Трыпалі]] | прычына = | вынік = рэжым спынення агню | статус = | праціўнік1 = {{flagicon image|Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|border=no}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства]]<br>[[File:444-Brigade-Fighting-Force-030921.jpg|22px]] [[444-я пяхотная брыгада]]<br>[[111-я брыгада «Маджфал»]]<ref>{{Cite web |last=OSINTWarfare |title=The 111th Brigade Majhfal, affiliated with Abdus-Salam Zubi, controls the headquarters of the Stability Support Apparatus (SSA) in the al-Hadbah Project, Tripoli. |url=https://x.com/OSINTWarfare/status/1922030084833034712 |website=X.com}}</ref> | праціўнік2 = [[File:Seal of the Stability Support Apparatus (Libya).png|22пкс]] [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апарат падтрымкі стабільнасці]]<br>[[File:Crest of RADA Special Deterrence Forces.svg|22px]] [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА]]<br>[[File:Libya Shield Force.png|22px]] [[Узброены шчыт Лівіі]] | камандзір1= [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Дбэйбе]],<br/>Махамед Хамза<ref>{{cite web |date=March 31, 2024 |title=Dabaiba promotes 444 Brigade commander Hamza to Major General and Military Intelligence chief |url=https://libyasecuritymonitor.com/dabaiba-promotes-444-brigade-commander-hamza-to-major-general-and-military-intelligence-chief/ |access-date=May 14, 2025 |publisher=Libya Security Monitor}}</ref> | камандзір2= [[Абдэль Гані аль-Кіклі]] †,<br/>[[Абдул Рауф Кара]] | страты1 = | страты2 = | агульныя страты = }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Сутыкненні ў Трыпалі 2025 года''' — узброенае супрацьстаянне ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]), якое пачалося пасля забойства высокапастаўленага [[сілавікі|сілавіка]] [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]. == Ход канфлікту == Сутыкненні ўспыхнулі каля 21:00 12 мая 2025 года пасля забойства байцамі [[444-я пяхотная брыгада|444-й пяхотнай брыгады]] камандуючага [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|апаратам падтрымкі стабільнасці (АПС)]] Абдула Гані аль-Кіклі і некалькіх яго суправаджаючых на сустрэчы ў ваенным лагеры Тэкбалі для вырашэння канфлікту лівійскіх груповак<ref>{{cite news |last=Genn |first=James |title=Libya's Government of National Unity declares state of emergency |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-853734 |work=The Jerusalem Post |agency=Reuters |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref name="Reuters">{{cite web |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |work=[[Reuters]] |date=12 May 2025 |access-date=13 May 2025}}</ref>. [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія, 2021)|Урад нацыянальнага адзінства (УНА)]] неадкладна здушыў хваляванні на базе, але позна ўвечары 13 мая і рана раніцай 14 мая сутыкненні аднавіліся з удзелам [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]] і 444-й брыгады<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Clashes escalate in Tripoli as Government of National Unity clamps down on rival factions |url=https://themalteseherald.com/2025/05/14/clashes-escalate-in-tripoli-as-government-of-national-unity-clamps-down-on-rival-factions-in-tripoli/ |access-date=2025-05-14 |website=The Maltese Herald |language=en-GB |archive-date=14 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514215749/https://themalteseherald.com/2025/05/14/clashes-escalate-in-tripoli-as-government-of-national-unity-clamps-down-on-rival-factions-in-tripoli/ |url-status=dead }}</ref>. Да канфлікту на баку АПС далучыліся апалчэнцы з [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Fresh gunbattles rock Libya capital after brief lull |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250514-fresh-gunbattles-rock-libya-capital-after-brief-lull |access-date=2025-05-14 |website=France 24 |language=en}}</ref>. Асабліва жорсткія баі вяліся каля турмы Аль-Джадзіда, дзе вязні, скарыстаўшыся хаосам, ажыццявілі масавыя ўцёкі<ref name=":0">{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-ae/news/middleeast/libya-announces-truce-between-rival-factions-as-prisoners-escape-in-tripoli/ar-AA1EK3nC?ocid=StaticFallback |access-date=2025-05-14 |website=www.msn.com}}</ref>. Улады абвясцілі аб спыненні агню, але бакі працягвалі баі<ref name=":1" />. Да гэтага 444-я брыгада ўзяла пад кантроль порт Трыпалі, штаб-кватэру Раджма, турму Аль-Руваймі, Айн-Зару, Аль-Джадзіду і штаб-кватэру агенцтва па барацьбе з нелегальнай іміграцыяй<ref>{{Cite news |date=May 14, 2025 |title=اشتباكات عنيفة في طرابلس بين قوات الردع واللواء 444 قتال |trans-title=Violent clashes in Tripoli between the Deterrence Forces and the 444th Combat Brigade. |url= https://www.masrawy.com/news/news_publicaffairs/details/2025/5/14/2787241/اشتباكات-عنيفة-في-طرابلس-بين-قوات-الردع-واللواء-444-قتال- |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[Masrawy]] |language=Arabic}}</ref>. 15 мая ўзброеная групоўка, звязаная з УНА, адкрыла агонь па пратэстоўцах, якія патрабавалі спынення агню і адстаўкі ўладаў<ref>{{Cite news |date=May 15, 2025 |title=À Tripoli, un groupe armé lié au GUN ouvre le feu sur des manifestants |trans-title=In Tripoli, an armed group linked to the GNA opens fire on protesters |url=https://afrinz.ru/fr/2025/05/a-tripoli-un-groupe-arme-lie-au-gun-ouvre-le-feu-sur-des-manifestants/ |access-date=May 15, 2025 |publisher=African Initiative |language=fr}}</ref>. Тым часам у бок Трыпалі накіраваліся войскі з Місураты і Заінтана, лаяльныя міністру ўнутраных спраў Імеду Трабелсі. На фоне сутыкненняў прыпынены рэйсы ў міжнародным аэрапорце Мітыга і заняткі ў школах<ref name="TNA">{{Cite news |date=May 13, 2025 |title=Killing of Libya militia leader sparks violent clashes in Tripoli |url=https://www.newarab.com/news/killing-libya-militia-leader-sparks-deadly-clashes-tripoli |access-date=May 13, 2025 |publisher=[[The New Arab]] |archive-date=12 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612131434/https://www.newarab.com/news/killing-libya-militia-leader-sparks-deadly-clashes-tripoli |url-status=dead }}</ref>. Тым часам разгарнуліся баі ў раёнах Абу-Салім і Салах-Эддзін<ref name="Reuters" />, а раён Сук-эль-Джумаа ахапілі пратэстныя хваляванні. На мітынг выйшла больш за 500 чалавек, якія выказалі незадаволенасць уладамі<ref>{{cite web |date=15 May 2025 |title=Streetfight continues in Libiya: Protest errupts against the Dbeibah government |url=https://www.wionews.com/world/streetfight-continues-in-libiya-protest-errupts-against-against-the-dbeibah-government-9070004 |website=Wion |language=en}}</ref>. Пратэстоўцы атакавалі ўрадавы будынак, забіўшы супрацоўніка службы бяспекі УНА<ref>{{Cite news |date=2025-05-16 |title=Libyan protesters demand prime minister quit as three ministers resign |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-libyan-protesters-demand-prime-minister-quit-as-three-ministers-resign/ |access-date=2025-05-17 |work=The Globe and Mail |language=en-CA}}</ref>. == Наступныя падзеі == 19 мая [[Місія падтрымкі ААН у Лівіі|місія ААН па падтрымцы ў Лівіі (UNSMIL)]] і [[Прэзідэнцкі савет Лівіі]] стварылі «Камітэт па перамір’і» пад старшынствам Махамеда Аль-Хадада, начальніка Генеральнага штаба лівійскай арміі, для кантролю за спыненнем агню<ref name="UNSMIL">{{cite web |first1=Merve |last1=Berker |first2=Muhammed |last2=Semiz |title=UN mission, Libya's Presidential Council establish 'truce committee' in Tripoli |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/un-mission-libya-s-presidential-council-establish-truce-committee-in-tripoli/3572615 |website=Anadolu Agency |language=en |date=19 May 2025}}</ref>. Пасля падзей улады ліквідавалі Упраўленне па барацьбе з нелегальнай міграцыі<ref name="Amnesty">{{cite web |title=Libya: Government of National Unity must ensure militia leaders are held to account after outbreak of violence in Tripoli |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/libya-government-of-national-unity-must-ensure-militia-leaders-are-held-to-account-after-outbreak-of-violence-in-tripoli/ |website=Amnesty International |language=en |date=13 May 2025}}</ref>. 24 мая ў Трыпалі і Эз-Завіі аднавіліся пратэсты з патрабаваннем звяржэння Урада нацыянальнай згоды, сыходу ўсіх палітычных органаў і роспуску ўсіх узброеных апалчэнняў, а таксама з заклікам да місіі ААН умяшацца і аказаць дапамогу<ref>{{Cite web |date=2025-05-25 |title=تظاهرات في طرابلس والزاوية تطالب بإسقاط حكومة الدبيبة |url=https://www.alarabiya.net/north-africa/2025/05/25/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A8%D8%A9 |access-date=2025-05-26 |website=العربية |language=ar}}</ref>. == Рэакцыя == * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Місія падтрымкі ААН у Лівіі (UNSMIL) 12 мая апублікавала заяву, у якой выказала занепакоенасць сітуацыяй, асабліва адзначыўшы інтэнсіўныя баі з ужываннем цяжкага ўзбраення ў гарадскіх цэнтрах. Яны таксама заклікалі да неадкладнага спынення агню і заклікалі абодва бакі абараніць мірных жыхароў, а таксама заклікалі старэйшын і лідараў суполак да дээскалацыі сітуацыі<ref>{{cite tweet |user=UNSMILibya |number=1922046224112484861 |title=UNSMIL urges all parties to exercise maximum restraint and avoid escalation in Tripoli. The Mission is deeply concerned about the ongoing clashes and their impact on civilians. |date=2025-05-12 |access-date=2025-05-12}}</ref><ref>{{cite news |last=Singh |first=Satyam |title=Watch: Armed clashes erupt in Tripoli after reported killing of Libya's SSA head |url=https://www.indiatoday.in/world/story/watch-armed-clashes-erupt-in-tripoli-after-reported-killing-of-libyas-ssa-head-glbs-2723837-2025-05-13 |work=India Today |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Амерыканскае пасольства заклікала бакі да спакою<ref>{{Cite web |title=قبل ساعات من مقتل الككلي.. ماذا حدث في طرابلس؟ |url=https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1795833-%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%83%D9%84%D9%8A-%D8%AD%D8%AF%D8%AB-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%B3%D8%9F |access-date=2025-05-13 |website=سكاي نيوز عربية |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}: Турэцкае пасольства заклікала сваіх грамадзян, якія пражываюць у сталіцы Трыпалі, праяўляць асцярожнасць і выпусціла афіцыйнае апавяшчэнне, настойліва заклікаючы іх прытрымлівацца рэкамендацый Міністэрства ўнутраных спраў ад УНА і не пакідаць свае дамы, калі гэта не з’яўляецца неабходным<ref name="الأحرار">{{Cite web |last=الأحرار |first=ليبيا |date=2025-05-12 |title=تحسباً للتوترات الأمنية.. سفارتا تركيا وبنغلاديش تحثان رعاياهما في طرابلس على البقاء بمنازلهم |url=https://libyaalahrar.tv/2025/05/12/%D8%AA%D8%AD%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/ |access-date=2025-05-13 |website=ليبيا الأحرار |language=ar}}</ref>. * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}}: Пасольства краіны заклікала суайчыннікаў у Лівіі прыняць неабходныя меры засцярогі і заставацца дома з-за сітуацыі ў сталіцы<ref name="الأحرار"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Трыпалі (Лівія)]][[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Трыпалі]][[Катэгорыя:Май 2025 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2025 года]] 5iwhsmblyqx7lxgh9u7sbdfid5hw5nv 0 813489 5192397 5192336 2026-09-03T13:16:12Z Ігар Бортнік 154852 5192397 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента|глава_палаты1=[[Чернов, Виктор Михайлович|Виктор Михайлович Чернов]]|Entity_type=Государство|Entity={{Флаг|Россия}} [[Российская Республика]]|эмблема=Russian_coa_1917.svg}}'''Усерасійскі Устаноўчы сход''' — прадстаўнічы орган улады ў [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспубліцы]], абраны ў лістападзе 1917 г. на аснове [[Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага выбарчага права]] і скліканы 5 студзеня 1918 г. для вызначэння дзяржаўнага ўладкавання Расіі. Быў разагнаны 6 студзеня 1918 г. паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|Усерасійскага Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] (УЦВК) [[Саветы|Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. == Перадумовы і падрыхтоўка выбараў == Лозунг склікання Устаноўчага сходу на аснове ўсеагульнага і прапарцыйнага выбарчага права быў агульным патрабаваннем розных палітычных сіл у барацьбе з [[Самадзяржаўе|самадзяржаўем]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з канца 19 ст. Яго ўключалі ў свае праграмныя дакументы ўсе асноўныя апазіцыйныя палітычныя партыі і арганізацыі падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Пасля перамогі [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] амаль усе палітычныя сілы сыходзіліся на тым, што прыняцце рашэнняў аб будучым дзяржаўна-палітычным уладкаванні Расіі павінна належыць Устаноўчаму сходу. 3 сакавіка 1917 г. [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] апублікаваў дэкларацыю, якая абвяшчала аб адмене ўсіх [[Саслоўе|саслоўных]], [[Рэлігія|рэлігійных]] і [[Нацыя|нацыянальных]] абмежаванняў і аб неадкладнай падрыхтоўцы да склікання Устаноўчага сходу «на пачатках усеагульнага, роўнага, таемнага і прамога галасавання», але не згадвала аб распаўсюджванні выбарчых правоў на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;На пути к женскому гражданству в России: 1860-е - 1917 год&#x20;// Интеракция. Интервью. Интерпретация: журнал.&#x20;- 2021.&#x20;- Т. 13, № 3.&#x20;- С. 92—111.</ref>. Аднак пад націскам [[Фемінізм|фемінісцкіх]] арганізацый кіраўніцтва Часовага ўрада выказалася ў падтрымку жаночых палітычных правоў і гарантавала, што ўрад распаўсюдзіць усеагульнае выбарчае права на жанчын<ref>Юкина И.И.&#x20;Как мы получили избирательные права&#x20;// Посиделки. Информационный листок.&#x20;- 1997.&#x20;- № 2(14).&#x20;— С. 1—2.</ref>. 25 сакавіка 1917 г. Часовы ўрад стварыў [[Асобая нарада па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход|Асобую нараду па выпрацоўцы законапраекта аб выбарах ва Ўстаноўчы сход]]. Склад гэтага органа фармаваўся больш за месяц; да працы ён прыступіў 25 мая. У склад Асобай нарады уваходзіла 82 члены, яе кіраўніком быў юрыст, адзін з відных дзеячоў [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі]] [[Фёдар Какошкін]]. Праца над праектам Палажэння аб выбарах ва Устаноўчы сход была завершана ў жніўні 1917 г. У выніку быў прыняты адзін з самых дэмакратычных у свеце на той час выбарчы закон аб выбарах. Згодна з ім, выбары праводзіліся на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Быў устаноўлены нізкі для таго часу ўзроставы цэнз у 20 гадоў. Выбарчыя правы былі прадастаўлены жанчынам і вайскоўцам. Палажэнне аб выбарах ва Устаноўчы сход не прызнавала маёмаснага [[Цэнз|цэнзу]], цэнзу аселасці і пісьменнасці, абмежаванняў па саслоўнай, веравызнаўчай або нацыянальнай прыкметах. Выбарчых правоў пазбаўляліся зняволеныя і дэзертыры. Такім чынам, выбарчыя правы атрымалі каля 85-86 млн. чалавек<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Прадугледжвалася [[прапарцыйная сістэма выбараў]]: галасаванне не за асобных кандыдатаў, а за пэўныя кандыдацкія спісы ад партый, арганізацый, груп грамадзян і г.д. Прызначаўся кворум на адкрыццё Сходу - 1/3 ад ліку абраных дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 59-81.</ref>. Непасрэднае кіраўніцтва працэсам правядзення выбараў было ўскладзена Часовым урадам на [[Усерасійская камісія па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход|Усерасійскую камісію па справах выбараў ва Ўстаноўчы сход]], створаную 7 жніўня 1917 г. у складзе 16 чалавек на чале з кадэтам, прафесарам [[Маскоўскі камерцыйны інстытут|Маскоўскага камерцыйнага інстытута]] [[Мікалай Авінаў|Мікалаем Авінавым]]<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 86-87.</ref>. Правядзенне выбараў у сувязі са складанай грамадска-палітычнай і сацыяльна-эканамічнай сітуацыяй, працягам удзелу Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] зацягвалася. Першапачаткова выбары былі прызначаны Часовым урадам на 17 верасня, але потым (9 жніўня) перанесены на 12-14 лістапада, а скліканне Сходу - на 28 лістапада<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 95.</ref>. Сітуацыя ўскладнілася пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у выніку якой улада перайшла да [[Саветы|Саветаў]], прадстаўнікі якіх сфарміравалі ўрад - [[Савет Народных Камісараў СССР|Савет народных камісараў]] (СНК), што складаўся з бальшавікоў, са снежня 1917 г. у кааліцыі з [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў|левымі сацыялістамі-рэвалюцыянерамі]] (эсэрамі). Тым не менш першапачаткова гэты ўрад лічыўся часовым, а ўсе дэкрэты, прынятыя ім і [[УЦВК Саветаў]], атрымлівалі юрыдычную сілу да іх зацвярджэння Устаноўчым сходам. 27 кастрычніка 1917 г. СНК пацвердзіў правядзенне выбараў 12 лістапада<ref name=":0">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 145.</ref>.[[Файл:Избирательный_бюллетень_по_голосованию_в_Учредительное_собрание_1917.png|міні|420x420пкс|<center>Выбарчы бюлетэнь са спісам [[РСДРП(б)]]</center>]] == Выбары == Уся тэрыторыя [[Расійская рэспубліка|Расійскай Рэспублікі]] была падзелена на 81 шматмандатную [[Выбарчая акруга|выбарчую акругу]] (73 грамадзянскія і 8 вайсковыя), а таксама адмысловыя экстэрытарыяльныя акругі для вайсковых і флоцкіх злучэнняў. Кожная выбарчая акруга мела сваю квоту, якая зыходзіла з прапорцыі 1 мандата на 200 тыс. чалавек. Пры гэтым маланаселеным рэгіёнам Сібіры была прадастаўлена перавага - квота прадугледжвала аднаго дэпутата на 179 тыс. чалавек<ref name=":1">Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 82-85.</ref>. Упершыню ў гісторыі былі сфармаваныя вайсковыя і марскія акругі, дзе вайскоўцы абіралі да 80 дэпутатаў<ref>Базанов, С.Н. Итоги выборов в Учредительное Собрание в действующей армии в ноябре 1917 года (правда и вымысел) // Общество и власть в Императорской России, СССР и Современной Российской Федерации. Материалы международной научной конференции, посвященной памяти доктора исторических наук, почетного профессора МПГУ и РГУ им. С. А. Есенина, заслуженного деятеля науки РФ Э. М. Щагина / под общей научной редакцией А.Б. Ананченко. — 2018. — С. 117-125.</ref>. Прычым франтавыя акругі атрымалі ільготны статус: адзін дэпутат выбіраўся ад 100 тыс. вайскоўцаў<ref name=":1" />. Прынцып прапарцыйнасці таксама выкарыстоўваўся і для падвядзення вынікаў выбараў. Так, была запазычаная бельгійская сістэма прапарцыйнага прадстаўніцтва<ref>Чудаков&#x20;М.Ф. Конституционное право зарубежных стран: учебник.&#x20;— Минск: Вышейная школа, 2018.&#x20;— С.&#x20;257.&nbsp;</ref>. Галоўнай асаблівасцю сістэмы стаў той факт, што яна дазваляла прадстаўляць інтарэсы не толькі большасці, але і меншасці насельніцтва краіны. У маланаселеных землях было ўтворана 12 акруг, а выбары праводзіліся па мажарытарнай сістэме прадстаўніцтва<ref name=":02">Radkey О.Н''.''&#x20;Russia goes to the polls: the election to the all-Russian Constituent Assembly, 1917.&#x20;— London: Cornell univ. press, 1989.&#x20;— С.&#x20;161.</ref>. Кожная партыя мела свой бюлетэнь са спісам кандыдатаў, агульнага спісу не было. Выбаршчык альбо атрымліваў загадзя, альбо на выбарчым участку копіі розных партыйных спісаў. Выбаршчык выбіраў адзін спіс, укладваў яго ў канверт, запячатваў і апускаў у скрыню. Калі якое-небудзь імя было выкраслена, голас лічыўся несапраўдным<ref name=":02" />. Для правядзення выбараў было запланавана стварэнне па краіне 112 тыс. выбарчых участкаў і камісій, 652 павятовыя і 127 гарадскіх (у гарадах з насельніцтвам звыш 50 тыс. чалавек) выбарчых камісій. Склад камісій замяшчаўся у асноўным прадстаўнікамі органаў мясцовага самакіравання ([[Земства|земстваў]] і [[Гарадская дума|гарадскіх дум]]) і судовых устаноў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 89-90.</ref>. Пачынаючы з лета 1917 г. на тэрыторыі Расіі аж да канца выбараў разгарнулася шырокая выбарчая кампанія. У верасні 1917 г. управы гарадскіх дум і земстваў пачалі складаць спісы выбаршчыкаў, у кастрычніку былі апублікаваны кандыдацкія спісы палітычных партый<ref name=":2">Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref>. У барацьбу ўключылася 13 агульнарасійскіх і 34 нацыянальныя партыі, якія сумарна вылучылі больш за 7 тыс. кандыдатаў14]. Асноўная канкурэнцыя разгарнулася паміж левымі сацыялістычнымі партыямі. Фаварытамі перадвыбарчай кампаніі былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПСР), якая карысталася падтрымкай большасці сялян, і [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў)]] (РСДРП(б)), што мела найбольшую папулярнасць сярод салдат і рабочых буйных індустрыяльных цэнтраў. Адметна, што падчас выбарчай кампаніі ў ПСР адбыўся раскол і з яе вылучылася [[Партыя левых сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (ПЛСР), якая пайшла на саюз з бальшавікамі і са снежня 1917 г. уваходзіла з імі ва ўрадавую кааліцыю. Аднак, нягледзячы на ​​гэта, раскол адбыўся толькі ў верхавіне партыі, і мясцовыя аддзяленні дзейнічалі разам да пачатку 1918 г. Адпаведна выбаршчыкі галасавалі за адзіны партыйныя спісы ПСР. Пэўным уплывам карысталіся [[Меншавікі|Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная)]] (РСДРП(а)) і ліберальная [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]] (КДП). У шэрагу нацыянальных рэгіёнаў дамінавалі мясцовыя нацыянальныя партыі<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 99-139.</ref>. У ходзе правядзення выбараў камісіі сутыкнуліся з мноствам тэхнічных, арганізацыйных і камунікацыйных праблем. Нягледзячы на тое, што фармальна выбары праводзіліся 12-14 лістапада 1917 г., у рэальнасці яны расцягнуліся амаль на тры месяцы. У тэрмін выбары адбыліся толькі ў 39 выбарчых акругах. У некаторых акругах выбары і падлік галасоў праходзілі ўжо пасля склікання і разгону Ўстаноўчага сходу (на [[Кубань|Кубані]] да лютага 1918 г.), у некаторых, асабліва ў аддаленых рэгіёнах, не адбыліся наогул<ref name=":2" /><ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 151-158.</ref>. === Выбары на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] === На неакупаванай тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце было вылучана 56 дэпутацкіх месц, размеркаваных па чатырох выбарчых акругах: [[Мінск|Мінская]], [[Віцебск|Віцебская]], [[Магілёў|Магілёўская]], [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходні фронт]]. Тэрытарыяльныя межы выбарчых акруг у асноўным адпавядалі межам губерняў. У склад Мінскай акругі ўвашла неакупаваная германскімі войскамі частка [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. За дэпутацкія месцы змагалася 545 кандыдатаў, высунутых па 45 кандыдацкіх спісах. 33 спісы высунулі асобныя партыі (часам яны ішлі разам з беспартыйнымі арганізацыямі), 3 - губернскія саюзы [[Землеўладальнік|землеўладальнікаў]], 7 - аб'яднанні палітычных партый і арганізацый (у асноўным [[Палякі|польскіх]] і [[Яўрэі|яўрэйскіх]]), 2 - беспартыйныя аб'яднанні<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref><ref>Воробьев А.А. Выборы во Всероссийское Учредительное собрание на территории Беларуси и соседних российских губерний. - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2010. - С. 46-92.</ref>. Выбары на тэрыторыі Беларусі і на Заходнім фронце прайшлі пераважна арганізавана. Найбольш тыповымі парушэннямі былі кантроль за працай выбарчых участкаў з боку Саветаў, ваенна-рэвалюцыйных камітэтаў, прадстаўнікоў шэрагу партый, удзел у галасаванні не ўнесеных у спісы асоб, адсутнасць неабходнай колькасці бюлетэняў. Мелі месца выпадкі падлогу, падмены бюлетэняў, уіску на выбаршчыкаў, дыктату, самавольства і г.д.<ref>Урбановіч А. Устаноўчы сход у Расіі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 6, кн. 2. - Мінск: БелЭн імя П. Броўкі, 2003. - С. 11-12.</ref> == Вынікі выбараў == Існуюць розныя падыходы да падліку вынікаў выбараў, звязаныя з розначытаннем вынікаў выбаркамаў або немагчымасці дакладнай праверкі інфармацыі. Так, паводле дадзеных Л.Г. Пратасава, удзел у выбарах у 68 грамадзянскіх і 8 франтавых акругах прынялі 48 401 962 выбаршчыкі, у выніку чаго яўка склала крыху больш за 67%<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164, 197.</ref>. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: [[эсэры|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] - 19 110 074 (39,5%); [[бальшавікі]] - 10 889 437 (22,5%); [[кадэты]] - 2 180 488 (4,5%); [[меншавікі]] - 1 522 467 (3,2%); [[народныя сацыялісты]] - 439 200 (0,9%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы сацыялістычнай арыентацыі - 7 030 тыс. (14,5%); нацыянальныя і рэгіянальныя спісы несацыялістычнай арыентацыі - 4 670 тыс. (9,6%); іншыя (канфесіі, казакі, кааператывы, праваліберальныя і кансерватыўныя спісы) - (каля 5%)<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 164.</ref>. Па дадзеных Л.Г. Пратасава, сярод 767 дэпутатаў (з 808 запланаваных) было абрана 347 эсэраў, 180 бальшавікоў, 81 ўкраінскі эсэр, 16 меншавікоў, 15 кадэтаў, 11 ўкраінскіх сацыял-дэмакратаў, 4 народных сацыяліста, 62 мусульманіна, 18 нацыянальных сацыялістаў, 16 казакоў, 16 дэпутатаў ад нацыянальных спісаў і 1 ад царквы. Пры гэтым адзначаецца, што агульная колькасць эсэраў складае каля 450 дэпутатаў<ref>Протасов Л.Г. Всероссийское Учредительное собрание. История рождения и гибели. - Москва: РОССПЭН, 1997. - С. 299-300.</ref>. Па дадзеных А. Абармоўскага, было абрана 370 эсэраў, 175 бальшавікоў, 86 дэпутатаў ад нацыянальных груп, 40 левых эсэраў, 17 кадэтаў, 15 меншавікоў, 2 народныя сацыялісты, 1 незалежны<ref>Абрамовский А. Механизм формирования Учредительного Собрания // Журнал о выборах. - 2013. - № 1. - С. 56-60.</ref>. === Вынікі выбараў на тэрыторыі Беларусі === У выбарах у Віцебскай акрузе прыняла ўдзел 560 538 выбаршчыкаў, у Магілёўскай акрузе - 725 052, у Мінскай акрузе - 917 248, на Заходнім фронце - 976 000<ref>https://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/r/russia/1917-uchreditelnoe-sobranie-russia.html</ref>. Такім чынам, усяго ў адзначаных акругах удзельнічала больш за 3 178 838 чалавек ці больш за 60% усіх выбаршчыкаў (яўка па акругах вагалася ад 49% у Мінскай акрузе да 80% на Заходнім фронце). Найбольшая актыўнасць выбаршчыкаў была на фронце і ў вёсцы, найменшая - у гарадах<ref name=":0" />. Галасы выбаршчыкаў размеркаваліся наступным чынам: ==== Віцебская акруга ==== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў - 150 279 (26,8%) Працоўная народна-сацыялістычная партыя - 3 600 (0,6%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 8 132 (1,5%) Латышская сацыялістычная партыя працоўнага народа - 5 118 (0,9%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 288 146 (51,3%) [[Беларускі народны саюз|Віцебскі беларускі народны саюз]] і Саюз праваслаўных і аднаверчых прыходаў Полацкай епархіі - 9 025 (1,6%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 24 790 (4,4%) Віцебскі губернскі саюз зямельных уласнікаў і таварыства старавераў Віцебскай губерні - 6 098 (1,1%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) (меншавікі) і [[Бунд]] - 12 421 (2,2%) Спіс аб'яднаных польскіх арганізацый - 10 546 (1,9%) Спіс сацыялістаў-федэралістаў і сялян Латгаліі - 26 990 (4,8%) Спіс латышоў дэмакратаў-нацыяналістаў - 5 881 (1,1%) Спіс сялян Віцебскай губерні - 9755 (1,7%) Спіс грамадзян Болецкай воласці Гарадоцкага павета - 752 (0,1%)<ref>Воробьев А.А. О некоторых аспектах выборов во Всероссийское Учредительное собрание в Витебской губернии // Вестник Полоцкого государственного универстета. Сер. А, Гуманитарные науки. – 2006. – № 4. – С. 47–50.</ref><ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 276-277.</ref>. ==== Магілёўская акруга ==== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 511 998 (70,6%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 21 664 (3%) [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] - 4 004 (0,6%) [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] - 2 596 (0,4%) [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] - 10 136 (1,4%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 19 316 (2,7%) Яўрэйская народная партыя і Пазапартыйны яўрэйскі дэмакратычны камітэт - 1 737 (0,2%) [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - 2 523 (0,3%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 42 037 (5,8%) Магілёўская губернская польская рада - 15 981 (2,2%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 93 060 (12,8%)<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 292.</ref> ===== Мінская акруга ===== [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная партыя]] - 4 880 (0,5%) Яўрэйскі нацыянальны выбарчы камітэт - 65 046 (7,1%) [[Усерасійскі саюз зямельных уласнікаў]] (кааліцыя) - 3 537 (0,4%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) і Бунд - 16 277 (1,8%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 10 724 (1,2%) Польскі выбарчы камітэт - 36 382 (4%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 579 087 (63,1%) [[Паалей Цыён|Паалей-Цыён]] - 6 136 (0,7%) Расійская дэмакратычная партыя - 10 040 (1,1%) Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў і Савет сялянскіх дэпутатаў - 181 673 (19,8%) [[Беларуская сацыялістычная грамада]] - 2 988 (0,3%)<ref>Воробьев А.А. Выборы в Учредительное собрание на территории северо-западных губерний России (Витебской, Могилевской, Минской и Смоленской). - Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2013. - С. 34-43.</ref><ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 291.</ref> ====== Заходні фронт ====== Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў - 180 582 (18,5%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб'яднаная) - 9 700 (1%) Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя - 16 750 (1,7%) Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў) - 653 430 (66,9%) Спіс украінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў - 56 818 (5,8%) Беларуская сацыялістычная грамада і з'езд беларусаў-воінаў Заходняга фронту - 4 380 (0,4%)<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 326-327.</ref> Такім чынам, вынікі выбараў засведчылі абсалютную перамогу бальшавікоў у Мінскай і Віцебскай акругах і асабліва на Заходнім фронце. У той жа час у Магілёўскай акрузе яшчэ больш пераканаўчай была перамога эсэраў. Выбары паказалі таксама даволі значны патэнцыял яўрэйскіх, а на Заходнім фронце ўкраінскіх нацыянальных партый. У той жа час беларускія партыі і арганізацыі, у тым ліку Беларуская сацыялістычная грамада, прадэманстравалі вельмі нізкія паказчыкі, што сведчыла аб нізкім узроўні беларускай нацыянальнай свядомасці сярод выбаршчыкаў. Паводле вынікаў выбараў ад чатырох адзначаных акруг былі абраны 56 дэпутатаў. У тым ліку па Віцебскай акрузе абраны 9 дэпутатаў, з іх 6 бальшавікоў і 3 эсэры; па Магілёўскай акрузе - 16 дэпутатаў, з іх 12 эсэраў, 2 бальшавікі, 2 прадстаўнікі Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта; па Мінскай акрузе - 14 дэпутатаў, з іх 9 бальшавікоў, 4 эсэры, 1 прадстаўнік Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта; па Заходнім фронце - 17 дэпутатаў, з іх 12 бальшавікоў, 3 эсэры, 2 украінскія сацыялісты-рэвалюцыянеры<ref>Спирин, Л.М. Россия, 1917 год. Из истории борьбы политических партий. – Москва: Мысль, 1987. - С. 276-327.</ref>. === Спіс дэпутатаў з заходніх губерняў і Заходняга фронту === ==== Віцебская акруга ==== [[Болдыш Максім Данілавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, селянін [[Булат Андрэй Андрэевіч]] (Булота Андрус) - сацыяліст-рэвалюцыянер, дзеяч [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]], дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Другой]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй Дзяржаўнай Думы]] [[Гізэці Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гісторык, літаратуразнаўца, супрацоўнік газеты "Дело народа" [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскі Фелікс Эдмундавіч]] - бальшавік, старшыня [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў Леў Барысавіч]] - бальшавік, адзін з лідэраў РСДРП(б), член Прэзідыўма і старшыня (25 кастрычніка - 4 лістапада 1917 г.) [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Пінсан Барыс Давыдавіч]] - бальшавік, старшыня Віцебскага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта, камісар працы СНК Заходняй вобласці [[Рыўкін Залман Ашэравіч]] - бальшавік, кіраўнік бальшавіцкай арганізацыі ў [[Веліж|Веліжы]] [[Саркісьянц Саркіс Мнацаканавіч]] - бальшавік, член Віцебскага ВРК Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Чэшэйка-Сахацкі Стэфан Вацлававіч]] - бальшавік, старшыня выканаўчага камітэта [[Даўгаўпілс|Дзвінскага]] Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў ==== Магілёўская акруга ==== [[Буслаў Анатоль Яфімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Быхаў|Быхаўскага]] Савета сялянскіх дэпутатаў, брат дэпутата [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першай Дзяржаўнай Думы]] [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Буслава Фёдара Яфімавіча]] [[Васілеўскі Цярэнцій Якаўлевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, настаўнік, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Воранаў Парамон Міхайлавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня Магілёўскага губернскага зямельнага камітэта [[Закрэўскі Ягор Макаравіч]] - левы сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Сянно|Сенненскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Засорын Міхаіл Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня выканаўчага камітэта Магілёўскага губернскага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны Магілёўскай гарадской думы [[Каварскі Ілья Мікалаевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Маскоўскага камітэта ПСР, намеснік гарадскога галавы [[Масква|Масквы]], урач [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Кагановіч Лазар Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня Палескага камітэта РСДРП(б) [[Леплеўскі Гірш Маісеевіч]] - бальшавік, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] губернскага ваканкама Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў [[Мазэ Якаў Ісаевіч]] - галоўны [[рабін]] [[Масква|Масквы]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта [[Малееў Іван Герасімавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Ветка|Веткаўскага]] Савета [[Малышыцкі Сцяпан Маісеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[С. Ан-скі|Рапапорт Шлойма-Зайнвел (С. Ан-скі)]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, яўрэйскі [[пісьменнік]], паэт, [[драматург]], [[этнограф]], публіцыст, гласны Пецярбургскай гарадской думы [[Хрысаненкаў Лук'ян Афанасьевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Горкі|Горацкага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, старшыня Горацкага павятовага зямельнага камітэта [[Цвятаеў Аляксандр Аляксеевіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, старшыня [[Гомель|Гомельскага]] павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Шышаеў Раман Лук'янавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член выканкама Гомельскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, дэлегат Гомельскага павятовага Савета сялянскіх дэпутатаў, гласны [[Мсціслаў|Мсціслаўскай]] гарадской думы, дэлегат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] [[Фрыдман Нафталь Маркавіч|Фрыдман Нафталі Маркавіч]] - абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, юрыст, адвакат, дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Чацвёртай Дзяржаўнай Думы]] ад [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] ===== Мінская акруга ===== [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] - бальшавік, сакратар Прэзідыума Выканкама [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту]], камісар працы [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзаху]] [[Балай Восіп Сямёнавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, віленскі губернскі камісар [[Бруцкус Юдэль-Лейб Давыдавіч]] - [[Сіянізм|сіяніст]], абраны ад Яўрэйскага нацыянальнага выбарчага камітэта, член [[Эстляндская губерня|Эстляндскага]] ўпаўнаважання па ўладкаванні бежанцаў [[Гамсахурдзіа Пётр Яраславіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, дэлегат [[Першы Усерасійскі з'езд Саветаў сялянскіх дэпутатаў|І Усерасійскага з'езда Саветаў сялянскіх дэпутатаў]] (ад [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]), член Выканаўчага камітэта [[Усерасійскі Савет сялянскіх дэпутатаў|Усерасійскага Савета сялянскіх дэпутатаў]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г. [[Грамашэўскі Леў Васільевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта, урач [[Дрызо Уладзімір Ісакавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Паўночна-Заходняга абласнога камітэта ПСР, урач [[Кажуро Уладзімір Фёдаравіч|Кажура Уладзімір Фёдаравіч]] - бальшавік, кіраўнік ваеннай арганізацыі пры Кіеўскім камітэце РСДРП(б) [[Мікалай Іванавіч Крывашэін|Крывашэін Мікалай Іванавіч]] - бальшавік, член [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член часовага бюро [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту|ВРК Заходняга фронту]], старшыня выканкама Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерні, ганаровы старшыня Мазырскага Савета сялянскіх дэпутатаў [[Карл Іванавіч Ландэр|Ландэр Карл Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня [[СНК Заходняй вобласці і фронту]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] і яго Прэзідыума [[Несцераў Іван Пятровіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, гласны Мінскай гарадской думы, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Селязнёў Уладзімір Сяргеевіч]] - бальшавік, камісар Заходняга фронта [[Таганаў Андрэй Іванавіч]] - бальшавік, старшыня [[Лунінец|Лунінецкага]] Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў [[Фрэйман Васіль Мікалаевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Шлегель Нікадзім Валяр'янавіч]] - бальшавік, чыгуначны рабочы ====== Заходні фронт ====== [[Анучын Сяргей Андрэевіч]] - бальшавік, член Франтавога камітэту армій Заходняга фронту [[Апэтэр Іван Андрэевіч]] - бальшавік, начальнік і камісар Ваенна-палітычнага і грамадзянскага ўпраўлення Цэнтральнага камітэта дзеючай арміі і флота пры Стаўцы Вярхоўнага галоўнакамандавання [[Базяк Ісак Рыгоравіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], член [[Украінская цэнтральная рада|Украінскай цэнтральнай рады]] [[Васільеў Міхаіл Міхайлавіч]] - бальшавік, дэлетат [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], старшыня камітэта 15-й Сібірскай дывізіі [[Гжэльшчак Франц Іванавіч]] - бальшавік, член [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы|Сацыял-дэмакратыі Каралеўства Польскага і Літвы]], удзельнік [[Дэмакратычная нарада|Усерасійскай дэмакратычнай нарады]] і [[Перадпарламент|Перадпарламента]] ў 1917 г., член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Зэтэль-Зусман Іцка Лейбавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Ксенафонтаў Іван Ксенафонтавіч]] - бальшавік, дэлегат Першага і [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Другога Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], член [[УЦВК|Усерасійскага цэнтральнага выканаўчага камітэта Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]], сакратар [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|Усерасійскай надзвычайнай камісіі па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам]] [[Куконаў Васіль Рыгоравіч|Куконкаў Васіль Рыгоравіч]] - бальшавік, член [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімірскага]] Савета рабочых дэпутатаў, дэлегат Першага [[Другі Усерасійскі з'езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Усерасійскага з'езда Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] [[Лебядзінец Міхаіл Маісеевіч]] - [[Украінская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|украінскі сацыяліст-рэвалюцыянер]], абраны ад спісу ўкраінскіх сацыялістаў-рэвалюцыянераў і [[Украінская сацыял-дэмакратычная партыя|сацыял-дэмакратаў]], старшыня Украінскай ваеннай рады Заходняга фронта, член армейскага камітэта 2-й арміі [[Лысякоў Яфім Іванавіч]] - бальшавік, член ваенна-рэвалюцынага камітэта 2-й арміі Заходняга фронта [[Моргенштэрн Віктар Фёдаравіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Мяснікоў Аляксандр Фёдаравіч]] - бальшавік, старшыня [[Паўночна-Заходні абласны камітэт РКП (б)|Паўночна-Заходняга абласнога камітэта]] [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РСДРП(б)]], з лістапада 1917 г. галоўнакамандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]], са снежня 1917 г. выконваючы абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, са студзеня 1918 г. старшыня [[Аблвыканкамзах|Аблвыканкамзаха]] [[Нікалаеў Міхаіл Канстанцінавіч]] - сацыяліст-рэвалюцыянер, член Франтавога камітэта Заходняга фронта [[Мікалай Уладзіміравіч Рагазінскі|Рагазінскі Мікалай Уладзіміравіч]] - бальшавік, старшыня ВРК 2-й арміі і член бюро [[ВРК Заходняга фронту]], старшыня Прэзідыума [[Аблвыканкамзах|выканкома Саветаў Заходняй вобласці і фронту]], са снежня 1917 г. старшыня ВРК пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]] [[Ціхменеў Мікалай Сяргеевіч]] - бальшавік, ваенны ўрач 4-га [[Нясвіж|Нясвіжскага]] палка [[Федзенеў Інакенцій Паўлавіч]] - бальшавік, вайсковец [[Якаўлеў Аляксандр Іванавіч]] - бальшавік, вайсковец == Скліканне Устаноўчага сходу == == Разгон Устаноўчага сходу == == Зноскі == [[Катэгорыя:Усерасійскі ўстаноўчы сход]] [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] [[Катэгорыя:1918 год у Расіі]] [[Катэгорыя:Студзень 1918 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 5 студзеня]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расіі (1917—1991)]] [[Катэгорыя:Лютаўская рэвалюцыя 1917]] c9sab57dxmainqeia7id7usm5vsq3jr 0 813676 5192546 5192116 2026-09-03T22:35:19Z IshaBarnes 124956 дапаўненне, афармленне 5192546 wikitext text/x-wiki {{Род | Арыгінал = {{lang-pl|Chaleccy}} | Перыяд = з XV ст. | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = | Роданачальнік = [[Павел Мішкавіч]] | Роднасныя роды = | Галіны = | Месца паходжання = [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] | Зямельныя ўладанні = * [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] * маёнткі ў [[Рэчыцкі павет (ВКЛ)|Рэчыцкім павеце]] * маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні | Палацы = | Грамадзянская дзейнасць = дзяржаўныя і земскія ўрады ВКЛ і Рэчы Паспалітай | Ваенная дзейнасць = | Рэлігійная дзейнасць = | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = }} '''Халецкія герба «Халецкі»''' ({{lang-pl|Chaleccy herbu Chalecki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнікі якога ў XV—XVIII стагоддзях займалі дзяржаўныя і земскія ўрады, удзельнічалі ў палітычным жыцці ВКЛ і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Асабліва цесна гісторыя роду была звязана з [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальчам]] над [[Сож]]ам і [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім паветам]], дзе Халецкія на працягу некалькіх стагоддзяў былі [[Рэчыцкая шляхта|ўплывовай павятовай шляхтай]].<ref name="Slizh62-63">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—63.</ref> У XVI — першай палове XVII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду дасягнулі высокага становішча ў дзяржаўнай эліце ВКЛ. У XVII—XVIII стагоддзях значную ролю ў гісторыі Халецкіх адыгрывалі галіны, звязаныя з Рэчыцкім паветам, прадстаўнікі якіх валодалі маёнткамі, займалі павятовыя ўрады і ўдзельнічалі ў соймікавым жыцці.<ref name="Slizh64-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—77.</ref> == Гісторыя == === Паходжанне === Паходжанне Халецкіх па-рознаму тлумачылася ў старой геральдычнай і генеалагічнай літаратуры. Ранні радавод роду спецыяльна даследаваў С. М. Кучыньскі, які супаставіў традыцыйныя генеалагічныя версіі з дакументальнымі крыніцамі.<ref name="Kuczynski">Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.</ref> У сучаснай беларускай гістарыяграфіі пачаткі роду звязваюцца з Паўлам Мішкавічам. У 1437 годзе вялікі князь [[Свідрыгайла]] надаў яму Хальч замест страчанага Сноўска.<ref name="Slizh62-63"/><ref name="VKL">''Вяроўкін-Шэлюта У.'' Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.</ref> Хальч стаў адным з галоўных радавых уладанняў; сувязь сям’і з ім захоўвалася на працягу некалькіх стагоддзяў, а ў крыніцах XVIII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду пісаліся «на Хальчы». У XV — пачатку XVI стагоддзя Халецкія ўвайшлі ў кола служылай знаці Вялікага Княства Літоўскага. Прадстаўнікі роду выконвалі дыпламатычныя даручэнні і займалі ўрады ў розных частках дзяржавы.<ref name="Slizh62-65">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 62—65.</ref> === XVI — першая палова XVII стагоддзя === У XVI стагоддзі Халецкія ўжо належалі да заможнай і палітычна актыўнай шляхты ВКЛ. Разам з уладаннямі ў раёне Хальча асобныя галіны мелі маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні. Гісторыю гэтых галін даследаваў Оскар Галецкі ў працы ''Chaleccy na Ukrainie''.<ref name="Halecki">Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.</ref> Сярод прадстаўнікоў роду XVI стагоддзя вылучаўся Юзаф Халецкі, які займаў урады гаспадарскага маршалка, оўруцкага, чаркаскага і канеўскага старосты. Да вышэйшай дзяржаўнай эліты належаў таксама [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), мечнік вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі, а з 1590 года — [[падскарбі вялікі літоўскі]].<ref name="Halecki"/> [[Файл:Mikałaj Kryštap Chalecki. Мікалай Крыштап Халецкі (1646).jpg|міні|[[Мікалай Крыштаф Халецкі]], ваявода навагародскі]] Сын Дзмітрыя [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) быў дзяржаўным дзеячам, дыпламатам і пісьменнікам. Ён займаў урад мечніка вялікага літоўскага, а ў 1650 годзе стаў [[Ваявода наваградскі|ваяводам наваградскім]].<ref name="Halecki"/><ref name="VKL"/> У XVII стагоддзі прадстаўнікі іншых галін Халецкіх таксама працягвалі дзяржаўную і земскую службу, адначасова захоўваючы маёмасныя сувязі з Рэчыцкім паветам.<ref name="Slizh66-71">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 66—71.</ref> === У Рэчыцкім павеце === [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]], якая спецыяльна даследавала Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета, прасочвае становішча роду праз земскія ўрады, шлюбы, маёмасныя адносіны і пераход уладанняў паміж пакаленнямі.<ref name="Slizh64-77"/> Хальч над Сожам заставаўся асноўным цэнтрам роду ў рэгіёне, аднак яго прадстаўнікі валодалі і іншымі маёнткамі, склад якіх змяняўся ў выніку спадчыны, шлюбаў, куплі і падзелаў. У XVII—XVIII стагоддзях Халецкія займалі ў Рэчыцкім павеце ўрады маршалка, падкаморага, стольніка, падчашага, лоўчага, гараднічага і іншыя земскія пасады. Праз працяглую прысутнасць на павятовых урадах, удзел у сойміках і сваяцкія сувязі род захоўваў прыкметнае месца ў мясцовай палітычнай эліце.<ref name="Slizh68-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 68—77.</ref> У XVIII стагоддзі прадстаўнікі Халецкіх удзельнічалі ў барацьбе шляхецкіх груповак за ўплыў на павятовае палітычнае жыццё. Асабліва прыкметным у падзеях 1764 года быў Казімір Халецкі. [[Файл:Kazimier Chalecki. Казімер Халецкі (XVIII).jpg|міні|Казімір Халецкі, XVIII ст.]] Падчас элекцыі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] Казімір быў запісаны як «Казімір на Хальчы Халецкі», палкоўнік і пасол Рэчыцкага павета. У тым жа пераліку прадстаўнікоў павета названы Юзаф на Хальчы Халецкі, падкаморы рэчыцкі.<ref name="VL1764">''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. — S. 131.</ref> Яго прысутнасць у гэтых падзеях адлюстроўвае захаванне Халецкімі прыкметнага становішча ў рэчыцкім шляхецкім асяроддзі ў другой палове XVIII стагоддзя.<ref name="Slizh74-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 74—77.</ref> == Уладанні == Галоўным радавым уладаннем Халецкіх у Рэчыцкім павеце быў [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]]. Маёнтак быў звязаны з родам з XV стагоддзя і заставаўся важным элементам родавай ідэнтычнасці ў наступныя стагоддзі.<ref name="Slizh62-63"/> [[Файл:Chalč, Chalecki. Хальч, Халецкі (N. Orda, 31.08.1877).jpg|міні|справа|300пкс|Хальч — радавое ўладанне Халецкіх. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1877 год.]] Маёмасць асобных галін не абмяжоўвалася Рэчыцкім паветам. У XVI—XVII стагоддзях Халецкія мелі ўладанні на Кіеўшчыне і Валыні, а склад іх зямельнай маёмасці змяняўся праз спадчыну, шлюбы і маёмасныя здзелкі.<ref name="Halecki"/><ref name="Slizh64-71">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—71.</ref> == Радавод == Ранні радавод Халецкіх даследаваў С. М. Кучыньскі, гісторыю галін роду на Кіеўшчыне і Валыні — Оскар Галецкі, а генеалогію Халецкіх, звязаных з Рэчыцкім паветам, — [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]].<ref name="Kuczynski"/><ref name="Halecki"/><ref name="Slizh64-77"/> Адным з ранніх продкаў роду лічыцца Павел Мішкавіч, які ў 1437 годзе атрымаў ад Свідрыгайлы Хальч. У XVI стагоддзі род ужо быў разгалінаваны. Да адной з найбольш вядомых ліній належаў [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), сын Юзафа Халецкага; яго сынам быў [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653), мечнік вялікі літоўскі і ваявода навагрудскі.<ref name="Kuczynski"/><ref name="Halecki"/> У XVII—XVIII стагоддзях некалькі галін Халецкіх былі цесна звязаны з Рэчыцкім паветам. Сярод іх прадстаўнікоў былі Пётр Халецкі, маршалак рэчыцкі, Якуб Халецкі, стольнік рэчыцкі, Аляксандр Халецкі, падчашы рэчыцкі, і Антоні Халецкі, падкаморы рэчыцкі. У наступных пакаленнях прадстаўнікі гэтых галін працягвалі займаць земскія ўрады павета.<ref name="Slizh68-77"/><ref name="Uruski">Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.</ref> == Герб == Халецкія карысталіся ўласным гербам, вядомым як '''«Халецкі»''' ({{lang-pl|Chalecki}}). У геральдычнай літаратуры яго звязваюць з [[Абданк (герб)|Абданкам]].<ref name="Niesiecki">Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.</ref> <gallery mode="packed" heights="220"> POL COA Chalecki.svg|Герб «Халецкі» Flanders Tapestry with the hunting scene.jpg|Фламандскі габелен канца XVI ст. са сцэнай палявання, гербам і ініцыяламі Дзмітрыя Халецкага </gallery> Захаваўся гістарычны прыклад выкарыстання герба самімі прадстаўнікамі роду. На фламандскім габелене апошняй чвэрці XVI стагоддзя змешчаны герб і ініцыялы '''D CH''' Дзмітрыя Халецкага, падскарбія вялікага літоўскага. Габелен, выкананы з воўны і шоўку, захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]].<ref>''Bulletin du Musée National de Varsovie''. — Vol. 13—16. — Warszawa, 1972. — S. 106—108.</ref> Не варта блытаць Халецкіх герба «Халецкі» з іншымі аднайменнымі шляхецкімі родамі, якім у геральдычнай літаратуры прыпісваліся іншыя гербы. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Міхаіл Яўстаф’евіч Халецкі]] (? — пасля 1521) — ураднік і дыпламат Вялікага Княства Літоўскага. * [[Іосіф Яўстаф’евіч Халецкі]] — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * [[Міхаіл Міхайлавіч Халецкі]] (? — пасля 1534) — гараднічы кіеўскі, староста оўруцкі, пасол у Крым у 1521 годзе. * [[Есіф Міхайлавіч Халецкі|Юзаф Халецкі]] (памёр у 1559) — гаспадарскі маршалак, оўруцкі, чаркаскі і канеўскі староста. * [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598) — падскарбі вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі. * [[Андрэй Халецкі]] (памёр да 6 лютага 1595) — рэчыцкі пісар земскі, суддзя земскі, маршалак. * [[Ян Іосіфавіч Халецкі]] (? — да 24 жніўня 1615) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * [[Аляксандр Халецкі]] (? — 1651) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) — мечнік вялікі літоўскі, ваявода навагародскі, дыпламат і пісьменнік. * [[Уладзіслаў Юрый Халецкі]] (1606—1668) — стражнік вялікі літоўскі, мазырскі староста, вайсковы дзеяч. * [[Міхал Халецкі]] (1679 — 1715) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * Гедэон Аляксандр Халецкі — навасельскі староста, маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ. * Дамінік Халецкі — харужы рэчыцкі, навасельскі староста. * Казімір на Хальчы Халецкі — палкоўнік, пасол Рэчыцкага павета ў 1764 годзе. * Юзаф на Хальчы Халецкі — падкаморы рэчыцкі, удзельнік элекцыі 1764 года. == Гл. таксама == * [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дакументы == * ''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. == Літаратура == * Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—81. * Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712. * Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201. * Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23. * Kossakowski S. K. ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich''. — Wyd. 2. — Warszawa, 1876. — T. 1. * Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3. * Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Нашчадкі Паўла і Каленіка Мішкавічаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Халецкія| ]] 7vyldjq6d321y7n2gzf9r078me4or0b 5192547 5192546 2026-09-03T22:37:27Z IshaBarnes 124956 5192547 wikitext text/x-wiki {{Род | Арыгінал = {{lang-pl|Chaleccy}} | Перыяд = з XV ст. | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = | Роданачальнік = [[Павел Мішкавіч]] | Роднасныя роды = | Галіны = | Месца паходжання = [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] | Зямельныя ўладанні = * [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] * маёнткі ў [[Рэчыцкі павет (ВКЛ)|Рэчыцкім павеце]] * маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні | Палацы = | Грамадзянская дзейнасць = дзяржаўныя і земскія ўрады ВКЛ і Рэчы Паспалітай | Ваенная дзейнасць = | Рэлігійная дзейнасць = | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = }} '''Халецкія герба «Халецкі»''' ({{lang-pl|Chaleccy herbu Chalecki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], прадстаўнікі якога ў XV—XVIII стагоддзях займалі дзяржаўныя і земскія ўрады, удзельнічалі ў палітычным жыцці ВКЛ і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Асабліва цесна гісторыя роду была звязана з [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальчам]] над [[Сож]]ам і [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім паветам]], дзе Халецкія на працягу некалькіх стагоддзяў былі [[Рэчыцкая шляхта|ўплывовай павятовай шляхтай]].<ref name="Slizh62-63">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—63.</ref> У XVI — першай палове XVII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду дасягнулі высокага становішча ў дзяржаўнай эліце ВКЛ. У XVII—XVIII стагоддзях значную ролю ў гісторыі Халецкіх адыгрывалі галіны, звязаныя з Рэчыцкім паветам, прадстаўнікі якіх валодалі маёнткамі, займалі павятовыя ўрады і ўдзельнічалі ў соймікавым жыцці.<ref name="Slizh64-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—77.</ref> == Гісторыя == === Паходжанне === Паходжанне Халецкіх па-рознаму тлумачылася ў старой геральдычнай і генеалагічнай літаратуры. Ранні радавод роду спецыяльна даследаваў С. М. Кучыньскі, які супаставіў традыцыйныя генеалагічныя версіі з дакументальнымі крыніцамі.<ref name="Kuczynski">Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23.</ref> У сучаснай беларускай гістарыяграфіі пачаткі роду звязваюцца з Паўлам Мішкавічам. У 1437 годзе вялікі князь [[Свідрыгайла]] надаў яму Хальч замест страчанага Сноўска.<ref name="Slizh62-63"/><ref name="VKL">''Вяроўкін-Шэлюта У.'' Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712.</ref> Хальч стаў адным з галоўных радавых уладанняў; сувязь сям’і з ім захоўвалася на працягу некалькіх стагоддзяў, а ў крыніцах XVIII стагоддзя асобныя прадстаўнікі роду пісаліся «на Хальчы». У XV — пачатку XVI стагоддзя Халецкія ўвайшлі ў кола служылай знаці Вялікага Княства Літоўскага. Прадстаўнікі роду выконвалі дыпламатычныя даручэнні і займалі ўрады ў розных частках дзяржавы.<ref name="Slizh62-65">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 62—65.</ref> === XVI — першая палова XVII стагоддзя === У XVI стагоддзі Халецкія ўжо належалі да заможнай і палітычна актыўнай шляхты ВКЛ. Разам з уладаннямі ў раёне Хальча асобныя галіны мелі маёнткі на Кіеўшчыне і Валыні. Гісторыю гэтых галін даследаваў Оскар Галецкі ў працы ''Chaleccy na Ukrainie''.<ref name="Halecki">Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201.</ref> Сярод прадстаўнікоў роду XVI стагоддзя вылучаўся Юзаф Халецкі, які займаў урады гаспадарскага маршалка, оўруцкага, чаркаскага і канеўскага старосты. Да вышэйшай дзяржаўнай эліты належаў таксама [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), мечнік вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі, а з 1590 года — [[падскарбі вялікі літоўскі]].<ref name="Halecki"/> [[Файл:Mikałaj Kryštap Chalecki. Мікалай Крыштап Халецкі (1646).jpg|міні|[[Мікалай Крыштаф Халецкі]], ваявода навагародскі]] Сын Дзмітрыя [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) быў дзяржаўным дзеячам, дыпламатам і пісьменнікам. Ён займаў урад мечніка вялікага літоўскага, а ў 1650 годзе стаў [[Ваявода наваградскі|ваяводам наваградскім]].<ref name="Halecki"/><ref name="VKL"/> У XVII стагоддзі прадстаўнікі іншых галін Халецкіх таксама працягвалі дзяржаўную і земскую службу, адначасова захоўваючы маёмасныя сувязі з Рэчыцкім паветам.<ref name="Slizh66-71">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 66—71.</ref> === У Рэчыцкім павеце === [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]], якая спецыяльна даследавала Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета, прасочвае становішча роду праз земскія ўрады, шлюбы, маёмасныя адносіны і пераход уладанняў паміж пакаленнямі.<ref name="Slizh64-77"/> Хальч над Сожам заставаўся асноўным цэнтрам роду ў рэгіёне, аднак яго прадстаўнікі валодалі і іншымі маёнткамі, склад якіх змяняўся ў выніку спадчыны, шлюбаў, куплі і падзелаў. У XVII—XVIII стагоддзях Халецкія займалі ў Рэчыцкім павеце ўрады маршалка, падкаморага, стольніка, падчашага, лоўчага, гараднічага і іншыя земскія пасады. Праз працяглую прысутнасць на павятовых урадах, удзел у сойміках і сваяцкія сувязі род захоўваў прыкметнае месца ў мясцовай палітычнай эліце.<ref name="Slizh68-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 68—77.</ref> У XVIII стагоддзі прадстаўнікі Халецкіх удзельнічалі ў барацьбе шляхецкіх груповак за ўплыў на павятовае палітычнае жыццё. Асабліва прыкметным у падзеях 1764 года быў Казімір Халецкі. [[Файл:Kazimier Chalecki. Казімер Халецкі (XVIII).jpg|міні|Казімір Халецкі, XVIII ст.]] Падчас элекцыі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] Казімір быў запісаны як «Казімір на Хальчы Халецкі», палкоўнік і пасол Рэчыцкага павета. У тым жа пераліку прадстаўнікоў павета названы Юзаф на Хальчы Халецкі, падкаморы рэчыцкі.<ref name="VL1764">''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. — S. 131.</ref> Яго прысутнасць у гэтых падзеях адлюстроўвае захаванне Халецкімі прыкметнага становішча ў рэчыцкім шляхецкім асяроддзі ў другой палове XVIII стагоддзя.<ref name="Slizh74-77">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 74—77.</ref> == Уладанні == Галоўным радавым уладаннем Халецкіх у Рэчыцкім павеце быў [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]]. Маёнтак быў звязаны з родам з XV стагоддзя і заставаўся важным элементам родавай ідэнтычнасці ў наступныя стагоддзі.<ref name="Slizh62-63"/> [[Файл:Chalč, Chalecki. Хальч, Халецкі (N. Orda, 31.08.1877).jpg|міні|справа|300пкс|Хальч — радавое ўладанне Халецкіх. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1877 год.]] Маёмасць асобных галін не абмяжоўвалася Рэчыцкім паветам. У XVI—XVII стагоддзях Халецкія мелі ўладанні на Кіеўшчыне і Валыні, а склад іх зямельнай маёмасці змяняўся праз спадчыну, шлюбы і маёмасныя здзелкі.<ref name="Halecki"/><ref name="Slizh64-71">Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета. — С. 64—71.</ref> == Радавод == Ранні радавод Халецкіх даследаваў С. М. Кучыньскі, гісторыю галін роду на Кіеўшчыне і Валыні — Оскар Галецкі, а генеалогію Халецкіх, звязаных з Рэчыцкім паветам, — [[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Наталля Сліж]].<ref name="Kuczynski"/><ref name="Halecki"/><ref name="Slizh64-77"/> Адным з ранніх продкаў роду лічыцца Павел Мішкавіч, які ў 1437 годзе атрымаў ад Свідрыгайлы Хальч. У XVI стагоддзі род ужо быў разгалінаваны. Да адной з найбольш вядомых ліній належаў [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598), сын Юзафа Халецкага; яго сынам быў [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653), мечнік вялікі літоўскі і ваявода навагрудскі.<ref name="Kuczynski"/><ref name="Halecki"/> У XVII—XVIII стагоддзях некалькі галін Халецкіх былі цесна звязаны з Рэчыцкім паветам. Сярод іх прадстаўнікоў былі Пётр Халецкі, маршалак рэчыцкі, Якуб Халецкі, стольнік рэчыцкі, Аляксандр Халецкі, падчашы рэчыцкі, і Антоні Халецкі, падкаморы рэчыцкі. У наступных пакаленнях прадстаўнікі гэтых галін працягвалі займаць земскія ўрады павета.<ref name="Slizh68-77"/><ref name="Uruski">Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2.</ref> == Герб == Халецкія карысталіся ўласным гербам, вядомым як '''«Халецкі»''' ({{lang-pl|Chalecki}}). У геральдычнай літаратуры яго звязваюць з [[Абданк (герб)|Абданкам]].<ref name="Niesiecki">Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3.</ref> <gallery mode="packed" heights="220"> POL COA Chalecki.svg|Герб «Халецкі» Flanders Tapestry with the hunting scene.jpg|Фламандскі габелен канца XVI ст. са сцэнай палявання, гербам і ініцыяламі Дзмітрыя Халецкага </gallery> Захаваўся гістарычны прыклад выкарыстання герба самімі прадстаўнікамі роду. На фламандскім габелене апошняй чвэрці XVI стагоддзя змешчаны герб і ініцыялы '''D CH''' Дзмітрыя Халецкага, падскарбія вялікага літоўскага. Габелен, выкананы з воўны і шоўку, захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]].<ref>''Bulletin du Musée National de Varsovie''. — Vol. 13—16. — Warszawa, 1972. — S. 106—108.</ref> Не варта блытаць Халецкіх герба «Халецкі» з іншымі аднайменнымі шляхецкімі родамі, якім у геральдычнай літаратуры прыпісваліся іншыя гербы. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Міхаіл Яўстаф’евіч Халецкі]] (? — пасля 1521) — ураднік і дыпламат Вялікага Княства Літоўскага. * [[Іосіф Яўстаф’евіч Халецкі]] — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * [[Міхаіл Міхайлавіч Халецкі]] (? — пасля 1534) — гараднічы кіеўскі, староста оўруцкі, пасол у Крым у 1521 годзе. * [[Есіф Міхайлавіч Халецкі|Юзаф Халецкі]] (памёр у 1559) — гаспадарскі маршалак, оўруцкі, чаркаскі і канеўскі староста. * [[Дзмітрый Халецкі]] (каля 1550—1598) — падскарбі вялікі літоўскі, пісар вялікі літоўскі. * [[Андрэй Халецкі]] (памёр да 6 лютага 1595) — рэчыцкі пісар земскі, суддзя земскі, маршалак. * [[Ян Іосіфавіч Халецкі]] (? — да 24 жніўня 1615) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * [[Аляксандр Халецкі]] (? — 1651) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мікалай Крыштаф Халецкі]] (каля 1589—1653) — мечнік вялікі літоўскі, ваявода навагародскі, дыпламат і пісьменнік. * [[Уладзіслаў Юрый Халецкі]] (1606—1668) — стражнік вялікі літоўскі, мазырскі староста, вайсковы дзеяч. * [[Міхал Халецкі]] (1679 — 1715) — ураднік Вялікага Княства Літоўскага. * Гедэон Аляксандр Халецкі — навасельскі староста, маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ. * Дамінік Халецкі — харужы рэчыцкі, навасельскі староста. * Казімір на Хальчы Халецкі — палкоўнік, пасол Рэчыцкага павета ў 1764 годзе. * Юзаф на Хальчы Халецкі — падкаморы рэчыцкі, удзельнік элекцыі 1764 года. == Гл. таксама == * [[Хальч (Веткаўскі раён)|Хальч]] * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Дакументы == * ''Volumina Legum''. — Petersburg, 1860. — T. VII. == Літаратура == * Сліж Н. Шляхецкі род Халецкіх у гісторыі Рэчыцкага павета // Шостыя міжнародныя Доўнарскія чытанні. Ч. 2: Рэчыца ў часе і прасторы: 795 год заснавання горада / Адк. рэд. В. М. Лебедзева. — Гомель, 2008. — С. 62—81. * Вяроўкін-Шэлюта У. Халецкія // [[Вялікае Княства Літоўскае: Энцыклапедыя]]. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2007. — Т. 2. — С. 711—712. * Halecki O. Chaleccy na Ukrainie // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1910. — Nr 8/9. — S. 134—140; Nr 10/11. — S. 164—170; Nr 12. — S. 194—201. * Kuczyński S. M. Rodowód Michała Chaleckiego // ''Miesięcznik Heraldyczny''. — 1934. — R. XIII. — Nr 1. — S. 6—12; Nr 2. — S. 17—23. * Kossakowski S. K. ''Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich''. — Wyd. 2. — Warszawa, 1876. — T. 1. * Niesiecki K. ''Herbarz Polski'' / wyd. J. N. Bobrowicz. — Lipsk, 1839. — T. 3. * Uruski S. ''Rodzina. Herbarz szlachty polskiej''. — Warszawa, 1905. — T. 2. * {{Крыніцы/ЭГБ|6|Халецкія|57}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Нашчадкі Паўла і Каленіка Мішкавічаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Халецкія| ]] 33a6mf4fv7jax8t7m75ocr2ndz51f25 0 813707 5192762 5192314 2026-09-04T11:17:29Z M.L.Bot 261 5192762 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, Уладзімір Усеваладавіч быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Гіпатэтычны шлюб|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} == Гіпатэтычны шлюб == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б узяў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачасне кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса нарадзілася не пазней 1116 года, адпаведна, была мінімум на 9 гадоў старэй за Уладзіміра, шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца пасля смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявястку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы тым часам не было ў Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб Баляславу Крывавустаму. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына Баляслава з яго дачкой Верхуславай, у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] e9619egjf1e6eev19gfeksd5uxeatd5 5192771 5192762 2026-09-04T11:27:08Z M.L.Bot 261 /* Гіпатэтычны шлюб */ 5192771 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, манавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б узяў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачасне кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца пасля смерці першага мужа — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 825pmelwwfb12us0b8l4x6hw46duuht 5192774 5192771 2026-09-04T11:28:02Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5192774 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, манавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б узяў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца пасля смерці першага мужа — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] fq5wyc4f5vz6j6enucdl15jn93rlf69 5192777 5192774 2026-09-04T11:32:46Z M.L.Bot 261 /* Магчымасць шлюбу */ 5192777 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі ў 1136 годзе наўгародцы выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, манавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б узяў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 625rr33u7a3byr9x37ycg2qyqw41hne 5192803 5192777 2026-09-04T11:53:53Z M.L.Bot 261 /* Біяргафія */ 5192803 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяргафія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], вядомага ў інацтве як Мікалай Святоша. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}{{sfn|АПДР|1970|с=110}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы<ref>''[[Януш Беняк|Bieniak J.]]'' Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy // Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów. T. 8. — Warszawa : Wydaw. DiG, 1999. — S. 17—18</ref>. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадцы заснавання Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы ў памяць памерлага Івана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1128 годам летапісы называюць таго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе выгналі яго бацьку князя Усевалада з горада, а Уладзімір заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль не прыйшоў на княжанне [[Святаслаў Ольгавіч]] ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|Всеволода […] пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] и не пустиша его, донелѣже инъ князь будеть}}}}). Прычына затрымання не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя<ref>Агляд пунктаў гледжання гл.: ''Фроянов И. Я.'' Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр, 2014. — ISBN 978-5-4249-0021-1 — С. 285—286.</ref>. Болей пра Уладзіміра нічога пэўна не вядома{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалая Баўмгартэна]]<ref>''Баумгартен Н. А.'' София Русская, королева датская, а затем ландграфиня тюрингенская // Seminarium Kondakovianum. Prague. T.4, 1931. — C. 95—104; ''Baumgarten N.'' Généalogies et mariages… Table V, № 45.</ref> і за ім [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашуты]]<ref>''Пашуто В. Т.'' Внешняя политика Древней Руси / под ред. В. П. Шушарина. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1968. — С. 421, генеалогическая таблица 2, № 17. — ISBN 978-5-458-27604-7</ref>, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ажанілася з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Магчымасць шлюбу|pink}}. У гістарыяграфіі смерць Уладзіміра датуюць пасля 1139, каля 1141, 1140—1145 і 1146—1150 гадамі, Дамброўскі адзначае, што гэтыя гіпотэзы грунтуюцца толькі на меркаваннях даследчыкаў пра імаверны час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Дамброўскі адзначае, што Уладзімір не згаданы летапісамі ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця бацькі, не згаданы і ў жыціях кананізаванага Усевалада, таму, магчыма, княжыць памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам даследчык лічыць, што імавернасць гэтай аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года ({{background-color|#E8E8E8|{{Script/Slavonic|всадиша и в епископль двор, с женою и с детьми и с тещею}}}}) і пра жонку, потым удаву Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} == Магчымасць шлюбу == [[Аляксандр Назарэнка]] адзначае, што Уладзімір Усеваладавіч і Вальдэмар Кнудсан — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»<ref name="Назар">''Назаренко А. В.'' Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований // Из истории русской культуры. Т. II. (Киевская и Московская Русь). — М.: ЯСК, 2002. — ISBN 5-7859-0142-0. — С. 56, прим. 7.</ref>, у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса як меней на 9 гадоў старэй за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Мугнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявестку сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, Рыксы не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада з Ноўгарада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, пасля выгнання Усевалада яго род аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], у такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = [[Дарыюш Дамброўскі|Дариуш Домбровский]] |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= [[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янин В. Л.]] |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 5to7k87zs0papyy44118oy6zidxm4dp 0 813878 5192432 5192252 2026-09-03T14:23:58Z StarDeg 16311 5192432 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Мухамед Шыа ас-Судані''' ({{lang-ar|محمد شياع السوداني}}; {{ВД-Прэамбула}}) — іракскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр Ірака з 28 кастрычніка 2022 па 14 мая 2026. Міністр па правах чалавека Ірака з 2010 па 2014 год. Губернатар правінцыі Майсан з 2009 па 2010 год. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Ірака]] mqn7nd6lnq9mh5o2qg0qmsul1owkh84 0 813879 5192433 5192250 2026-09-03T14:25:28Z StarDeg 16311 5192433 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Афонсу Аўгусту Марэйра Пена''' ({{lang-pt|Afonso Augusto Moreira Pena}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бразільскі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт (1906—1909). Афонсу Пена — адзіны член Імператарскага кабінета [[Педру II (імператар Бразіліі)|Педру II]], які стаў пасля прэзідэнтам Бразіліі. {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Бразіліі}} [[Катэгорыя:Асобы на марках]] {{DEFAULTSORT:Пена Афонсу}} qbrme92lzag8yn7nb3dhjm21cvvphlz 0 813888 5192343 2026-09-03T11:59:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Тонкіна''' ({{lang-ru|То́нкино}}) — рабочы пасёлак у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Тонкінскага раёна. Размешчаны за 46 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Урэнь (на лініі Ніжні Ноўгарад — Каце...» 5192343 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Тонкіна''' ({{lang-ru|То́нкино}}) — рабочы пасёлак у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Тонкінскага раёна. Размешчаны за 46 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Урэнь (на лініі Ніжні Ноўгарад — Кацельніч новага напрамку Транссіба) на рацэ Яхта. h801obnya2fray5qykovg14m0znbi1p 5192344 5192343 2026-09-03T12:00:32Z Autumndancer 168015 5192344 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Тонкіна''' ({{lang-ru|То́нкино}}) — рабочы пасёлак у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Тонкінскага раёна. Размешчаны за 46 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Урэнь (на лініі Ніжні Ноўгарад — Кацельніч новага напрамку Транссіба) на рацэ Яхта. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] puygnl24p660edu5nx6n1ygr8t0jxxn 0 813889 5192346 2026-09-03T12:07:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Смоліна}} {{НП-Расія}} '''Смоліна''' ({{lang-ru|Смо́лино}}) — рабочы пасёлак (пасёлак гарадскога тыпу) у Валадарскім раёне [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у Валадарскі раён, у складзе якога ўяўляе сабой адмі...» 5192346 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Смоліна}} {{НП-Расія}} '''Смоліна''' ({{lang-ru|Смо́лино}}) — рабочы пасёлак (пасёлак гарадскога тыпу) у Валадарскім раёне [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у Валадарскі раён, у складзе якога ўяўляе сабой адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (рабочы пасёлак) і аднайменнае муніцыпальнае ўтварэнне рабочы пасёлак Смоліна са статусам гарадскога паселішча як адзіны яго населены пункт. Размешчаны за 57 км на захад ад [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], за 11 км на паўночны захад ад раённага цэнтра — горада Валадарска (ст. Сейма), на аўтадарозе М7 «Волга» Масква — Уфа. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1958 года. Прыраўнаваны да закрытых ваенных гарадкоў. Дзейнічае прапускная сістэма на ўезд. 0u0oszpkln559cxkwbqcadzf226vlqp 5192347 5192346 2026-09-03T12:09:24Z Autumndancer 168015 5192347 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Смоліна}} {{НП-Расія}} '''Смоліна''' ({{lang-ru|Смо́лино}}) — рабочы пасёлак (пасёлак гарадскога тыпу) у Валадарскім раёне [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у Валадарскі раён, у складзе якога ўяўляе сабой адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (рабочы пасёлак) і аднайменнае муніцыпальнае ўтварэнне рабочы пасёлак Смоліна са статусам гарадскога паселішча як адзіны яго населены пункт. Размешчаны за 57 км на захад ад [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], за 11 км на паўночны захад ад раённага цэнтра — горада Валадарска (ст. Сейма), на аўтадарозе М7 «Волга» Масква — Уфа. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1958 года. Прыраўнаваны да закрытых ваенных гарадкоў. Дзейнічае прапускная сістэма на ўезд. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] e2pwa9xo4pote4ipre93jvyhx92bamn 0 813890 5192349 2026-09-03T12:13:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Рашаці́ха''' ({{lang-en|Решети́ха}}) — рабочы пасёлак (пасёлак гарадскога тыпу) у Валадарскім раёне [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у Валадарскі раён, у складзе якога ўяўляе сабой адміністрацыйна-тэры...» 5192349 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Рашаці́ха''' ({{lang-en|Решети́ха}}) — рабочы пасёлак (пасёлак гарадскога тыпу) у Валадарскім раёне [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у Валадарскі раён, у складзе якога ўяўляе сабой адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (рабочы пасёлак) і аднайменнае муніцыпальнае ўтварэнне рабочы пасёлак Рашаціха са статусам гарадскога паселішча як адзіны яго населены пункт. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1927 года. n3d0gmpnt0z3pu5nh4t4lo8uqn1eiha 5192350 5192349 2026-09-03T12:14:03Z Autumndancer 168015 5192350 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Рашаці́ха''' ({{lang-en|Решети́ха}}) — рабочы пасёлак (пасёлак гарадскога тыпу) у Валадарскім раёне [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у Валадарскі раён, у складзе якога ўяўляе сабой адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне (рабочы пасёлак) і аднайменнае муніцыпальнае ўтварэнне рабочы пасёлак Рашаціха са статусам гарадскога паселішча як адзіны яго населены пункт. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1927 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ніжагародская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ніжагародскай вобласці]] emmsiiaopwedz6ok076csmmz8w7yw8r 0 813891 5192352 2026-09-03T12:23:19Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пераходныя металы''', ''пераходныя элементы'' — [[хімічны элемент|хімічныя элементы]] пабочных (B) падгруп 4—7-га перыядаў [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы элементаў]]; d- і f-элементы. Вядома 65 пераходных элементаў (з улікам 106—109-га элем...» 5192352 wikitext text/x-wiki '''Пераходныя металы''', ''пераходныя элементы'' — [[хімічны элемент|хімічныя элементы]] пабочных (B) падгруп 4—7-га перыядаў [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы элементаў]]; d- і f-элементы. Вядома 65 пераходных элементаў (з улікам 106—109-га элементаў). У перыядах займаюць пераходнае становішча паміж [[металы|металамі]] і [[неметалы|неметаламі]] (адсюль назва). Усе пераходныя элементы мала пашыраны ў [[зямная кара|зямной кары]] (акрамя [[жалеза]] і [[тытан (хімічны элемент)|тытану]]), з’яўляюцца металамі (на знешнім электронным слоі маюць 1—2 электроны). У перахнодных элементах электронамі запаўняюцца ўнутраныя (n−1)d-абалонкі (n — галоўны квантавы лік) у d-элементаў і (n−2)f-абалонкі ў f-элементаў — [[лантаноіды|лантаноідаў]] і [[актыноіды|актыноідаў]]. У выглядзе простых рэчываў d-элементы вызначаюцца унікальнымі магнітнымі ўласцівасцямі, высокай каталітычнай актыўнасцю (асабліва [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[паладый]]). Асаблівасці хімічных уласцівасцей d-элементаў абумоўлены вялікім (параўнальна з усімі іншымі, у тым ліку і f-элементамі) наборам магчымых валентных станаў і ступеняў акіслення (напрыклад, [[рутэній]] праяўляе ўсе ступені акіслення ад 0 да +8). Для d-элементаў характэрна ўтварэнне комплексных злучэнняў, кластараў, а таксама нестэхіяметрычных злучэнняў (гл. [[металіды]]). mo0u7hwmhet0f0f07o8p26eacy3m0ov 5192353 5192352 2026-09-03T12:23:34Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пераходныя металы]] у [[Пераходныя элементы]] 5192352 wikitext text/x-wiki '''Пераходныя металы''', ''пераходныя элементы'' — [[хімічны элемент|хімічныя элементы]] пабочных (B) падгруп 4—7-га перыядаў [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы элементаў]]; d- і f-элементы. Вядома 65 пераходных элементаў (з улікам 106—109-га элементаў). У перыядах займаюць пераходнае становішча паміж [[металы|металамі]] і [[неметалы|неметаламі]] (адсюль назва). Усе пераходныя элементы мала пашыраны ў [[зямная кара|зямной кары]] (акрамя [[жалеза]] і [[тытан (хімічны элемент)|тытану]]), з’яўляюцца металамі (на знешнім электронным слоі маюць 1—2 электроны). У перахнодных элементах электронамі запаўняюцца ўнутраныя (n−1)d-абалонкі (n — галоўны квантавы лік) у d-элементаў і (n−2)f-абалонкі ў f-элементаў — [[лантаноіды|лантаноідаў]] і [[актыноіды|актыноідаў]]. У выглядзе простых рэчываў d-элементы вызначаюцца унікальнымі магнітнымі ўласцівасцямі, высокай каталітычнай актыўнасцю (асабліва [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[паладый]]). Асаблівасці хімічных уласцівасцей d-элементаў абумоўлены вялікім (параўнальна з усімі іншымі, у тым ліку і f-элементамі) наборам магчымых валентных станаў і ступеняў акіслення (напрыклад, [[рутэній]] праяўляе ўсе ступені акіслення ад 0 да +8). Для d-элементаў характэрна ўтварэнне комплексных злучэнняў, кластараў, а таксама нестэхіяметрычных злучэнняў (гл. [[металіды]]). mo0u7hwmhet0f0f07o8p26eacy3m0ov 5192355 5192353 2026-09-03T12:25:18Z Autumndancer 168015 5192355 wikitext text/x-wiki '''Пераходныя элементы''', ''пераходныя металы'' — [[хімічны элемент|хімічныя элементы]] пабочных (B) падгруп 4—7-га перыядаў [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы элементаў]]; d- і f-элементы. Вядома 65 пераходных элементаў (з улікам 106—109-га элементаў). У перыядах займаюць пераходнае становішча паміж [[металы|металамі]] і [[неметалы|неметаламі]] (адсюль назва). Усе пераходныя элементы мала пашыраны ў [[зямная кара|зямной кары]] (акрамя [[жалеза]] і [[тытан (хімічны элемент)|тытану]]), з’яўляюцца металамі (на знешнім электронным слоі маюць 1—2 электроны). У перахнодных элементах электронамі запаўняюцца ўнутраныя (n−1)d-абалонкі (n — галоўны квантавы лік) у d-элементаў і (n−2)f-абалонкі ў f-элементаў — [[лантаноіды|лантаноідаў]] і [[актыноіды|актыноідаў]]. У выглядзе простых рэчываў d-элементы вызначаюцца унікальнымі магнітнымі ўласцівасцямі, высокай каталітычнай актыўнасцю (асабліва [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[паладый]]). Асаблівасці хімічных уласцівасцей d-элементаў абумоўлены вялікім (параўнальна з усімі іншымі, у тым ліку і f-элементамі) наборам магчымых валентных станаў і ступеняў акіслення (напрыклад, [[рутэній]] праяўляе ўсе ступені акіслення ад 0 да +8). Для d-элементаў характэрна ўтварэнне комплексных злучэнняў, кластараў, а таксама нестэхіяметрычных злучэнняў (гл. [[металіды]]). 04b3oechyzt566ojo4ruzci2zl6jmlw 5192356 5192355 2026-09-03T12:26:36Z Autumndancer 168015 5192356 wikitext text/x-wiki '''Пераходныя элементы''', ''пераходныя металы'' — [[хімічны элемент|хімічныя элементы]] пабочных (B) падгруп 4—7-га перыядаў [[перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы элементаў]]; d- і f-элементы. Вядома 65 пераходных элементаў (з улікам 106—109-га элементаў). У перыядах займаюць пераходнае становішча паміж [[металы|металамі]] і [[неметалы|неметаламі]] (адсюль назва). Усе пераходныя элементы мала пашыраны ў [[зямная кара|зямной кары]] (акрамя [[жалеза]] і [[тытан (хімічны элемент)|тытану]]), з’яўляюцца металамі (на знешнім электронным слоі маюць 1—2 электроны). У перахнодных элементах электронамі запаўняюцца ўнутраныя (n−1)d-абалонкі (n — галоўны квантавы лік) у d-элементаў і (n−2)f-абалонкі ў f-элементаў — [[лантаноіды|лантаноідаў]] і [[актыноіды|актыноідаў]]. У выглядзе простых рэчываў d-элементы вызначаюцца унікальнымі магнітнымі ўласцівасцямі, высокай каталітычнай актыўнасцю (асабліва [[плаціна (хімічны элемент)|плаціна]], [[паладый]]). Асаблівасці хімічных уласцівасцей d-элементаў абумоўлены вялікім (параўнальна з усімі іншымі, у тым ліку і f-элементамі) наборам магчымых валентных станаў і ступеняў акіслення (напрыклад, [[рутэній]] праяўляе ўсе ступені акіслення ад 0 да +8). Для d-элементаў характэрна ўтварэнне комплексных злучэнняў, кластараў, а таксама нестэхіяметрычных злучэнняў (гл. [[металіды]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пераходныя элементы|||}} [[Катэгорыя:Пераходныя металы]] 7msrxixyuo2hj1o6yprdcow90qpmk9r 0 813892 5192354 2026-09-03T12:23:34Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пераходныя металы]] у [[Пераходныя элементы]] 5192354 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пераходныя элементы]] s37l5hmaz6o8qiv6eefkyfst6w190ea 0 813893 5192358 2026-09-03T12:27:33Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Пераходныя элементы]] 5192358 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пераходныя элементы]] s37l5hmaz6o8qiv6eefkyfst6w190ea 0 813894 5192365 2026-09-03T12:48:44Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Эдуард Франкленд''' ({{lang-en|Edward Frankland}};) — англійскі хімік. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1853), замежны член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1876), замежны...» 5192365 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Франкленд''' ({{lang-en|Edward Frankland}};) — англійскі хімік. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1853), замежны член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1876), замежны член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] (1895; карэспандэнт з 1866). заснавальнікам тэорыі [[валентнасць|валентнасці]] і арганаметалічнай хіміі. Займаўся праблемамі забруджвання і ачысткі вады (для водазабеспячэння Лондана). Разам з Лок’ерам (адначасова з французскім астраномам П. Жансенам) з’яўляецца першаадкрывальнікам ліній [[гелія|гелію]] ў спектры Сонца (1868). {{DEFAULTSORT:Франкленд}} [[Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі]] 7c0mgjcvzwzzfw7mlwkqxz7x1kftmra 5192366 5192365 2026-09-03T12:51:06Z Autumndancer 168015 5192366 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Франкленд''' ({{lang-en|Edward Frankland}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі хімік. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1853), замежны член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1876), замежны член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] (1895; карэспандэнт з 1866). заснавальнікам тэорыі [[валентнасць|валентнасці]] і арганаметалічнай хіміі. Займаўся праблемамі забруджвання і ачысткі вады (для водазабеспячэння Лондана). Разам з Лок’ерам (адначасова з французскім астраномам П. Жансенам) з’яўляецца першаадкрывальнікам ліній [[гелія|гелію]] ў спектры Сонца (1868). {{DEFAULTSORT:Франкленд}} [[Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі]] ruisr7qem0qqb74jvjlaibmtlb75kv8 5192367 5192366 2026-09-03T12:51:17Z Autumndancer 168015 5192367 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Франкленд''' ({{lang-en|Edward Frankland}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі хімік. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1853), замежны член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1876), замежны член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] (1895; карэспандэнт з 1866). заснавальнікам тэорыі [[валентнасць|валентнасці]] і арганаметалічнай хіміі. Займаўся праблемамі забруджвання і ачысткі вады (для водазабеспячэння Лондана). Разам з Лок’ерам (адначасова з французскім астраномам П. Жансенам) з’яўляецца першаадкрывальнікам ліній [[гелія|гелію]] ў спектры Сонца (1868). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Франкленд}} [[Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі]] 2pqkd6ofalzjm1htacteaefi1gotnf0 5192368 5192367 2026-09-03T12:51:37Z Autumndancer 168015 5192368 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Франкленд''' ({{lang-en|Edward Frankland}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі хімік. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1853), замежны член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1876), замежны член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] (1895; карэспандэнт з 1866). заснавальнікам тэорыі [[валентнасць|валентнасці]] і арганаметалічнай хіміі. Займаўся праблемамі забруджвання і ачысткі вады (для водазабеспячэння Лондана). Разам з Лок’ерам (адначасова з французскім астраномам П. Жансенам) з’яўляецца першаадкрывальнікам ліній [[гелій|гелію]] ў спектры Сонца (1868). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Франкленд}} [[Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі]] o1tco4pdrkgvvwt6rai1o635sy3n9qs 5192385 5192368 2026-09-03T13:04:10Z Autumndancer 168015 5192385 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эдуард Франкленд''' ({{lang-en|Edward Frankland}}; {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі хімік. Член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1853), замежны член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1876), замежны член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] (1895; карэспандэнт з 1866). заснавальнікам тэорыі [[валентнасць|валентнасці]] і арганаметалічнай хіміі. Займаўся праблемамі забруджвання і ачысткі вады (для водазабеспячэння Лондана). Разам з Лок’ерам (адначасова з французскім астраномам [[П’ер Жуль Жансен|П. Жансенам]]) з’яўляецца першаадкрывальнікам ліній [[гелій|гелію]] ў спектры Сонца (1868). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Франкленд}} [[Катэгорыя:Хімікі Вялікабрытаніі]] 9542d959u52tlfc7n4l97a8bneqenv4 0 813895 5192378 2026-09-03T13:01:03Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''П’ер Жуль Сезар Жансен''' ({{lang-fr|Pierre Jules César Janssen}};) — французскі астраном, член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай Акадэміі навук]] (1873), член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1875), дырэктар абсерватор...» 5192378 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''П’ер Жуль Сезар Жансен''' ({{lang-fr|Pierre Jules César Janssen}};) — французскі астраном, член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай Акадэміі навук]] (1873), член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1875), дырэктар абсерваторыі ў [[Мёдон]]е. У 1875 годзе ён быў абраны членам Лонданскага каралеўскага таварыства, а ў 1877 годзе за свае астрафізічныя даследаванні атрымаў вялікі медаль Румфарда. Астэроід [[(225) Генрыета]], адкрыты 19 красавіка 1882 года аўстрыйскім астраномам [[Іаган Паліза|Іаганам Палізам]] у абсерваторыі горада Вена і названы ў гонар Генрыэты, жонкі П’ера Жансена. У 1897 годзе заснавана прэмія Жуля Жансена. У 1935 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз]] прысвоіў імя П’ера Жансена кратару на бачным баку Месяца. {{DEFAULTSORT:Жансен}} [[Катэгорыя:Астраномы Францыі]] 2ob8g6puc3dfmh412hbvonq50ytjqo1 5192383 5192378 2026-09-03T13:02:57Z Autumndancer 168015 5192383 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''П’ер Жуль Сезар Жансен''' ({{lang-fr|Pierre Jules César Janssen}};) — французскі астраном, член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай Акадэміі навук]] (1873), член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1875), дырэктар абсерваторыі ў [[Мёдон]]е. У 1875 годзе ён быў абраны членам Лонданскага каралеўскага таварыства, а ў 1877 годзе за свае астрафізічныя даследаванні атрымаў вялікі медаль Румфарда. Астэроід [[(225) Генрыета]], адкрыты 19 красавіка 1882 года аўстрыйскім астраномам [[Іаган Паліза|Іаганам Палізам]] у абсерваторыі горада Вена і названы ў гонар Генрыэты, жонкі П’ера Жансена. У 1897 годзе заснавана прэмія Жуля Жансена. У 1935 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз]] прысвоіў імя П’ера Жансена кратару на бачным баку Месяца. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Жансен}} [[Катэгорыя:Астраномы Францыі]] srjqjokb2oqrhhm5ypjs1fqy7c0r1vm 5192384 5192383 2026-09-03T13:03:34Z Autumndancer 168015 5192384 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''П’ер Жуль Сезар Жансен''' ({{lang-fr|Pierre Jules César Janssen}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі астраном, член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай Акадэміі навук]] (1873), член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1875), дырэктар абсерваторыі ў [[Мёдон]]е. У 1875 годзе ён быў абраны членам Лонданскага каралеўскага таварыства, а ў 1877 годзе за свае астрафізічныя даследаванні атрымаў вялікі медаль Румфарда. Астэроід [[(225) Генрыета]], адкрыты 19 красавіка 1882 года аўстрыйскім астраномам [[Іаган Паліза|Іаганам Палізам]] у абсерваторыі горада Вена і названы ў гонар Генрыэты, жонкі П’ера Жансена. У 1897 годзе заснавана прэмія Жуля Жансена. У 1935 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз]] прысвоіў імя П’ера Жансена кратару на бачным баку Месяца. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Жансен}} [[Катэгорыя:Астраномы Францыі]] i0t46jhdhj2pwsizmaerbxttxe57csu 0 813896 5192379 2026-09-03T13:01:52Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[П’ер Жуль Жансен]] 5192379 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[П’ер Жуль Жансен]] mvzmtvql0u6edlx3suf7ps5jaymzet8 0 813897 5192380 2026-09-03T13:02:13Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[П’ер Жуль Жансен]] 5192380 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[П’ер Жуль Жансен]]#REDIRECT [[]] i6ddgtfze5lvph5k6307g3i1hgas8ov 5192381 5192380 2026-09-03T13:02:22Z Autumndancer 168015 5192381 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[П’ер Жуль Жансен]] mvzmtvql0u6edlx3suf7ps5jaymzet8 0 813898 5192382 2026-09-03T13:02:41Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[П’ер Жуль Жансен]] 5192382 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[П’ер Жуль Жансен]] mvzmtvql0u6edlx3suf7ps5jaymzet8 0 813899 5192394 2026-09-03T13:09:44Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[П’ер Жуль Жансен]] 5192394 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[П’ер Жуль Жансен]] mvzmtvql0u6edlx3suf7ps5jaymzet8 0 813900 5192408 2026-09-03T13:27:41Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Дэтандэр''' (ад {{lang-fr|détendre}} — аслабляць) — машына для ахаладжэння [[газ]]аў шляхам іх расшырэння з аддачай знешняй работы. Бываюць поршневыя (падобныя да кампрэсара або [[паравая машына|паравой машыны]]) і турбінныя (актыўныя ці рэактыўныя турбадэтандэ...» 5192408 wikitext text/x-wiki '''Дэтандэр''' (ад {{lang-fr|détendre}} — аслабляць) — машына для ахаладжэння [[газ]]аў шляхам іх расшырэння з аддачай знешняй работы. Бываюць поршневыя (падобныя да кампрэсара або [[паравая машына|паравой машыны]]) і турбінныя (актыўныя ці рэактыўныя турбадэтандэры). Выкарыстоўваюцца ў прамысловых устаноўках для звадкавання газаў ([[азот]]у, [[кісларод]]у, [[гелій|гелію]] і інш. з нізкай [[тэмпература кіпення|тэмпературай кіпення]]), раздзялення газавых сумесей метадам глыбокага ахаладжэння, у крыягенных рэфрыжэратарах, у некаторых сістэмах кандыцыянавання паветра і інш. [[Катэгорыя:Машынабудаванне]] [[Катэгорыя:Цеплатэхніка]] sere5vgwvdmf4uikjkcpbumm936j3yi 5192410 5192408 2026-09-03T13:29:25Z Autumndancer 168015 5192410 wikitext text/x-wiki '''Дэтандэр''' (ад {{lang-fr|détendre}} — аслабляць) — машына для ахаладжэння [[газ]]аў шляхам іх расшырэння з аддачай знешняй работы. Бываюць поршневыя (падобныя да кампрэсара або [[паравая машына|паравой машыны]]) і турбінныя (актыўныя ці рэактыўныя турбадэтандэры). Выкарыстоўваюцца ў прамысловых устаноўках для звадкавання газаў ([[азот]]у, [[кісларод]]у, [[гелій|гелію]] і інш. з нізкай [[тэмпература кіпення|тэмпературай кіпення]]), раздзялення газавых сумесей метадам глыбокага ахаладжэння, у крыягенных рэфрыжэратарах, у некаторых сістэмах кандыцыянавання паветра і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэтандэр|||}} [[Катэгорыя:Машынабудаванне]] [[Катэгорыя:Цеплатэхніка]] buzfvlka6pinedueb1997pggnuthynz 5192411 5192410 2026-09-03T13:29:56Z Autumndancer 168015 5192411 wikitext text/x-wiki '''Дэтандэр''' (ад {{lang-fr|détendre}} — аслабляць) — машына для ахаладжэння [[газ]]аў шляхам іх расшырэння з аддачай знешняй работы. Бываюць поршневыя (падобныя да кампрэсара або [[паравая машына|паравой машыны]]) і турбінныя (актыўныя ці рэактыўныя турбадэтандэры). Выкарыстоўваюцца ў прамысловых устаноўках для [[звадкаванне газаў|звадкавання газаў]] ([[азот]]у, [[кісларод]]у, [[гелій|гелію]] і інш. з нізкай [[тэмпература кіпення|тэмпературай кіпення]]), раздзялення газавых сумесей метадам глыбокага ахаладжэння, у крыягенных рэфрыжэратарах, у некаторых сістэмах кандыцыянавання паветра і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэтандэр|||}} [[Катэгорыя:Машынабудаванне]] [[Катэгорыя:Цеплатэхніка]] bo2q8xm47jyb2dm383ymxuo9lu37ogu 0 813901 5192412 2026-09-03T13:35:41Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Дэкампрэсійная хвароба''' — хвароба чалавека, абумоўленая рэзкай зменай ціску навакольнага асяроддзя. Узнікаюць у лётных экіпажаў пры працяглых палётах на вышыні больш за 8 тысяч метраў, у вадалазаў і кесоншчыкаў (кесонная хвароба) пры апусканнях на...» 5192412 wikitext text/x-wiki '''Дэкампрэсійная хвароба''' — хвароба чалавека, абумоўленая рэзкай зменай ціску навакольнага асяроддзя. Узнікаюць у лётных экіпажаў пры працяглых палётах на вышыні больш за 8 тысяч метраў, у вадалазаў і кесоншчыкаў (кесонная хвароба) пры апусканнях на значныя глыбіні. Адносіцца да прафесійных хвароб. Кесонная хвароба — від дэкампрэсійнай хваробы, якая ўзнікае пры хуткіх пад’ёмах на паверхню з вялікіх водных глыбінь. Бывае пасля кесонных і вадалазных работ пры парушэнні правіл дэкампрэсіі (паступовага пераходу ад высокага да нармальнага атмасфернага ціску). Адрозніваюць лёгкую, сярэднюю і цяжкую формы кесоннай хваробы. Прыкметы: [[сверб]], [[боль|болі]] ў суставах і мышцах, [[галавакружэнне]], парушэнні мовы, зацямненне свядомасці, [[параліч]]ы. Лячэнне: рэкампрэсія ў лячэбных шлюзах (паўторнае ўздзеянне на хворага павышаным ціскам да ўзроўню, пры якім знікаюць сімптомы кесоннай хваробы). [[Катэгорыя:Прафесійныя хваробы]] k1qjwdm477qmbhz9l8mnp2br32c4rox 5192414 5192412 2026-09-03T13:37:14Z Autumndancer 168015 5192414 wikitext text/x-wiki '''Дэкампрэсійная хвароба''' — хвароба чалавека, абумоўленая рэзкай зменай ціску навакольнага асяроддзя. Узнікаюць у лётных экіпажаў пры працяглых палётах на вышыні больш за 8 тысяч метраў, у вадалазаў і кесоншчыкаў (кесонная хвароба) пры апусканнях на значныя глыбіні. Адносіцца да прафесійных хвароб. '''Кесонная хвароба''' — від дэкампрэсійнай хваробы, якая ўзнікае пры хуткіх пад’ёмах на паверхню з вялікіх водных глыбінь. Бывае пасля кесонных і вадалазных работ пры парушэнні правіл дэкампрэсіі (паступовага пераходу ад высокага да нармальнага атмасфернага ціску). Адрозніваюць лёгкую, сярэднюю і цяжкую формы кесоннай хваробы. Прыкметы: [[сверб]], [[боль|болі]] ў суставах і мышцах, [[галавакружэнне]], парушэнні мовы, зацямненне свядомасці, [[параліч]]ы. Лячэнне: рэкампрэсія ў лячэбных шлюзах (паўторнае ўздзеянне на хворага павышаным ціскам да ўзроўню, пры якім знікаюць сімптомы кесоннай хваробы). [[Катэгорыя:Прафесійныя хваробы]] 42e8ccwv5cai2h3ivin7hs02vjd72gt 5192416 5192414 2026-09-03T13:39:42Z Autumndancer 168015 5192416 wikitext text/x-wiki '''Дэкампрэсійная хвароба''' — хвароба чалавека, абумоўленая рэзкай зменай ціску навакольнага асяроддзя. Узнікаюць у лётных экіпажаў пры працяглых палётах на вышыні больш за 8 тысяч метраў, у вадалазаў і кесоншчыкаў (кесонная хвароба) пры апусканнях на значныя глыбіні. Адносіцца да прафесійных хвароб. '''Кесонная хвароба''' — від дэкампрэсійнай хваробы, якая ўзнікае пры хуткіх пад’ёмах на паверхню з вялікіх водных глыбінь. Бывае пасля кесонных і вадалазных работ пры парушэнні правіл дэкампрэсіі (паступовага пераходу ад высокага да нармальнага атмасфернага ціску). Адрозніваюць лёгкую, сярэднюю і цяжкую формы кесоннай хваробы. Прыкметы: [[сверб]], [[боль|болі]] ў суставах і мышцах, [[галавакружэнне]], парушэнні мовы, зацямненне свядомасці, [[параліч]]ы. Лячэнне: рэкампрэсія ў лячэбных шлюзах (паўторнае ўздзеянне на хворага павышаным ціскам да ўзроўню, пры якім знікаюць сімптомы кесоннай хваробы). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэкампрэсійныя хваробы|||}} * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кесонная хвароба|||}} [[Катэгорыя:Прафесійныя хваробы]] jx35fonb9gij6dewnghvb4d4j6882qz 5192418 5192416 2026-09-03T13:41:39Z Autumndancer 168015 5192418 wikitext text/x-wiki '''Дэкампрэсійная хвароба''' — хвароба чалавека, абумоўленая рэзкай зменай ціску навакольнага асяроддзя. Узнікаюць у лётных экіпажаў пры працяглых палётах на вышыні больш за 8 тысяч метраў, у вадалазаў і кесоншчыкаў (кесонная хвароба) пры апусканнях на значныя глыбіні. Адносіцца да прафесійных хвароб. '''Кесонная хвароба''' — від дэкампрэсійнай хваробы, якая ўзнікае пры хуткіх пад’ёмах на паверхню з вялікіх водных глыбінь. Бывае пасля кесонных і вадалазных работ пры парушэнні правіл дэкампрэсіі (паступовага пераходу ад высокага да нармальнага [[атмасферны ціск|атмасфернага ціску]]). Адрозніваюць лёгкую, сярэднюю і цяжкую формы кесоннай хваробы. Прыкметы: [[сверб]], [[боль|болі]] ў суставах і мышцах, [[галавакружэнне]], парушэнні мовы, зацямненне свядомасці, [[параліч]]ы. Лячэнне: рэкампрэсія ў лячэбных шлюзах (паўторнае ўздзеянне на хворага павышаным ціскам да ўзроўню, пры якім знікаюць сімптомы кесоннай хваробы). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэкампрэсійныя хваробы|||}} * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кесонная хвароба|||}} [[Катэгорыя:Прафесійныя хваробы]] lj5x4g27cg5wqd3wvpqy2kox5083m1o 5192419 5192418 2026-09-03T13:42:17Z Autumndancer 168015 5192419 wikitext text/x-wiki '''Дэкампрэсійная хвароба''' — хвароба чалавека, абумоўленая рэзкай зменай ціску навакольнага асяроддзя. Узнікаюць у лётных экіпажаў пры працяглых палётах на вышыні больш за 8 тысяч метраў, у вадалазаў і кесоншчыкаў (кесонная хвароба) пры апусканнях на значныя глыбіні. Адносіцца да прафесійных хвароб. '''Кесонная хвароба''' — від дэкампрэсійнай хваробы, якая ўзнікае пры хуткіх пад’ёмах на паверхню з вялікіх водных глыбінь. Бывае пасля кесонных і вадалазных работ пры парушэнні правіл дэкампрэсіі (паступовага пераходу ад высокага да нармальнага [[атмасферны ціск|атмасфернага ціску]]). Адрозніваюць лёгкую, сярэднюю і цяжкую формы кесоннай хваробы. Прыкметы: [[сверб]], [[боль|болі]] ў [[сустаў|суставах]] і [[мышцы|мышцах]], [[галавакружэнне]], парушэнні мовы, зацямненне свядомасці, [[параліч]]ы. Лячэнне: рэкампрэсія ў лячэбных шлюзах (паўторнае ўздзеянне на хворага павышаным ціскам да ўзроўню, пры якім знікаюць сімптомы кесоннай хваробы). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэкампрэсійныя хваробы|||}} * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кесонная хвароба|||}} [[Катэгорыя:Прафесійныя хваробы]] bsrn0phpyez5zk70gfv42eqqecsbbis 0 813902 5192413 2026-09-03T13:36:59Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Дэкампрэсійная хвароба]] 5192413 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дэкампрэсійная хвароба]] f1jgeu3eunazfayxsmuzxwxl2xa5md0 0 813903 5192415 2026-09-03T13:37:37Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Дэкампрэсійная хвароба]] 5192415 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дэкампрэсійная хвароба]] f1jgeu3eunazfayxsmuzxwxl2xa5md0 0 813904 5192434 2026-09-03T14:28:45Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{асоба}} '''Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская''' (пры хрышчэнні: Марыя Леапольдзіна Жазэфа Караліна; 22 студзеня 1797 — 11 снежня 1826) — эрцгерцагіня Аўстрыйская па нараджэнні, Імператрыца Бразіліі пасля замужжа, каралева-кансорт Партугаліі ((на працягу двух ап...» 5192434 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская''' (пры хрышчэнні: Марыя Леапольдзіна Жазэфа Караліна; 22 студзеня 1797 — 11 снежня 1826) — эрцгерцагіня Аўстрыйская па нараджэнні, Імператрыца Бразіліі пасля замужжа, каралева-кансорт Партугаліі ((на працягу двух апошніх месяцаў жыцця). Эрцгерцагіня нарадзілася ў Вене, яна была дачкой імператара Франца II і яго другой жонкі Марыі Тэрэзы Бурбон-Неапалітанскай. Сярод яе братоў і сясцёр былі аўстрыйскі імператар Фердынанд I і Марыя-Луіза Аўстрыйская, другая жонка Напалеона Банапарта. b4xwumhsbdwaa431bykg6gokvn9chnp 5192435 5192434 2026-09-03T14:31:15Z StarDeg 16311 5192435 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская''' (пры хрышчэнні: Марыя Леапольдзіна Жазэфа Караліна; 22 студзеня 1797 — 11 снежня 1826) — эрцгерцагіня Аўстрыйская па нараджэнні, Імператрыца Бразіліі пасля замужжа, каралева-кансорт Партугаліі ((на працягу двух апошніх месяцаў жыцця). Эрцгерцагіня нарадзілася ў Вене, яна была дачкой імператара Франца II і яго другой жонкі Марыі Тэрэзы Бурбон-Неапалітанскай. Сярод яе братоў і сясцёр былі аўстрыйскі імператар Фердынанд I і Марыя-Луіза Аўстрыйская, другая жонка Напалеона Банапарта. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} mq0arbxf65wx8lazqfgzwqbj5rs08is 5192436 5192435 2026-09-03T14:32:35Z StarDeg 16311 5192436 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Марыя Леапальдзіна Аўстрыйская''' (пры хрышчэнні: Марыя Леапольдзіна Жазэфа Караліна; 22 студзеня 1797 — 11 снежня 1826) — эрцгерцагіня Аўстрыйская па нараджэнні, Імператрыца Бразіліі пасля замужжа, каралева-кансорт Партугаліі ((на працягу двух апошніх месяцаў жыцця). Эрцгерцагіня нарадзілася ў Вене, яна была дачкой імператара Франца II і яго другой жонкі Марыі Тэрэзы Бурбон-Неапалітанскай. Сярод яе братоў і сясцёр былі аўстрыйскі імператар Фердынанд I і Марыя-Луіза Аўстрыйская, другая жонка [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]]. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} ooqvu79xe8kqyiywet2blrj36md9hf0 0 813905 5192439 2026-09-03T15:07:14Z Ілля Касакоў 21245 [[ru:Перец, Ицхок-Лейбуш]] 5192439 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Іцхак Лейбуш Перац (Перэц)''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Яўрэі|яўрэйскі]] [[пісьменнік]], [[драматург]], [[паэт]], класік [[Літаратура на ідышы|літаратуры на ідышы]], грамадскі дзеяч, [[Выдавецкая справа|выдавец]], [[юрыст]], адвакат, родам з Польшчы. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гандляра ў Замосці, бацька — Ідл (Юдка) Перац (1825—1898), маці — Рыўка Левіна (1828—1914). Дата нараджэння спрэчная: 1851 ці 1852 год. Здабываў веды самаадукацыяй. Друкаваўся на [[Польская мова|польскай мове]], з 1875 года на [[Іўрыт|іўрыце]], з 1888 года — на [[ідыш]]ы. У 1876 годзе пасля заканчэння варшаўскіх курсаў здаў іспыт на ліцэнзію [[адвакат]]а. На працягу 11 гадоў вёў у Замосці адвакацкую канцылярыю, пакуль царскія ўлады не пазбавілі яго канцэсіі (праз даносы артадаксальных яўрэйскіх колаў). Яго абвінавачвалі ў «празмерным» ўжыванні польскай мовы і актыўнай абароне «польскіх бунтаўнікоў». У 1890-х гадах заснаваў перыядычныя выданні «[[Ідышэ бібліятэк|Дзі юдышэ бібліятэк]]» (Яўрэйская бібліятэка), «Літаратур ун лэбм» (Літаратура і жыццё), якія адыгралі вялікую ролю ў развіцці яўрэйскай грамадскай думкі. У пачатку 1900-х гадоў у творчасці Пераца пераважаў [[Неарамантызм|рамантычны]] пачатак: «Хасідскія апавяданні» (1900), «Народныя паданні» (1904—1909). Ён уславіў духоўнае багацце персанажаў, створаных народнай фантазіяй. Рабіў стылізацыі пад [[яўрэйскі фальклор]], перайначваў [[Прытча|прытчы]] заснавальніка хасідызму [[Бэшт|Бал Шэм Това]], містычныя казкі рэбэ [[Нахман з Брацлава|Нахмана з Брацлава]]. Перац быў смелым наватарам у розных літаратурных [[жанр]]ах. Ярчэй за ўсё яго талент выявіўся ў востраканфліктнай [[Навела|навеле]]. Крытыкаваў перажыткі сярэднявечча ў яўрэйскім асяроддзі. Трагічныя ў яго апавяданнях ахвяры рэлігійнага [[аскетызм]]у («Кабалісты», «У паштовым фургоне»). Рамантыка-[[Сімвалізм|сімвалічныя]] драмы: «Што тоіцца ў скрыпцы», «Ноч на старым рынку» (1907), «На пакаянным ланцугу» (1909). Яго творчасць зрабіла значны ўплыў на развіццё новай яўрэйскай літаратуры. Памёр 3 красавіка 1915 года і быў пахаваны на яўрэйскіх могілках у Варшаве. === Сям’я === * Першая жонка — Сара Ліхтэнфельд (1870, развод 1875). * Сыны — Люцыян і Якаў (памёр у дзяцінстве). * Другая жонка (з 1878) — Гелена (Нехама Рахеля) Рынгельхайм (1860—1938; бяздзетны шлюб). == Беларускія пераклады == Апавяданне «Смерць музыкі» — [[Эма Залкінд]] (выпускніца [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Ісак Нусінаў|Нусинов И.]]'' [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le8/le8-5381.htm?cmd=2&istext=1 Перец Ицхок Лейбуш] // Литературная энциклопедия. Т. 8. — {{М.}}: ОГИЗ РСФСР, гос. словарно-энцикл. изд-во «Советская Энциклопедия», 1934. — Стб. 538—542. * ''[[Ізроіл Цынберг|Цинберг С.]]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/96/p1.htm Ицхок-Лейбуш Перец]: Некролог // «Новый Восход». — 1915. — № 12-13. * Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Перац Іцхак}} [[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Ідышамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Іўрытамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Драматургі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Паэты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Адвакаты]] gwwl446poztoihgkn7g7uf2xcm6r48m 0 813906 5192450 2026-09-03T15:52:07Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Іцхак Лейбуш Перац]] 5192450 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іцхак Лейбуш Перац]] cfbcf14jorea8zdulemhwvwxirtlz8m 0 813907 5192452 2026-09-03T15:53:03Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Іцхак Лейбуш Перац]] 5192452 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іцхак Лейбуш Перац]] cfbcf14jorea8zdulemhwvwxirtlz8m 0 813908 5192453 2026-09-03T15:53:26Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Іцхак Лейбуш Перац]] 5192453 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іцхак Лейбуш Перац]] cfbcf14jorea8zdulemhwvwxirtlz8m 0 813909 5192454 2026-09-03T15:54:05Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Іцхак Лейбуш Перац]] 5192454 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іцхак Лейбуш Перац]] cfbcf14jorea8zdulemhwvwxirtlz8m 0 813910 5192455 2026-09-03T15:54:32Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Іцхак Лейбуш Перац]] 5192455 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іцхак Лейбуш Перац]] cfbcf14jorea8zdulemhwvwxirtlz8m 0 813911 5192456 2026-09-03T15:55:05Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Іцхак Лейбуш Перац]] 5192456 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іцхак Лейбуш Перац]] cfbcf14jorea8zdulemhwvwxirtlz8m 0 813912 5192458 2026-09-03T15:57:52Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Іцхак Лейбуш Перац]] 5192458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іцхак Лейбуш Перац]] cfbcf14jorea8zdulemhwvwxirtlz8m 0 813913 5192460 2026-09-03T16:03:13Z Ілля Касакоў 21245 Перасылае да [[Абрам Гольдфадэн]] 5192460 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абрам Гольдфадэн]] afvn91l8psqz06vmzomeul0jhxog9uc 3 813914 5192490 2026-09-03T18:22:21Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5192490 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:22, 3 верасня 2026 (+03) 0sdt4ofc6qwlgdpl8umgo6jqwggpujq 0 813915 5192498 2026-09-03T18:37:23Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Орган выканаўчай улады}} '''Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі''' ({{lang-ar|وزارة الداخلية الليبية}}) — дзяржаўны орган [[Лівія|Лівіі]], які адказвае за забеспячэнне грамадскага парадку, бяспеку грамадзян і барацьбу са злачыннасцю. У сучасным выглядзе ўтвар...» 5192498 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады}} '''Міністэрства ўнутраных спраў Лівіі''' ({{lang-ar|وزارة الداخلية الليبية}}) — дзяржаўны орган [[Лівія|Лівіі]], які адказвае за забеспячэнне грамадскага парадку, бяспеку грамадзян і барацьбу са злачыннасцю. У сучасным выглядзе ўтварыўся ў 2012 годзе на базе Вярхоўнага савета бяспекі — органа бяспекі, утворанага [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Пераходным нацыянальным саветам]] пасля звяржэння [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]<ref name="Cousins">{{cite news|author=Cousins, Michael|title=No SSC disbandment yet PM declares|date=14 December 2012|newspaper=Libyan Herald|url=http://www.libyaherald.com/2012/12/14/no-ssc-disbandment-yet-says-pm/}}</ref>. Да гэтага, пры [[Джамахірыя|Джамахірыі]], функцыі выконваў Усеагульны народны камітэт грамадскай бяспекі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://moi.gov.ly/ Ministry of the Interior of Libya] official homepage * [https://www.facebook.com/moi.gov.ly official Facebook page] * [http://ssc.gov.ly/ Supreme Security Committee] official homepage [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]][[Катэгорыя:Міністэрствы ўнутраных спраў|Лівіі]] 47i3pqricin3u578ca33zbdwon2oi0z 0 813916 5192538 2026-09-03T20:18:17Z Deminly 149349 Перасылае да [[Русіны]] 5192538 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Русіны]] przlgx5xs2wpn4dzbtead27ini8cugr 5192539 5192538 2026-09-03T20:19:14Z Deminly 149349 Мэта перасылкі зменена з [[Русіны]] на [[Русіны (гістарычны этнонім)]] 5192539 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Русіны (гістарычны этнонім)]] jzz5v4k0qxqzu8o9icc8n7k6vmsg0kr 5192649 5192539 2026-09-04T08:47:07Z M.L.Bot 261 першыя "русы", якія так называліся, да русінаў, імаверна, мала як адносяцца 5192649 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Русь (назва)]] 136p1zibglgnhqu4qd1770dx1yiscm9 0 813917 5192543 2026-09-03T20:54:17Z Аляксандр Белы 46814 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/80342449|Zielarstwo]]» 5192543 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел веды і практыкі які {{Няма АК|[[dział wiedzy]]}} займаецца пытаннямі селекцыі, вырошчвання, збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак.. Вырошчванне лекавых раслін можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Збор лекавых раслін прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і з '''іх натуральнага дзікарослага стану''', бо многія лекавыя расліны здабываюцца з дзікарослых рэсурсаў (напрыклад, [[Ліпа|ліпы]] ). Травалячэнне — адна з галін [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] або [[садаводства]] . Травазнаўства забяспечвае раслінную лекавую сыравіну для фітатэрапіі (з якой яго не варта блытаць).{{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] jsnmdotau4ak04ru8a0aeonx9w1hmc4 5192565 5192543 2026-09-04T04:26:58Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні 5192565 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фрмацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану, бо многія лекавыя расліны здабываюцца з дзікарослых рэсурсаў (напрыклад, [[Ліпа|ліпы]]). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] ptvxl5lgjl6gk2q7y9ndpdyv9kcxvcf 5192566 5192565 2026-09-04T04:28:59Z Аляксандр Белы 46814 {{пішу}} 5192566 wikitext text/x-wiki пішу {{пішу}} [[Файл:Arabic_herbal_medicine_guidebook.jpeg|міні|250x250пкс| Старонкі з копіі зельніка ''«Materia Medica»'' Дыяскарыда [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Арабскі пераклад з апісаннем лекавых уласцівасцей раслін]] '''Зельніцтва''' – раздзел традыцыйнай веды і практыкі, які займаецца пытаннямі вырошчвання, [[Селекцыя|селекцыі,]] збору ўраджаю, сушкі, упакоўкі і захоўвання [[Лекавыя расліны|лекавых раслін]] і іншых зёлак. Зельніцтва вякамі забяспечвала раслінную лекавую сыравіну для травалячэння (з яім яго не варта блытаць) і было пераважна жаночым заняткам. Апроч вясковых зялярак, ім займаліся манахі розных ордэнаў у аптэкарскіх садах, а ў шляхецкіх фальварках – [[Панна аптэчкова|панны аптэчковыя]]. Да маштабнай індустрыялізацыі, якая зрабіла масава даступнай фрмацэўтычныя сродкі і сродкі побытавай хіміі, зёлкі стагоддзямі ўжываліся не толькі ў народнай медыцыне, але і ў кулінарыі (ў тым ліку ў гарэльніцтве і піваварстве), ветэрынарыі, аздобе жытла і падворку, ароматэрапіі, будаўніцтве. Яны выкарыстоўваліся і як фарбавальнікі, фураж, матэрыялы для вырабу цацак, музычных інструментаў, сродкі для дэзінфекцыі і г.д. Вырошчванне зёлак можа праводзіцца ў [[Сад|садзе]] або на спецыяльнай ферме ў якасці палявой культуры (плантацыі). Нарыхтоўка зёлак прадугледжвае іх збор як з такіх культур, так і (пераважна) з '''іх''' натуральнага дзікарослага стану, бо многія лекавыя расліны здабываюцца з дзікарослых рэсурсаў (напрыклад, [[Ліпа|ліпы]]). {{Wiktionary|zielarstwo}} [[Катэгорыя:Травалячэнне]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] 0my5nhe54idebbewe1zua6o5jauc2u2 0 813918 5192577 2026-09-04T06:24:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арсеніды''' — [[хімічнае злучэнне|хімічныя злучэнні]] металаў з [[мыш’як]]ом. Вядомыя для ўсіх металаў (і [паўметалы[|паўметалаў]]), акрамя [[сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[вісмут]]у, [[свінец|свінцу]] і [[талій|талію]]. Крышталічныя рэчывы з металічным бляск...» 5192577 wikitext text/x-wiki '''Арсеніды''' — [[хімічнае злучэнне|хімічныя злучэнні]] металаў з [[мыш’як]]ом. Вядомыя для ўсіх металаў (і [паўметалы[|паўметалаў]]), акрамя [[сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[вісмут]]у, [[свінец|свінцу]] і [[талій|талію]]. Крышталічныя рэчывы з металічным бляскам, маюць высокія [[тэмпература плаўлення|тэмпературы плаўлення]] (напрыклад, для арсенідаў серабра tпл 1740 °C). Арсеніды галію (GaAs) і індыю (InAs) — паўправадніковыя матэрыялы, якія выкарыстоўваюцца ў лазерах, выпрамніках і інш. [[Катэгорыя:Арсеніды]] 8te3ucxhi51iqwa7f3okznjnzazyrnx 5192579 5192577 2026-09-04T06:25:30Z Autumndancer 168015 5192579 wikitext text/x-wiki '''Арсеніды''' — [[хімічнае злучэнне|хімічныя злучэнні]] металаў з [[мыш’як]]ом. Вядомыя для ўсіх металаў (і [[паўметалы|паўметалаў]]), акрамя [[сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[вісмут]]у, [[свінец|свінцу]] і [[талій|талію]]. Крышталічныя рэчывы з металічным бляскам, маюць высокія [[тэмпература плаўлення|тэмпературы плаўлення]] (напрыклад, для арсенідаў серабра tпл 1740 °C). Арсеніды галію (GaAs) і індыю (InAs) — паўправадніковыя матэрыялы, якія выкарыстоўваюцца ў лазерах, выпрамніках і інш. [[Катэгорыя:Арсеніды]] bd1cpir3e93hsfluzcx62tf5tb7h28n 5192581 5192579 2026-09-04T06:26:20Z Autumndancer 168015 5192581 wikitext text/x-wiki '''Арсеніды''' — [[хімічнае злучэнне|хімічныя злучэнні]] металаў з [[мыш’як]]ом. Вядомыя для ўсіх металаў (і [[паўметалы|паўметалаў]]), акрамя [[сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[вісмут]]у, [[свінец|свінцу]] і [[талій|талію]]. Крышталічныя рэчывы з металічным бляскам, маюць высокія [[тэмпература плаўлення|тэмпературы плаўлення]] (напрыклад, для арсенідаў серабра tпл 1740 °C). Арсеніды галію (GaAs) і індыю (InAs) — паўправадніковыя матэрыялы, якія выкарыстоўваюцца ў лазерах, выпрамніках і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арсеніды|||}} [[Катэгорыя:Арсеніды]] 5h0i7ymg7fhjhcfysvheq726pky1g2u 0 813919 5192582 2026-09-04T06:34:42Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Арсін''' (мыш’яковісты вадарод, арсенід вадароду) — рэчыва з формулай AsH₃ (правільней H₃As), хімічнае злучэнне [[мыш'як]]у і [[вадарод]]у. З’яўляецца аналагам [[аміяк]]у NH₃, [[фасфін]]у PH₃ і [[стыбін]]у H₃Sb. Пры н...» 5192582 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арсін''' (мыш’яковісты вадарод, арсенід вадароду) — рэчыва з формулай AsH₃ (правільней H₃As), хімічнае злучэнне [[мыш'як]]у і [[вадарод]]у. З’яўляецца аналагам [[аміяк]]у NH₃, [[фасфін]]у PH₃ і [[стыбін]]у H₃Sb. Пры нармальных умовах — вельмі таксічны гаручы бясколерны газ. Згарае з утварэннем аксіду мыш’яку. Абсалютна хімічна чысты арсін паху не мае, але з прычыны няўстойлівасці прадукты яго акіслення надаюць арсіну раздражняльны часнычны пах. Адкрыты шведскім хімікам [[Карл Вільгельм Шэеле|Карлам Вільгельмам Шэеле]] ў 1775 годзе. Малекула арсіну мае форму трыганальнай піраміды з атамам мыш’яку ў вяршыні, куты HAsH 92,08 °, даўжыня сувязі As-H {{nobr|0,1511 нм}}. Нізкае значэнне дыпольнага моманту, якое складае 0,20 Д, сведчыць, што сувязь у малекуле арсіна блізкая да непалярнай і арсін практычна не праяўляе электронадонарныя ўласцівасці. Іон [[арсоній|арсонію]] AsH₄⁺, у адрозненне ад яго аналагу іона [[амоній|амонію]] NH₄⁺ і нават фасфонію PH₄⁺, няўстойлівы і быў выяўлены толькі спектраскапічна пры паніжанай тэмпературы. Не блытаць з арсінам (5-метылрэзарцынам), які з’яўляецца арганічным рэчывам, вытворным [[талуол]]у, а таксама з натуральным фарбавальнікам арсейлем і арсеінам, што атрымліваецца з арсейлю. 68mdp15vvl8ox70y1llxhoyhqbxcqyx 5192583 5192582 2026-09-04T06:36:09Z Autumndancer 168015 5192583 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арсін''' (мыш’яковісты вадарод, арсенід вадароду) — рэчыва з формулай AsH₃ (правільней H₃As), хімічнае злучэнне [[мыш'як]]у і [[вадарод]]у. З’яўляецца аналагам [[аміяк]]у NH₃, [[фасфін]]у PH₃ і [[стыбін]]у H₃Sb. Пры нармальных умовах — вельмі таксічны гаручы бясколерны газ. Згарае з утварэннем аксіду мыш’яку. Абсалютна хімічна чысты арсін паху не мае, але з прычыны няўстойлівасці прадукты яго акіслення надаюць арсіну раздражняльны часнычны пах. Адкрыты шведскім хімікам [[Карл Вільгельм Шэеле|Карлам Вільгельмам Шэеле]] ў 1775 годзе. Малекула арсіну мае форму трыганальнай піраміды з атамам мыш’яку ў вяршыні, куты HAsH 92,08 °, даўжыня сувязі As-H {{nobr|0,1511 нм}}. Нізкае значэнне дыпольнага моманту, якое складае 0,20 Д, сведчыць, што сувязь у малекуле арсіна блізкая да непалярнай і арсін практычна не праяўляе электронадонарныя ўласцівасці. Іон [[арсоній|арсонію]] AsH₄⁺, у адрозненне ад яго аналагу іона [[амоній|амонію]] NH₄⁺ і нават фасфонію PH₄⁺, няўстойлівы і быў выяўлены толькі спектраскапічна пры паніжанай тэмпературы. Не блытаць з арсінам (5-метылрэзарцынам), які з’яўляецца арганічным рэчывам, вытворным [[талуол]]у, а таксама з натуральным фарбавальнікам арсейлем і арсеінам, што атрымліваецца з арсейлю. [[Катэгорыя:Газы]] [[Катэгорыя:Гідрыды]] fntbsz8o9yobeudhyjrtjqu6p3gxhbe 5192584 5192583 2026-09-04T06:36:24Z Autumndancer 168015 5192584 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арсін''' (мыш’яковісты вадарод, арсенід вадароду) — рэчыва з формулай AsH₃ (правільней H₃As), хімічнае злучэнне [[мыш'як]]у і [[вадарод]]у. З’яўляецца аналагам [[аміяк]]у NH₃, [[фасфін]]у PH₃ і [[стыбін]]у H₃Sb. Пры нармальных умовах — вельмі таксічны гаручы бясколерны газ. Згарае з утварэннем аксіду мыш’яку. Абсалютна хімічна чысты арсін паху не мае, але з прычыны няўстойлівасці прадукты яго акіслення надаюць арсіну раздражняльны часнычны пах. Адкрыты шведскім хімікам [[Карл Вільгельм Шэеле|Карлам Вільгельмам Шэеле]] ў 1775 годзе. Малекула арсіну мае форму трыганальнай піраміды з атамам мыш’яку ў вяршыні, куты HAsH 92,08 °, даўжыня сувязі As-H {{nobr|0,1511 нм}}. Нізкае значэнне дыпольнага моманту, якое складае 0,20 Д, сведчыць, што сувязь у малекуле арсіна блізкая да непалярнай і арсін практычна не праяўляе электронадонарныя ўласцівасці. Іон [[арсоній|арсонію]] AsH₄⁺, у адрозненне ад яго аналагу іона [[амоній|амонію]] NH₄⁺ і нават фасфонію PH₄⁺, няўстойлівы і быў выяўлены толькі спектраскапічна пры паніжанай тэмпературы. Не блытаць з арсінам (5-метылрэзарцынам), які з’яўляецца арганічным рэчывам, вытворным [[талуол]]у, а таксама з натуральным фарбавальнікам арсейлем і арсеінам, што атрымліваецца з арсейлю. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Газы]] [[Катэгорыя:Гідрыды]] stih4qaqzhmp4zqkt732tvct6gn495j 0 813920 5192586 2026-09-04T06:37:22Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Арсін]] 5192586 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арсін]] 65xglqks4l6k0lgwgk4x3av0yjncr7i 0 813921 5192590 2026-09-04T06:48:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Томас Ройдс''' ({{lang-en|Thomas Royds}}) — брытанскі [[фізік]], які працаваў з [[Эрнэст Рэзерфорд|Эрнэстам Рэзерфордам]] над ідэнтыфікацыяй альфа-выпраменьвання як ядра атама [[гелій|гелію]], быў дырэктарам Сонечнай абсерваторыі Кодайканал у Індыі. Паміж 191...» 5192590 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Томас Ройдс''' ({{lang-en|Thomas Royds}}) — брытанскі [[фізік]], які працаваў з [[Эрнэст Рэзерфорд|Эрнэстам Рэзерфордам]] над ідэнтыфікацыяй альфа-выпраменьвання як ядра атама [[гелій|гелію]], быў дырэктарам Сонечнай абсерваторыі Кодайканал у Індыі. Паміж 1913 і 1937 гадамі ён апублікаваў 49 даследчых прац у абсерваторыі Кодайканал, сярод іх — доказ наяўнасці [[кісларод]]у ў храмасферы Сонца, апублікаваны ў «Nature». У 1928 годзе ён сфатаграфаваў самае яркае і найбуйнейшае на той момант вывяржэнне [[вадарод]]у на Сонцы. У наступным годзе доктар Ройдс і прафесар Ф. Дж. М. Стратан з каледжа Гонвіла і Кая ў Кембрыджы ўзначалілі экспедыцыю на зацьменне ў Сіям, каб сфатаграфаваць поўнае сонечнае зацьменне, але хмары перашкодзілі амаль усім назіранням. У 1936 годзе годзе Ройдс і Стратан узначалілі сонечную экспедыцыю на Хакайда, Японія, для вывучэння, як рассеянае святло ад іншых частак дыска ўплывае на даўжыні хваль на розных частках сонечнага дыска. Іх праца таксама пацвердзіла тэорыю Эйнштэйна аб тым, што даўжыні хваль ліній у спектры Сонца будуць нязначна адрознівацца ад тых жа ліній у наземных лабараторыях. {{DEFAULTSORT:Ройдс}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] ahcuoj64q6fd4rlb0uu6sm1ydkhq0rv 5192593 5192590 2026-09-04T06:50:56Z Autumndancer 168015 5192593 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Томас Ройдс''' ({{lang-en|Thomas Royds}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі [[фізік]], які працаваў з [[Эрнэст Рэзерфорд|Эрнэстам Рэзерфордам]] над ідэнтыфікацыяй альфа-выпраменьвання як ядра атама [[гелій|гелію]], быў дырэктарам Сонечнай абсерваторыі Кодайканал у Індыі. Паміж 1913 і 1937 гадамі ён апублікаваў 49 даследчых прац у абсерваторыі Кодайканал, сярод іх — доказ наяўнасці [[кісларод]]у ў храмасферы Сонца, апублікаваны ў «Nature». У 1928 годзе ён сфатаграфаваў самае яркае і найбуйнейшае на той момант вывяржэнне [[вадарод]]у на Сонцы. У наступным годзе доктар Ройдс і прафесар Ф. Дж. М. Стратан з каледжа Гонвіла і Кая ў Кембрыджы ўзначалілі экспедыцыю на зацьменне ў Сіям, каб сфатаграфаваць поўнае сонечнае зацьменне, але хмары перашкодзілі амаль усім назіранням. У 1936 годзе годзе Ройдс і Стратан узначалілі сонечную экспедыцыю на Хакайда, Японія, для вывучэння, як рассеянае святло ад іншых частак дыска ўплывае на даўжыні хваль на розных частках сонечнага дыска. Іх праца таксама пацвердзіла тэорыю Эйнштэйна аб тым, што даўжыні хваль ліній у спектры Сонца будуць нязначна адрознівацца ад тых жа ліній у наземных лабараторыях. {{DEFAULTSORT:Ройдс}} [[Катэгорыя:Фізікі Вялікабрытаніі]] jjk0lj2r46zula26ykvojkh1s6x4j7h 0 813922 5192595 2026-09-04T07:00:36Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ацэталі''' — [[арганічныя злучэнні]], вытворныя гідратаваных [[альдэгід]]аў, RCH (OR​1)2. Бясколерныя [[вадкасць|вадкасці]] з прыемным пахам, растваральныя ў арганічных растваральніках, нерастваральныя ў [[вада|вадзе]]. Устойлівыя да [[шчолач]]аў, у прысутнасці...» 5192595 wikitext text/x-wiki '''Ацэталі''' — [[арганічныя злучэнні]], вытворныя гідратаваных [[альдэгід]]аў, RCH (OR​1)2. Бясколерныя [[вадкасць|вадкасці]] з прыемным пахам, растваральныя ў арганічных растваральніках, нерастваральныя ў [[вада|вадзе]]. Устойлівыя да [[шчолач]]аў, у прысутнасці кіслот гідралізуюцца да альдэгідаў. Уступаюць у рэакцыі далучэння і замяшчэння. Атрымліваюць ацэталізацыяй — узаемадзеяннем альдэгідаў са спіртам ці ортаэфірамі. Выкарыстоўваюць як растваральнікі, [[пестыцыды]] (напрыклад, ацэталь акралеіну), духмяныя рэчывы ў парфумерыі, пластыфікатары. У невялікай колькасці ёсць у моцных вытрыманых [[віно|вінах]], паляпшаюць іх букет. [[Катэгорыя:Ацэталі]] [[Катэгорыя:Простыя эфіры]] eg5sdsr43xhl2lolawkpxm6dag6hhn5 5192597 5192595 2026-09-04T07:02:05Z Autumndancer 168015 5192597 wikitext text/x-wiki '''Ацэталі''' — [[арганічныя злучэнні]], вытворныя гідратаваных [[альдэгід]]аў, RCH (OR​1)2. Бясколерныя [[вадкасць|вадкасці]] з прыемным пахам, растваральныя ў арганічных растваральніках, нерастваральныя ў [[вада|вадзе]]. Устойлівыя да [[шчолач]]аў, у прысутнасці кіслот гідралізуюцца да альдэгідаў. Уступаюць у рэакцыі далучэння і замяшчэння. Атрымліваюць ацэталізацыяй — узаемадзеяннем альдэгідаў са спіртам ці ортаэфірамі. Выкарыстоўваюць як растваральнікі, [[пестыцыды]] (напрыклад, ацэталь акралеіну), духмяныя рэчывы ў парфумерыі, пластыфікатары. У невялікай колькасці ёсць у моцных вытрыманых [[віно|вінах]], паляпшаюць іх букет. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ацэталі|||}} [[Катэгорыя:Ацэталі]] [[Катэгорыя:Простыя эфіры]] e8uez8vjq459jwkkzz4zolx64y2l041 0 813923 5192599 2026-09-04T07:09:50Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ацэтылхалін''' — воцатнакіслы эфір халіну, CH3COO(CH2)2NOH(CH3)3, [[арганічнае рэчыва]], рэгулятар фізіялагічных функцый у арганізме чалавека і жывёл. Бясколерныя крышталі, раствараюцца ў [[вада|вадзе]], спірце і іншых [[растваральнік]]ах. Ёсць у тканках чалавека,...» 5192599 wikitext text/x-wiki '''Ацэтылхалін''' — воцатнакіслы эфір халіну, CH3COO(CH2)2NOH(CH3)3, [[арганічнае рэчыва]], рэгулятар фізіялагічных функцый у арганізме чалавека і жывёл. Бясколерныя крышталі, раствараюцца ў [[вада|вадзе]], спірце і іншых [[растваральнік]]ах. Ёсць у тканках чалавека, пазваночных і многіх беспазваночных жывёл, знойдзены ў некаторых раслінных ядах. Фізіялагічнае значэнне ацэтылхаліну высветлена аўстрыйскім вучоным Ота Лёві (1921). Ацэтылхалін — хімічны перадатчык нервовых імпульсаў у месцах кантактаў нервовых валокнаў з нервовымі клеткамі ([[сінапс]]ах) парасімпатычнай нервовай сістэмы і ў гангліях [[вегетатыўная енрвовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэмы]]. Бесперапынна сінтэзуецца пры ацэтыліраванні [[халін]]у з дапамогай ферменту ацэтылхалінтрансферазы, разбураецца з дапамогай ацэтылхалінэстэразы. Уведзены ў арганізм ацэтылхалін паслабляе сардэчную дзейнасць, запавольвае пульс, узмацняе дзейнасць гладкай мускулатуры [[бронхі|бронхаў]], [[страўнік]]а, [[матка жанчыны|маткі]] і інш. [[Катэгорыя:Нейрамедыятары]] n76n1ya933xq7gv7tw16ugae0pn2a0l 5192601 5192599 2026-09-04T07:10:50Z Autumndancer 168015 5192601 wikitext text/x-wiki '''Ацэтылхалін''' — воцатнакіслы эфір халіну, CH3COO(CH2)2NOH(CH3)3, [[арганічнае рэчыва]], рэгулятар фізіялагічных функцый у арганізме чалавека і жывёл. Бясколерныя крышталі, раствараюцца ў [[вада|вадзе]], спірце і іншых [[растваральнік]]ах. Ёсць у тканках чалавека, пазваночных і многіх беспазваночных жывёл, знойдзены ў некаторых раслінных ядах. Фізіялагічнае значэнне ацэтылхаліну высветлена аўстрыйскім вучоным Ота Лёві (1921). Ацэтылхалін — хімічны перадатчык нервовых імпульсаў у месцах кантактаў нервовых валокнаў з нервовымі клеткамі ([[сінапс]]ах) парасімпатычнай нервовай сістэмы і ў гангліях [[вегетатыўная нервовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэмы]]. Бесперапынна сінтэзуецца пры ацэтыліраванні [[халін]]у з дапамогай ферменту ацэтылхалінтрансферазы, разбураецца з дапамогай ацэтылхалінэстэразы. Уведзены ў арганізм ацэтылхалін паслабляе сардэчную дзейнасць, запавольвае пульс, узмацняе дзейнасць гладкай мускулатуры [[бронхі|бронхаў]], [[страўнік]]а, [[матка жанчыны|маткі]] і інш. [[Катэгорыя:Нейрамедыятары]] 2c81f19b7qrnukpino12supzbsa9kvi 5192602 5192601 2026-09-04T07:11:46Z Autumndancer 168015 5192602 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Ацэтылхалін''' — воцатнакіслы эфір халіну, CH3COO(CH2)2NOH(CH3)3, [[арганічнае рэчыва]], рэгулятар фізіялагічных функцый у арганізме чалавека і жывёл. Бясколерныя крышталі, раствараюцца ў [[вада|вадзе]], спірце і іншых [[растваральнік]]ах. Ёсць у тканках чалавека, пазваночных і многіх беспазваночных жывёл, знойдзены ў некаторых раслінных ядах. Фізіялагічнае значэнне ацэтылхаліну высветлена аўстрыйскім вучоным Ота Лёві (1921). Ацэтылхалін — хімічны перадатчык нервовых імпульсаў у месцах кантактаў нервовых валокнаў з нервовымі клеткамі ([[сінапс]]ах) парасімпатычнай нервовай сістэмы і ў гангліях [[вегетатыўная нервовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэмы]]. Бесперапынна сінтэзуецца пры ацэтыліраванні [[халін]]у з дапамогай ферменту ацэтылхалінтрансферазы, разбураецца з дапамогай ацэтылхалінэстэразы. Уведзены ў арганізм ацэтылхалін паслабляе сардэчную дзейнасць, запавольвае пульс, узмацняе дзейнасць гладкай мускулатуры [[бронхі|бронхаў]], [[страўнік]]а, [[матка жанчыны|маткі]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ацэтылхалін|||}} [[Катэгорыя:Нейрамедыятары]] 6d9fkqnn7na1fx2yh52r07y6r4p56c7 5192603 5192602 2026-09-04T07:12:05Z Autumndancer 168015 5192603 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Ацэтылхалін''' — воцатнакіслы эфір халіну, CH3COO(CH2)2NOH(CH3)3, [[арганічнае рэчыва]], рэгулятар фізіялагічных функцый у арганізме чалавека і жывёл. Бясколерныя крышталі, раствараюцца ў [[вада|вадзе]], спірце і іншых [[растваральнік]]ах. Ёсць у тканках чалавека, пазваночных і многіх беспазваночных жывёл, знойдзены ў некаторых раслінных ядах. Фізіялагічнае значэнне ацэтылхаліну высветлена аўстрыйскім вучоным Ота Лёві (1921). Ацэтылхалін — хімічны перадатчык нервовых імпульсаў у месцах кантактаў нервовых валокнаў з нервовымі клеткамі ([[сінапс]]ах) парасімпатычнай нервовай сістэмы і ў гангліях [[вегетатыўная нервовая сістэма|вегетатыўнай нервовай сістэмы]]. Бесперапынна сінтэзуецца пры ацэтыліраванні [[халін]]у з дапамогай ферменту ацэтылхалінтрансферазы, разбураецца з дапамогай ацэтылхалінэстэразы. Уведзены ў арганізм ацэтылхалін паслабляе сардэчную дзейнасць, запавольвае пульс, узмацняе дзейнасць гладкай мускулатуры [[бронхі|бронхаў]], [[страўнік]]а, [[матка жанчыны|маткі]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ацэтылхалін|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нейрамедыятары]] qlucqx0txqtvzqaqbx9u6i5yz5gyeyt 0 813924 5192605 2026-09-04T07:19:04Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арагонская раўніна''' — міжгорная раўніна на паўночным усходзе [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], у [[Іспанія|Іспаніі]], паміж [[Пірэнеі|Пірэнеямі]], [[Іберыйскія горы|Іберыйскімі]] і [[Каталонскія горы|Каталонскімі гарамі]]. Даўжыня — ка...» 5192605 wikitext text/x-wiki '''Арагонская раўніна''' — міжгорная раўніна на паўночным усходзе [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], у [[Іспанія|Іспаніі]], паміж [[Пірэнеі|Пірэнеямі]], [[Іберыйскія горы|Іберыйскімі]] і [[Каталонскія горы|Каталонскімі гарамі]]. Даўжыня — каля 300 км, шырыня — да 120 км. Паверхня — узгорыстая раўніна вышынёй да 250 м, паблізу гор да 500—700 м. З паўнончага захаду на паўднёвы ўсход па Арагонскай раўніне цячэ р. [[Эбра]]. Клімат субтрапічны кантынентальны. Сярэдняя тэспература [[студзень|студзеня]] 8 °C, [[ліпень|ліпеня]] 24 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] 300—500 мм за год. Пераважае сухі стэп (расліннасць тыпу гарыга), месцамі паўпустыня. Даліна р. Эбра шчыльна заселена. На Арагонскай раўніне — г. [[Сарагоса]]. [[Катэгорыя:Геаграфія Іспаніі]] 5212pdpi7ksert3u4diai2prhruq5mp 5192610 5192605 2026-09-04T07:21:44Z Autumndancer 168015 5192610 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арагонская раўніна''' — міжгорная раўніна на паўночным усходзе [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], у [[Іспанія|Іспаніі]], паміж [[Пірэнеі|Пірэнеямі]], [[Іберыйскія горы|Іберыйскімі]] і [[Каталонскія горы|Каталонскімі гарамі]]. Даўжыня — каля 300 км, шырыня — да 120 км. Паверхня — узгорыстая раўніна вышынёй да 250 м, паблізу гор да 500—700 м. З паўнончага захаду на паўднёвы ўсход па Арагонскай раўніне цячэ р. [[Эбра]]. Клімат субтрапічны кантынентальны. Сярэдняя тэспература [[студзень|студзеня]] 8 °C, [[ліпень|ліпеня]] 24 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] 300—500 мм за год. Пераважае сухі стэп (расліннасць тыпу гарыга), месцамі паўпустыня. Даліна р. Эбра шчыльна заселена. На Арагонскай раўніне — г. [[Сарагоса]]. [[Катэгорыя:Геаграфія Іспаніі]] 9q17ka6dbvjprguu7cvwgfusrh2pyxo 5192611 5192610 2026-09-04T07:23:35Z Autumndancer 168015 5192611 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арагонская раўніна''' — міжгорная раўніна на паўночным усходзе [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], у [[Іспанія|Іспаніі]], паміж [[Пірэнеі|Пірэнеямі]], [[Іберыйскія горы|Іберыйскімі]] і [[Каталонскія горы|Каталонскімі гарамі]]. Даўжыня — каля 300 км, шырыня — да 120 км. Паверхня — узгорыстая раўніна вышынёй да 250 м, паблізу гор да 500—700 м. З паўнончага захаду на паўднёвы ўсход па Арагонскай раўніне цячэ р. [[Эбра]]. Клімат субтрапічны кантынентальны. Сярэдняя тэспература [[студзень|студзеня]] 8 °C, [[ліпень|ліпеня]] 24 °C. [[Ападкі|Ападкаў]] 300—500 мм за год. Пераважае сухі стэп (расліннасць тыпу гарыга), месцамі паўпустыня. Даліна р. Эбра шчыльна заселена. На Арагонскай раўніне — г. [[Сарагоса]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арагонская раўніна|||}} [[Катэгорыя:Геаграфія Іспаніі]] 2m6nyhogv7qj5xpzhad6lqmm7jzngk9 0 813925 5192609 2026-09-04T07:21:26Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Патэт Лаа]] у [[Патэт-Лаа]]: Назва з памылкай правапісу 5192609 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Патэт-Лаа]] c1nuex33ul8dce6vz9izdhl7k236jt6 0 813926 5192639 2026-09-04T08:12:30Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Лао Шэ]] у [[Лаа Шэ]]: Назва з памылкай правапісу 5192639 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лаа Шэ]] itxqmipjc8jok6k8lzj2kmug16aay68 0 813927 5192640 2026-09-04T08:14:17Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Лаа Шэ]] 5192640 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лаа Шэ]] itxqmipjc8jok6k8lzj2kmug16aay68 0 813928 5192641 2026-09-04T08:14:40Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Лаа Шэ]] 5192641 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лаа Шэ]] itxqmipjc8jok6k8lzj2kmug16aay68 0 813929 5192643 2026-09-04T08:30:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Аргіліт''' — [[асадкавая горная парода]], што ўтварылася ў выніку ўшчыльнення, абязводжвання і цэментацыі [[гліна]]ў, ад якіх адрозніваецца каменепадобнасцю і няздольнасцю размакаць у [[вада|вадзе]]. Цемнаколерная (да чорнага) парода, у асноўным гідраслю...» 5192643 wikitext text/x-wiki '''Аргіліт''' — [[асадкавая горная парода]], што ўтварылася ў выніку ўшчыльнення, абязводжвання і цэментацыі [[гліна]]ў, ад якіх адрозніваецца каменепадобнасцю і няздольнасцю размакаць у [[вада|вадзе]]. Цемнаколерная (да чорнага) парода, у асноўным гідраслюдзістага ці мяшанага саставу. Утварае масіўныя пласты, мікраслаістыя разнавіднасці. Аргіліт характэрны для складкавых абласцей і старажытных адкладаў платформаў. На [[Беларусь|Беларусі]] вядомы ў адкладах верхняга [[пратэразой|пратэразою]], [[дэвон]]у і інш. Выкарыстоўваецца як сыравіна для вытворчасці [[цэмент]]у, [[керамзіт]]у, радзей будаўнічай керамікі і вогнетрывалых матэрыялаў. [[Катэгорыя:Горныя пароды]] 2gnfynhelzaduwj8qifq6r3qad3xllp 5192644 5192643 2026-09-04T08:31:38Z Autumndancer 168015 5192644 wikitext text/x-wiki '''Аргіліт''' — [[асадкавая горная парода]], што ўтварылася ў выніку ўшчыльнення, абязводжвання і цэментацыі [[гліна]]ў, ад якіх адрозніваецца каменепадобнасцю і няздольнасцю размакаць у [[вада|вадзе]]. Цемнаколерная (да чорнага) парода, у асноўным гідраслюдзістага ці мяшанага саставу. Утварае масіўныя пласты, мікраслаістыя разнавіднасці. Аргіліт характэрны для складкавых абласцей і старажытных адкладаў платформаў. На [[Беларусь|Беларусі]] вядомы ў адкладах верхняга [[пратэразой|пратэразою]], [[дэвон]]у і інш. Выкарыстоўваецца як сыравіна для вытворчасці [[цэмент]]у, [[керамзіт]]у, радзей будаўнічай керамікі і вогнетрывалых матэрыялаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аргіліт|||}} [[Катэгорыя:Горныя пароды]] 3bducil9fn1ic2yeu4q3q03hyerqnhg 5192645 5192644 2026-09-04T08:35:06Z Autumndancer 168015 5192645 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Аргіліт''' — [[асадкавая горная парода]], што ўтварылася ў выніку ўшчыльнення, абязводжвання і цэментацыі [[гліна]]ў, ад якіх адрозніваецца каменепадобнасцю і няздольнасцю размакаць у [[вада|вадзе]]. Цемнаколерная (да чорнага) парода, у асноўным гідраслюдзістага ці мяшанага саставу. Утварае масіўныя пласты, мікраслаістыя разнавіднасці. Аргіліт характэрны для складкавых абласцей і старажытных адкладаў платформаў. На [[Беларусь|Беларусі]] вядомы ў адкладах верхняга [[пратэразой|пратэразою]], [[дэвон]]у і інш. Выкарыстоўваецца як сыравіна для вытворчасці [[цэмент]]у, [[керамзіт]]у, радзей будаўнічай керамікі і вогнетрывалых матэрыялаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аргіліт|||}} [[Катэгорыя:Горныя пароды]] q199qy32sgo6cr96ndacpbawpumli1h 0 813930 5192650 2026-09-04T08:47:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Аркашон''' ({{lang-fr|Arcachon}}) — кліматычны курорт на беразе [[Біскайскі заліў|Біскайскага заліва]] ў [[Францыя|Францыі]]. На паўднёвы захад ад г. [[Бардо]]. Узнік у 19 стагоддзі. Мяккі марскі клімат без рэзкіх ваганняў тэмпературы, пляж даўжынёй каля 6 км, дзю...» 5192650 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аркашон''' ({{lang-fr|Arcachon}}) — кліматычны курорт на беразе [[Біскайскі заліў|Біскайскага заліва]] ў [[Францыя|Францыі]]. На паўднёвы захад ад г. [[Бардо]]. Узнік у 19 стагоддзі. Мяккі марскі клімат без рэзкіх ваганняў тэмпературы, пляж даўжынёй каля 6 км, дзюны, [[Ланды (лес)|хвойнікі Ланды]]. Шматлікія санаторыі і гасцініцы. Буйнейшы ў Еўропе цэнтр па здабычы вустрыц. 2ekplw1qj92c5lg7q16tc834ogx5a7i 5192651 5192650 2026-09-04T08:48:50Z Autumndancer 168015 5192651 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аркашон''' ({{lang-fr|Arcachon}}) — кліматычны курорт на беразе [[Біскайскі заліў|Біскайскага заліва]] ў [[Францыя|Францыі]]. На паўднёвы захад ад г. [[Бардо]]. Узнік у 19 стагоддзі. Мяккі марскі клімат без рэзкіх ваганняў тэмпературы, пляж даўжынёй каля 6 км, дзюны, [[Ланды (лес)|хвойнікі Ланды]]. Шматлікія санаторыі і гасцініцы. Буйнейшы ў Еўропе цэнтр па здабычы вустрыц. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аркашон|||}} [[Катэгорыя:Парты Францыі]] ry3hcv2avcckmvcltqy02mb1rtalnva 5192652 5192651 2026-09-04T08:49:27Z Autumndancer 168015 5192652 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аркашон''' ({{lang-fr|Arcachon}}) — кліматычны курорт на беразе [[Біскайскі заліў|Біскайскага заліва]] ў [[Францыя|Францыі]]. На паўднёвы захад ад г. [[Бардо (горад)|Бардо]]. Узнік у 19 стагоддзі. Мяккі марскі клімат без рэзкіх ваганняў тэмпературы, пляж даўжынёй каля 6 км, дзюны, [[Ланды (лес)|хвойнікі Ланды]]. Шматлікія санаторыі і гасцініцы. Буйнейшы ў Еўропе цэнтр па здабычы вустрыц. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аркашон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Парты Францыі]] 70lt7ufdb0qag2oua7oy8qfd4b2h6z6 5192656 5192652 2026-09-04T08:51:27Z Autumndancer 168015 5192656 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аркашон''' ({{lang-fr|Arcachon}}) — кліматычны курорт на беразе [[Біскайскі заліў|Біскайскага заліва]] ў [[Францыя|Францыі]]. На паўднёвы захад ад г. [[Бардо (горад)|Бардо]]. Узнік у 19 стагоддзі. Мяккі марскі клімат без рэзкіх ваганняў тэмпературы, пляж даўжынёй каля 6 км, дзюны, [[Ланды (лес)|хвойнікі Ланды]]. Шматлікія санаторыі і гасцініцы. Буйнейшы ў Еўропе цэнтр па здабычы вустрыц. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аркашон|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Парты Францыі]] lhvrfolxn0et5zi61yzmh0ql1syl63r 0 813931 5192661 2026-09-04T09:05:58Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] 5192661 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] slabvj7y9dfp6npvrgeiurn62ndraop 0 813932 5192664 2026-09-04T09:46:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Таксон}} '''Архітэўцыс''' (''Architeuthis'') — род гіганцкіх кальмараў атраду дзесяціногіх галаваногіх малюскаў. Каля 10 відаў. Узніклі прыкладна ў познім [[мезазой|мезазоі]], росквіту дасягнулі ў неагене. Самыя вялікія беспазваночныя жывёлы. Найбольш вядомы арх...» 5192664 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Архітэўцыс''' (''Architeuthis'') — род гіганцкіх кальмараў атраду дзесяціногіх галаваногіх малюскаў. Каля 10 відаў. Узніклі прыкладна ў познім [[мезазой|мезазоі]], росквіту дасягнулі ў неагене. Самыя вялікія беспазваночныя жывёлы. Найбольш вядомы архітэуцыс — «даўгарукі спрут». Даўжыня са шчупальцамі дасягае 19 м, маса да 1 т і болей. Жывуць пераважна ў трапічных морах і акіянах. Цела верацёнападобнае. На галаве 8 «рук» і 2 шчупальцы. Яйцы адкладваюць на дно ці ў тоўшчу вады. Драпежнікі. Аб’екты промыслу. Мяса смачнае. Выкарыстоўваюцца таксама ў фармацэўтычнай прамысловасці. ttyg8d5z9k79rb6uv6yjrcpmzlhm0i8 5192667 5192664 2026-09-04T09:48:50Z Autumndancer 168015 5192667 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Архітэўцыс''' (''Architeuthis'') — род гіганцкіх кальмараў атраду дзесяціногіх галаваногіх малюскаў. Каля 10 відаў. Узніклі прыкладна ў познім [[мезазой|мезазоі]], росквіту дасягнулі ў неагене. Самыя вялікія беспазваночныя жывёлы. Найбольш вядомы архітэуцыс — «даўгарукі спрут». Даўжыня са шчупальцамі дасягае 19 м, маса да 1 т і болей. Жывуць пераважна ў трапічных морах і акіянах. Цела верацёнападобнае. На галаве 8 «рук» і 2 шчупальцы. Яйцы адкладваюць на дно ці ў тоўшчу вады. Драпежнікі. Аб’екты промыслу. Мяса смачнае. Выкарыстоўваюцца таксама ў фармацэўтычнай прамысловасці. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Архітэўцыс|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 3jsufjfodoux81ptihid8oy45mptah2 0 813933 5192666 2026-09-04T09:47:48Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Архітэўцыс]] 5192666 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Архітэўцыс]] j2bsswcbia8j5dnl2gtkq1zsz6u7fel 0 813934 5192670 2026-09-04T09:58:39Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Інга Рыгораўна Артамонава''', па мужу Вароніна ({{lang-ru|И́нга Григо́рьевна Артамо́нова}}) — расійская спартсменка ([[канькабежны спорт]]). Заслужаны майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянат...» 5192670 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Інга Рыгораўна Артамонава''', па мужу Вароніна ({{lang-ru|И́нга Григо́рьевна Артамо́нова}}) — расійская спартсменка ([[канькабежны спорт]]). Заслужаны майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1963, 1964), неаднаразовая рэкардсменка свету, чэмпіёнка СССР у мнагаборстве (1956, 1958, 1962—64), шматразовая чэмпіёнка СССР (1956—59, 1961—65) на розных дыстанцыях. == Асабістае жыццё і гібель == У 1958 годзе на сусветным першынстве ў Швецыі закахалася ў работніка аргкамітэта, якога звалі Бенгт. Яна спрабавала захаваць іх сувязь у сакрэце, але пасля таго, як не вярнулася начаваць у гатэль, яе на раніцу ўжо чакалі. Яе выклікалі ў КДБ і на некалькі гадоў забаранілі выезд за мяжу. Таксама была пад пастаянным пільным кантролем спецслужбаў, ёй забаранялі кантакты з каханым, пад пагрозай турэмнага тэрміну. У 1959 годзе яна выйшла замуж за савецкага канькабежца Генадзя Вароніна. Ён не быў такім паспяховым, як Інга, што ён успрымаў балюча. Ён адкрыта зайздросціў жонцы. Пазней Варонін пачаў спажываць алкаголь, пачаў абражаць жонку і паднімаць на яе руку. У нейкі момант яна не вытрымала і ў канцы 1965 года заявіла, што мае намер з ім развесціся. Пасля гэтага яна пераехала ў бацькоўскую кватэру. 4 студзеня 1966 года Варонін прыйшоў да яе маці дадому, каб пагаварыць з Інгай. Яго ўпусцілі, ён быў п’яны. Седзячы на ​​кухні, пасля невялікай слоўнай сваркі, мужчына выхапіў нож, які прынёс з сабой, і нанёс удар акурат у сэрца жонкі. Рана аказалася смяротнай, Артамонавай было 29 гадоў. На судзе Вароніну далі тэрмін 10 гадоў, але ўжо праз паўтара года яго перавялі на вольнае пасяленне і праз тры гады ён выйшаў на волю. Пахаваная на [[Ваганькаўскі могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]. {{DEFAULTSORT:Артамонава}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] 5spgvr70laxapkwhjktaa3vvu22qii3 5192674 5192670 2026-09-04T10:00:37Z Autumndancer 168015 5192674 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Інга Рыгораўна Артамонава''', па мужу Вароніна ({{lang-ru|И́нга Григо́рьевна Артамо́нова}}) — расійская спартсменка ([[канькабежны спорт]]). Заслужаны майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1963, 1964), неаднаразовая рэкардсменка свету, чэмпіёнка СССР у мнагаборстве (1956, 1958, 1962—64), шматразовая чэмпіёнка СССР (1956—59, 1961—65) на розных дыстанцыях. == Асабістае жыццё і гібель == У 1958 годзе на сусветным першынстве ў Швецыі закахалася ў работніка аргкамітэта, якога звалі Бенгт. Яна спрабавала захаваць іх сувязь у сакрэце, але пасля таго, як не вярнулася начаваць у гатэль, яе на раніцу ўжо чакалі. Яе выклікалі ў КДБ і на некалькі гадоў забаранілі выезд за мяжу. Таксама была пад пастаянным пільным кантролем спецслужбаў, ёй забаранялі кантакты з каханым, пад пагрозай турэмнага тэрміну. У 1959 годзе яна выйшла замуж за савецкага канькабежца Генадзя Вароніна. Ён не быў такім паспяховым, як Інга, што ён успрымаў балюча. Ён адкрыта зайздросціў жонцы. Пазней Варонін пачаў спажываць алкаголь, пачаў абражаць жонку і паднімаць на яе руку. У нейкі момант яна не вытрымала і ў канцы 1965 года заявіла, што мае намер з ім развесціся. Пасля гэтага яна пераехала ў бацькоўскую кватэру. 4 студзеня 1966 года Варонін прыйшоў да яе маці дадому, каб пагаварыць з Інгай. Яго ўпусцілі, ён быў п’яны. Седзячы на ​​кухні, пасля невялікай слоўнай сваркі, мужчына выхапіў нож, які прынёс з сабой, і нанёс удар акурат у сэрца жонкі. Рана аказалася смяротнай, Артамонавай было 29 гадоў. На судзе Вароніну далі тэрмін 10 гадоў, але ўжо праз паўтара года яго перавялі на вольнае пасяленне і праз тры гады ён выйшаў на волю. Пахаваная на [[Ваганькаўскі могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Артамонава Інга Рыгораўна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артамонава}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] 94nrt1wvsi0bs2tso5b3ksxnjd7ta5j 5192675 5192674 2026-09-04T10:00:51Z Autumndancer 168015 5192675 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Інга Рыгораўна Артамонава''', па мужу ''Вароніна'' ({{lang-ru|И́нга Григо́рьевна Артамо́нова}}) — расійская спартсменка ([[канькабежны спорт]]). Заслужаны майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1963, 1964), неаднаразовая рэкардсменка свету, чэмпіёнка СССР у мнагаборстве (1956, 1958, 1962—64), шматразовая чэмпіёнка СССР (1956—59, 1961—65) на розных дыстанцыях. == Асабістае жыццё і гібель == У 1958 годзе на сусветным першынстве ў Швецыі закахалася ў работніка аргкамітэта, якога звалі Бенгт. Яна спрабавала захаваць іх сувязь у сакрэце, але пасля таго, як не вярнулася начаваць у гатэль, яе на раніцу ўжо чакалі. Яе выклікалі ў КДБ і на некалькі гадоў забаранілі выезд за мяжу. Таксама была пад пастаянным пільным кантролем спецслужбаў, ёй забаранялі кантакты з каханым, пад пагрозай турэмнага тэрміну. У 1959 годзе яна выйшла замуж за савецкага канькабежца Генадзя Вароніна. Ён не быў такім паспяховым, як Інга, што ён успрымаў балюча. Ён адкрыта зайздросціў жонцы. Пазней Варонін пачаў спажываць алкаголь, пачаў абражаць жонку і паднімаць на яе руку. У нейкі момант яна не вытрымала і ў канцы 1965 года заявіла, што мае намер з ім развесціся. Пасля гэтага яна пераехала ў бацькоўскую кватэру. 4 студзеня 1966 года Варонін прыйшоў да яе маці дадому, каб пагаварыць з Інгай. Яго ўпусцілі, ён быў п’яны. Седзячы на ​​кухні, пасля невялікай слоўнай сваркі, мужчына выхапіў нож, які прынёс з сабой, і нанёс удар акурат у сэрца жонкі. Рана аказалася смяротнай, Артамонавай было 29 гадоў. На судзе Вароніну далі тэрмін 10 гадоў, але ўжо праз паўтара года яго перавялі на вольнае пасяленне і праз тры гады ён выйшаў на волю. Пахаваная на [[Ваганькаўскі могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Артамонава Інга Рыгораўна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артамонава}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] 3r71ih4iyn3pd9789c84dgu3lolrfjt 5192677 5192675 2026-09-04T10:09:35Z Autumndancer 168015 5192677 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Інга Рыгораўна Артамонава''', па мужу ''Вароніна'' ({{lang-ru|И́нга Григо́рьевна Артамо́нова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская спартсменка ([[канькабежны спорт]]). Заслужаны майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1963, 1964), неаднаразовая рэкардсменка свету, чэмпіёнка СССР у мнагаборстве (1956, 1958, 1962—64), шматразовая чэмпіёнка СССР (1956—59, 1961—65) на розных дыстанцыях. == Асабістае жыццё і гібель == У 1958 годзе на сусветным першынстве ў Швецыі закахалася ў работніка аргкамітэта, якога звалі Бенгт. Яна спрабавала захаваць іх сувязь у сакрэце, але пасля таго, як не вярнулася начаваць у гатэль, яе на раніцу ўжо чакалі. Яе выклікалі ў КДБ і на некалькі гадоў забаранілі выезд за мяжу. Таксама была пад пастаянным пільным кантролем спецслужбаў, ёй забаранялі кантакты з каханым, пад пагрозай турэмнага тэрміну. У 1959 годзе яна выйшла замуж за савецкага канькабежца Генадзя Вароніна. Ён не быў такім паспяховым, як Інга, што ён успрымаў балюча. Ён адкрыта зайздросціў жонцы. Пазней Варонін пачаў спажываць алкаголь, пачаў абражаць жонку і паднімаць на яе руку. У нейкі момант яна не вытрымала і ў канцы 1965 года заявіла, што мае намер з ім развесціся. Пасля гэтага яна пераехала ў бацькоўскую кватэру. 4 студзеня 1966 года Варонін прыйшоў да яе маці дадому, каб пагаварыць з Інгай. Яго ўпусцілі, ён быў п’яны. Седзячы на ​​кухні, пасля невялікай слоўнай сваркі, мужчына выхапіў нож, які прынёс з сабой, і нанёс удар акурат у сэрца жонкі. Рана аказалася смяротнай, Артамонавай было 29 гадоў. На судзе Вароніну далі тэрмін 10 гадоў, але ўжо праз паўтара года яго перавялі на вольнае пасяленне і праз тры гады ён выйшаў на волю. Пахаваная на [[Ваганькаўскі могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Артамонава Інга Рыгораўна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артамонава}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] fh36xek7e1hj6wjkg2dljg86o3lkrnl 5192678 5192677 2026-09-04T10:09:57Z Autumndancer 168015 /* Асабістае жыццё і гібель */ 5192678 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Інга Рыгораўна Артамонава''', па мужу ''Вароніна'' ({{lang-ru|И́нга Григо́рьевна Артамо́нова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійская спартсменка ([[канькабежны спорт]]). Заслужаны майстар спорту СССР (1962). Чатырохразовая чэмпіёнка свету (1957—58, 1962, 1965), сярэбраны прызёр чэмпіянатаў свету (1963, 1964), неаднаразовая рэкардсменка свету, чэмпіёнка СССР у мнагаборстве (1956, 1958, 1962—64), шматразовая чэмпіёнка СССР (1956—59, 1961—65) на розных дыстанцыях. == Асабістае жыццё і гібель == У 1958 годзе на сусветным першынстве ў Швецыі закахалася ў работніка аргкамітэта, якога звалі Бенгт. Яна спрабавала захаваць іх сувязь у сакрэце, але пасля таго, як не вярнулася начаваць у гатэль, яе на раніцу ўжо чакалі. Яе выклікалі ў КДБ і на некалькі гадоў забаранілі выезд за мяжу. Таксама была пад пастаянным пільным кантролем спецслужбаў, ёй забаранялі кантакты з каханым, пад пагрозай турэмнага тэрміну. У 1959 годзе яна выйшла замуж за савецкага канькабежца Генадзя Вароніна. Ён не быў такім паспяховым, як Інга, што ён успрымаў балюча. Ён адкрыта зайздросціў жонцы. Пазней Варонін пачаў спажываць алкаголь, пачаў абражаць жонку і паднімаць на яе руку. У нейкі момант яна не вытрымала і ў канцы 1965 года заявіла, што мае намер з ім развесціся. Пасля гэтага яна пераехала ў бацькоўскую кватэру. 4 студзеня 1966 года Варонін прыйшоў да яе маці дадому, каб пагаварыць з Інгай. Яго ўпусцілі, ён быў п’яны. Седзячы на ​​кухні, пасля невялікай слоўнай сваркі, мужчына выхапіў нож, які прынёс з сабой, і нанёс удар акурат у сэрца жонкі. Рана аказалася смяротнай, Артамонавай было 29 гадоў. На судзе Вароніну далі тэрмін 10 гадоў, але ўжо праз паўтара года яго перавялі на вольнае пасяленне і праз тры гады ён выйшаў на волю. Пахаваная на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Артамонава Інга Рыгораўна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артамонава}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] 4p85vwt5z9or94prxi3g9b6wy36fgss 0 813935 5192672 2026-09-04T09:59:25Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Інга Рыгораўна Артамонава]] 5192672 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інга Рыгораўна Артамонава]] pwwdzyd0z6664orq9gfszide5am1bem 0 813936 5192680 2026-09-04T10:15:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Абеокута''' ({{lang-en|Abeokuta}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], на р. [[Агун (рака)|Агун]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Агун (штат)|штата Агун]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Заснаваны ў 1899 годзе. Прамысловы і гандлёвы цэнтр сельскагаспадарчага раён...» 5192680 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Абеокута''' ({{lang-en|Abeokuta}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], на р. [[Агун (рака)|Агун]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Агун (штат)|штата Агун]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Заснаваны ў 1899 годзе. Прамысловы і гандлёвы цэнтр сельскагаспадарчага раёна. Прадпрыемствы па апрацоўцы какавы, пладоў алейнай пальмы, садавіны, арэхаў кола. Вытворчасць ірыгацыйнага і электрычнага абсталявання, абутку, пластмас, [[цэмент]]у. [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] hdo1fqjecfs2yzrouhfw1ngf3qgyxac 5192681 5192680 2026-09-04T10:16:58Z Autumndancer 168015 5192681 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Абеокута''' ({{lang-en|Abeokuta}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], на р. [[Агун (рака)|Агун]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Агун (штат)|штата Агун]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Заснаваны ў 1899 годзе. Прамысловы і гандлёвы цэнтр сельскагаспадарчага раёна. Прадпрыемствы па апрацоўцы какавы, пладоў алейнай пальмы, садавіны, арэхаў кола. Вытворчасць ірыгацыйнага і электрычнага абсталявання, абутку, пластмас, [[цэмент]]у. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абеокута|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] pztur3pylvhbo0zewdvh08uogf5pihk 5192682 5192681 2026-09-04T10:18:20Z Autumndancer 168015 5192682 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Абеокута''' ({{lang-en|Abeokuta}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], на р. [[Агун (рака)|Агун]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Агун (штат)|штата Агун]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Заснаваны ў 1899 годзе. Прамысловы і гандлёвы цэнтр сельскагаспадарчага раёна. Прадпрыемствы па апрацоўцы какавы, пладоў алейнай пальмы, садавіны, арэхаў кола. Вытворчасць ірыгацыйнага і электрычнага абсталявання, абутку, пластмас, [[цэмент]]у. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абеокута|||}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Амас Тутуола]], нігерыйскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] qroiy98ktxarg2pm4j914s2cpswbokz 5192696 5192682 2026-09-04T10:31:20Z Autumndancer 168015 5192696 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Абеокута''' ({{lang-en|Abeokuta}}) — горад на паўднёвым захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]], на р. [[Агун (рака)|Агун]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Агун (штат)|штата Агун]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Заснаваны ў 1899 годзе. Прамысловы і гандлёвы цэнтр сельскагаспадарчага раёна. Прадпрыемствы па апрацоўцы какавы, пладоў алейнай пальмы, садавіны, арэхаў кола. Вытворчасць ірыгацыйнага і электрычнага абсталявання, абутку, пластмас, [[цэмент]]у. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Амас Тутуола]], нігерыйскі пісьменнік == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абеокута|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Нігерыі]] 0uguhcd1qpo25vvhinv1y65d8q0p1hb 0 813937 5192691 2026-09-04T10:28:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Рэнэ Луі Аржансон''' ({{lang-fr|René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson}};) - французскі вучоны-эканаміст. Міністр замежных спраў пры Людовіку XV. Пасля выхаду ў адстаўку крытыкаваў урад, патрабаваў абмежавання яго ўлады, ліквідацыі саслоўных прывілеяў і неўмяшання...» 5192691 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рэнэ Луі Аржансон''' ({{lang-fr|René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson}};) - французскі вучоны-эканаміст. Міністр замежных спраў пры Людовіку XV. Пасля выхаду ў адстаўку крытыкаваў урад, патрабаваў абмежавання яго ўлады, ліквідацыі саслоўных прывілеяў і неўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць. Выступаў супраць [[меркантылізм]]у, за свабоду гандлю. Навуковыя погляды Аржансона блізкія да ідэй фізіякратаў. Галоўны твор «Роздум аб мінулым і цяперашнім кіраванні Францыі» (каля 1737, выдадзены ў 1764). {{DEFAULTSORT:Аржансон}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]] 44pwm11k9fq004beo5j32qr37uufcmi 5192692 5192691 2026-09-04T10:29:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Рэнэ Луі Аржансон]] у [[Рэнэ Луі д’Аржансон]] 5192691 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рэнэ Луі Аржансон''' ({{lang-fr|René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson}};) - французскі вучоны-эканаміст. Міністр замежных спраў пры Людовіку XV. Пасля выхаду ў адстаўку крытыкаваў урад, патрабаваў абмежавання яго ўлады, ліквідацыі саслоўных прывілеяў і неўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць. Выступаў супраць [[меркантылізм]]у, за свабоду гандлю. Навуковыя погляды Аржансона блізкія да ідэй фізіякратаў. Галоўны твор «Роздум аб мінулым і цяперашнім кіраванні Францыі» (каля 1737, выдадзены ў 1764). {{DEFAULTSORT:Аржансон}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]] 44pwm11k9fq004beo5j32qr37uufcmi 5192694 5192692 2026-09-04T10:30:20Z Autumndancer 168015 5192694 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рэнэ Луі Аржансон''' ({{lang-fr|René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson}};) — французскі вучоны-эканаміст. Міністр замежных спраў пры Людовіку XV. Пасля выхаду ў адстаўку крытыкаваў урад, патрабаваў абмежавання яго ўлады, ліквідацыі саслоўных прывілеяў і неўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць. Выступаў супраць [[меркантылізм]]у, за свабоду гандлю. Навуковыя погляды Аржансона блізкія да ідэй фізіякратаў. Галоўны твор «Роздум аб мінулым і цяперашнім кіраванні Францыі» (каля 1737, выдадзены ў 1764). {{DEFAULTSORT:Аржансон}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]] itiu1y02apap9upkiiv9j6onl93ps7r 5192695 5192694 2026-09-04T10:30:33Z Autumndancer 168015 5192695 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рэнэ Луі Аржансон''' ({{lang-fr|René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson}};) — французскі вучоны-эканаміст. Міністр замежных спраў пры Людовіку XV. Пасля выхаду ў адстаўку крытыкаваў урад, патрабаваў абмежавання яго ўлады, ліквідацыі саслоўных прывілеяў і неўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць. Выступаў супраць [[меркантылізм]]у, за свабоду гандлю. Навуковыя погляды Аржансона блізкія да ідэй фізіякратаў. Галоўны твор «Роздум аб мінулым і цяперашнім кіраванні Францыі» (каля 1737, выдадзены ў 1764). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аржансон}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]] 6qxboakcy897bw8q4sopox7ap9ue0de 5192697 5192695 2026-09-04T10:33:06Z Autumndancer 168015 5192697 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рэнэ Луі Аржансон''' ({{lang-fr|René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson}};) — французскі вучоны-эканаміст. Міністр замежных спраў пры Людовіку XV. Пасля выхаду ў адстаўку крытыкаваў урад, патрабаваў абмежавання яго ўлады, ліквідацыі саслоўных прывілеяў і неўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць. Выступаў супраць [[меркантылізм]]у, за свабоду гандлю. Навуковыя погляды Аржансона блізкія да ідэй фізіякратаў. Галоўны твор «Роздум аб мінулым і цяперашнім кіраванні Францыі» (каля 1737, выдадзены ў 1764). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аржансон Рэнэ Луі|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аржансон}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]] mm372lsgzfno90dnl5a48fliw6726ot 5192698 5192697 2026-09-04T10:34:19Z Autumndancer 168015 5192698 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рэнэ Луі Аржансон''' ({{lang-fr|René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі вучоны-эканаміст. Міністр замежных спраў пры Людовіку XV. Пасля выхаду ў адстаўку крытыкаваў урад, патрабаваў абмежавання яго ўлады, ліквідацыі саслоўных прывілеяў і неўмяшання дзяржавы ў гаспадарчую дзейнасць. Выступаў супраць [[меркантылізм]]у, за свабоду гандлю. Навуковыя погляды Аржансона блізкія да ідэй фізіякратаў. Галоўны твор «Роздум аб мінулым і цяперашнім кіраванні Францыі» (каля 1737, выдадзены ў 1764). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аржансон Рэнэ Луі|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аржансон}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Францыі]] hit85dr8wu3jkuqh6zkpf77ux1je0f1 0 813938 5192693 2026-09-04T10:29:24Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Рэнэ Луі Аржансон]] у [[Рэнэ Луі д’Аржансон]] 5192693 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэнэ Луі д’Аржансон]] tqhy6c8g0bb345v31j97gp9hsj29gtj 0 813939 5192700 2026-09-04T10:35:38Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{DISPLAYTITLE:Не́ўская бі́тва}} {{Бітва |Канфлікт = Неўская бітва |Выява = Facial Chronicle - b.06, p.028 - Battle of Neva.png |Подпіс = Неўская бітва ў [[Ліцавы летапісны звод|Ліцавым летапісным зводзе]], XVI ст. |Дата = 15 ліпеня 1240 |Месца = сутокі [[Нява|Нявы]] і Іжора...» 5192700 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Не́ўская бі́тва}} {{Бітва |Канфлікт = Неўская бітва |Выява = Facial Chronicle - b.06, p.028 - Battle of Neva.png |Подпіс = Неўская бітва ў [[Ліцавы летапісны звод|Ліцавым летапісным зводзе]], XVI ст. |Дата = 15 ліпеня 1240 |Месца = сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] |Вынік = перамога наўгародскага войска |Бок1 = [[Ноўгарадская рэспубліка|Ноўгарад]] |Бок2 = [[Швецыя]] |Камандуючы1 = [[Аляксандр Неўскі|Аляксандр Яраславіч]] |Камандуючы2 = невядомы{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]] кіраўніком шведскага войска названы [[Біргер Ярль|Біргер Магнусан]]. Стэн Энгстрэм у артыкуле пра Біргера для ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначаў, што сцверджанне пра яго кіраўніцтва шведскім паходам на Няву ў 1240 годзе з'яўляецца вельмі сумнеўным.|name=Біргер}} }} '''Не́ўская бі́тва''' — бітва паміж наўгародскім і шведскім войскамі, якая адбылася [[15 ліпеня]] [[1240]] года каля сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] і скончылася перамогай войска наўгародскага князя [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Паводле пазнейшых крыніц, пасля гэтай перамогі Аляксандр атрымаў мянушку «Неўскі».<ref name=":0">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%95%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%91%D0%86%D0%A2%D0%92%D0%90%201240|title=НЕЎСКАЯ БІТВА 1240 - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> Шэраг абставін бітвы вядомы толькі з усходнеславянскіх летапісаў і па-рознаму ацэньваецца даследчыкамі. У прыватнасці, спрэчнымі застаюцца маштаб шведскай экспедыцыі, склад яе ўдзельнікаў і асоба камандзіра.<ref name="Lind">{{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }}</ref> == Перадумовы == Неўская бітва адбылася на фоне працяглага суперніцтва Ноўгарада і Швецыі ва ўсходняй частцы Балтыйскага рэгіёна. Абодва бакі змагаліся за ўплыў над фіна-ўгорскімі народамі на поўнач ад Наўгародскай зямлі і за доступ да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. Паход на Няву ў 1240 годзе — адзін з шэрагу сутыкненняў, выкліканых гэтым суперніцтвам.<ref name="Martin">{{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |старонкі=180 |isbn=978-0-521-67636-6 }}</ref> Шведскае прасоўванне на ўсход адбывалася адначасова з пашырэннем сферы ўплыву [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ва Усходняй Балтыцы. У снежні 1237 года [[Рыгор IX]] заклікаў архібіскупа Упсалы і шведскіх біскупаў арганізаваць крыжовы паход супраць [[Тавасты|тавастаў]]. У пачатку лета 1240 года шведы рушылі далей на ўсход, але ў ліпені іх прасоўванне было спынена на Няве. Неўзабаве пасля гэтага войскі з Лівоніі і Эстоніі рушылі на ўсход, захапілі [[Ізборск]], а затым [[Пскоў]].<ref>{{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонкі=191, 218—220 |isbn=978-90-04-15502-2 }}</ref> На гэтым фоне адбывалася збліжэнне Полацка і Ноўгарада. [[Георгій Штыхаў]] пісаў, што Полацк і Віцебск, сутыкнуўшыся са знешняй небяспекай, умацоўвалі палітычныя сувязі з Ноўгарадам; сведчаннем гэтага ён называў шлюб Аляксандра Яраславіча ў 1239 годзе з дачкой полацкага князя Брачыслава.<ref name="Штыхаў">{{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html?page=14 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }}</ref> Яшчэ адной прыкметай такога збліжэння было прысутнасць прынамсі аднаго выхадца з Полацка, [[Якаў Палачанін|Якава Палачаніна]], у войску Аляксандра Яраславіча.<ref name="Ермаловіч">{{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }}</ref> == Крыніцы == Найбольш ранні захаваны летапісны аповед пра бітву змяшчаецца ў старэйшай рэдакцыі [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]]. У запісе пад 1240 год паведамляецца пра прыход шведаў і іх хаўруснікаў на караблях, стаянку каля вусця Іжоры, бітву 15 ліпеня, страты абодвух бакоў і адыход шведаў пасля сутыкнення.<ref name="НПЛ2">{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонкі=77|старонак=640}}</ref> Штыхаў пры апісанні бітвы звяртаўся да «Аповесці аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра», у якой названы шэсць воінаў, што асабліва вызначыліся ў баі.<ref name="Штыхаў"/> Гэты твор стаў адной з асноўных крыніц пазнейшых звестак пра Неўскую бітву. Джон Лінд пры параўнанні розных рэдакцый паказваў, што аповед з часам дапаўняўся новымі дэталямі. Першапачатковую версію твора Лінд датаваў прыблізна 1280-мі гадамі; пазней матэрыял «Аповесці» аб'ядноўваўся з тэкстам летапісаў і перапрацоўваўся.<ref name="Lind"/> У шведскіх крыніцах паведамлення пра паход на Няву і бітву 1240 года не захавалася. [[Эрыкава хроніка]] (''Erikskrönikan''), створаная ў першай палове XIV стагоддзя і прысвечаная ў значнай ступені гісторыі роду [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]], апісвае шведскую экспедыцыю ў Тавастыю, але Неўскай бітвы не згадвае. Лінд пры гэтым адзначаў беднасць шведскіх пісьмовых крыніц XIII стагоддзя; у выніку звесткі пра сам ход падзей на Няве паходзяць пераважна з наўгародскіх крыніц.<ref name="Lind"/> Звесткі пра Неўскую бітву ёсць у беларуска-літоўскіх летапісах. Паведамленне пра яе змяшчае [[Нікіфараўскі летапіс]] — помнік апошняй чвэрці XV стагоддзя, спіс другой рэдакцыі [[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года|Беларуска-літоўскага летапісу 1446 года]].<ref name="Нікіфараўскі">{{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}}</ref> == Ход бітвы == [[Файл:Усть-Ижора. Территория Невской битвы 01.jpg|міні|Мясцовасць каля сутокі Іжоры і Нявы|301x301пкс]] Паводле [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]], шведскае войска прыбыло на шматлікіх караблях і спынілася на Няве каля вусця Іжоры. Летапіс называе разам са шведамі мурманаў, сумь і емь, а таксама паведамляе пра прысутнасць у войску князя і біскупаў. У Ноўгарад прыйшла вестка, што шведы рухаюцца да Ладагі, пасля чаго Аляксандр Яраславіч выступіў ім насустрач.<ref name="НПЛ2" /> Шведскае войска высадзілася і разбіла лагер каля сутокаў Іжоры і Нявы. Аляксандр Яраславіч рушыў да Нявы на чале невялікага коннага войска з наўгародцаў, іжорцаў і ладажан і 15 ліпеня нечакана атакаваў праціўніка. Шведскае войска пацярпела паражэнне.<ref name=":0" /> Ноўгарадскі першы летапіс называе бой «вялікай сечай». Паводле яго, у бітве быў забіты шведскі ваявода Спірыдон; паведамленне пра гібель біскупа сам летапіс перадае як няпэўнае. Пасля бою шведы пагрузілі целы часткі загінулых на два караблі і адправілі іх у мора, іншых пахавалі на месцы. Паведамляецца таксама пра шматлікіх параненых. Уначы, не дачакаўшыся раніцы панядзелка, шведскае войска адышло.<ref name="НПЛ2" /> Паведамляецца пра 20 загінулых з боку наўгародцаў, аднак пасля зроблена агаворка «или мене, Богъ вѣсть» («ці менш — Бог ведае»).<ref name="НПЛ2" /> Больш падрабязнае апісанне асобных эпізодаў бою змяшчае «Аповесць аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра». У ёй названы шэсць воінаў Аляксандра, якія асабліва вызначыліся ў бітве: Гаўрыла Алексіч, Збыслаў Якуновіч, [[Якаў Палачанін]], Міша, Сава і Ратмір.<ref name="Мансикка">{{Кніга |аўтар=Мансикка В. П. |загаловак=Житие Александра Невского: разбор редакций и текст |спасылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:В._Мансикка._Житие_Александра_Невского_(1913).pdf |мова=ru |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва=Комитет Императорского Общества Любителей Древней Письменности |год=1913 |старонкі=4 |серыя=Памятники древней письменности и искусства |том=180 }}</ref> Якаў Палачанін, лоўчы князя, адзначыўся тым, што з мячом уварваўся ў шэрагі праціўніка і «мужествовав крепко».<ref name=":0" /> У летапісе ягоны чын апісаны так:<ref name="Мансикка" /> {{Цытата|Третий же Яков, родом Полочянин, ловчей бысть у князя. Сей наехав на полк с мечем и мужествовал, и похвали его князь.}} == Спрэчныя пытанні і ацэнкі == [[Файл:Якаў Палачанін (з узнятым над галавой мячом), удзельнік Неўскай бітвы 1240 г. (мініяцюра XVI ст.).jpg|міні|злева|[[Якаў Палачанін]] у Неўскай бітве. Мініяцюра XVI ст.]] === Колькасць і камандаванне шведскага войска === Беларуская энцыклапедыя называе кіраўніком шведскага войска Біргера Магнусана, а сярод удзельнікаў паходу разам са шведамі — нарвежцаў і фінаў.<ref name=":0" /> Аднак гэта не пацвярджаецца шведскімі крыніцамі таго часу. Стэн Энгстрэм лічыў звестку пра кіраўніцтва Біргерам паходам 1240 года вельмі сумнеўнай, паколькі яна засведчана толькі ў познім апакрыфічным ''«Тастаменце караля Магнуса»''.<ref name="Engstrom" /> Джон Лінд таксама ставіў пад сумненне частку звестак пра склад шведскага войска, у тым ліку ўдзел у паходзе нарвежцаў.<ref name="Lind" /> Ацэнкі маштабу бітвы таксама адрозніваюцца. [[Святаслаў Асіноўскі]] ахарактарызаваў Неўскую бітву ў параўнанні з Грунвальдскай як «бой мясцовага значэння».<ref name="Асіноўскі">{{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html?page=11 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонкі=65 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }}</ref> Лінд, даследуючы развіццё аповеду пра бітву ў пісьмовых крыніцах, таксама прыйшоў да высновы, што яе маштаб у пазнейшых рэдакцыях быў перабольшаны.<ref name="Lind" /> === Мэты паходу Шведаў === Іншае спрэчнае пытанне датычыць матываў шведскай экспедыцыі. У БелЭн сцвярджаецца, што шведы імкнуліся захапіць вусце Нявы і Ладагу, каб атрымаць кантроль над часткай гандлёвага [[Шлях з варагаў у грэкі|шляху ''«''з ''варагаў у грэкі»'']], які знаходзіўся пад кантролем Ноўгарада.<ref name=":0" /> У савецкай інтэрпрэтацыі шведска-наўгародскі канфлікт канца 1230—1240-х гадоў трактаваўся як крыжовы паход супраць Русі. Аднак у сучасных даследаваннях, тым ліку ў [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] ці Барыса Флоры, такое трактаванне канфлікту было перагледжана.<ref name="Сагановіч">{{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }}</ref> Шведскія гісторыкі ацэньваюць мэты паходу больш асцярожна. [[Дзік Харысан]] адзначаў, што сярэднявечныя шведскія крыніцы не згадваюць кампанію 1240 года, таму яе намеры з шведскага боку невядомыя.<ref name="Harrison">{{Cite web|url=https://blog.svd.se/historia/2011/05/01/birger-jarl-och-aleksandr-nevskij/|аўтар=Harrison D.|загаловак=Birger jarl och Aleksandr Nevskij|мова=sv|выдавец=SvD Historiebloggen|дата=2011-05-01}}</ref> Звычайна паход характарызуецца як спроба шведаў замацавацца на Няве, якая скончылася паражэннем.<ref>{{Cite web|url=https://www.uppslagsverket.fi/sv/view-170045-Korstaag|загаловак=Korståg|мова=sv|выдавец=Uppslagsverket Finland}}</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303|}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}} * {{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }} * {{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }} * {{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }} * {{Кніга |аўтар=Цемушаў С. М., Бохан Ю. М. |загаловак=Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст. |спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/historyja/historyja.06kl.2023b.bel.pdf.zip/historyja.06kl.2023b_v2.bel.pdf |адказны=пад рэд. І. А. Марзалюка |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецкі цэнтр БДУ |год=2023 |старонак=224 |isbn=978-985-553-785-5 }} * {{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }} * {{Артыкул |аўтар=Engström S. |загаловак=Birger Magnusson |спасылка=https://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/18238 |мова=sv |выданне=Svenskt biografiskt lexikon |год=1924 |том=4 |старонкі=418—419 }} * {{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }} * {{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонак=287 |isbn=978-90-04-15502-2 }} * {{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |isbn=978-0-521-67636-6 }} * {{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонак=640}} {{Commonscat|Battle of the Neva}} [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:1240 год]] bn4oqsosjjwimjfa9j7x1slw2035th0 5192707 5192700 2026-09-04T10:40:10Z Ueschar 151377 папраўка крыніц 5192707 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Не́ўская бі́тва}} {{Бітва |Канфлікт = Неўская бітва |Выява = Facial Chronicle - b.06, p.028 - Battle of Neva.png |Подпіс = Неўская бітва ў [[Ліцавы летапісны звод|Ліцавым летапісным зводзе]], XVI ст. |Дата = 15 ліпеня 1240 |Месца = сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] |Вынік = перамога наўгародскага войска |Бок1 = [[Ноўгарадская рэспубліка|Ноўгарад]] |Бок2 = [[Швецыя]] |Камандуючы1 = [[Аляксандр Неўскі|Аляксандр Яраславіч]] |Камандуючы2 = невядомы{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]] кіраўніком шведскага войска названы [[Біргер Ярль|Біргер Магнусан]]. Стэн Энгстрэм у артыкуле пра Біргера для ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначаў, што сцверджанне пра яго кіраўніцтва шведскім паходам на Няву ў 1240 годзе з'яўляецца вельмі сумнеўным.|name=Біргер}} }} '''Не́ўская бі́тва''' — бітва паміж наўгародскім і шведскім войскамі, якая адбылася [[15 ліпеня]] [[1240]] года каля сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] і скончылася перамогай войска наўгародскага князя [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Паводле пазнейшых крыніц, пасля гэтай перамогі Аляксандр атрымаў мянушку «Неўскі».<ref name=":0">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%95%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%91%D0%86%D0%A2%D0%92%D0%90%201240|title=НЕЎСКАЯ БІТВА 1240 - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> Шэраг абставін бітвы вядомы толькі з усходнеславянскіх летапісаў і па-рознаму ацэньваецца даследчыкамі. У прыватнасці, спрэчнымі застаюцца маштаб шведскай экспедыцыі, склад яе ўдзельнікаў і асоба камандзіра.<ref name="Lind">{{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }}</ref> == Перадумовы == Неўская бітва адбылася на фоне працяглага суперніцтва Ноўгарада і Швецыі ва ўсходняй частцы Балтыйскага рэгіёна. Абодва бакі змагаліся за ўплыў над фіна-ўгорскімі народамі на поўнач ад Наўгародскай зямлі і за доступ да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. Паход на Няву ў 1240 годзе — адзін з шэрагу сутыкненняў, выкліканых гэтым суперніцтвам.<ref name="Martin">{{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |старонкі=180 |isbn=978-0-521-67636-6 }}</ref> Шведскае прасоўванне на ўсход адбывалася адначасова з пашырэннем сферы ўплыву [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ва Усходняй Балтыцы. У снежні 1237 года [[Рыгор IX]] заклікаў архібіскупа Упсалы і шведскіх біскупаў арганізаваць крыжовы паход супраць [[Тавасты|тавастаў]]. У пачатку лета 1240 года шведы рушылі далей на ўсход, але ў ліпені іх прасоўванне было спынена на Няве. Неўзабаве пасля гэтага войскі з Лівоніі і Эстоніі рушылі на ўсход, захапілі [[Ізборск]], а затым [[Пскоў]].<ref>{{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонкі=191, 218—220 |isbn=978-90-04-15502-2 }}</ref> На гэтым фоне адбывалася збліжэнне Полацка і Ноўгарада. [[Георгій Штыхаў]] пісаў, што Полацк і Віцебск, сутыкнуўшыся са знешняй небяспекай, умацоўвалі палітычныя сувязі з Ноўгарадам; сведчаннем гэтага ён называў шлюб Аляксандра Яраславіча ў 1239 годзе з дачкой полацкага князя Брачыслава.<ref name="Штыхаў">{{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html?page=14 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }}</ref> Яшчэ адной прыкметай такога збліжэння было прысутнасць прынамсі аднаго выхадца з Полацка, [[Якаў Палачанін|Якава Палачаніна]], у войску Аляксандра Яраславіча.<ref name="Ермаловіч">{{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }}</ref> == Крыніцы == Найбольш ранні захаваны летапісны аповед пра бітву змяшчаецца ў старэйшай рэдакцыі [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]]. У запісе пад 1240 год паведамляецца пра прыход шведаў і іх хаўруснікаў на караблях, стаянку каля вусця Іжоры, бітву 15 ліпеня, страты абодвух бакоў і адыход шведаў пасля сутыкнення.<ref name="НПЛ2">{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонкі=77|старонак=640}}</ref> Штыхаў пры апісанні бітвы звяртаўся да «Аповесці аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра», у якой названы шэсць воінаў, што асабліва вызначыліся ў баі.<ref name="Штыхаў"/> Гэты твор стаў адной з асноўных крыніц пазнейшых звестак пра Неўскую бітву. Джон Лінд пры параўнанні розных рэдакцый паказваў, што аповед з часам дапаўняўся новымі дэталямі. Першапачатковую версію твора Лінд датаваў прыблізна 1280-мі гадамі; пазней матэрыял «Аповесці» аб'ядноўваўся з тэкстам летапісаў і перапрацоўваўся.<ref name="Lind"/> У шведскіх крыніцах паведамлення пра паход на Няву і бітву 1240 года не захавалася. [[Эрыкава хроніка]] (''Erikskrönikan''), створаная ў першай палове XIV стагоддзя і прысвечаная ў значнай ступені гісторыі роду [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]], апісвае шведскую экспедыцыю ў Тавастыю, але Неўскай бітвы не згадвае. Лінд пры гэтым адзначаў беднасць шведскіх пісьмовых крыніц XIII стагоддзя; у выніку звесткі пра сам ход падзей на Няве паходзяць пераважна з наўгародскіх крыніц.<ref name="Lind"/> Звесткі пра Неўскую бітву ёсць у беларуска-літоўскіх летапісах. Паведамленне пра яе змяшчае [[Нікіфараўскі летапіс]] — помнік апошняй чвэрці XV стагоддзя, спіс другой рэдакцыі [[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года|Беларуска-літоўскага летапісу 1446 года]].<ref name="Нікіфараўскі">{{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}}</ref> == Ход бітвы == [[Файл:Усть-Ижора. Территория Невской битвы 01.jpg|міні|Мясцовасць каля сутокі Іжоры і Нявы|301x301пкс]] Паводле [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]], шведскае войска прыбыло на шматлікіх караблях і спынілася на Няве каля вусця Іжоры. Летапіс называе разам са шведамі мурманаў, сумь і емь, а таксама паведамляе пра прысутнасць у войску князя і біскупаў. У Ноўгарад прыйшла вестка, што шведы рухаюцца да Ладагі, пасля чаго Аляксандр Яраславіч выступіў ім насустрач.<ref name="НПЛ2" /> Шведскае войска высадзілася і разбіла лагер каля сутокаў Іжоры і Нявы. Аляксандр Яраславіч рушыў да Нявы на чале невялікага коннага войска з наўгародцаў, іжорцаў і ладажан і 15 ліпеня нечакана атакаваў праціўніка. Шведскае войска пацярпела паражэнне.<ref name=":0" /> Ноўгарадскі першы летапіс называе бой «вялікай сечай». Паводле яго, у бітве быў забіты шведскі ваявода Спірыдон; паведамленне пра гібель біскупа сам летапіс перадае як няпэўнае. Пасля бою шведы пагрузілі целы часткі загінулых на два караблі і адправілі іх у мора, іншых пахавалі на месцы. Паведамляецца таксама пра шматлікіх параненых. Уначы, не дачакаўшыся раніцы панядзелка, шведскае войска адышло.<ref name="НПЛ2" /> Паведамляецца пра 20 загінулых з боку наўгародцаў, аднак пасля зроблена агаворка «или мене, Богъ вѣсть» («ці менш — Бог ведае»).<ref name="НПЛ2" /> Больш падрабязнае апісанне асобных эпізодаў бою змяшчае «Аповесць аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра». У ёй названы шэсць воінаў Аляксандра, якія асабліва вызначыліся ў бітве: Гаўрыла Алексіч, Збыслаў Якуновіч, [[Якаў Палачанін]], Міша, Сава і Ратмір.<ref name="Мансикка">{{Кніга |аўтар=Мансикка В. П. |загаловак=Житие Александра Невского: разбор редакций и текст |спасылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:В._Мансикка._Житие_Александра_Невского_(1913).pdf |мова=ru |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва=Комитет Императорского Общества Любителей Древней Письменности |год=1913 |старонкі=4 |серыя=Памятники древней письменности и искусства |том=180 }}</ref> Якаў Палачанін, лоўчы князя, адзначыўся тым, што з мячом уварваўся ў шэрагі праціўніка і «мужествовав крепко».<ref name=":0" /> У летапісе ягоны чын апісаны так:<ref name="Мансикка" /> {{Цытата|Третий же Яков, родом Полочянин, ловчей бысть у князя. Сей наехав на полк с мечем и мужествовал, и похвали его князь.}} == Спрэчныя пытанні і ацэнкі == [[Файл:Якаў Палачанін (з узнятым над галавой мячом), удзельнік Неўскай бітвы 1240 г. (мініяцюра XVI ст.).jpg|міні|злева|[[Якаў Палачанін]] у Неўскай бітве. Мініяцюра XVI ст.]] === Колькасць і камандаванне шведскага войска === Беларуская энцыклапедыя называе кіраўніком шведскага войска Біргера Магнусана, а сярод удзельнікаў паходу разам са шведамі — нарвежцаў і фінаў.<ref name=":0" /> Аднак гэта не пацвярджаецца шведскімі крыніцамі таго часу. Стэн Энгстрэм лічыў звестку пра кіраўніцтва Біргерам паходам 1240 года вельмі сумнеўнай, паколькі яна засведчана толькі ў познім апакрыфічным ''«Тастаменце караля Магнуса»''.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/18238|аўтар=Engström S.|загаловак=Birger Magnusson|год=1924|мова=sv|выданне=Svenskt biografiskt lexikon|том=4|старонкі=418—419}}</ref> Джон Лінд таксама ставіў пад сумненне частку звестак пра склад шведскага войска, у тым ліку ўдзел у паходзе нарвежцаў.<ref name="Lind" /> Ацэнкі маштабу бітвы таксама адрозніваюцца. [[Святаслаў Асіноўскі]] ахарактарызаваў Неўскую бітву ў параўнанні з Грунвальдскай як «бой мясцовага значэння».<ref name="Асіноўскі">{{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html?page=11 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонкі=65 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }}</ref> Лінд, даследуючы развіццё аповеду пра бітву ў пісьмовых крыніцах, таксама прыйшоў да высновы, што яе маштаб у пазнейшых рэдакцыях быў перабольшаны.<ref name="Lind" /> === Мэты паходу Шведаў === Іншае спрэчнае пытанне датычыць матываў шведскай экспедыцыі. У БелЭн сцвярджаецца, што шведы імкнуліся захапіць вусце Нявы і Ладагу, каб атрымаць кантроль над часткай гандлёвага [[Шлях з варагаў у грэкі|шляху ''«''з ''варагаў у грэкі»'']], які знаходзіўся пад кантролем Ноўгарада.<ref name=":0" /> У савецкай інтэрпрэтацыі шведска-наўгародскі канфлікт канца 1230—1240-х гадоў трактаваўся як крыжовы паход супраць Русі. Аднак у сучасных даследаваннях, тым ліку ў [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] ці Барыса Флоры, такое трактаванне канфлікту было перагледжана.<ref name="Сагановіч">{{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }}</ref> Шведскія гісторыкі ацэньваюць мэты паходу больш асцярожна. [[Дзік Харысан]] адзначаў, што сярэднявечныя шведскія крыніцы не згадваюць кампанію 1240 года, таму яе намеры з шведскага боку невядомыя.<ref name="Harrison">{{Cite web|url=https://blog.svd.se/historia/2011/05/01/birger-jarl-och-aleksandr-nevskij/|аўтар=Harrison D.|загаловак=Birger jarl och Aleksandr Nevskij|мова=sv|выдавец=SvD Historiebloggen|дата=2011-05-01}}</ref> Звычайна паход характарызуецца як спроба шведаў замацавацца на Няве, якая скончылася паражэннем.<ref>{{Cite web|url=https://www.uppslagsverket.fi/sv/view-170045-Korstaag|загаловак=Korståg|мова=sv|выдавец=Uppslagsverket Finland}}</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303|}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}} * {{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }} * {{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }} * {{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }} * {{Кніга |аўтар=Цемушаў С. М., Бохан Ю. М. |загаловак=Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст. |спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/historyja/historyja.06kl.2023b.bel.pdf.zip/historyja.06kl.2023b_v2.bel.pdf |адказны=пад рэд. І. А. Марзалюка |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецкі цэнтр БДУ |год=2023 |старонак=224 |isbn=978-985-553-785-5 }} * {{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }} * {{Артыкул |аўтар=Engström S. |загаловак=Birger Magnusson |спасылка=https://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/18238 |мова=sv |выданне=Svenskt biografiskt lexikon |год=1924 |том=4 |старонкі=418—419 }} * {{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }} * {{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонак=287 |isbn=978-90-04-15502-2 }} * {{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |isbn=978-0-521-67636-6 }} * {{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонак=640}} {{Commonscat|Battle of the Neva}} [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:1240 год]] n9925o7rnbdal465b2ahor9dflpz6rm 5192708 5192707 2026-09-04T10:43:54Z Ueschar 151377 5192708 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Не́ўская бі́тва}} {{Бітва |Канфлікт = Неўская бітва |Выява = Facial Chronicle - b.06, p.028 - Battle of Neva.png |Подпіс = Неўская бітва ў [[Ліцавы летапісны звод|Ліцавым летапісным зводзе]], XVI ст. |Дата = 15 ліпеня 1240 |Месца = сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] |Вынік = перамога наўгародскага войска |Бок1 = [[Наўгародская рэспубліка]] |Бок2 = [[Каралеўства Швецыя]] |Камандуючы1 = [[Аляксандр Неўскі|Аляксандр Яраславіч]] |Камандуючы2 = невядомы{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]] кіраўніком шведскага войска названы [[Біргер Ярль|Біргер Магнусан]]. Стэн Энгстрэм у артыкуле пра Біргера для ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначаў, што сцверджанне пра яго кіраўніцтва шведскім паходам на Няву ў 1240 годзе з'яўляецца вельмі сумнеўным.|name=Біргер}} }} '''Не́ўская бі́тва''' — бітва паміж наўгародскім і шведскім войскамі, якая адбылася [[15 ліпеня]] [[1240]] года каля сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] і скончылася перамогай войска наўгародскага князя [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Паводле пазнейшых крыніц, пасля гэтай перамогі Аляксандр атрымаў мянушку «Неўскі».<ref name=":0">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%95%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%91%D0%86%D0%A2%D0%92%D0%90%201240|title=НЕЎСКАЯ БІТВА 1240 - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> Шэраг абставін бітвы вядомы толькі з усходнеславянскіх летапісаў і па-рознаму ацэньваецца даследчыкамі. У прыватнасці, спрэчнымі застаюцца маштаб шведскай экспедыцыі, склад яе ўдзельнікаў і асоба камандзіра.<ref name="Lind">{{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }}</ref> == Перадумовы == Неўская бітва адбылася на фоне працяглага суперніцтва Ноўгарада і Швецыі ва ўсходняй частцы Балтыйскага рэгіёна. Абодва бакі змагаліся за ўплыў над фіна-ўгорскімі народамі на поўнач ад Наўгародскай зямлі і за доступ да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. Паход на Няву ў 1240 годзе — адзін з шэрагу сутыкненняў, выкліканых гэтым суперніцтвам.<ref name="Martin">{{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |старонкі=180 |isbn=978-0-521-67636-6 }}</ref> Шведскае прасоўванне на ўсход адбывалася адначасова з пашырэннем сферы ўплыву [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ва Усходняй Балтыцы. У снежні 1237 года [[Рыгор IX]] заклікаў архібіскупа Упсалы і шведскіх біскупаў арганізаваць крыжовы паход супраць [[Тавасты|тавастаў]]. У пачатку лета 1240 года шведы рушылі далей на ўсход, але ў ліпені іх прасоўванне было спынена на Няве. Неўзабаве пасля гэтага войскі з Лівоніі і Эстоніі рушылі на ўсход, захапілі [[Ізборск]], а затым [[Пскоў]].<ref>{{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонкі=191, 218—220 |isbn=978-90-04-15502-2 }}</ref> На гэтым фоне адбывалася збліжэнне Полацка і Ноўгарада. [[Георгій Штыхаў]] пісаў, што Полацк і Віцебск, сутыкнуўшыся са знешняй небяспекай, умацоўвалі палітычныя сувязі з Ноўгарадам; сведчаннем гэтага ён называў шлюб Аляксандра Яраславіча ў 1239 годзе з дачкой полацкага князя Брачыслава.<ref name="Штыхаў">{{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html?page=14 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }}</ref> Яшчэ адной прыкметай такога збліжэння было прысутнасць прынамсі аднаго выхадца з Полацка, [[Якаў Палачанін|Якава Палачаніна]], у войску Аляксандра Яраславіча.<ref name="Ермаловіч">{{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }}</ref> == Крыніцы == Найбольш ранні захаваны летапісны аповед пра бітву змяшчаецца ў старэйшай рэдакцыі [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]]. У запісе пад 1240 год паведамляецца пра прыход шведаў і іх хаўруснікаў на караблях, стаянку каля вусця Іжоры, бітву 15 ліпеня, страты абодвух бакоў і адыход шведаў пасля сутыкнення.<ref name="НПЛ2">{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонкі=77|старонак=640}}</ref> Штыхаў пры апісанні бітвы звяртаўся да «Аповесці аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра», у якой названы шэсць воінаў, што асабліва вызначыліся ў баі.<ref name="Штыхаў"/> Гэты твор стаў адной з асноўных крыніц пазнейшых звестак пра Неўскую бітву. Джон Лінд пры параўнанні розных рэдакцый паказваў, што аповед з часам дапаўняўся новымі дэталямі. Першапачатковую версію твора Лінд датаваў прыблізна 1280-мі гадамі; пазней матэрыял «Аповесці» аб'ядноўваўся з тэкстам летапісаў і перапрацоўваўся.<ref name="Lind"/> У шведскіх крыніцах паведамлення пра паход на Няву і бітву 1240 года не захавалася. [[Эрыкава хроніка]] (''Erikskrönikan''), створаная ў першай палове XIV стагоддзя і прысвечаная ў значнай ступені гісторыі роду [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]], апісвае шведскую экспедыцыю ў Тавастыю, але Неўскай бітвы не згадвае. Лінд пры гэтым адзначаў беднасць шведскіх пісьмовых крыніц XIII стагоддзя; у выніку звесткі пра сам ход падзей на Няве паходзяць пераважна з наўгародскіх крыніц.<ref name="Lind"/> Звесткі пра Неўскую бітву ёсць у беларуска-літоўскіх летапісах. Паведамленне пра яе змяшчае [[Нікіфараўскі летапіс]] — помнік апошняй чвэрці XV стагоддзя, спіс другой рэдакцыі [[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года|Беларуска-літоўскага летапісу 1446 года]].<ref name="Нікіфараўскі">{{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}}</ref> == Ход бітвы == [[Файл:Усть-Ижора. Территория Невской битвы 01.jpg|міні|Мясцовасць каля сутокі Іжоры і Нявы|301x301пкс]] Паводле [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]], шведскае войска прыбыло на шматлікіх караблях і спынілася на Няве каля вусця Іжоры. Летапіс называе разам са шведамі мурманаў, сумь і емь, а таксама паведамляе пра прысутнасць у войску князя і біскупаў. У Ноўгарад прыйшла вестка, што шведы рухаюцца да Ладагі, пасля чаго Аляксандр Яраславіч выступіў ім насустрач.<ref name="НПЛ2" /> Шведскае войска высадзілася і разбіла лагер каля сутокаў Іжоры і Нявы. Аляксандр Яраславіч рушыў да Нявы на чале невялікага коннага войска з наўгародцаў, іжорцаў і ладажан і 15 ліпеня нечакана атакаваў праціўніка. Шведскае войска пацярпела паражэнне.<ref name=":0" /> Ноўгарадскі першы летапіс называе бой «вялікай сечай». Паводле яго, у бітве быў забіты шведскі ваявода Спірыдон; паведамленне пра гібель біскупа сам летапіс перадае як няпэўнае. Пасля бою шведы пагрузілі целы часткі загінулых на два караблі і адправілі іх у мора, іншых пахавалі на месцы. Паведамляецца таксама пра шматлікіх параненых. Уначы, не дачакаўшыся раніцы панядзелка, шведскае войска адышло.<ref name="НПЛ2" /> Паведамляецца пра 20 загінулых з боку наўгародцаў, аднак пасля зроблена агаворка «или мене, Богъ вѣсть» («ці менш — Бог ведае»).<ref name="НПЛ2" /> Больш падрабязнае апісанне асобных эпізодаў бою змяшчае «Аповесць аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра». У ёй названы шэсць воінаў Аляксандра, якія асабліва вызначыліся ў бітве: Гаўрыла Алексіч, Збыслаў Якуновіч, [[Якаў Палачанін]], Міша, Сава і Ратмір.<ref name="Мансикка">{{Кніга |аўтар=Мансикка В. П. |загаловак=Житие Александра Невского: разбор редакций и текст |спасылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:В._Мансикка._Житие_Александра_Невского_(1913).pdf |мова=ru |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва=Комитет Императорского Общества Любителей Древней Письменности |год=1913 |старонкі=4 |серыя=Памятники древней письменности и искусства |том=180 }}</ref> Якаў Палачанін, лоўчы князя, адзначыўся тым, што з мячом уварваўся ў шэрагі праціўніка і «мужествовав крепко».<ref name=":0" /> У летапісе ягоны чын апісаны так:<ref name="Мансикка" /> {{Цытата|Третий же Яков, родом Полочянин, ловчей бысть у князя. Сей наехав на полк с мечем и мужествовал, и похвали его князь.}} == Спрэчныя пытанні і ацэнкі == [[Файл:Якаў Палачанін (з узнятым над галавой мячом), удзельнік Неўскай бітвы 1240 г. (мініяцюра XVI ст.).jpg|міні|злева|[[Якаў Палачанін]] у Неўскай бітве. Мініяцюра XVI ст.]] === Колькасць і камандаванне шведскага войска === Беларуская энцыклапедыя называе кіраўніком шведскага войска Біргера Магнусана, а сярод удзельнікаў паходу разам са шведамі — нарвежцаў і фінаў.<ref name=":0" /> Аднак гэта не пацвярджаецца шведскімі крыніцамі таго часу. Стэн Энгстрэм лічыў звестку пра кіраўніцтва Біргерам паходам 1240 года вельмі сумнеўнай, паколькі яна засведчана толькі ў познім апакрыфічным ''«Тастаменце караля Магнуса»''.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/18238|аўтар=Engström S.|загаловак=Birger Magnusson|год=1924|мова=sv|выданне=Svenskt biografiskt lexikon|том=4|старонкі=418—419}}</ref> Джон Лінд таксама ставіў пад сумненне частку звестак пра склад шведскага войска, у тым ліку ўдзел у паходзе нарвежцаў.<ref name="Lind" /> Ацэнкі маштабу бітвы таксама адрозніваюцца. [[Святаслаў Асіноўскі]] ахарактарызаваў Неўскую бітву ў параўнанні з Грунвальдскай як «бой мясцовага значэння».<ref name="Асіноўскі">{{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html?page=11 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонкі=65 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }}</ref> Лінд, даследуючы развіццё аповеду пра бітву ў пісьмовых крыніцах, таксама прыйшоў да высновы, што яе маштаб у пазнейшых рэдакцыях быў перабольшаны.<ref name="Lind" /> === Мэты паходу Шведаў === Іншае спрэчнае пытанне датычыць матываў шведскай экспедыцыі. У БелЭн сцвярджаецца, што шведы імкнуліся захапіць вусце Нявы і Ладагу, каб атрымаць кантроль над часткай гандлёвага [[Шлях з варагаў у грэкі|шляху ''«''з ''варагаў у грэкі»'']], які знаходзіўся пад кантролем Ноўгарада.<ref name=":0" /> У савецкай інтэрпрэтацыі шведска-наўгародскі канфлікт канца 1230—1240-х гадоў трактаваўся як крыжовы паход супраць Русі. Аднак у сучасных даследаваннях, тым ліку ў [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] ці Барыса Флоры, такое трактаванне канфлікту было перагледжана.<ref name="Сагановіч">{{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }}</ref> Шведскія гісторыкі ацэньваюць мэты паходу больш асцярожна. [[Дзік Харысан]] адзначаў, што сярэднявечныя шведскія крыніцы не згадваюць кампанію 1240 года, таму яе намеры з шведскага боку невядомыя.<ref name="Harrison">{{Cite web|url=https://blog.svd.se/historia/2011/05/01/birger-jarl-och-aleksandr-nevskij/|аўтар=Harrison D.|загаловак=Birger jarl och Aleksandr Nevskij|мова=sv|выдавец=SvD Historiebloggen|дата=2011-05-01}}</ref> Звычайна паход характарызуецца як спроба шведаў замацавацца на Няве, якая скончылася паражэннем.<ref>{{Cite web|url=https://www.uppslagsverket.fi/sv/view-170045-Korstaag|загаловак=Korståg|мова=sv|выдавец=Uppslagsverket Finland}}</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303|}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}} * {{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }} * {{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }} * {{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }} * {{Кніга |аўтар=Цемушаў С. М., Бохан Ю. М. |загаловак=Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст. |спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/historyja/historyja.06kl.2023b.bel.pdf.zip/historyja.06kl.2023b_v2.bel.pdf |адказны=пад рэд. І. А. Марзалюка |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецкі цэнтр БДУ |год=2023 |старонак=224 |isbn=978-985-553-785-5 }} * {{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }} * {{Артыкул |аўтар=Engström S. |загаловак=Birger Magnusson |спасылка=https://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/18238 |мова=sv |выданне=Svenskt biografiskt lexikon |год=1924 |том=4 |старонкі=418—419 }} * {{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }} * {{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонак=287 |isbn=978-90-04-15502-2 }} * {{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |isbn=978-0-521-67636-6 }} * {{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонак=640}} {{Commonscat|Battle of the Neva}} [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:1240 год]] gmpp93ycudvdkmjkgwlj225doi662w9 5192713 5192708 2026-09-04T10:50:17Z Ueschar 151377 Вікіфікацыя 5192713 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Не́ўская бі́тва}} {{Бітва |Канфлікт = Неўская бітва |Выява = Facial Chronicle - b.06, p.028 - Battle of Neva.png |Подпіс = Неўская бітва ў [[Ліцавы летапісны звод|Ліцавым летапісным зводзе]], XVI ст. |Дата = 15 ліпеня 1240 |Месца = сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] |Вынік = перамога наўгародскага войска |Бок1 = [[Наўгародская рэспубліка]] |Бок2 = [[Каралеўства Швецыя]] |Камандуючы1 = [[Аляксандр Неўскі|Аляксандр Яраславіч]] |Камандуючы2 = невядомы{{Заўвага|У [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]] кіраўніком шведскага войска названы [[Біргер Ярль|Біргер Магнусан]]. Стэн Энгстрэм у артыкуле пра Біргера для ''Svenskt biografiskt lexikon'' адзначаў, што сцверджанне пра яго кіраўніцтва шведскім паходам на Няву ў 1240 годзе з'яўляецца вельмі сумнеўным.|name=Біргер}} }} '''Не́ўская бі́тва''' — бітва паміж наўгародскім і шведскім войскамі, якая адбылася [[15 ліпеня]] [[1240]] года каля сутокі [[Нява|Нявы]] і [[Іжора (рака)|Іжоры]] і скончылася перамогай войска наўгародскага князя [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Яраславіча]]. Паводле пазнейшых крыніц, пасля гэтай перамогі Аляксандр атрымаў мянушку «Неўскі».<ref name=":0">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%95%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%91%D0%86%D0%A2%D0%92%D0%90%201240|title=НЕЎСКАЯ БІТВА 1240 - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref> Шэраг абставін бітвы вядомы толькі з усходнеславянскіх [[летапіс]]аў і па-рознаму ацэньваецца даследчыкамі. У прыватнасці, спрэчнымі застаюцца маштаб шведскай экспедыцыі, склад яе ўдзельнікаў і асоба камандзіра.<ref name="Lind">{{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }}</ref> == Перадумовы == Неўская бітва адбылася на фоне працяглага суперніцтва [[Наўгародская рэспубліка|Ноўгарада]] і [[Каралеўства Швецыя|Швецыі]] ва ўсходняй частцы [[Балтыйскі рэгіён|Балтыйскага рэгіёна]]. Абодва бакі змагаліся за ўплыў над [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскімі народамі]] на поўнач ад Наўгародскай зямлі і за доступ да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. Паход на Няву ў 1240 годзе — адзін з шэрагу сутыкненняў, выкліканых гэтым суперніцтвам.<ref name="Martin">{{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |старонкі=180 |isbn=978-0-521-67636-6 }}</ref> Шведскае прасоўванне на ўсход адбывалася адначасова з пашырэннем сферы ўплыву [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ва Усходняй Балтыцы. У снежні 1237 года [[Рыгор IX]] заклікаў [[архібіскуп Упсалы|архібіскупа Упсалы]] і шведскіх [[біскуп]]аў арганізаваць [[крыжовы паход]] супраць [[Тавасты|тавастаў]]. У пачатку лета 1240 года шведы рушылі далей на ўсход, але ў ліпені іх прасоўванне было спынена на Няве. Неўзабаве пасля гэтага войскі з [[Лівонія|Лівоніі]] і [[Эстонія|Эстоніі]] рушылі на ўсход, захапілі [[Ізборск]], а затым [[Пскоў]].<ref>{{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонкі=191, 218—220 |isbn=978-90-04-15502-2 }}</ref> На гэтым фоне адбывалася збліжэнне [[Полацк]]а і Ноўгарада. [[Георгій Штыхаў]] пісаў, што Полацк і [[Віцебск]], сутыкнуўшыся са знешняй небяспекай, умацоўвалі палітычныя сувязі з Ноўгарадам; сведчаннем гэтага ён называў шлюб Аляксандра Яраславіча ў 1239 годзе з дачкой полацкага князя Брачыслава.<ref name="Штыхаў">{{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html?page=14 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }}</ref> Яшчэ адной прыкметай такога збліжэння было прысутнасць прынамсі аднаго выхадца з Полацка, [[Якаў Палачанін|Якава Палачаніна]], у войску Аляксандра Яраславіча.<ref name="Ермаловіч">{{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }}</ref> == Крыніцы == Найбольш ранні захаваны летапісны аповед пра бітву змяшчаецца ў старэйшай рэдакцыі [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]]. У запісе пад 1240 год паведамляецца пра прыход шведаў і іх хаўруснікаў на караблях, стаянку каля вусця Іжоры, бітву 15 ліпеня, страты абодвух бакоў і адыход шведаў пасля сутыкнення.<ref name="НПЛ2">{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонкі=77|старонак=640}}</ref> Штыхаў пры апісанні бітвы звяртаўся да «[[Жыціе Аляксандра Неўскага|Аповесці аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра]]», у якой названы шэсць воінаў, што асабліва вызначыліся ў баі.<ref name="Штыхаў"/> Гэты твор стаў адной з асноўных крыніц пазнейшых звестак пра Неўскую бітву. Джон Лінд пры параўнанні розных рэдакцый паказваў, што аповед з часам дапаўняўся новымі дэталямі. Першапачатковую версію твора Лінд датаваў прыблізна 1280-мі гадамі; пазней матэрыял «Аповесці» аб'ядноўваўся з тэкстам летапісаў і перапрацоўваўся.<ref name="Lind"/> У шведскіх крыніцах паведамлення пра паход на Няву і бітву 1240 года не захавалася. [[Эрыкава хроніка]] (''Erikskrönikan''), створаная ў першай палове XIV стагоддзя і прысвечаная ў значнай ступені гісторыі роду [[Біргер Ярль|Біргера Магнусана]], апісвае шведскую экспедыцыю ў Тавастыю, але Неўскай бітвы не згадвае. Лінд пры гэтым адзначаў беднасць шведскіх пісьмовых крыніц XIII стагоддзя; у выніку звесткі пра сам ход падзей на Няве паходзяць пераважна з наўгародскіх крыніц.<ref name="Lind"/> Звесткі пра Неўскую бітву ёсць у [[беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісах]]. Паведамленне пра яе змяшчае [[Нікіфараўскі летапіс]] — помнік апошняй чвэрці XV стагоддзя, спіс другой рэдакцыі [[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года|Беларуска-літоўскага летапісу 1446 года]].<ref name="Нікіфараўскі">{{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}}</ref> == Ход бітвы == [[Файл:Усть-Ижора. Территория Невской битвы 01.jpg|міні|Мясцовасць каля сутокі Іжоры і Нявы|301x301пкс]] Паводле [[Ноўгарадскі першы летапіс|Першага ноўгарадскага летапісу]], шведскае войска прыбыло на шматлікіх караблях і спынілася на Няве каля вусця Іжоры. Летапіс называе разам са шведамі [[нарвежцы|мурманаў]], [[фіны|сумь]] і [[Тавасты|емь]], а таксама паведамляе пра прысутнасць у войску князя і біскупаў. У Ноўгарад прыйшла вестка, што шведы рухаюцца да [[Старая Ладага|Ладагі]], пасля чаго Аляксандр Яраславіч выступіў ім насустрач.<ref name="НПЛ2" /> Шведскае войска высадзілася і разбіла лагер каля сутокаў Іжоры і Нявы. Аляксандр Яраславіч рушыў да Нявы на чале невялікага коннага войска з наўгародцаў, [[іжора|іжорцаў]] і ладажан і 15 ліпеня нечакана атакаваў праціўніка. Шведскае войска пацярпела паражэнне.<ref name=":0" /> Ноўгарадскі першы летапіс называе бой «вялікай сечай». Паводле яго, у бітве быў забіты шведскі ваявода Спірыдон; паведамленне пра гібель біскупа сам летапіс перадае як няпэўнае. Пасля бою шведы пагрузілі целы часткі загінулых на два караблі і адправілі іх у мора, іншых пахавалі на месцы. Паведамляецца таксама пра шматлікіх параненых. Уначы, не дачакаўшыся раніцы панядзелка, шведскае войска адышло.<ref name="НПЛ2" /> Паведамляецца пра 20 загінулых з боку наўгародцаў, аднак пасля зроблена агаворка «или мене, Богъ вѣсть» («ці менш — Бог ведае»).<ref name="НПЛ2" /> Больш падрабязнае апісанне асобных эпізодаў бою змяшчае «Аповесць аб жыцці і храбрасці вялікага князя Аляксандра». У ёй названы шэсць воінаў Аляксандра, якія асабліва вызначыліся ў бітве: Гаўрыла Алексіч, Збыслаў Якуновіч, [[Якаў Палачанін]], Міша, Сава і Ратмір.<ref name="Мансикка">{{Кніга |аўтар=Мансикка В. П. |загаловак=Житие Александра Невского: разбор редакций и текст |спасылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:В._Мансикка._Житие_Александра_Невского_(1913).pdf |мова=ru |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва=Комитет Императорского Общества Любителей Древней Письменности |год=1913 |старонкі=4 |серыя=Памятники древней письменности и искусства |том=180 }}</ref> Якаў Палачанін, лоўчы князя, адзначыўся тым, што з мячом уварваўся ў шэрагі праціўніка і «мужествовав крепко».<ref name=":0" /> У летапісе ягоны чын апісаны так:<ref name="Мансикка" /> {{Цытата|Третий же Яков, родом Полочянин, ловчей бысть у князя. Сей наехав на полк с мечем и мужествовал, и похвали его князь.}} == Спрэчныя пытанні і ацэнкі == [[Файл:Якаў Палачанін (з узнятым над галавой мячом), удзельнік Неўскай бітвы 1240 г. (мініяцюра XVI ст.).jpg|міні|злева|[[Якаў Палачанін]] у Неўскай бітве. Мініяцюра XVI ст.]] === Колькасць і камандаванне шведскага войска === Беларуская энцыклапедыя называе кіраўніком шведскага войска Біргера Магнусана, а сярод удзельнікаў паходу разам са шведамі — нарвежцаў і фінаў.<ref name=":0" /> Аднак гэта не пацвярджаецца шведскімі крыніцамі таго часу. Стэн Энгстрэм лічыў звестку пра кіраўніцтва Біргерам паходам 1240 года вельмі сумнеўнай, паколькі яна засведчана толькі ў познім апакрыфічным «[[Тастамент караля Магнуса|Тастаменце караля Магнуса]]».<ref>{{Артыкул|спасылка=https://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/18238|аўтар=Engström S.|загаловак=Birger Magnusson|год=1924|мова=sv|выданне=Svenskt biografiskt lexikon|том=4|старонкі=418—419}}</ref> Джон Лінд таксама ставіў пад сумненне частку звестак пра склад шведскага войска, у тым ліку ўдзел у паходзе нарвежцаў.<ref name="Lind" /> Ацэнкі маштабу бітвы таксама адрозніваюцца. [[Святаслаў Асіноўскі]] ахарактарызаваў Неўскую бітву ў параўнанні з [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай]] як «бой мясцовага значэння».<ref name="Асіноўскі">{{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html?page=11 |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонкі=65 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }}</ref> Лінд, даследуючы развіццё аповеду пра бітву ў пісьмовых крыніцах, таксама прыйшоў да высновы, што яе маштаб у пазнейшых рэдакцыях быў перабольшаны.<ref name="Lind" /> === Мэты паходу Шведаў === Іншае спрэчнае пытанне датычыць матываў шведскай экспедыцыі. У БелЭн сцвярджаецца, што шведы імкнуліся захапіць вусце Нявы і Ладагу, каб атрымаць кантроль над часткай гандлёвага [[Шлях з варагаў у грэкі|шляху ''«''з ''варагаў у грэкі»'']], які знаходзіўся пад кантролем Ноўгарада.<ref name=":0" /> У савецкай інтэрпрэтацыі шведска-наўгародскі канфлікт канца 1230—1240-х гадоў трактаваўся як крыжовы паход супраць Русі. Аднак у сучасных даследаваннях, тым ліку ў [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] ці [[Барыс Мікалаевіч Флора|Барыса Флоры]], такое трактаванне канфлікту было перагледжана.<ref name="Сагановіч">{{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }}</ref> Шведскія гісторыкі ацэньваюць мэты паходу больш асцярожна. [[Дзік Харысан]] адзначаў, што сярэднявечныя шведскія крыніцы не згадваюць кампанію 1240 года, таму яе намеры з шведскага боку невядомыя.<ref name="Harrison">{{Cite web|url=https://blog.svd.se/historia/2011/05/01/birger-jarl-och-aleksandr-nevskij/|аўтар=Harrison D.|загаловак=Birger jarl och Aleksandr Nevskij|мова=sv|выдавец=SvD Historiebloggen|дата=2011-05-01}}</ref> Звычайна паход характарызуецца як спроба шведаў замацавацца на Няве, якая скончылася паражэннем.<ref>{{Cite web|url=https://www.uppslagsverket.fi/sv/view-170045-Korstaag|загаловак=Korståg|мова=sv|выдавец=Uppslagsverket Finland}}</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Неўская бітва 1240||303|}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нікіфараўскі летапіс|Чамярыцкі В. А.|342|В. А. Чамярыцкі}} * {{Кніга |аўтар=Асіноўскі С. М. |загаловак=Што раньш было... |спасылка=https://knihi-online.com/sto-rans-bylo-sviataslau-asinouski.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь |год=2008 |старонак=207 |isbn=978-985-01-0741-1 }} * {{Кніга |аўтар=Ермаловіч М. І. |загаловак=Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды |спасылка=https://knihi-online.com/starazytnaja-bielarus-mikola-jermalovic.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1990 |старонак=366 }} * {{Артыкул |аўтар=Сагановіч Г. |загаловак=Крыжаносцы і русіны: ад дактрыны да практыкі вайны з ВКЛ |спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1470 |мова=be |выданне=Беларускі гістарычны агляд |год=2006 |том=13 |нумар=2 (23) |старонкі=115—134 }} * {{Кніга |аўтар=Цемушаў С. М., Бохан Ю. М. |загаловак=Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст. |спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/skola/zvycajnyja/historyja/historyja.06kl.2023b.bel.pdf.zip/historyja.06kl.2023b_v2.bel.pdf |адказны=пад рэд. І. А. Марзалюка |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Выдавецкі цэнтр БДУ |год=2023 |старонак=224 |isbn=978-985-553-785-5 }} * {{Кніга |аўтар=Штыхаў Г. В. |загаловак=Археолагі дапаўняюць летапісцаў |спасылка=https://knihi-online.com/archieolahi-dapauniajuc-lietapiscau-hieorhij-stychau.html |мова=be |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2009 |старонак=147 |isbn=978-985-08-1022-9 }} * {{Артыкул |аўтар=Engström S. |загаловак=Birger Magnusson |спасылка=https://sok.riksarkivet.se/sbl/artikel/18238 |мова=sv |выданне=Svenskt biografiskt lexikon |год=1924 |том=4 |старонкі=418—419 }} * {{Артыкул |аўтар=Lind J. H. |загаловак=Early Russian-Swedish Rivalry: The Battle on the Neva in 1240 and Birger Magnussons’ Second Crusade to Tavastia |спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03468759108579222 |мова=en |выданне=Scandinavian Journal of History |год=1991 |том=16 |нумар=4 |старонкі=269—295 |doi=10.1080/03468759108579222 }} * {{Кніга |аўтар=Fonnesberg-Schmidt I. |загаловак=The Popes and the Baltic Crusades, 1147–1254 |спасылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC |мова=en |месца=Leiden ; Boston |выдавецтва=Brill |год=2007 |старонак=287 |isbn=978-90-04-15502-2 }} * {{Кніга |аўтар=Martin J. |загаловак=Medieval Russia, 980–1584 |спасылка=https://books.google.com/books?id=9JHwVtL7qDcC |мова=en |месца=Cambridge |выдавецтва=Cambridge University Press |год=2007 |isbn=978-0-521-67636-6 }} * {{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_004746569/|загаловак=Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов|адказны=под ред. и с предисл. А. Н. Насонова|год=1950|мова=ru|месца=Москва ; Ленинград|выдавецтва=Издательство Академии наук СССР|старонак=640}} {{Commonscat|Battle of the Neva}} [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:1240 год]] 8ea7h90u5zjv9prcaj3ec8rihuroazk 0 813940 5192705 2026-09-04T10:37:38Z Autumndancer 168015 рэдырэкт са старой арфаграфіі імя 5192705 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэнэ Луі д’Аржансон]] tqhy6c8g0bb345v31j97gp9hsj29gtj 0 813941 5192714 2026-09-04T10:50:27Z Ciepiersia 162280 + 5192714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тачыла]] 4ia909fzqurmvwfwnjek0tnm0tdu136 5192734 5192714 2026-09-04T11:01:47Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5192734 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тачыла (інструмент)]] 4hdhm6o1xtvr6ua83j7v5e809ackcsm 0 813942 5192720 2026-09-04T10:57:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Агадыр]] у [[Агадыр (Марока)]] 5192720 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Агадыр (Марока)]] 4c9511oflhy41wezwoqjy6gd4vi4ob6 5192725 5192720 2026-09-04T10:57:58Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Агадыр (Марока)]] 5192725 wikitext text/x-wiki '''Агадыр''': * [[Агадыр (Казахстан)]] * [[Агадыр (Марока)]] {{неадназначнасць}} c51voc4926o37ie5t417xjslm4ex4hg 0 813943 5192728 2026-09-04T10:59:42Z Ciepiersia 162280 + 5192728 wikitext text/x-wiki [[Файл:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Knife_Grinder_-_WGA10060.jpg|міні|250px|''«Тачыльшчык нажоў»'' [[Франсіска Гоя|Гоі]] паказвае чалавека, які карыстаецца партатыўным тачыльным каменем.]] [[Файл:The_Women's_Land_Army_in_Britain,_1915-1918_Q30719.jpg|міні|250px|Дзве жанчыны-лесарубы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] точаць сякеру з дапамогай ручнога тачыльнага каменя.]] '''Тачыла'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/tachyla|title=Тачыла - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, таксама вядомае як тачыльны камень, — гэта {{нп3|Абразіўныя матэрыялы і абразіўная апрацоўка|абразіўны|ru|Абразивные материалы и абразивная обработка}}, які выкарыстоўваецца для [[Шліфаванне|шліфавання]] або завострывання інструментаў з {{нп3|Жалеза (II)|чорных||Ferrous}} і выкарыстоўваецца са старажытных часоў. Інструменты заточваюцца дзякуючы абразіўным уласцівасцям каменя, якія выдаляюць матэрыял з інструмента праз трэнне, каб стварыць тонкае лязо. Падобна {{нп3|Шліфавальная папера|наждачнай паперы|ru|Шлифовальная шкурка}}, кожны камень мае розную зярністасць, што падыходзіць да больш вострых або больш тупых інструментаў. У Аўстраліі [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]] стваралі '''шліфавальныя жалабы''', шматразова праводзячы {{нп3|Каменная сякера|каменнымі сякерамі|ru|Каменный топор}} на [[Агаленне|агаленнях]] [[пясчанік]]у. == Гісторыя і апісанне == З даўніх часоў тачыльныя камяні выкарыстоўваліся для завострывання металічных інструментаў. Звычайна іх вырабляюць з [[пясчанік]]у<ref>{{Cite web|url=http://scholar.chem.nyu.edu/tekpages/grindstone.html|title=Medieval Technology Pages - Grindstones|website=scholar.chem.nyu.edu|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7jZVAAAAMAAJ&pg=PA1022|аўтар=Edward Henry Knight|загаловак=Knight's American Mechanical Dictionary: Being a Description of Tools, Instruments, Machines, Processes, and Engineering : History of Inventions : General Technological Vocabulary : and Digest of Mechanical Appliances in Science and the Arts|год=1876|выдавецтва=Houghton, Mifflin|старонак=996}}</ref>. === Шліфавальныя жалабы === [[Файл:KingsTableland1.JPG|міні|250px|Шліфавальныя жалабы абарыгенаў у [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітных гарах]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]]]] Па ўсім аўстралійскім кантыненце былі знойдзены шліфавальныя жалабы<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. Рабочы край сякеры вастрылі, тручы яго аб абразіўны камень, што з часам прывяло да стварэння неглыбокака [[авал]]ьнага паза Даўжыня паза вар’іруецца ад 80 мм да 500 мм, і можа быць да 200 мм у шырыню і 100 мм глыбіні. Іх часта знаходзяць каля вады, якой змочвалі камень падчас шліфоўкі, каб паменшыць пыл<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. === Механізаваныя тачылы === [[Файл:Finch_Foundry,_grindstone.jpg|міні|250px|Вялікае тачыла, якое прыводзілася ў рух вадзяным колам. Тачыльшчык ляжаў на дошцы над тачылам, шліфуючы металічныя прадметы, адсюль і паходзіць англамоўны выраз «[[wiktionary:nose to the grindstone|носам да тачыла]]», які азначае «прымушаць сябе або іншых да інтэнсіўных намаганняў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.phrases.org.uk/meanings/keep-your-nose-to-the-grindstone.html|title=Keep Your Nose To The Grindstone - Meaning & Origin Of The Phrase|website=Phrase Finder|access-date=2026-09-04}}</ref>.]] Механізаваныя тачылы працуюць шляхам кручэння круглага кавалка каменя вакол яго цэнтральнай кропкі. Гэтыя станкі звычайна маюць педалі для паскарэння і запаволення каменя, каб кантраляваць працэс завострывання. Найранейшая вядомая выява тачыла, якое прыводзілася ў рух<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}}</ref> з дапамогай шатуннай ручкі, сустракаецца ў [[Каралінгі|каралінгскім]] [[Каралінгскае мастацтва|рукапісе]], вядомым як [[Утрэхцкі Псалтыр]]. Гэты малюнак пяром каля 830 года ўзыходзіць да познеантычнага арыгіналу<ref>{{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}}</ref>. У {{нп3|Псалтыр Латрэла|Псалтыры Латрэла|uk|Латтреллський псалтир}}, які датуецца каля 1340 года, апісваецца тачыла, якое круцілася двума шатунамі, па адным на кожным канцы яго восі<ref name=":0" />. Каля 1480 года раннесярэднявечнае тачыла было удасканалена {{нп3|Нажны прывад|нажным прывадам||Treadle}} і [[корба]]й<ref name=":0" />. == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}} * {{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Нажы]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] loi573qttebr16860vfri4g6csxt31m 5192733 5192728 2026-09-04T11:01:22Z Ciepiersia 162280 афармленне 5192733 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Тачыла}} [[Файл:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Knife_Grinder_-_WGA10060.jpg|міні|250px|''«Тачыльшчык нажоў»'' [[Франсіска Гоя|Гоі]] паказвае чалавека, які карыстаецца партатыўным тачыльным каменем.]] [[Файл:The_Women's_Land_Army_in_Britain,_1915-1918_Q30719.jpg|міні|250px|Дзве жанчыны-лесарубы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] точаць сякеру з дапамогай ручнога тачыльнага каменя.]] '''Тачыла'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/tachyla|title=Тачыла - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, таксама вядомае як тачыльны камень, — гэта {{нп3|Абразіўныя матэрыялы і абразіўная апрацоўка|абразіўны|ru|Абразивные материалы и абразивная обработка}}, які выкарыстоўваецца для [[Шліфаванне|шліфавання]] або завострывання інструментаў з {{нп3|Жалеза (II)|чорных||Ferrous}} і выкарыстоўваецца са старажытных часоў. Інструменты заточваюцца дзякуючы абразіўным уласцівасцям каменя, якія выдаляюць матэрыял з інструмента праз трэнне, каб стварыць тонкае лязо. Падобна {{нп3|Шліфавальная папера|наждачнай паперы|ru|Шлифовальная шкурка}}, кожны камень мае розную зярністасць, што падыходзіць да больш вострых або больш тупых інструментаў. У Аўстраліі [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]] стваралі '''шліфавальныя жалабы''', шматразова праводзячы {{нп3|Каменная сякера|каменнымі сякерамі|ru|Каменный топор}} на [[Агаленне|агаленнях]] [[пясчанік]]у. == Гісторыя і апісанне == З даўніх часоў тачыльныя камяні выкарыстоўваліся для завострывання металічных інструментаў. Звычайна іх вырабляюць з [[пясчанік]]у<ref>{{Cite web|url=http://scholar.chem.nyu.edu/tekpages/grindstone.html|title=Medieval Technology Pages - Grindstones|website=scholar.chem.nyu.edu|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7jZVAAAAMAAJ&pg=PA1022|аўтар=Edward Henry Knight|загаловак=Knight's American Mechanical Dictionary: Being a Description of Tools, Instruments, Machines, Processes, and Engineering : History of Inventions : General Technological Vocabulary : and Digest of Mechanical Appliances in Science and the Arts|год=1876|выдавецтва=Houghton, Mifflin|старонак=996}}</ref>. === Шліфавальныя жалабы === [[Файл:KingsTableland1.JPG|міні|250px|Шліфавальныя жалабы абарыгенаў у [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітных гарах]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]]]] Па ўсім аўстралійскім кантыненце былі знойдзены шліфавальныя жалабы<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. Рабочы край сякеры вастрылі, тручы яго аб абразіўны камень, што з часам прывяло да стварэння неглыбокака [[авал]]ьнага паза Даўжыня паза вар’іруецца ад 80 мм да 500 мм, і можа быць да 200 мм у шырыню і 100 мм глыбіні. Іх часта знаходзяць каля вады, якой змочвалі камень падчас шліфоўкі, каб паменшыць пыл<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. === Механізаваныя тачылы === [[Файл:Finch_Foundry,_grindstone.jpg|міні|250px|Вялікае тачыла, якое прыводзілася ў рух вадзяным колам. Тачыльшчык ляжаў на дошцы над тачылам, шліфуючы металічныя прадметы, адсюль і паходзіць англамоўны выраз «[[wiktionary:nose to the grindstone|носам да тачыла]]», які азначае «прымушаць сябе або іншых да інтэнсіўных намаганняў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.phrases.org.uk/meanings/keep-your-nose-to-the-grindstone.html|title=Keep Your Nose To The Grindstone - Meaning & Origin Of The Phrase|website=Phrase Finder|access-date=2026-09-04}}</ref>.]] Механізаваныя тачылы працуюць шляхам кручэння круглага кавалка каменя вакол яго цэнтральнай кропкі. Гэтыя станкі звычайна маюць педалі для паскарэння і запаволення каменя, каб кантраляваць працэс завострывання. Найранейшая вядомая выява тачыла, якое прыводзілася ў рух<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}}</ref> з дапамогай шатуннай ручкі, сустракаецца ў [[Каралінгі|каралінгскім]] [[Каралінгскае мастацтва|рукапісе]], вядомым як [[Утрэхцкі Псалтыр]]. Гэты малюнак пяром каля 830 года ўзыходзіць да познеантычнага арыгіналу<ref>{{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}}</ref>. У {{нп3|Псалтыр Латрэла|Псалтыры Латрэла|uk|Латтреллський псалтир}}, які датуецца каля 1340 года, апісваецца тачыла, якое круцілася двума шатунамі, па адным на кожным канцы яго восі<ref name=":0" />. Каля 1480 года раннесярэднявечнае тачыла было удасканалена {{нп3|Нажны прывад|нажным прывадам||Treadle}} і [[корба]]й<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}} * {{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Нажы]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] 3phk8mbigh5tbtsyby0wn65gnyzr5b8 5192736 5192733 2026-09-04T11:02:15Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Нажы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5192736 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Тачыла}} [[Файл:Francisco_de_Goya_y_Lucientes_-_Knife_Grinder_-_WGA10060.jpg|міні|250px|''«Тачыльшчык нажоў»'' [[Франсіска Гоя|Гоі]] паказвае чалавека, які карыстаецца партатыўным тачыльным каменем.]] [[Файл:The_Women's_Land_Army_in_Britain,_1915-1918_Q30719.jpg|міні|250px|Дзве жанчыны-лесарубы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] точаць сякеру з дапамогай ручнога тачыльнага каменя.]] '''Тачыла'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/tachyla|title=Тачыла - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-04}}</ref>, таксама вядомае як тачыльны камень, — гэта {{нп3|Абразіўныя матэрыялы і абразіўная апрацоўка|абразіўны|ru|Абразивные материалы и абразивная обработка}}, які выкарыстоўваецца для [[Шліфаванне|шліфавання]] або завострывання інструментаў з {{нп3|Жалеза (II)|чорных||Ferrous}} і выкарыстоўваецца са старажытных часоў. Інструменты заточваюцца дзякуючы абразіўным уласцівасцям каменя, якія выдаляюць матэрыял з інструмента праз трэнне, каб стварыць тонкае лязо. Падобна {{нп3|Шліфавальная папера|наждачнай паперы|ru|Шлифовальная шкурка}}, кожны камень мае розную зярністасць, што падыходзіць да больш вострых або больш тупых інструментаў. У Аўстраліі [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгены]] стваралі '''шліфавальныя жалабы''', шматразова праводзячы {{нп3|Каменная сякера|каменнымі сякерамі|ru|Каменный топор}} на [[Агаленне|агаленнях]] [[пясчанік]]у. == Гісторыя і апісанне == З даўніх часоў тачыльныя камяні выкарыстоўваліся для завострывання металічных інструментаў. Звычайна іх вырабляюць з [[пясчанік]]у<ref>{{Cite web|url=http://scholar.chem.nyu.edu/tekpages/grindstone.html|title=Medieval Technology Pages - Grindstones|website=scholar.chem.nyu.edu|access-date=2026-09-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7jZVAAAAMAAJ&pg=PA1022|аўтар=Edward Henry Knight|загаловак=Knight's American Mechanical Dictionary: Being a Description of Tools, Instruments, Machines, Processes, and Engineering : History of Inventions : General Technological Vocabulary : and Digest of Mechanical Appliances in Science and the Arts|год=1876|выдавецтва=Houghton, Mifflin|старонак=996}}</ref>. === Шліфавальныя жалабы === [[Файл:KingsTableland1.JPG|міні|250px|Шліфавальныя жалабы абарыгенаў у [[Блакітныя горы (Аўстралія)|Блакітных гарах]], [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]]]] Па ўсім аўстралійскім кантыненце былі знойдзены шліфавальныя жалабы<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. Рабочы край сякеры вастрылі, тручы яго аб абразіўны камень, што з часам прывяло да стварэння неглыбокака [[авал]]ьнага паза Даўжыня паза вар’іруецца ад 80 мм да 500 мм, і можа быць да 200 мм у шырыню і 100 мм глыбіні. Іх часта знаходзяць каля вады, якой змочвалі камень падчас шліфоўкі, каб паменшыць пыл<ref>{{Cite web|lang=en-au|url=https://www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au/fact-sheet-aboriginal-axe-grinding-grooves|title=Fact sheet: Aboriginal axe-grinding grooves|website=www.firstpeoplesrelations.vic.gov.au|date=2024-11-20|access-date=2026-09-04}}</ref>. === Механізаваныя тачылы === [[Файл:Finch_Foundry,_grindstone.jpg|міні|250px|Вялікае тачыла, якое прыводзілася ў рух вадзяным колам. Тачыльшчык ляжаў на дошцы над тачылам, шліфуючы металічныя прадметы, адсюль і паходзіць англамоўны выраз «[[wiktionary:nose to the grindstone|носам да тачыла]]», які азначае «прымушаць сябе або іншых да інтэнсіўных намаганняў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.phrases.org.uk/meanings/keep-your-nose-to-the-grindstone.html|title=Keep Your Nose To The Grindstone - Meaning & Origin Of The Phrase|website=Phrase Finder|access-date=2026-09-04}}</ref>.]] Механізаваныя тачылы працуюць шляхам кручэння круглага кавалка каменя вакол яго цэнтральнай кропкі. Гэтыя станкі звычайна маюць педалі для паскарэння і запаволення каменя, каб кантраляваць працэс завострывання. Найранейшая вядомая выява тачыла, якое прыводзілася ў рух<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}}</ref> з дапамогай шатуннай ручкі, сустракаецца ў [[Каралінгі|каралінгскім]] [[Каралінгскае мастацтва|рукапісе]], вядомым як [[Утрэхцкі Псалтыр]]. Гэты малюнак пяром каля 830 года ўзыходзіць да познеантычнага арыгіналу<ref>{{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}}</ref>. У {{нп3|Псалтыр Латрэла|Псалтыры Латрэла|uk|Латтреллський псалтир}}, які датуецца каля 1340 года, апісваецца тачыла, якое круцілася двума шатунамі, па адным на кожным канцы яго восі<ref name=":0" />. Каля 1480 года раннесярэднявечнае тачыла было удасканалена {{нп3|Нажны прывад|нажным прывадам||Treadle}} і [[корба]]й<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Helmuth Schneider Dieter Hägermann|загаловак=Propyläen Technikgeschichte Landbau und Handwerk 750 v.Chr. bis 1000 n.Chr.|год=1997-11-22|isbn=978-3-549-05632-5}} * {{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1086/ahr/68.1.93|аўтар=Lynn Thorndike|загаловак=Medieval Technology and Social Change. By <i>Lynn White, jr.</i>. (New York: Oxford University Press. 1962. Pp. ix, 194, 10 plates. $6.00.)|год=1962-10-01|выданне=The American Historical Review|том=68|выпуск=1|старонкі=93–94|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/68.1.93}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абразіўная апрацоўка]] [[Катэгорыя:Інструменты]] [[Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] 42opbr8ml1u6a0gbafdx37uhsthg2ik 0 813944 5192748 2026-09-04T11:08:23Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Акчатау]] у [[Акшатау]]: памылка, Какшэтау 5192748 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Акшатау]] jx3txr9crv9qfun1dynjmm97tiv1v2t 5192749 5192748 2026-09-04T11:08:47Z Autumndancer 168015 выдаліць - памылка 5192749 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Акшатау]] 7v0aht50i2un0gcbmbzbsswnoaakbin 0 813945 5192753 2026-09-04T11:10:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Аліхан (сяло)]] у [[Аліхан (аул)]] 5192753 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аліхан (аул)]] oq1mkm1tgn7dk7mugrzqbjndm4n48gk 0 813946 5192768 2026-09-04T11:27:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ара Гегецык]] у [[Ара Гехецык]]: паводле БЭ 5192768 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ара Гехецык]] nd6q34uywdm1yq9al8t5x98w8y8behr 1 813947 5192770 2026-09-04T11:27:02Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Ара Гегецык]] у [[Размовы:Ара Гехецык]]: паводле БЭ 5192770 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Ара Гехецык]] l3hehq33on9odbivzjj9kgz8t6xvuok 10 813948 5192800 2026-09-04T11:52:21Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Audio]] у [[Шаблон:Вымаўленне]]: Уніфікацыя назваў 5192800 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Вымаўленне]] 6gcxskxi7p1wr7p9m47bxsvrjh1mgfj 10 813949 5192802 2026-09-04T11:52:52Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Audio/Дакументацыя]] у [[Шаблон:Вымаўленне/Дакументацыя]]: Уніфікацыя назваў 5192802 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Вымаўленне/Дакументацыя]] cflywtk9a0ntm79vfj2uutnmdtj8y79 0 813950 5192804 2026-09-04T11:55:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' () — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадо...» 5192804 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Адам Пятровіч Ажароўскі''' () — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, граф. [[Генерал ад кавалерыі]] (1826). Сенатар (1826). Удзельнік вызваленчага паўстання 1794 года. == Біяграфія == З 1796 года на расійскай ваеннай службе. Удзельнічаў у кампаніях 1805 і 1807 гадоў супраць Францыі. У [[вайна 1812 года|вайну 1812 года]] камандзір асобнага кавалерысцкага атрада (6 палкоў) для партызанскіх дзеянняў на паўднёвым флангу праціўніка. Удзельнічаў у баях пад Красным (Смаленская вобласць), у заняцці Магілёва, Бярэзінскай аперацыі 1812, у праследаванні французаў у напрамку Валожын—Воранава—Ліда—Ражанка. У замежных паходах расійскай арміі (1812—14) узначальваў асобны кавалерысцкі атрад. З 1814 года ў бліжэйшым акружэнні імператара Аляксандра I. З 1833 года член Дзяржаўнага савета Царства Польскага, з 1841 года — прысутны ў Варшаўскіх дэпартаментах Сената. {{DEFAULTSORT:Ажароўскі}} 2knaikeafe0gvm1ylcjz6uselpdde3f